Skip to main content

Full text of "Opera omnia"

See other formats 


JOANNIS  DUNS  SCOTI 

DOCTORIS  SUBTILIS,  ORDINIS  MINORUM 

OPERA  ONINIA. 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/operaomni05duns 


JOANNIS  D  L  NS  SCOTl 

DOCTORIS   SUBTILIS,    ORDINIS  MINORUM 

OPERA    OMNIA 

EDITU)     XOVA 

JUXTA    EDITIOXEM    WaDDINGI    Xll   TO.MOS    CO.NTLXENTEM    A   1'ATUIBUS   FKANGISCAMS 

DE    OBSEUYAXTIA    ACCURATK    REGOGMTA 


TOMUS  QUINTUS 


Theoremata 

Gollationes 

Tractatuti  imperrectus  de  cognitione  Dei 

Quaistioncs  Miscellanese  de  Formalitatibus 

Metaphysicae  textualis  libri  I,  II,  III,  IV 


PARISIIS 


APUD  LUDOVICUM  VIVES,  inBLIGPGLAM  EDITOREM 

VIA   VULGO   DICTA   DELAMBRE,    13 


MDCCCXCI 


IHE  INSTITUTE  CT  Md^nVfil  STUD:£3 

10  ELMSLEY  PLACE 

TCRONiO  6,  CAWADA. 

OCT23  ]S3I 


U.  P.  F.  JOANNIS 

N  S'    S  C  0  T  I 

DOCTORIS    SUBTILIS,   ORDINIS   MINORUM, 

THEOREMATA  SUBTILISSIMA 

AD    OMNES   SCIENTIAS   SPECULATIVAS,    PHYSICAM    ET   THEOLOGIAM 

MAXIME   NECESSARIA. 

CUM    ANNOTATIONIBUS    F.-   MAURITII    DE    PORTU,    EJUS    QUONDAM 

INTERPRETIB   FIDELISSIML 

ADJECTIS    SCHOLIIS   ET   NOTIS   R.    P.    F.    HUGONIS   CAVELLI,   IN    CONVENTU 

S.    MARI^    DE    ARACCELI    IN    URBE,    S.    THEOLOGI^ 

PRIMARII    PROFESSORIS. 


R.  P.  F.    LUG^  WADDLXGI    GENSURA. 

JVulli  dubium  opusculum  hoc  Scoti  esse;  ingemum  quippe  ejussapit,  et  ah  Henrico 
Willoto,  ab  Antonio  Possevino,  et  Joanne  Pitsceo  inter  Scolica  recensetur.  In  variis 
Codicibus  MSS.  varia  est  dispjsitio  Thcorematum,  uii  in  suis  etiam  prcefationibus 
monent  Maurilius  el  Cavellus,  qui  co piosissimos  adjunxerunt  Commentarios. 


PRy^FATIO  AD  LECTOREM. 

Tractatus  sequens  utilissimus  est,  maxime  ad  omnes  speculativas  scientias  acqui- 
rendas  :  continct  enim  celeberrimas  regulas,  maximas,  seu  principia,  quce  ad  quam- 
cumque  speculativam  materiam  cxaminandam,  ejusque  vcritatem  indagandammaxi- 
mopere  deserviunt,  quibus  ideo  Doctor  passim  in  suis  scriptis  explicite,  implicile  uti- 
tur,  velut  speculativa  pharetra  ad  evincendam  occurrentium  qucestionum  veritatem. 
Faciimt  non  solum  ad  Metaphysicam,  sed  etiam  ad  Physicam  et  Theologiam,  sub 
ratione  tamcn  Metaphysica  magis  a  Doctore  traduntur.  Theoremate  ii,    Theologicas 

Tom,  V.  1 


2  TJIEOREMA  1. 

propositiones  pontt,  et  quidem  insigniores  ex  quatuor  libris  Sententiarum,  de  quihus 
Melaphysice  et  Physice  disputat,  hoc  tantum  concludens,  quod  ratione  naturali  non 
demonstrantur ,  rigide  sumendo  demonstrationem,  autpotius  in  plerisque  nihil  con- 
cludit,  sed  sententiam  aliorum,  fundamentis  ipsorum  innixam,  proponit,  ut  cum  ne- 
gat  demonstrari  Deum  esse  vivum,  volentem,  inlelUgenlem,  etc.  aut  forle  unum,  vel 
efficiens  primum  et  similia,  quce  habet  Theoremate  16.  quorum  opposita,  provectior 
factus  in  Theologia,  omnium  suhtilissime  probavit,  de  quo  in  Schol.  ad  14.  et  16. 
Theorema,  notabo. 

Scripsit  ista  post  tractatum  de  primo  Principio,  ut  ibi  ipse  testatur,  cap.  4.  num. 
37.  optima  sane  melhodo.  Postquam  enim  in  illo  Tractatu  vere  aureo,  cdtissima  spe- 
culatione,  exaltans  se  supra  se,  quantum  lumine  naturce,  vel  humano  ingenio  fieri 
potuit,  de  natura  primi  entis,  cjusque  perfectionibus,  maximis,  ac  principiis  circa 
illud  ohservandis  disputavit ;  hunc  adjunxit  tractatum,  universalia  principia,  et  ma- 
ximas,  ad  quaslibet  fere  malerias  applicahiles,  complectentem  quce  a  speculativis 
Philosophis  et  Theologis ,  eo  loco  haberi  debent,  quo  apucl  Legistas  et  Canonistas  re- 
gulcc  Juris,  et  apud  Mathcmalicos  Euclidis  elementa.  Perlege  Lector,  et  experieris 
verum  essc  quocl  affirmo,  asseresc^ue  Scoli  ingenium,  etsi  de  suo  suhtilissimum,  ista 
tamen  minimc  prcestare  potuisse,  nisi  divince  sapientice  lumine  illuslratum,  ctpcculia- 
ri  adjutorio  elevafum.  Non  mireris  si  qucedam  repetat,  et  ordinem  tractandorum 
quandoque  mutet  :  in  repetitione  cdiquid  de  novo  addit,  nec  de  ordine  multum  cura- 
vit,  quem  etiam  ah  cdiis  post  ipsum  mulatum  esse,  verisimilius  est,  ut  sit,  doctrinam 
suspicimus,  nonordinem.  Dubius  est  Mauritius  de  orcline  quorumdam  Theorematum, 
et  quo  numero  notanda  sint  ;  nos  ea  numerabimus  ut  notantur  in  margine,  et  ubi  an- 
notatio  Maurilii  cditer  numerat,  vel  disjunctive  ponit,  numerationi  nostrce  accommo- 
dabimus.  Quod  hcec  scripserit  Doctor  ante  Mclaphgsicam,  colligividctur  ex  dictis  in 
prcefatione  ad  qucestiones  Metaphysicas,  secl  dubium  me  facit,  cpiocl  Theoremate  19. 
num.  1.  Melaphgsicam  suam  citet,  etsi  cum  Mauritio  clicas,  id  esse  additionem ;  alius 
idcm  clicet  de  citatione  horum,  non  ita  expressa,  quam  in  Metaphysica  hahes,  ex  qua 
colligis  ista  fuisse  priora.  Duhius  ergo  in  hoc  mancre  volo,  nisi  certius  aliquid 
occurrat. 


TIIEOREMA  PRIMUM.  quas   facit  Mauritius,  et  earum   solutiones, 

plurimum  faciunt  etoptimam  continent  doc- 

SGHOLIUM.  triuam. 

Ratio  hujus  Theoromatis  est  clara,  quia  hiteUcctionem  intelligibile  natura  prce- 

intellectio  creata  est  effectus  objecti  intelli-  cedit  ■  Ouod  est  • 
p^lbilis,  ex  Doctore  1.  dist.  3.  qurcst.  7.  et  sic 

proosupponitillud,  naturasaltem,  quod  suf-  Quoniam     passio      prc-BSUpponit 

ticit  :  intellectio  autem  increata  prrcsupponit  ,             .          ...            i-       -i 

,.  '          ...         , .      .    ..         o  aijens,  et  omnis  actio  circaali(|ni(l 

objectum,  utmotivum  et  terminativum.  Ser-  '^                                                             * 

mo  ost  de  inteiiigibiii  motivo,  et  primario.  ^st,  illud  circa  quod  est    intellcc- 

Pro   cujus   regulac     intellectione,    instantia>  tio,  alterum  est. 


tllEOREMA  I. 

PRy^FATIO  MAURITII. 


j  Tertio  principaliter  circa  dicta  Doctoris  in  Theorematibus,  alque  castigationes  il- 

lius  tractatus,   uti  in  prcecedentihus  negociatum  est,    nunc  prosequamur.  Est  in  pri- 

Mirabiii    ^'"^  ^^^^  tractatus  valde  singularis   et  ingeniosus,  rarus,  et  obscurus  plerumque,  ac 

^'^llveuia''  ^^^^^lf^ipl^(^il<^''^ dicta  ihidem  interpretari  possunt.  Fundamenta  etiam  plura  prcesupponit, 

iiuec  Theo-  et  PhHosophorum  et  Theologoriim,  plurima  quoque  paucis  verbis  comprehendit,   nescio 

Doetore.    brcvitcr  quo  spiritu,  nisi  sapienticc  dimnas  hujuscemodi  spectamina  adinvenit .  Textus 

insuper  valde  inlricatus  erat,    tum  ratione  ordinis  propositionum  ;  tum  quotationum 

perplexitate,  et  numerorum  ac  remissionum  ;  tum  diuturnitatc  temporis  et  scriptorum 

vifio,  alque  originalium  hactenus  raritatc.  Itaque  nedum  mihi,  imo  ipsimet  auctori  ad 

plenum  hujus  tractatus  depuratio  difficilis  cerle  nunc  csset,  ut  potuimus  tamen  cunc- 

ta  disposuimus,et  nunc  magis  declarabimus,   cl  juxta  lextum  prolixius  solilo,  insta- 

tradaius    himus  :  pvopositioncs  tamcn  ipsce  et  sentcntioe  principales ,  salis  clare  habentur .  Diffi- 


111  trcs 
parles. 


2. 


cultas  fere  tota  est,  et  in  ordine  earum,  et  in  applicalione  quotationum,  et  cdlega- 
tionum,  ac  verificalione  earum,  ut  in  sequcntibus  suis  in  locis  tangam.  Posset  prce- 
sens  tractatus  dividiin  tres  partes  principales,  secundum  quod  materiam  trium  facul- 
tatum  continet,  videlicel  Thcologiw,  Melaphysicce  et  Physiccc.  Omnia  tamen,  ut  finali- 
tervidetur,  ad  specidationcm  mctapJiysicalem  rcchici  possunt  pluribusque  cdiis  siibdi- 
visionihus,  quas  in  locis  suis  langam,  possent  partes  et  particuke,  dividi.  Totus 
etiam  Iractatus  in  tot  conclusiones,   seu  particulas  partiri  poterit,  ul  notabo. 

Ad  rem  igi/ur  aececlo.  Et  quia  sermo  debet  esse  maximus  in  principio,  sententia 
Plalonis,  ut  recitat  Ave^Toes  3.  de  Anima,  cominento  4.  ideo  primo  a  tractatus      Unde 
nominis  intcrprctatione  inchoaho.   Su])crius   ergo    inchoando,  Qtiq   Grcece,    Latine     Deu^ ? 
dicitur  Dcus,  vel  limor,  qui  convcnil  colentihus  Deum.  Inde  tlllis,  quia  in  sacrnficio  „ 
Deorum   adoletur.    Indc  etiam  ©Eor^c,  id  est,   Deitas,  et  Osojpctv,  id  est,  videre.  Unde  logias^ex- 
DamascenusXih.  1.  cap.  12.  Sccunclum  nomen  vero  ©eoc,  id  est,  Deus,  dici-    ketor.' 
tur :  vel  ab  eo,  quod  est  OsTv,  id  est,  currere,  vel  disponere  universa  :  vel 
ab  x-.Ger^,  id  est,  urere  :  Deus  cnim  ignis  est  consumens  omnem  mali- 
tiam  :  vel  a  Oeaco,  id  est,  a  considerando  omnia,  nuUa  enim  eum  latent, 
imo  omnium  est  contemplator.  Consideravit  eriim  omnia  ante  genera- 
tionem  eorum  intemporanee,  sine  tempore  excogitans.  Idco,  ut  inquit  isie, 
2.  dist.  1.  qusest.  2.  secundum  omnem  interpretationcni  Damasceni  Deus  est  aclu 
operans,  Oooj^av  eliam  csl  cogitare  divina  :  unde  tlieoria,    vel  theorica    dicitur 
scientia,  quce  tractat  de  invisibilibus  :  inde  tlieoricus,  id  est,  speculativus ,  vel  con-    operans. 
templativus  :  a  OsoipEO),  ctiani  theatrum,   id  est,  spectaculum  venit,  et  theoria,  id  ^^.^^  gg^"' 
est,  diligens  perscrutatio.  Venit  etiam  ad  propositum  «  OswpEO),  hoc  theorema,  tis,  tiieorica  ? 
clegans,  ct  diligens  verhorum  prcescriptio ,  vel  regula;  unde  regulce  Geoinetricce  di- 
cuntur  Theoremata,  teste  Boetio  de  disciplina  seiiolastica,  cap.  4.  ubi  enarrando  loca  ,„. 

'  i  1       t  I  lieorema 

Academice,  et  auctores,  atcpie  facultatcs,  c/uondam  Athenis,  dlcit,  hic  vigent  Euclidis  U^ide  dic- 
Theoremata,  quasi  apertiones,  quia  aperiunl,  et  illuminant  mentem  lectoris  :  iclem  et  Theatrum 
tlieorisma  unde  prima  principia  appcllantur  regulce  cetcrnce,  ut  exponit  iste,  3.  ""^^  '^^•^' 
dist.  1.  quaest.  4.  dicunlur  etiam  spectaniina,  ul  hahet  Augustinus  2.  Soliloquio-      i'nma. 

■  •      ■  ■  I  •  r>        •        1      TT    1        pi'incipia 

rum;  quasi  spectacula,  et  communes  animi  conceptwnes,  ulloquitur  IJoettus  cle  Heb-   dicuntur 
domadibus.  _  ,  regu*. 

6  ^ 

V,  5 


THEOREMA  I. 


Quare  hic 
tractalus 
vocatur 

Tbeorema- 
ta. 


Theorema- 

tibus   his 

velut    ma- 

simis  uti- 

tur    Scotus 

in  suis 

scriptis. 


Ad  proposilum  ergo  Doctor  appellavit  hunc  tractatum,  Tlieoremala,  eo  quiaregu- 
las  evidentissimas.  seu  speculativas  potius,  atque  contemplativas  /lic  tradidit,  ut  in 
pluribus,  maxime  secundum  communiter  loquentes,  interdum  limilando  aliquas,  atque 
corrigendo ,  seu  totaliter  excludendo.  Communiter  vero  eas  exponit  modo  suo,  nam 
textum  et  commentum  facit  ad  modum  Procli  vel  David  Judasi,  qui  auclor  de  Causis 
nominatur ;  ideo  posuimus  differentiam  in  litfera  grossa,  videlicet  pro  texlu,  et  sub- 
tilempro  commento,  licet  ad  plenumnon  observabatur ,  ut  infra  in  locis  suis  nolabo 
seriatim.  His  etiam  maximis  utitur  in  scriptis  suis  plerumque,  saltem  impUcitc.  Non- 
nulli  quoquc  antiquorum  scripsere  Theoremata  ad  diversas  materias  in  speciali,  ut 
jEgidius  Romanus  in  materia  Sacramenli  Eucharistice.  Ista  vcro  generalia  dicta  sunt, 
atque  elementa,  et  ma.xime  in  speculatione  metaphysicali,  naturali,  et  Theologica,  ut 
prius  dictum  est.  His  ergo  de  tractatus  nomine  prcelibatis,  ad  litteram  Doctoris  et 
corrigendam,  el  aliqualiter  declarandam,  defendendam,  alque  conformandam,  acce- 
do.  Paucis  tamen  et  brevibus,  lectorem  solummodo  ad  altiora  inquirenda  excitando, 
ut  in  prcecedentibus  feci. 


Intelligi- 
mus  intel- 

lectione 
formaliter 
objecto  ef- 

fectice. 


Quo  intch 

ligibile 

pt'(i'ccdit 

intellectio- 

ncm . 


ANNOTATIONES  MAURITII. 

Primum  Theorema,  vel  prima  propo- 
sitio   seu   conclusio   est  lalis  :  Inlelleclio- 
nem    infelligibile,    etc.    superius     enim 
inchoavit  juxla  ea  quse  nolavit  super  1. 
Melaphysic.  qusest.  2.  in  quodam  notabili 
in  principio  solutionis,  quod  Extra,  assi- 
gnavimus,  ubi  investigat  modum  inquiren- 
di  veritatem   et    cognitionem   rerum,    et 
unde  incipere  debemus.  Cum  ergo  quid- 
.' quid  scimus,  et  inlelligimus  inlellectione 
formaUter,    et  objecto    seu    inteUigibili, 
effeclive  vel  terminative  saltem  inlelliga- 
mus,  congruum  erat  videre  primo,  quali- 
ter  se  habent  ad  invicem  ipsa  intellectio 
et  inleUigibile,   deinde  quaUler  inlelligi- 
bilia  inter  se.  Primum   langit  in  duabus 
primis  propositionibus.  Secundum  incipil 
propositione  terUa,  ibi,  Universale  primo, 
etc.  Dicit  ergo   primo,  quod  inlelligibile 
prrecedit  inteUectionem  natura.  Non  dicit 
duraUone  vel  tempore,  propter  inteUec- 
tum  divinum,  et  Angelicum,  et  humanum 
aliquando,  si  ponatur  inluilive  intelligere 
et  simul   tempore  aliqua  intelligibilia,  ut 
se,  vel  aclus  suos,  vel  sensibilia  primo 
producla,  ut  45.  dist.  4.  et  3.  disHnct.  1.  et 
alibi  plerumque  in  doclrina  hujus  potest 


videri  :  saltem  de  quocumque  intelleclu 
est  verum,  quod  intelligibile  natura  proe- 
cedit  ejus  inlellectionem.  Et  hoc  non  so- 
lum  verum  est  de  potentia  intelligibiU, 
sed  de  aclu  inteUigibUi. 

Deinde  exponit  se  ibi  :  Quod  est  :  quo-        6. 
ntam  passio  prxsupponit  agem,  etc.  quae  ^^,  passio 
expositio  est  obscurior  fere  lextu,  et  con-  *"*"  "'"j 

^  actio,  1.  d 

tinet  multa  in  sentenlia,  Ucet  verba  sinl  5.  q.  6. 
pauca,  et  posset  formari  ratio  sic  :  Quid- 
quid  est  posterius  natura  uno  eorum,  qu» 
sunt  simul  nalura,  est  sic  poslerius  reU- 
quo  :  sed  inteUectio  est  posterior  inteUi- 
gente,  vel  inteUecUvo,  quod  simul  nalura 
est  cum  intelligibiU  ;  ergo  est  poslerior 
nalura  inteUigibiU.Quamvisverba  formaUa 
Doctoris  non  sinl  isla,  tamen  argumenlum 
istud  salis probat  ejus  inlentum.  Dicit  ergo 
quod  passio  praesupponit  agens,  et  simiU- 
ter  acUo  passum  circa  quod  est  •.  inleUec- 
Uo  aulem  est  circa  intelligibile,  quod  est 
allerum  vel  ad  alterum,  secundum  aUam 
litteram. 

Aliter  tamen  ad  mentem  Doctoris  argui- 
tur,  pr;Tcsupponendo  primo,  quodintellec-  jnteiiecii 
Uo  possit  dici  actio,  et  passio,  ut  perlrac-  z""^*'  ^'''^ 

*^  ^  actio,  et 

tat  iste  13.  et  15.  quaest.   Quodlibeli,  et  3.    passio 
disfiiict.  1.  qusesl.  finali,  et  13.  distinct.   4. 
Pnesupponendo     eliam    quod    objeclum 
saltem  molivum,  sit  causa  efficiens  parUa- 


TIIEOUEMA  I. 


lis  intellectionis,  ut  3.  distindione  1.  quses- 
lione  7.  et  alibi  ssepe  habet.  Tunc  sic  :  in- 
tellectio  si  est  passio,  prasupponit  intelli- 
gibile,  tanquam  agens  el  causam  ejus  : 
et  si  est  actio,  prasupponit  intelligibile, 
tanquam  circa  quod  habet  esse,  el  ad  quod 
terminatur ;  ergo  omni  modo  accipiendo 
intellectionem,  ipsam  natura  intelligibile 
priucedit.  Hoc  argumentum  fidem  facit. 
■7.  Circa   hoc   Theorema  el    commentum 

ejus,  ut  clarius  intelligantur,  instalurprimo 
in  divinis,  cum  ibi  negetur  communiler 
prioritas  essentite  divinse  et  intelleclionis 
ejus,  cum  sint  penitus  idem  identilate 
simplicitatis,  falsa  ergo  est  proposilio  ibi. 
Item,  illa  sunt  simul  natura,  qute  suntin 
eodem  instanti  naturae  ;  sed  omnia  ad  in- 
Ira  in  divinis  ponuntur  in  eodem  instanli 
naturae,  in  doctrina  hujus,  ut  1.  qusest.  1. 
distinct.  2.  habet,  et  14.  qusest.  Quodlibeti 
aliqualiter.  Ilem,  intellectio  divina  non 
includit  imperfectionem,  cum  sit  infinita 
intensive  :  sed  omne  posterius  alio  natura 
includit  imperfectionem  ;  ergo  intelleclio 
divina,  non  est  natura  posterior  inteUigi- 
bili.  Patet  consequentia  cum  majori.  Minor 
est  istius  in  Quodlibeto  quaest.  4.  artic.  1. 
ad  fineni.  Item,  generaUter  videtur  propo- 
sitio  falsa,  quia  correlativa  sunl  simul  na- 
tura  :  inlellectio  et  intelligibile  sunt  hu- 
jusmodi,  ergo,  elc.  ^Major  et  minor  sunt 
Aristotelis.  Minor  eliam  est  hujus,  in  Quod- 
Ubeto,  quaest-  13.  et  alibi.  Item,  iUud  intel- 
ligibile  non  prsecedit  natura  inlellectio- 
nem,  quod  per  intellectionem  produ- 
citur  in  esse,  ut  simpUciter,  vel  secundum 
quid ;  sed  multa  sunt  hujusmodi  intel- 
ligibUia,  ut  patet  de  creaturis  omnibus 
respectu  intellectionis  divinse,  et  de  ac- 
tibus  inteUigendi,  et  secundis  intentioni- 
bus,  respectu  cujuscumque  intellectus. 
Item,  nihU  videlur  actu  intelligibile 
( loquendo  de  materialibus,  et  respec- 
tu  inlelleclus  vialoris  )  nisi  per  actum  in- 
tellectus,  de  ordine  in  ordinem  transferen- 
tis ;  falsum  ergo  est,  quod  actu  saltem 
inteUigibile,  natura  praicedit,  sicut  ex- 
posuisti. 


Item,  contra  dicta  in  commento  propo-  g. 
sitionis  arguitur  primo,  cum  dicit,  quod 
passioproesupponit  agens.  Probo  quod  non 
sic  :  Quod  non  prsesupponitur  ab  uno  eo- 
rum,  quse  sunt  simul  natura,  nec  ab  altero 
(loquendo  de  ordine  natura^),  sed  passum 
quod  est  posterius,  vel  simul  natura  cuni 
passione,  noii  prcesupponit  agens,  sed  est 
simul  nalura  cum  eo ;  ergo,  etc.  Vel  sic  : 
Quod  est  prius  altero  eorum,  qua3  sunt 
simul  nalura,  non  pra3Supponit  reUquum  : 
sed  passio  est  prior  passo,  sicut  causa 
formaUs  effectu  tali  ;  passum  autem  est 
simul  natura  cum  agente  ;  ergo  passio 
non  est  posterior  agente,  nec  praesupponit 
ipsum.  Item,  cum  dicit  quod  omnis  actio 
circa  aliquid  est,  videtur  falsum  de  actione 
creaUva,  quse  nihU  praesupponit.  Et  si  dicas, 
quod  intelligitur  terminative,  instantia  est 
de  acUone  annihilativa.  Item,  qusero  quid 
veUt  inferre  ex  his,  nisi  ponat  intellectio- 
nem  esse  passionem,  vel  actionem.  Si 
passionem,  contra,  tunc  non  erit  in  divinis. 
Item,  erit  respeclus,  et  non  perfectio  ab- 
soluta  seu  quaUtas,  quod  communiter  vi- 
detur  negandum.  Si  autem  ponit  ipsam 
esse  acUonem,  utverbavidentur  exprime- 
re,  et  objectum  esse  passum,  contra  : 
tum,  quia  ut  prius,  erit  respeclus  :  tum 
quia  objectum  est  movens  non  motum  3. 
de  Anima,  text.  comm.  54.  Tum  etiam, 
quia  non  videtur  deductio  ad  propositum, 
sic,  cum  dicit  passio  prsesupponit  agens, 
imo  potius  ad  oppositum,  nisi  intelligeret 
intellectionem  esse  passionem.  Item,  cum 
dicit,  quod  illud  circa  quod  est  intellectio, 
est  alterum,  contra,  in  divinis  ubi  non 
esl  talis  aUetas.  Item,  multi  volunt  quod 
actus  reclus  et  reflexus  sunt  idem,  quo 
posito,  falsa  est  propositio.  Si  vero  pona- 
tur  alia  litlera,  scilicet,  ad  alterum,  adhuc 
videtur  falsa  plerumque. 

Ad  istas  instantias  respondeo.  Ad  pri-        y. 
mum,  quod  in  divinis  secundum  veritatem  J"^"^*"!! 
est  ordo  nalurae,  et  per  consequens  priori-  tasnaturce. 
tas  talis.  Nec  obstat  simplicitas  divina  et 
idenlitas  realis,  quia  cum  vera  idenUtate 
tali  stat  pluralitas  rationum  formalium,  na 


6 


TIIEOREMA  I. 


Esse 

posterius 

natura, 

non  dicit 

imperfec- 

tionem. 

Jntellectio, 

et  inlcUigi- 

bile,  au 
correlativa. 


An  creatu- 
rce  sint  in 

memoria, 

vel  in  in- 
telligentia 
Dei  :    vide 

Scotum  2. 
d.  i  .  q.  et. 

ibi  Jiarg. 

et  IJche- 
tum. 


Actut 

intellectus 

agentis 

non  cst 

dicere,  nec 

intelligerc 


10. 

Actio  crea- 

tiva 

aliquid 

prcBsup- 

ponit. 


turaliler  ordinatarum,  utin  plerisque  locis 
habet  iste;  communiter  igilur  negantes 
specialiter  neganlur.  Ad  aliud  dico,  quod 
instanlia  illa  naturse,  de  quibus  loquitur 
Doctor  1.  qusest.  2.  babent  latitudinem,  ila 
quod  in  uno  eorum  assignalur  ordo  mul- 
tiplex  natur.TB,  ut  ibidem  tangit  expresse  ; 
slanl  igitur  simultas  et  posterioritas  di- 
versimode.  Ad  aliud,  nego  minorem.  Ad 
probationem  dico,  quod  loquilur  ibi  Doc- 
tor  de  ordine  naluroe,  et  essentiali  natu- 
rarum,  et  essenliarum  diversarum,  non 
autem  de  ordine  naturce  naturalium  per- 
fectionum  ejusdem  naturiB,  qualis  est  in 
divinis.  Ad  aliud,  quod  procedit  de  rela- 
tivis  mutuis  primi,  et  secundi  modorum, 
non  autem  de  illis  tertii  modi.  Vel  nega- 
lur  minor,  loquendo  de  per  se  relativis. 
Vel  aliter,  quod  nori  intelleclio,  sed  intel- 
lectivum  esl  ejus  correlativum.  Vide  in 
Quodlibelo  quaest.  13.  Ad  aliud,  quod  in- 
telligilur  proposilio  de  intelligibili  motivo 
et  primario,  ul  sequens  propositio  decla- 
rat.  Vel  aliter,  quod  crealurce  prsecedunt 
virlualiter,  et  relucent  in  memoria,  anle 
intellectionem  earumin  inlelligenlia,ut  10. 
distinct.  1.  habel,  et  quod  secundae  in- 
tentiones  alio  actu  producuntur,  et  alio 
intelliguntur,  ut  in  difficultatibus  ad  hoc 
motis  super  quoestiones  hujus  in  Porphy- 
rium  diffuse  tractavi.  Ad  aliud,  data  veri- 
tate  assumpti,  dico  quod  ille  actus,  quo 
fit  actu  intelligibile  de  potentia  intelligi- 
bili,  non  est  intelleclio,  sed  est  actus  in- 
tellectus  agentis  abstrahentis,  velspeciem 
causantis  :  unde  actus  inlellectus  praes- 
cindil  ab  intelligere,  et  dicere. 

Ad  aliud,  quod  agens  et  passum  pos- 
sunt  accipi  pro  formaU,  et  sic  procedit 
argumentum,  vel  pro  substrato,  et  sic 
lo(iuitur  Doctor  ;  passio  enim,  sive  abso- 
luta,  sive  respectiva,  praesupponit  absolu- 
lum  agentis.  Similiter  actio,  absolutum 
passi,  ut  30.  35.  et43.  dist.  priini,  ct  1. 
dist.  2.  quxst.  2.  habet  iste. 

Ad  aliud,  posset  negari  quodactio  crea- 
tiva  nihil  pra3supponit,  simpliciter  loquen- 
do,  imo  duplex  esse  rei  creabilis  praesup- 


Omnis 
actio, 
etiam 


ponit,  scilicet  cognitum  et  possibile,  nt  in 
2.  ubi  supra,  habet  Doctor  ;  vel  si  conten- 
das,  quod  niliil  reale  proesupponit,  posset 
dici  uno  modo,  quod  intelhgitur  propo- 
silio  terminative.  Et  tunc  instantia  de  an- 
nihilatione,  non  procedil,  quia  annihilare 
non  est  agere,  sed  negalio  vel  privatio 
actionis,  ut  1.  dist.  2.  et  1.  qunest.  4.  12.  AnnihHa- 
quaest.  Quodlibeti  habet  isle.  Sed  dices,  ^^"J^g^^re^ 
quod  tunc  non  esl  ad  proposilum,  quia 
terminus  non  pra.>supponilur.  Iloc  negari 
potest,  loquendo  de  absoluto  in  termino, 
et  respeclu  aclionis,  quia  absolutum  in 
elTectu  prius  est  respectu  in  ipso  et  in 
causa  :  sed  quia  intelligibile  non  est  ter- 
minus  intellectionis,  sed  potius  inlellec- 
tum,  potest  aliter  dici,  quod  universaliter 
est  verum  omnem  actionem,  sive  imma- 
nentem,  sive  transcuntem,  esse  circa  ali- 
quid,  aut  objective,  aul  subjective  pra3- 
suppositum.   Quomodo    autem,    et   quare 

.,,,..,..,  ,.  ,  .  immanens 

mtellectio   dicitur   actio    et  passio,    cum  est  drca 
veriussit  operalio,  vide  ubi  supra  in  P^'^- p^t^l^uppo. 
mo,  et  quodlibeto.  situm. 

Ad  ahud,  patet  supra,  quomodo  intelU- 
gitipsam  inlelleclionem  esse  passionem  et 
actionem  divcrsimode,  et  connotative  at- 
que  metaphorice.  Et  cum  infertur,  quod 
tunc  non  esset  in  divinis,  vide  35.  disl. 
pri.  in  Reportitis  egregie  ad  hicc.  Intel-  inteiiectio 

,         ,.  .  ,.     .  .      .,  rc      "*  l^CO  7107 

lectio  enmi  divma  non  recipitur,  nec  effi-  est  passio, 
cilur,  necproducitur,  nec  ehcitur,  proprie  "''^  °'^'*° 
loquendo,  sed  est  operatio  emanans  ;  pe- 
nuria  vero  nominum,  et  metaphorice  uti- 
mur  modo  dicendi  circa  creaturas,  in 
divinis;  verius  namque  inlelligunturquam 
exprimunlur,  et  verius  sunt,  quam  intel- 
hganlur  a  nobis  Dei  invisibilia  arcana. 

Cum  iterum  infertur,  quod  tunc  esset  res- 
pectus.  Nego  formaliter,  sed  bene  conco- 
mitanter.  Quaire  in  quodlibeto  quoest.  13. 
fundamenta  subtilissima  ad  haec  omnia,  et 
quoi,  et  qualesrespectus,  elad  quae  inclu- 
dit  intellectio. 

Quod  additur  ex  3.  de  Anima,    qualiter   ^  ^^- 

"^  Quosrft- 

objectum  est  movens,  non  molum,  qua^re  ].ectusiu- 
singularissime3.  dist.primi,  quaist.  8.  sol-  •■nteiicctioi 
vendo  principale,   et  3.  dist.  2.  quaest.  8.  «"'^'^'''^- *3 


TllEOUEMA  11.  ET  III. 


Objeclum 

est. 

effectivum. 


Quomodo 


solvendo  3.  inslantiam  in  soliitione,  et  in 
quodlibeto,  ubi  sicpra,  et  in  quaest.  lib.  de 
Anima,  exposilionem  illius  proposilionis. 
Sed  ad  propositum,  concedo  quod  intelli- 
gibile  dicitur  passum,  vel  materiale  meta- 
phorice;  proprie  vero  motivum  el  effec- 
tivum,  et  hoc  loquendo  de  primario,  vel 
motivo,  ut  prius. 

Ad  aliam  probationem  ibi,  qualiter  in- 
telligit  intellectionem  esse  passionem,  el 
qualiter  deductio  est  ad  proposilum,  jam 
dictum  est. 

Ad  aliud,  dico,  quod  sufficit  ahetas  ex 
natura  rei,  vel  formalis,  ad  verificandum 
dictum  Docloris,  qualis  est  in  divinis, 
maxime  respectu  objecti  primarii. 

Ad  aliud  de  actu  recto  et  reflexo,  dico 
inteiiectio  quod  alia  via    est  securior  in    creaturis, 

est  ad  al~ 

terum.  scilicet  quod  sunl  diversi  actus.  Quaere 
Ocham  et  Franciscum,  et  alios  sequaces 
hujus.  Sed  qui  vellet  tenere  illam  viam, 
posset  dicere  quod  argumenlum  procedit 
de  objecto  secundario  et  terminativo  tan- 
tum.  Ad  ullimam  instantiam,  si  illa  littera 
placuerit,  dico  quod  omne  intelligibile  est 
ad  alterum,  relalione  reali,  vel  rationis, 
et  hoc  sufficit.  Alia  tamen  litlera  scilicet 
alterum  absque  ad,  magis  placet.  Plura 
alia  addat  ingeniosus  leclor,  ad  haec 


■     THEOREMA    II. 

SGHOLIUM. 

Hoc  Theorema  patet  evidenter  ex  primo,  ut 
ait  Doctor,  quia  si  intelligibile  primum  est 
prius  intellectione,  non  potest  per  eam  acci- 
pere  esse.  Secundaria  tamen  intelligibilia, 
seu  esse  diminutum  creaturarum,  intellec- 
tione  creantur,  non  sumendo  crealionem  pro 
positione  rei  in  vera  existentia,  sed  in  esse 
secundum  quid,  de  quo  vide  Doctorem  2. 
disl.  1.  qucest.  I.  art.  2.  et  alias  passim. 

Primum  intelligibile  intellectione  crea- 
ri  impossibile. 

Quod  ex  prima  patet,  comparan- 
do  intellectionem,  et  intelligibile 
ad  einndem  intellectum. 


ANNOTATIONES  MAUIUTII. 

Sequilur  secunda  conclusio.  Primum 
intelligibile,  etc.  quse  satis  clara  est  ex 
dictis,  utinquit  Doctor  in  commento  :  sunt 
enim  ut  catena  quaedam,  istae  propositio- 
nes,  ul  plurimum.  Et  potest  verificari  ha3c 
propositio  de  triplici  primitate,  scilicet 
originis,  adrequalionis,  et  perfectionis.  Et 
notanler  dicitprwmm,  ad  differentiam  se- 
cundarii,  quod  intellectione  potest  causa- 
ri,  ut  patet  de  ipsa  intelleclione,  quae  potest 
esse  quo  et  quod.  Excludit  etiam  instan- 
tiam,  exponendo  propositionem,  cum  ^\Qii  inteiiectus 
comparando  intellectionem,  et  inteUigibile  ^^f'":^'-"' 
ad  eumdem  intellectum,    quia,  ut  supra  aiia  a  se 

,.    .  ,       .  .      producit 

notavi,  mlellectus  aivmus  producit  omma  m  esse 
in  esse  cognito,  actu  inlelligentiae  :  et  ita  "actu^^ 
quod  est  primum  inlelhgibile  nalurahler,  jnteUtgen- 
simpliciter,respectuintellectus  creali,  pro- 
ducitur  jntellectione  Dei,  quae  est  mensura 
rerum.  12.  Metaphysicss,  et  hoc  debet  in- 
telligi  de  primo,  primitate  originis,  non 
perfeetionis,  nec  adaequalionis,  ut  palet 
speculanti.  Posset  etiam  ponderari  illud 
quod  notavi  super  quaBstionem  4.  hujus 
in  Porphyrium,  de  intellectione  universa- 
lis  hic,  et  plura  alia,  ad  quae  advertat 
lector.  Ex  evidentia  etiam  hujus  Theore- 
matis,  patet  falsitas  imaginationis  Thomis- 
tarum  de  primo  cognito,  quod  assignant 
magis  universale,  quod  ex  fundamentis 
opinionis  eorum,  non  habet  aliquod  esse 
reale,  sed  tantum  per  intellectum ;  ergo 
primum  intelligibile  secundum  eos  causa- 
bitur  inlellectione  ejusdem  intelligibilita- 
tis  ,  quod  est  oppositum  veritatis  hujus 
conclusionis,  et  per  consequens  haeresis 
metaphysicahs. 


THEOREMA    III. 

SGHOLIUM     I. 

Assertionem  hujus  Theorematis  fuse  tra- 
dit  1.  dist.  3.  qusest.  2.  num.  21.  ubi  tribus 
rationibus  probat  ultimam  speciem  esse  pri- 


8 


THEOREMA  III. 


1. 


Opinio 
Xoiitina- 
lium  quam 
tequitur 

Ocham. 


Quore 

puer  vocat 

quemlibet 

hominrm 

patrcm  ? 


Intcllcctus 

agens  non 

facit  vni- 

versale. 


mum  cognitum  :  idem  probat  sex  rationibus 
quaest.  16.  cle  Anima,  ubi  in  Commentario  re- 
futavi  solutionesadversariorum  adeas,de  quo 
etiam  agit  1.  Metaph.  qusest.  10.  Hic  tantum 
comparat  universale  ad  singulare  tantum, 
non  autem  universale  ad  magis  universale  ; 
et  ostendit  contra  adversarium,  quem  nomine 
loquentis,  intelligit,  sive  dicamus  singulare 
imprimere  propriam  speciem,  sive  non,  na- 
turam  a  singularitate  distinctam,  prius  in- 
telligi,  quia  perfectior  est,  et  consequenter 
prius  imprimit  sui  speciem.  An  vero  singu- 
lare  habeat  pro  nunc  propriam  speciem, 
necne,  verius  est  quod  non,  de  quo  egi  in 
Gomment.  conclusione  5.  ad  quaest.  22.  de 
Anima  ;  littera  htc  obscura  est,  pro  cujus 
explicatione,  vide  Mauritii  anuotationem. 

Universale  primo  intelligimus. 

Quod  ex  signo  patet.  Prius  enim 
puer  concipithominem,  quamhunc 
hominem  ;  prius  enim  patrem 
suum  distinguit  a  non  homire, 
quam  a  non  Socrate,  cum  omnem 
hominem  vocat  patrem,  et  nuUum 
aliud,  alium.  Sed  hanc  propositio- 
nem  famosam  apud  Philosophos 
negat  loquens,  asserens  primo  con- 
cipi  singulare,  a  quo  spccies  intel- 
ligibilis  primo  genita  est  ;  nihil 
autem  agit,  nisi  inquantum  singu- 
lare;  igitur  nec  gignit,  et  species 
sic  ostendit  objectum,  sicut  ab  ipso 
gignitur.  Cum  de  puero  objicitur, 
respondet  quod  hunc  hominem  pri- 
mo  concipit,  sed  homine  ccrtior  est 
distinctio,  quia  minus  aliis  assimi- 
latur,  quam  liic  homo,  illi. 

Quomodo  itaque  intelligitur  uni- 
vcrsale  ?  Rcspondco,  relinquendo 
quod  singulare  est  in  primo  objec- 
to,  et  naturam  intelligendo  ;  nam 
objectumcompositum  potest  intel- 
lcctus  sua  virtute  distinguere,  par- 
tem  concipicndo  ut  objoctum,  ct 
partem  negligendo.  Itaqiic  intel- 
lectus  agens  non  facit  universalo, 


quia  circa  objectum  actu  intellec- 
tum,  nihil  operatur,  sed  tantum 
circa  intelligibile  in  potentia,  et 
ejns  operatio  terminatur  ad  intel- 
ligibile  in  actu,  quod  adhuc  est 
singulare. 

Sed  ulterius  intellectuspossibilis 
distinguendo     in     consideratione, 
partem   conceptus  a   parte,    facit 
universale.  Quare  ergo  de  singu- 
laribus  non  sunt  proprie  scientise, 
qu?e  tamen  cum  sint  inflnita  jubet 
Plato  relinquere?  Quomodo  etiam 
habens  speciem  trianguli,  per  illam 
non    errat    in    describendo    hunc 
triangulum  rectum,   cum    tamen 
artifex  non  cognoscendo  in  parti- 
culari,   facile  errat    in  faciendo? 
Hujus  enim  non  habet  speciem  an-  .4^,  „on 
tequam    ipsum  describat,  quia  un-^^^J^^-fi"' 
de  esset  illa  genita?    Sic  ^edifica-^^^^^J,!!^"''' 
tor  de  singulari  domo  aedificanda    ^'"'"«^- 
propriam   artem    haberet,   quam 
non  posset  acquirere,   nisi  domo 
prius  facta,   nec  domus  fieri,  nisi 
pr?eesset  ars. 

Quod  arguit  loquens  :  singulare      2. 
agit,  sed  non  inquantum  singulare,  fl^^non'e*'t 
natura  enim  est  ratio  agendi  ;   et '■'^"'° "/'"" 

*-"  at,  sedna- 

sicut  in  actione  reali,  productvim     '"*''» 
non  assimilatur  producenti,  sociin- 1*^,;  1.'  a<i 
dum    singularitatem  producontis,^' 
sed  secundum  naturam,  quse  fuit 
ratio  producendi,  ita  in  gignitione 
ista,  species  ost  similitudo  naturse. 
non  singularitatis,  qure  non  fuit 
ratio  gignendi,  licet  necessaria  sit 
ad  gignitioncm.  Aut  enim  impossi- 
bile  est  singularitatem  osse  ratio- 
nem  agendi,    ct    impossibile    erit 
speciem  iiroi^riam  osso  singuLiri-  ,     . 

'  '         ^  '^  An  singu- 

tatis,  sicut  et  cfToctum  realem  si- '«'•>'«•"• '<?- 

...  .  prcBsente- 

milem  smgulari,  inquantum  singu-    turpn- 

,  ,  ,  .        .        propriam 

lare  est  :  aut  non  necosse  est  sm- spedem. 


TllEOREMA  III. 


Spectes 
naltiroB 


giilaritatem  specie  ostendi,  quia 
nec  esse  rationem  formalem  gigni- 
tionis  cujuscumque,  et  tunc  sensus 
non  cognosceret  per  se  singulare  ; 
aut  non  gignitionis,  quae  flt  in  in- 
tellectu,  quse  principaliter  llt  ab 
intellectu  agente,  aut  saltem  in  illo 
lumine  singularitas  non  potest  se 
multiplicare  ;  natura  potcst,  quia 
est  perfectior  ratio  agendi,  aut  si 
non  propter  lumen,  quia  majus 
lumen  sufficit  ad  gignitionem  a  de- 
biliori  sibi  proportionato,  saltem 
intellectum  possibilem  singulari- 
tas  non  potest,  natura  potest ;  aut 
tandem  (quod  ad  propositum  suffi- 
cit)  si  singularitas  est  entitas  ali- 

%-imUuy.  ^^^^'  6^  i^^o  possibile  est,  quod  sit 
ratio  agendi,  sive  producendi  pro- 
priam  similitudinem,  et  si  possibi- 
le;  igitur  et  necesse,  quia  natura 
non  est  libera,  prius  natura  ipsa 
erit  ratio  gignendi ;  igitur  species 
ejus  prius  imprimetur,  et  ita  stat 
conclusio  principalis  contra  lo- 
quentem. 

perfeciior      Hujus  disjunctivse ,  du8e  primae 

coqnitio  '  ,  ,  , .  , 

naiurie    partcs  non    placent,   nec   aliquod 

sinqularis,  i  i  i  .  • 

qnam  mcmbrum  sub  secunda  parte,  quia 
tlnium.  quodlibet  attribuit  perfectioni  in- 
tellectus  in  cognoscendo,  et  im- 
perfectionem  singularitatis  in  co- 
gnoscibilitate,  quod  non  credo  ve- 
rum  esse,  sed  ex  imperfectione 
intellectus,  etsi  enim  comparando 
prsecise  sit  natura  perfectius  co- 
gnoscibile  singularitate,  tamen 
perfectior  est  cognitio  naturae  sin- 
gularis  quam  naturse  tantum,  quia 
distinctior.  Sicut  autem  intellectus 
componens  potest  cognoscere  prin- 
cipium,  et  ex  imperfectione  sua,  et 
conclusionis  non  potest  conclusio- 
nem   remotam,    cujus    minor   est 


cognoscibilitas,  tamen  perfectius 
esset  si  utrumque  posset  ;  sic  hic 
propter  defectum  possibilis,  quo- 
niam  non  est  passive  dispositus, 
non  potest  immutari,  nisi  a  forti 
objecto. 
Contra  :  est  summe  dispositum -^^«^''^ceus 

,  •  Ti.  A        •     f      •  quomodo 

ad  omnia.    Item,   quanto   mferius  dispositus 

,        ,  /?£>•<      1    1  •  1  •        ^t^  omnia? 

passivum,  tanto  sufncit  debilius 
agens.  Ad  primum,  summe,  per 
carentiam  contrarii,  non  per  in- 
clinationem  naturalem.  Ad  secun- 
dum,  verum  accipitur,  quando  pas- 
siva  duo  ordinantur  ad  tales  duos 
actus,  inferius  ad  inferiorem,  su- 
perius  ad  superiorem,  aliter  est 
falsum.  Aliquid  enim  potest  move- 
re  substantiam  compositam  loca- 
liter,  quod  non  potest  movere  ma- 
teriam  primam  ad  formam  sub- 
stantialem.  Similiter  ad  eumdem 
actum  passivum  superius,  ita  quod 
dispositius  potest  debilius  agens 
movere  :  sic  hic. 

SGHOLIUM      IT. 

Alii  duo    modi  dicendi.  Prinius,  ob  defec- 
tiim  luininis  in  intellectu  agente  siiigulare 
non   posse  agere  sui  speciem   in   possibili, 
naturam  sic,  quia  est  periectior.  Secundus, 
ob  imperfectionem  intellectus  possibilis,  spe- 
ciem  singularis  in  eo  receptam,  non  efficere 
intellectionem  :  utrumque  exeaiplo  declarat, 
satis  apto.  Instat  dupliciteradprimum.  Nota 
tunc  totum  prius  confuse  intelligi,  quando 
ejus  confusio  non  e>t  conjuncta  distinctioni 
oppositae,    nempe    singularitati  ;    sic   totum 
integrale   et   essentiale,    prius    intelligitur 
confuse  quam  distincte,  de  quo  vide  Docto- 
rem  locis  citatis,  ubi  maxime  illa  quiest.  2. 
num.  21.  bene  explicat,  quid  est  distincta, 
et  quid  confusa  cognitio,  et  num.  25.  quod 
magis   universalia   prius   dictincte,    minus 
vero  confuse    cognoscantur.   De  puero  illo, 
vide  eum  quiest.  citata  de  Anima. 


10 


THEOREMA  111. 


^^■^^        Aliter  potcst  poni,   propter  de- 
singuiare  fcctuin  luiiiinis  intellectus  a^^entis. 

non  gignit 

speciem  ?  rsatura,  qua3  cognoscibilior  est, 
potestin  ipso  agere,  etintellectuni 
possibilem  iinmutare  ;  non  autem 
lioc  potest  sin,2rulare,  quod  est  mi- 
nus  cognoscibile,  posset  tamen,  si 
esset  lumcn  fortius  ;  quemadmo- 
dum  debile  coloratum  in  Inmine 
candelae  non  vidcretur,  in  quo  ta- 
men  videretur  fortius  coloratum, 
dcbile  vero  in  majori  lumine  vide- 
retur.  Aut  potest  poni  defectus 
hic,  non  ex  parte  luminis,  inquan- 
tum  rcquiritur  ad  actionem  objec- 
ti,  sed  inquantum  rcquiritur  ad 
actioncm,  sive  ad  intcUectionem 
intellectus  possil)ilis,  ut  vidclicct 
species  singularis  infiat  impossi- 
bili.  Sed  ille  non  percipit  proptcr 
defectum  sui  luminis,  quemadmo- 
dum  species  dccimse  millesimai 
partis  milii  infit  oculo,  scd  objec- 
tum  non  percipitur  propter  defec- 
tuin  luminis  in  potcntia,  ct  sic 
posset  poni,  quod  scmper  ilt  eadem 
species  singularis  naturas  ;  sed  os- 
tendit  huic  intellcctui  naturam,  non 
singularitatem  propter  defcctum 
virtutis  cognoscitivse,  quae  potest 
dici  lumen  intellectus  uno  modo. 
Contra  ,  sicut  in  parte  milii  con- 
fusum  prfccognoscitur,  etparsnon 
distinguitur,  quarc  lioc  totum  non 
intelligitur  primo,  scilicet  natura 
singularis,  scd  separatim  natura? 
Respondeo,  ubi  confusio  totius  es- 
scntialis,  vel  integralis  non  con- 
jungitur  distinctioni  oppositsecon- 
fusioni  totius  universalis,  ibi  con- 
fusum  prius  intcUigitur,  sicut  a 
rcmotis  albuin  visum  non  cognos- 
citur  album,  sed  coloratum,  quia 
virtus  non  concipit,  nisi  confusum 


confusione  universali,  non  essen- 
tiali,  quia  illud  cst  distinctum; 
omnis  igitur  simplex  apprehensio, 
priino  est  confusi  universalis,  si- 
cut  in  sensu,  ita  in  intellectu,  licet 
distinctiva  qusedam  prius  sit  con- 
fusi  essentialis. 

Contra  :  igitur  visus  prius  ap- 
prehenderct  qualitatem  quam  co- 
lorcm,  vcl  ens  quam  colorem. 
Respondco,  nuUa  potentia  cxcedit 
objectum  suum  primum;  nec  igi- 
tur  visus  coloratum  ;  sed  si  visus 
haberet  ens  pro  objecto,  prius  ap- 
prehcnderet  ens  quam  qualitatem 
illam,  et  illam  quam  colorem. 

Quod  autcm  ait  loquens  ad  ins- 
tantiam  de  puero,  numquid  pro- 
priam  vocem  novit?  siinquantum 
hoc  intclligo;  igitur  distinctc  a 
non  hoc.  Quod  addit,  quomodo 
universale  intclligitur?  ut  quidnc- 
cessarius  est  intellectus  agens? 
intellectus  enim  possibilis  potest 
de  sc  lioc  concipcre,  alio  non  con- 
cepto  ;  imo  hoc  est  ex  dcfectu  suo, 
si  propter  intellectionem  singula- 
ris  est  nccessarius,  illa  sequitur  in- 
tellectionem  universalis,  ita  quod 
species  prius  est  in  possibili. 

Si  dicas  nuUam  spcciem  intelli- 
gibilem  gigni  sine  eo.  Item,  si  uni- 
versale  abstrahitur  a  singulari  in- 
tellccto  ;  aut  idcm  a  divcrsis,  et 
tunc  crescit  notitia  universalis  in 
infinitum  intensive  ;  aut  a  primo 
tantum,  et  quare  non  similiter  a 
sccundo?  cum  in  illo  similitcr  in- 
cludatur  ;  aut  aliud  a  diversis,  et 
tunc  multa  universalia,  idem  uni- 
vcrsalc.  Itein,  quid  iste  dicet  intel- 
lectum  difTcrre  a  sensu,  qui  quo- 
dammodo  cst  univcrsalis,  licet 
primo   singularis?    Si   ideo,   quia 


Omnis 

simplex 

apprehen- 

sio    primo 

est  confu- 

si. 


Si 
intellrctus 
possibilis 

facit 

universale 

ad  qnid 

necessa- 

ri}isagens, 

intelUge 

si  illc  po- 

lest    uniim 

sine  alio 

ooncipere. 


TIIEOKEMA 


U 


proprius  sensiis  est  rei,  ut  exis- 
tcntis,  a  quo  abstrahit  intellectus, 
ita  et  phantasia.  Si  quia  sensus  cst 
conjunctorum  cum  sensibili  pro- 
prio,  non  est  etiam  hoc,  nisi  sensi- 
bilium  communium,  ita  et  phanta- 
sia.  Si  tandem  intellcctus  solus 
separat  sensibilia  propria  a  qunn- 
titate,  sed  ipsam  quantitatem  quo- 
dammodo  aliter  separat  quam 
phantasia,  quia  solam  substantiam 
considerat,  sine  quantitate,  quan- 
doque.  Stat  itaque  tertia  proposi- 
tio,  ex  cujus  declaratione  patcnt 
multa,  quse  lector  attendat. 

ANNOTATIONES  MAURITH. 

Sequilur  terlia  conclusio  :  Universale 
primo  inlelligimus,  in  qua  langil  ordineni 
inlelligibilium  inter  se,  quae  valde  notabilis 
est,  et  singularis  ambiguitatis  in  doclrina 
hujus.  Disputavit  enim  1.  Metaph.  el  '6. 
dist.  1.  de  primo  cognito,  comparando 
magis  universale  ad  minus  universale. 
Dispulavit  etiam  7.  Metaph.  et  super  lib. 
de  Anima,  et  13.  et  9.  dist.  2.  et  14.  3. 
de  inlelligibilitate  singularis  ;  sed  quod 
primum  intelligitur,  an  scilicet  singu- 
lare,  an  universale  hic  delerminate,  el 
egregie  pertractat,  el  intelligitur  pro- 
positio  de  primitate  originis.  In  com- 
menlo  digreditur  suo  modo.  Primo  pro- 
bat  conclusionem  a  signo  cum  Philo- 
sopho  in  prooemio  Physic.  ibi  :  Quod  ex 
signo  patet,  etc.  et  procedit  tantum  de 
universali  specifico,  et  ordine  confusse 
cognilionis  actualis.  Deinde  adducit  opi- 
nionem  adversariorum,  ibi  :  Sed  hanc 
propositionem,  elc.  quam  sequitur  Ocham 
dist.  3.  primi,  et  quodlibeto  1.  qusest.  13.  et 
mulLi  sequaces,  et  ponit  molivum  ejus,  et 
evasionem  ad  argumentum  Philosophi,  et 
suum,  a  signo  factum  ibi ;  Cum  de  puero, 
etc.  et  appellat  opinantem,  loquentem, 
non  eo  zelo  quo  Averroes  inimicus  legum 
audet  Legislas  nominare  loquentes  in  ple- 


risque  locis,  cum  tamen  ipse  garrulator 
exislat,  sed  verilale  impulsus,  quam 
prsehonorare  sancLum  censetur.  In  appa- 
rentia  enimverborum,  et  sophisticis  cavil- 
lationibus,  et  obslinatione  impudica,  doc- 
trina  horum  Nominalium  consistit,  quos 
imitantur  plurimi  hujus  temporis,  ne  dum 
SchoIasLica  concertatione,  sed  quod  pejus 
esl,  moralis  \iV<s  ostentatione, 

Gonsequcnler  ibi  :  Quomodo  itaque  in-  ^- 
telligitur  universale,  etc.  movet  dubium, 
et  respondet.  Quae  responsio  licet  videatur 
sua,  n(«n  tamen  sequiLur  eam,  sed  est 
opinantis  ;  quai  tamen  satis  subtilis  est 
et  apparens,  ideo  multi  ScoListai  in  hoc 
digressu  cespilant,  quia  brevis  valde  esl 
hic  Doctor,  sicul  communiler  in  his  Theo-  fj"°;[^°J 
rematibus,  volabatcerLe  mira  soIerLia  ubi-  turuniver- 

sale  ? 

que  in  Melaphysicalibus  ;  unde  non  ab 
re  nomen  subtililatis  sortiLus  esl,  et 
priucipaLum  speculationis,  quo  fit  ut  dif- 
ficuUer,  et  responsiones,  el  argumenta, 
et  sua  et  ahorum  dicta,  discerni  possintin 
plerisque  locis.  Declarat  ergo  in  illa  res- 
ponsione  modum  intelUgendi  universale, 
el  a  qua  polenlia  fit,  et  quii  est  objeclum 
intellecLus  agentis  et  possibilis,  Deinde 
ibi  :  Quare  ergo  de  singularibus,  etc.  ob- 
jicit  contra  opinanlem  dupUciter,  et  con- 
sequenierrespondet  ad  molivum  ejus  ibi : 
Quod  arguit  loquens,  etc.  conformiter  his, 
quffi  habel  3,  dist.  1.  et  S.  dist.  2.  et  7.  Me- 
taph.  et  superlib.  de  Anima.  Vull  breviter,  Aiiud 
quod  sicut  in  actione  naturali  seu  reaU,  °'^[-'''^ 
Physica;  aliud  est  quod  agit;  aliud  ratio      '■f'"- 

^-  'V  ''       '  ^  °  aliinl  con- 

ao-endi ;  aliud   condiLio  agentis.    VTxnmm  ditio  agen- 
esl  simul  lotum  ;  secundum  natura  ipsa  ; 
terlium  singularilas  circumstantionata.  Ex- 
plica  de  generalione  ignis,  vel  caIoris,ita 
in  aclione  inlentionali  seu    intellectuah, 
qucc    tamen    exlensive  realis   est.   AUud 
agens;  aliud  rntio  agendi ;  aliud  conditio 
agentis,  et  paLet  Uttera  usque  ibi  :  Aul 
enim  impossibile,  etc.  ubi  ponit  disjuncti- 
vam  trium  partium,  sub  quarum  secunda  TripUciter 
sunL  tria  vel  qualuor    membra,  Secunda  '"^^^"jf/ 
nars  disjunctivae  incipil  ibi :  Aut  non  neces-  singuiare 

i^  ■>  ^  tmprimere 

se  est  singularitatem  specie  o^tendi.  Tertia  spnoiem. 


12 


THEOREMA  IV. 


Inlellccius 

quomodo 

inclinalus 

naturali- 

ter,  et  non 

inclinatHs 

ad  intellec- 

tionemsin- 

gularis  ? 


pars  ibi  :  Aut  landem,  quod  ad  proposilum 
sufficit,  etc.  Inquirit  enim ,  vel  impossi- 
bilitatem,  vel  nece?sitatem,  vel  saltem 
possibilitatem  gignitionis  speciei  intelligi- 
bilis  ipsius  singularis.  Ubi  adverte  cum 
dicit  in  tertia  parte,  el  si  possibile;  igilur 
necesse,  quod  tenet  de  necessitate  secun- 
dum  quid  tantum,  maxime  in  creaturis, 
licet  Pliysice  loquendo,  absolute  concede- 
retur,  ut  liabet  videri  2.  8.  et  39.  dist.  1.  et 
7.  quaest.  quodlibeti,  et  alibi. 

Deindeibi :  hujus  disjunctivse, elc.  excludit 
duas  primas  partes  disjunctivae,  et  omnia 
membra  secundae.  Ubi  salvabis,  non  su- 
perfluitatem  in  verbis,  ut  nosti,  et  accep- 
tat  tertiam  partem  egregie,  ut  ubi  supra 
a  principio  responsionis  allegavi  ipsum, 
conformiter  tenet. 

Consequenter  instal  dupliciter,etc.  etdif- 
ficulter,contra  dicla  ultimo  in  liac  respon- 
sione  ibi,  Conlra  :  est  summa,  elc.  et 
solvit  breviter,  et  suo  modo.  In  prima  res- 
ponsione  nola  caute,  cum  dicit,  non  per 
inclinaliunem  naluralem,  quia  conlra  eum 
1.  Metaph.  quasst.  2.  et  l.  quaest.  prolog.  et 
14.  qusest.  quodlib.  et  alibi  ssepe,  posset 
ex  lioc  objici.  Distingue  ergo  de  inclina- 
tione  naturali ;  mediata  et  immediata  ; 
nuda  et  habituata ;  ex  se  seu  ex  natura 
potentiae,  et  inclinatione  dispositionis  su- 
peradditoe,  sive  ex  conditione  status,  vel 
sub  aliis  verbis,  ut  scis.  Vide  1.  qusest. 
prolog.  Solvendo  argunienta  Philosopho- 
rum,  et  principalia,  et  3.  dist.  1.  et  2.  et 
in  quodlibeto,  ubi  supra,  et  alibi  plerum- 
que  ad  hoec. 

In  responsione  serunda?  instantia?  de- 
clinat  quodammodo  ad  ea,  qua3  dixit  prius 
insecunda  parte  disjunctivae  supra  ;  et  est 
singularis  doctrina,  et  possunl  instantia3 
nonnuUae  ibi  adduci  ad  hominem,  quod 
relinquo  lectori,  et  tangit  exemplum  Plii- 
losophi  in  de  Sensu  et  sensato,  cap.  7. 

UUerius  ibi  :  Conlra  sicul  in  parle,  etc, 
rephcat  contra  applicationem  illius  exem- 
pli,  et  respondet  salis  obscure.  Pro  cujus 
declaratione  tange  plura  eorum,  qua'  lia- 
bet  3.  dist.  1.  qusest.  2.  Nam  videlur  prima 


facie  repugnantia  in  dictis  hic,  et  ibi,  sed 
si  bene  speculaberis,  omnia  conformiter 
dicit.  Adverte  bene  ad  duplex  confusum,       De 

.  ..  ,•  ..      .  ,  ,..  .    coqnilione 

etoppositum  dislinctum,  et  qualiter  magis  confnsa,  et 
universale  potest  accipi,  ut  confusum,  vel  ^"'^^"^^^'^' 
ut  distinctum,  seu  ut  pars  et  ut  lotum,  et  ^- 
plura  aliaut  scis.  Consequenter  ibi  :  Quod 
autem  ait  loquens,  etc.  impugnat  respon- 
sioneni  superius  datam  a  loquente,   ibi  : 
Cum  de  puero  objicitur,  et  similiter  aUam 
responsionemsequenlem,  ibi  :  Respondeo, 
relinquendo,   quod  singulure,  etc.   impu- 
gnat  ibi  :  Quod  addt  qaomodo  universale, 
etc.  inquirendo  stante  veritate  illius  res- 
ponsionis,  ad  quid  poneretur  intellectus 
agens?Ubi  adverte,  quod  illa  httera.  Si 
dicas  nullam  speciem,  elc.  potest  poni  con- 
juncta  prsecedenti,  velseparata,  ut  evasio 
quaedam,  quam  admittit  imphcite,  et  aliter 
arguit   consequenter,   contra    loquentem 
ibi   :  Ilem,   si  universale,   etc  usque  ad 
finem.  Et    adverle   diligenter  ad  singula 
verba   per  toluin,   et   qusere  7.   Metaph.  Sermo  est 
qusesl.  13.  ad  fin.  et  qusest.  15.  et  18.  reso-    ahsirac- 
lute,    el  egregie    complementum    iiuju.s  f"^«i^<  <-''«■' 
obscuri  sermonis,  et  in  senlentiis,  ubi  su- 
pra  et  alibi  soepe.  Ethanc  tertiam  conclu- 
sionem  maxime  intellige  veram  de  cogni- 
tione   abstractiva    pro    stalu  vise,  et  de 
universaU    pro  substrato,  seu  in  potentia, 
et  alia  plura  notabit  lector,  ut  Doctor  ad- 
monet  ad  finem,  non  sine  causa. 


TIIEOREMA     IV. 

SCHOLIUM. 

Hoc  fuse  probat  2.  dist.  3.  quaest.  1.  sex 
viis  ostendens  contra  Nominales,  darl  a  parte 
rei  unitateni  minoreni  numerica,  seu  aiatu- 
raiu  negalive  communem  :  idem  tractat  in 
rorphyriura  quiust.  i.  5.  et  9.  et  lato  7.  Mc- 
laph.  qua;st.  18.  hic  in  commento  suadet  ox 
sccundo  et  tertio  Theoremate,  quia  cum 
universale  primo  intelligamus  ex  tertio,  et 
primum  intelligibile  non  flat  per  intellectio- 
ncm  ex  secundo,  sequitur  universale,  scili- 
cet  Metaphysicam,  hoc  est,  naturam  commu- 


TIIEOREMA  IV. 


13 


Si  unioer- 
sale  enset 

/ictio, 
Metaphijii- 
ca  non 
differret  a 
Logica. 
Secitndum 
ordinem 
universa- 
lium,  est 
ordo  gra- 
duum 
entitatis 

in 
individuo. 


nem  negative,  dari  a  parte  rei,    in  commento 
alias  adducit  rationes. 

Cuilibet  universali  correspondet  in  re 
aliquis  gradus  entilatis,  in  quo  conve- 
niunt  contenta  sub  ipso  universali. 

Quod  ex  secunda  et  tertia  fiet 
manifestiim  ;  si  enim  niiUum  uni- 
versale  dictum  in  quid  de  singulari 
extra,  causatur  per  intellectionem 
ut  ex  illis  sequitur,  sibi  corres- 
pondet  aliquid  in  re,  quia  omne 
intelligibilO;  vel  est  in  re,  vel  cau- 
satur  per  intellectionem  ;  ncc  in- 
telligitur  hoc  correspondere  tan- 
tum  sicut  fundamentum,  quia  sic 
secundis  intentionibus  aliquid  cor- 
respondet,  aliter  enim  non  magis 
diceretur  homo  universale,  quam 
Socrates  ;  sed  sumitur  hic  corres- 
pondere,  sicut  suppositum  idem 
realiter  illi  universali,  ita  quod 
universalia  non  sunt  fictiones  in- 
tellectus,  tunc  enim  nunquam  in 
quid  prsedicarentur  de  re  extra  ; 
nec  ad  definitionem  pertinerent, 
nec  Metaphysicadifferret  a  Logica, 
imo  omnis  scientia  esset  Logica, 
quia  de  universali,  itaque  secun- 
dum  ordinem  universalium,  est 
ordo  graduum  entitatis  in  indivi- 
duo. 

ANNOTATIONES  MAUIUTII. 


2 

Ubi  de 


Sequitur  proposilio  quarta  :  Cuilibet  uni- 
unioerZdi  versali,  etc.  In  qua  postquain  in  lerlia 
^^ui^T'  ostendit  universalis  intelligendi  ordinem 
et  modum,  prosequitur  de  ejus  corres- 
pondentia  reali  in  re,  el  est  notabilis  valde, 
etcontra  Nominales,  cujus  motiva  in  textu 
et  cjmmento  habentur  in  quasstionibus  7. 
Metaphysic.  et  in  2.  dist.  3.  qusest.  \.  et 
sicper  Porphyr.  quaest.  4.  et  alibi  plerum- 
que.  Vult  breviter,  quod  dantur  gradus 
in  enlibus  secundum  magis  et  minus  com- 


mune  in  re,  ex  natura  rei,  et  similiter 
in  unilatibus  sibi  correspondentibus  ;  et 
distinguit  de  duplici  correspondentia,  fun- 
damentali  videlicet,  vel  occasionali,  et 
subjectiva  seu  suppositiva.  Et  loquitur  de 
universali  Metaphysice  pro  substrato,  cu- 
jus  conditiones  tangit  in  2.  ubi  supra,  et  3. 
dist.  1.  quaest.  6.  de  quo  diffuse  in  quses- 
tionibus  hujus  super  Porphyrium,  el  An- 
teprijedicamenla  notavi.  Et  probat  con- 
clusionem  istam  ex  duabus  prsecedentibus 
in  commento,  et  litlera  est  satis  clara. 
Ponitur  quaedam  littera  in  aliquibus  origi- 
nalibus  ad  finem  commenti,  quae  sic  inci- 
pit  :  Respondeo  dici  potest,  etc.  usque  ad 
finem,  quae  videtur  extra  vel  additio, 
quam  omisimus,  quia  non  multum  com- 
munis,  nec  necessaria. 

Circa  dicla  in  textu  Iiic  etin  commento, 
posset  mullipUciter  objici,  sed  brevius 
quo  possum  me  absolvam.  Videlur  enim 
quod  contradicat  commenlum  textui,  quia 
lexlus  dicit  :  In  quo  conveniunt  contenta 
sub  ipso,  elc.  et  commentum  declarando 
correspondentiam  illam,  dicit  :  sicut  sup- 
positum  idem  realiter,  etc.  In  nuUo  enim 
eodem  supposito  conveniunt  omnia  con- 
tenla  sub  universali.  Item,  cum  dicit  con- 
sequenter,  Tiinc  enim  numquam  in  quid 
praedicaretur,  etc.  videlur  dicere  opposi- 
tum  super  Porpliyrium  quaest.  1.  vel  2.  de 
Genere,  solvendo  argumenta  principalia. 
Item,  si  deductio  sua  esset  bona,  seque- 
retur  quod  secundoe  intentiones  essent 
ficliones  intellectus,  cum  non  habeant  la- 
lem  correspondentiam  de  qua  hic  loquitur. 
Item,  videtur  valde  difficile  assignare  hu- 
jusmodi  gradus  entitatis  in  re,  et  maxime 
in  accidentibus,  et  in  substantiis  immate- 
rialibus. 

Ad  primum  dico,  quod  est  correspon-        3. 
dentia    formalis,  quoad  gradum   entitatis    f"  ^"^  , 
etsuppositalis  identicagradui :  vult  enim,  contenta 
quod  homini  et  animali,  sic  ascendendo  versaii.  ~ 
correspondet,  verbi  gratia,  Socrates,  qui 
est  idem  eis,  eliam  formahter,   et  in  So- 
crate  est  graduum  correspondentia,  a  qui- 
bussumuntur  talia  prsedicata,  etin  quibus 


14 


THEOREMA.  V. 


conveniunt  supposita.  Ad  secundum  dico, 

PrcBdiciri  Quod  loquilur  hic   proprie   de  praedicari 

in  quid    ^^  (j^^^    ^t  scilicet  determinat  inhoeren- 

sumitur  1         ' 

proprie,  et  tiam,  in  Logicalibus  vero  improprie,  ut  ibi 

improprie  .  .    ,     ,.      ,     i.  j 

gtwmodof  notavi  ssepe.  Ad  ahud  dico,  quod  respec- 
fnteTtiZes  ^i^e  loqueudo,  possunt  secundae  intenlio- 
auomodo    ^es   dicl  fictiones  intelleclus,  non  aulem 

fictiones  ? 

simpliciter.  Ad  aliud  dico,  quod  consi- 
deraliones  Metaphysicalcs  Iranscendunt 
imaginationem  sensibilium,  et  concedo 
quod  sunt  difficiles,  non  tamen  impossibi- 
les.  De  liis,  ubi  supra  notavi  snepe,  ut 
potui  proUxe  pertraclavi,  qusere.  Adverle 
eliam,  quod  notanler  ibi  dicit  Doctor  : 
Cuilibcl  universali,  etc.  et  non  absolule, 
cuihbet  communi  vel  conceptui,  propter 
ea,  quoe  8.  dist.  1.  quasst.  2.  habet,  et  su- 
per  quasst.  4.  in  Anteprsedicamentis  copio- 
se  dixi,  et  alibi  saepe.  Sed  non  est  parva 
diflicultas,  utrum  conceplui  enlis  corres- 
pondeat  quis  gradus  in  re,  sicut  aliis  prai- 
dicatis  communibus.  Quse  autem,  et  quot 
sint  conditiones  requisita;  ad  ralionem 
universalis,  super  Porphyrio  plerumque 
Universaiii\o{dL\\.  QuoUes  etiam  accipitur  ipsum, 
selnper.  quoire  ibidem.  Potest  confirmari  hffic  con- 
clusio  ex  primo  Posteriorum,  quia  univer- 
salia  sunt  ubique  et  semper,  quod  debot 
intelligi  de  universalibus  positis,  et  per- 
fectionem  aliquam  dicentibus,  quajre  ibi. 


THEOREMA    V. 

SGHOLIUM. 

Ratio  hujus  Theorematis  ?.  posteriori,  quia 
nihil  cognoscitur  pcrfecte  ct  dislincte,  nisi 
cognitis  omnibus  ejus  pncdlcatis  in  quid  ; 
etsi  hsec  essentinfinita,  inferiusea  includens 
cognosci  non  posset,  sic,  quia  cognilio  dis- 
tincta  inferiorum  habetur  per  distinctam 
notitiam  superio:'um  inclusorum  iu  eis,  in- 
cipiendo  a  primo ;  si  ergo  superiora  es.sent 
infinita,  numquam  perveniretur  ad  inferius, 
nec  esset  primum  a  quo  inchoandum  foret. 
Quod  vero  superiora  prius  cognoscantur 
cognitione  distincta,  probat  bene  Doctor  i. 
d.  3.  quoest.  2.  num.  24.  25.  et  qucesl.  16.  de 
Anima,  ubi  quaedam  addidi  iu  commontario. 


Gommentum  Doctoris  hic  obscurum  est,  de 
quo  vide  Mauritii  Annotationes. 

In  eo,    quod  quid  est  pvcedicanfia,  in 
infinitum  ire  impossibile  est. 

Quod  est  :  quoniam  tunc  nihil       j 
erit  notum,   quia  infinita  non  est 
pertransire,  nec  simul    intellectu 
finito   apprehendere  ;  non  autem 
perfecte    cognoscitur    aliquid    ex 
quarta  propositione,    resolutoria 
cocrnitione,  nisi  omnia   prai^dicata  siprcjdi- 
in  quid  co<?noscantur,  WcQi  cow^w-  quidessent 
se  cognosci  possit,  iUis  prEedicatis  ne7u7  ^i.9c£ 
non  cognitis,  nisi  coniuse  ut  m  il- 
lo  ;  (|uod  posset  fleri,  dato  per  im- 
possibile,     quod    essent    infinita, 
quia  alias  nuUo  modo  difficilioris 
actus  circa  speciem  plura  gencra 
habentcm.     Ttcm,    probatur    hfcc 
quinta,    quoniam  infiniti    gradus 
entitatis  essent  in  specie  spccialis- 
simn,  ox  quarta. 


2. 


ANNOTATIONES    MAURITll. 

Sequilur  quinla  conclusio  :  hi  co,  quod 
quid,  elc.  de  slatu  in  pra^dicatis  universa- 
libus  ponendo,  et  ordinate  procedit  Doc- 
tor.  llacc  conclusio  habetur  I.  Posterior. 
copiose  probata;  et2.  Metaph.  etA.  atqueS. 
quam  probat  dupliciter.  In  prima  probatio- 
ne  tangit  duplicem  cognitionem  alicujus, 
et  aliorum  in  ipso.  Vide  3.  dist.  pri. 
quaest.  2.  et  remittit  se  ad  quartam  propo- 
sitionem  resolutoriam.  Licet  originalia  va- 
rie  ibi  habeaiit  litteram,  ita  quod  ly 
resolutnria  ^AiViiviV propositioni,yQ\  cogni- 
tioni,  sic,  resohUiva  cognitione,  et  sic 
posset  poni  prol.  4.  10.  infra,  numerando 
tantum  sex  ante  definitiones  infra,  sed 
alia  liltera  placet,  omiltendo  ly  cognitione: 
infra  vero  notavimus  propositiones  reso- 
lutorias,  ibi,  Conceptum  dico,  etc.  qune  8.  Theor 
lamen  sunl  definitiones  :  elige  quod  vo- 
lueris,  quia  utraque  lilterapoleril  salvari, 
illa  quarta  est  lalis  :  Omne  illud,  et  solum 
illudy  etc.  licet  posset  assignari  infra,  ibi : 


THEOREMA  VI.  ET  VII. 


15 


9.  Theor,  Conceptuum  resolutio,  etc.  Est  etiam  va- 
rietas  origlnalium  ad  Qnem  illius  primai 
rationis,  ibi  :  quia  nec  modo  difficilior 
actus  ;vel  sic  :  quia  alias  nullo  modo  dif- 
ficilior,  etc.  sed  prior  littera  placet,  licet 
alia  posset  salvari  recurrendo  ad  cognitio- 
nem  distinctam,  seu  perfectam.  Secunda 
probalio  propositionis,  est  satis  clara  ex 
quarta.  Instantias  hic  adducere  omitlo  : 
quaerantur  super  1.  Posteriorum,  el  ubi 
supra  copiose,  ut  volueris. 


THEOREMA    VI. 

SGHOLIUM     r. 

Sextum  Theorema  habes  resolutum  cle  pri- 
mo  principio,  cap.  3.  conclusione  sexta,  ubi 
probat  necessitatem  essendi  uni  tantum  na- 
turse  competere,  et  conclusione  decima  quin- 
ta,  ubi  ostendit  triplicem  primitatem,  efficien- 
tise,  eminentiseet  finis,  uni  tantum  convenire 
posse;  idque  etiam  probat  1.  disl.  2.  qucest.  2. 
art.  2.  num.  18.  et  cap.  4.  de  primo  Princ. 
conclusione  uU.  et  1.  d.  2.  qiuest.  3.  ubi  de- 
monstrat  unitatem  Dei.  Sed  in  hoc  Theore- 
mate,  de  unitate  supremi  prsedicati  agit, 
verum  rationes  probantes  uuitatem  in  prae- 
dictis,  suadent  etiam  unitatem  universa- 
lissimi  prsedicati.  Septimum  Theorema  est 
resolutio  sexti,  quod  magis  videtur  qusestio 
quam  assertio,  secundum  aliquos,  qui  ideo 
illud  non  numerant  inter  Theoremata.  Gaete- 
rum  dici  potest,  assertionem  esse  disjuncti- 
vam,  etsi  in  co;nmento  inclinet  magls  quod 
sit  unum,  in  septimo  vero  id  firmiter  asse- 
rit,  et  juxta  hoc,  de  his  loquitur,  illis  verbis 
commento  septimi :  Igitur  solutce  sunt  duce 
primce  qucestiones  ;  licet  obscurum  sit,  quare 
eas  vocet  primas,  nisi  intendat  esse  tales, 
quoad  conceptus  objectivos^  seu  primaobjec- 
ta  conceptuum,  de  quibus  immediate  agit. 

Aut  in  uno  universalissimo  prcedicato 
in  quid  stalur,  aut  in  mullis. 

Rationabilius  videtur,  omnem 
multitudinem  ad  unum  reduci  in 
quocumque  ordine.  Quod  si  plura 
prima  dentur,  nullum  erit  univer- 


1. 


salissimum,  quia  de  quibuscum- 
que  illorum  dubitando,  statcerti- 
tudo  de  conceptu  communiori. 

ANNOTATIONES  MAURITIl. 

Sequitur  sexta  conclusio  :  Aut  in  uno  ^- 
wuversalissimo,  etc.  quae  tamen  non  as- 
signatur  conclusio  in  aliquibus  originali- 
bus,  sed  littera  dependens  ex  quinta,  sed 
satis  congrue  numeratur  inter  proposilio- 
nes,  et  est  de  termino  stalus  Praidicamen- 
lorum,  et  quaestio  disjunctiva,  et  per  exclu- 
sionem  unius  parlis,  concludit  probabiliter 
alteram,  et  potest  confirmari  sententiis 
Philosophi  in  pluribus  locis.  NuIIa  enim 
est  hoec  propositio,  quoe  non  potest  repe- 
riri  formaliter,  vel  sequivalenter,  vel  sal- 
tem  reductive,  seu  confirmative  in  Aristo- 
tele,  videtur  enim  arguere  ad  utramque 
partem.  Primo  ibi  :  Ralionabilius.  Secun- 
do  ibi:  Quodsiplura.  Tertio  iterum  ad  pri- 
mam  in  oppositum  argumenli.  Pro  secunda 
ibi :  Contra  quod  est,  etc. 

THEOREMA    VII. 

Plura  prima  esse,  quorum  quodlibct  sit 
universalissimum  simpliciter,  impossibilc 
est. 

Quod  est  :  quoniam  resolvendo, 
semper  itur  ad  conceptum  simpli- 
ciorem;  igitur  primus  simplicis- 
simus  :  et  sicut  in  quocumquc  or- 
dine  eodem  impossibile  est  duo 
invenire  prima;  igitur  magis  in 
suprcmo,  cui  multitudo  magis  re- 
pugnat ;  igitur  solutse  primse  qua^s- 
tiones. 

Quod  qualitas  sit  prior  universaliter  ^djiijo 
quanlitate,  probatur    multipliciter .  Quia  Quaiitas 
consequitur  omnem  substantiam  crcatam,  quantitate, 
quantitas  tantum  corpoream.  Consequitur 
substantiam  ratione  formce,  quantitas  au- 
tem  ratione  materios.   Item,  qualitas   est 
principium  agendi,  quantitas  non  :  qua- 


16 


THEOREMA  VII. 


litas  est,  qua  agens  alterat,  alteratio  au- 
tempr  cecedit  augmentum.  Impossibile  est 
quantitatem  induci,nisi  per  actionem  qua- 
litatis,  non  e  converso.  Item,  qualitates 
attrihuuntur  Deo,  ut  perfectiones  simpli- 
o  lit  s  ^'^^'^  **^'^  *'^  quantitates.  Qualitas  hahet 
latius     multas  snecies,  videlicet  spiritualium  et 

patet  quam  ^ 

quantitas.  corporalium,   ul   lux,    etc  quihus  entia 

atlingunt  suos  fines,  etiam  homo  beatitu- 

dinem  per  gratiam  et  charitatem  attingit, 

ctc.  Quantitas  continua  tanium  tres  spe- 

cies,  et  ipsa  nullum  ens  suuni  finem  attin- 

git.    Consequitur  omnem  speciem  secun- 

dum  suani  actualitatem,  nonautem  quan- 

titas.Secundum  ipsum  est  ordo  universi 

et  locus  naturalis,  et  motus  et  quies.  Se- 

cundum  ipsas   ut   ohjecta   distinguuntur 

potentice   animce.    Quanto   etiam  est  ens 

perfectius,  tanto  habet  ipsam   perfectio- 

rem,  non  quantitatem.  Angelus  nec  homo 

fintani,  quantam  terra.  Hic  argutum  est 

propter  communicationem  ,propter  actuali' 

tatem,  propter  perfectionem  simpliciter, 

proptergenerationem.Adsecundamconclu- 

Ex  quatuor  sfonem;  confirmatur  secundaetterlia,  per 

quThtarest  hoc  quod  ' ordo  accidentium  immediate, 

IT&Sie.  v^^  mediate  post  substantiam,  est  secun- 

dum   eorum    perfectionem.  Item,    argui 

potest  pro  et  contra,  comparando  quar- 

tam  speciem  Qualilatis  ad  quantitalem. 

Item,  arithmetica  est  certior  scientia  na- 

turali,  abstrahit  autem  a  qualitatc.  Item, 

Ar-uit     quantilas  est  immediatior  substantiw  se- 

quantita-   cundum  Aristotelcm.  liespondeo,  substan- 

leni    esse 

perfectio-  ^/q,    d  cst  subjcctum  accidcntium,  et  est 

rem  '  ''  />/-    ■  r\  i 

qualitate.  perfectius  cis,  quiacausa  efficicns.  Quoad 
primum,  esl  in  potenlia ,  quoad  secundum 
actu.  Secundum  primum  quantitas  est 
immediatior,  et  secundum  sccundum 
qucditas. 

SGHOLIUM    II. 

Postquam  arguit  (jualitatem   esse   nolnlio- 


rem  quantitate,  ex  quatuor  mediis,  scilicet 
communitatis,  actualitatis,  perfectionis  sim- 
pliciter,  et  generationis  aliis  quatuor 
rationibus  adductis  ad  oppositum,  resolvit 
qualitateai  esse  perfectiorem  in  ratione  effi- 
cientis,  non  in  ratione  subjecti ;  hoc  autem 
est  qualitatem  esse  simpliciter  perfectiorem, 
quia  ratio  efficientiae  perfectior  est  ratione 
subjecti,  quia  hoc  est  ad  recipere  et  perfici 
ab  aliis,  illud  ad  dare  et  perficere,  ut  habet 
Doct.  4.  d.  12.  q.  2.  §.  Ad  propositum,  ubi 
num.  9.  10.  quinque  rationibus  fere  iisdem 
cum  his  quas  hic  tenet  cuni  co;nmuni,  qua- 
litatem  esse  simpliciter  nobiliorem.  Occasio- 
ne  hujus,  quserit  de  subjecto  accidentium. 
et  arguit  solum  compositum  eorum  esse  sub- 
jectura.  Solvit  tamen,  ostendens  accidentia 
subjectari  in  forma  substantiali,  quantitate, 
Angelis,  non  tamen  in  Deo,  quia  ad  reci- 
pienda  accidentia  requiritur  perfectio  et 
imperfectio ;  ultimum  autem  accidens,  scili- 
cet  relatio,  nullum  accidens  suscipit,  de 
quo  Doctor  1.  distin.  8.  qusest.  3.  quod  intel- 
lige  de  relatione  ultima,  quia  qusedam  rela- 
tiones  fundant  alias,  ex  Doctore  4.  distinct.6. 
qusest.  10.  num.  5.  Quod  tangit,  an  hsec  sit 
impossibilis,  Humanitas  est  alba,  tractat.  1. 
dist.  5.  qusest.  unica.  ubi  ait,  de  ultimate 
abstracto,  nihil  quod  nequit  prsedicari  nisi 
formaliter,  vere  dici  posse,  nisi  in  primo 
raodo,  de  quo  Mayron.  Lichet.  Tartar.  Viguer. 
Worillon.  Paulus,  et  Bargius,  ibi  videri  pos- 
sunt,  quorum  aliqui  tot  exceptiones  et  limi- 
tationes  ponunt,  quod  regulam  Scoti  ridicu- 
lam  faciunt.  Breviter  cum  Licheto  et  Bargio 
(et  tetigit  Viguerius)  dicendum,  abstractum 
ultimate  in  rigore  Logico  includere  hoc  syn- 
categorema,  per  se  primo,  et  sic  nihil  for- 
mallter  de  eo  dicitur,  nisi  in  prirao  raodo 
dicendi. 

Quid  potesl  essc  suhjectum  acciden-  4. 
tium?  in  subjccto  rcquiritur  imperfectio, 
quia  potcntialilas,  ideo  non  Deus  ;  et  per- 
fectio  quod  sil  ens  actu  compositum,  ideo 
non  forma  substa7iticdis,  nec  accidentalis, 
necmateria,  nec  Angelus,  si  simplex.  Hcec  Quoduam 

II-  ,    esl  subjec- 

quatuor  mcmhra  vidcntur  dubia,  et  mut-  tum  acci- 

.......  ,       ,  r\  .      •  •       dentium  f 

tiplicitcr  improhantur.  ue  materia  enim 
videtur,  quod  possil  esse  subjectum,  quia 
in  potentia;  crgo,  etc.  De  forma  suhstan- 


THEOREMA  VII. 


17 


10.  Trin. 
c.  5.vel  i5. 


Text.c.  15. 
Text.  c.  35. 
et  circiter. 


Superficies 

est 

subjectum 

albedinis 

in  Sacra- 

mento. 


In  subjecto 
accidentis 
requiritur 
perfectio,  et 
imperfectio 


Imperfectio 
nrivativa 
uuplex. 


Relatio 
ultiniura 
accidens 
imperfec- 
tum  ne;,'a- 
tive.  1 .  d . 

8.  q.  3. 


tiali  intellectim,  rcspondeo,  qiiia  sepa- 
rabilis.  Conlra,  cle  sensiliva  respcclu 
speciei  sensibilis,  vel  aclionis  sentiendi, 
secundum  Augustinum,  anima  autemfacit 
in  se;  et  sicut  calor  separatus  habct  ope- 
rationem,  sie  magis  videtur  sensitivo  : 
illa  manel;  igitur,  ctc.  De  accidcnte  ar- 
guitur,  fmitum  et  infinitum  quanlitati 
congruil,  1.  Physicor.  divisibilitas  ',]. 
Physicor.  Itcm,  Avicenna2.  Mctaphy- 
sicor.  cap.  1.  plane  exempHficat,  mo- 
tus  velox  et  tardus,  ctc.  probatur. 
Illud  est  proprium  subjectum  cui  per  se 
inest  passio,  ct  de  quo  per  sc  demonstra- 
tur,  et  non  de  quo  per  accidens  :  rectum 
et  curvum  per  se  de  continuo,  per  acci- 
dens  de  omni  alio.  Iteni,  superfieies  al- 
bedinis  in  Sacramento,  quia  mutatio 
naturcdis  circa  illas  qualitates ;  igitur 
subjectum  naturale.  Item  scicntia  in 
intellectu,  caritas  in  volunlate.  Idem  cst 
de  Angelis,  tamcn  nunc  omitlo. 

Respondeo  :  Argumentum  illud,  scilicet 
primum  solvitur.  Ad  aliud  ,  imperfeclio 
requiritur  in  subjecto,  quia  potentialitas, 
et  perfectio  saltem  major  quam  sit  illa 
accidentis  ;  similiter  qucecumque  natura 
creata,  cum  non  sit  aclus  purus,  cst 
imperfccta,  el  una  imperfecfior  alia, 
usque  ad  ultimam  ;  si  est  idtima,  igitur 
qucvlibet  citra  potest  csse  subjcctum  acci- 
dentis. 

Respondeo,  qucedam  naturce  sunt  im- 
perfectce  privative ,  dupliciter  :  vcl  perfcc- 
lionc  ejusdem  naturce,  sicut  albedo  re- 
missa,  vel  cdterius  naturcc,  ut  substantia 
respectu  quantitatis.  Quccdam  negative 
similiter  dupliciter  :  Primo  modo,  ut 
formce  omni  intensione  et  remissione 
carcntes,  ut  numerus  et  figura,  et  forte 
qucedam  formce  substanticdes.  Secundo 
modo,  ut  ullimum  accidens  ;  illud  enim 
si  est  cdiquod,  cst  imperfectius  quolibet 
prcecedenti,  non  privative,  quia  tunc 
Tom.  V. 


non  esset  ultimum,  sed  negative.  Igitur 
ad  argumentum  rediturus,  ad  majorem 
requiritur  impcrfeclio  privativa  secundo 
modo,  et  sic  minor  non  probatur;  imo 
sccundum  illam  probationem,  si  valet, 
proccderetur  in  infinitum,  quia  nullum 
accidens  omnino  cst  actus  purus. 

Contra  :  privatio  est  earentia  possibi- 
lis  generatione  inesse  ;  talis  est  hic,  quia 
non  est  contradictio  quod  insit.  Item, 
aut  cst  ila  perfectum  formalitcr  intrin- 
secc,  quod  non  potcst  perfectius  csse 
intrinsece,  nec  extrinsece  ;  unde  ponatur 
intensum  in  summo  naturce  suce,  el  tunc 
crit  perfectius  in  suo  gradu  naturaliter, 
c/uam  homo  in  suo  ;  aut  non,  et  habetur 
propositum.  Item,  quare  quidditas  non  ^"^iba'«n 
recipit  accidcntia,  cum  sit  in  potentia,  vera  ■pro- 
ciuia  imperfccta  privative;  ct  quare 
hcec  est  impossibilis,  hiimanitas  est 
alba?  Probatur  quod  non,  quia  in 
Christo  Vcrbum  nullum  accidens  rcci- 
pit ;  igitur  natura  humana  ;  sed  hoc 
fuit  subjeclum  accidentium ;  sequitur 
quod  si  h(ec  humanilas ;  crgo  humanitas. 

Itcm,  numquid  forma  inquantum  /br- ^n  i'^'.'"^ 

ma,  est  ratio  recipiendi  accidens,  ut  c/e  accipicndi 

accidens. 
subjecto  et  propria  passione  ?  Respondeo, 

illa  natura  cpice  est  forma,  cst  ratio  im- 

mediata  recipiendi,   non  inquantum  for- 

ma,   quia  sic  comparatur  ad  materiam, 

nec  incpiantum   actus   in  se,    quia   lunc 

Deus  ;  secl  quia  aclus  istc,  et  ibi  includi- 

tur   limitatio  hcec,  quam  sequitur  poten- 

tlaiitas  ;  sic  intellicje  18.  cle  forma. 

ANNOTATIONES. 

Sequilur  conclusio  seplima,  vel  sexta, 
si  volueris  praecedentem  ponere  quseslio- 
nem,  el  non  conclusionem,  Plura  prima, 
elc.  in  qua  determinat,  quod  in  praecedenli 
quserebatur,  et  indeterminate  ad  utram- 
que  partem  arguebatur  ;  et  debet  exponi 
universalissimum  positive,  aJiter  esset  ins- 

2 


18 


TIIEOREMA  VIII. 


lanlia  de  Prsedicamentis,  quae  sunt  uni- 
versalissima  prima,  nisi  loquatur  de  uni- 
versali  transcendenti,  aut  certe  in  eadem 
coordinalione  limilato.  Et  in  fine  cum  di- 
Universa-  cit :  igitur  soluttp,  sunt  duae  primse  quaestio- 
simum     nes,  vel  conclusiones,  ut  habent  alii,  potest 


positive,  et  referri,  ut  dixi,  ad  immediale  prseceden- 

prioative.    •  '  ' 

lem  disjunctivam,  licet  in  aliquibus  origi- 
nalibus  habeatur  immediate  sequentes,  sed 
non  ita  bene  ad  propositum,  ut  video. 
Posset  lamenhltera  sic  competenterstare, 
scilicet,  igitur  resolutae  sunl  duas  primse 
conclusiones  immediate  sequentes,  ibi  vide- 
licet,  conceptuum  resolutio,  etc.  sed  pla- 
cet  littera,  ut  jacet.  Possel  etiam  referriad 
illas  quaestiones  de  quantitate  et  qualita- 
te,  quae  sequunlur  immediate,  et  tunc 
non  essel  additio,  sicut  notavimus,  dic 
consequenter.  Tange  hic  instantias  plures 
Logicae  et  Metaphysicae,  ut  nosli. 

Sequilur  illa  particula  :  Quod  qualitas 
sitprior,  etc.  quseposset  poni  octava  con- 
clusio  hic,  sed  quia  non  habetur  commu- 
niler  in  originalibus,  nec  videtur  multum 
dependere  ex  pra3cedentibus,  assignavi- 
mus  eam  ul  Extra,seu  additionem.  Arguit 
pluribus  mediis  ad  primam  partem,  et 
reducit  omnia  finahter  ad  qualuor  media 
principalia,  deinde  littera  est  intricata. 
Nnm  quidam  libri  habent  sic  :  Ad  2.  8.  et 
potest  stare  ponendo,  ut  dixi,  hanc  esse 
conclusionem  8.  Alii  sic  :  Ad  duas  conclu- 
sioncs  ;  sed  litlerapotesl  intelligi  uthabe- 
lur,  sic  :  Ad  secundam  conclusionem,  scili- 
cet,  quod  quantitas  sil  perfectior  qualitate, 
elsic  estprincipium  argumenti,  vel  e  con- 
trn,  Pt  tunc  esset  littera  conjuncta  pra3- 
cedenti.  Sed  de  verbis  non  referl,  arguit 
enim  pro  et  conlrn.  Et  breviter  in  fine, 
proemissa  una  distinctione  solvit  dubium. 
Sed  si  volueris  videre  hic  altius,  et  sin- 
gularissime,  vide  in  4.  dist.  12.  qusest.  2. 
contra  primam  opm.  ratione  2.  et  appli- 
ca  hic  plura  alia,  ulnosti. 
Q     ,  Sequitur  alia  dubitatio.qufe  posset  eliam 

subjecium  assignari  Theorema,  sed  ponitur  ut  addi- 

acciden-       ,  .  .  ,  .     ,  .  , 

tium.     tio  :  Quid  polesl  esse  subjectum  acciden- 
tium,  etc.  ubi  ponil  in  principio  condilio- 


nes  subjecti  accidentis,  et  impugnat  res- 
ponsionem,quanlum  ad  secundam  partem 
ejus,  quoad  quatuor  membra  satis  sub- 
tiliter.  Ubi  adverte  consequenter  de  im- 
perfectione  privativa  et  negativa  duplici, 
et  instantias  sequenles  de  forma,  qualiter 
potest  esse  subjeclum.  Et  adverte  ad  en, 
quae  incidentaliter  langit  de  natura  huma- 
na  in  Christo.  Quaere  ut  nosti  in  3.  de 
ultimo  accidente,  quod  non  est  accidentis 
alterius  capax.  Considera,  ut  scis,  plura, -^"  ^f''"''! 
an  detur  tale,  et  quale  sit.  Vide  optime  immutabi- 
S.distinct.  1.  quasst.  1.  in  laterali.  et  7.  et  8,  suhjectivef 
Metaphysicse  ad  proposilum.  Infra  etiam 
in  hoc  tractatu  erit  sermo  ad  hoc.  Adde 
multa  ad  propositum,  ut  expedit.  Quaere 
12.  dist.  4.  ubi  supra.  et  1.  qusest.  3.  art.  1. 
Ponitur  in  aliquibus  originahbus  quaedam 
littera,  quam  non  habes  in  illo  argumen- 
lo  :  Item  quare  quidditas,  elc.  sed  non  esl 
multum  necessaria,  quare,  etc.  De  prjedi- 
catione  accidenlis,  de  abslracto,  et  mulli- 
plici  abstractione,  etsic  dealiis,videssepe 
in  doclrina  hujus.  In  fine,  ibi :  Sic  intelli- 
ge,  eic.  originalia  sunt  varia,  quia  sequi- 
lur  in  aliquibus,  15.  de  forma;  in  aliqui- 
bus,  18.  de  forma  ;  sed  bene  sic  ponitur  : 
instantiam  de  forma,  considera. 


TIIEOREMA    VIII. 

SCHOLIUM 

HocTheoreina  est  de  terniino  actiis  intelli- 
gendi,  qui  quatiiornominibus  explicari  solet, 
nempe  o'>jecto,  intelligibili,  inlellecto,  inten- 
tione.  Girca  hujus  explicationem,  ponit  sex 
definitiones,  et  duas  petitiones,  stylo  quasi 
Euclidico.  Circa  secunduni,  puto,  quidquid 
dicat  Mauritius,  Doctorem  velle,  quodprimo 
concipitur  univcrsalissimum,  quia  lioc  so- 
lum  secundura  se  primo  attingitur;  alia, 
ratione  hujus,  quod  coUigo  ex  commcnto 
dicente  primo  concipi,  quod  est  totum  ob- 
jectum,  non  pars ;  ens  autem  est  totum 
objectum  totalitate  adi«quationis  et  pra)di- 
cationis,  et  quodtibet  aliud,  pars  ejus,  Do 
tertia  et  quarta  deflnitione,  vide  Mauritium. 
Quinta  et  sexta    explicant   partes  subjecti- 


THEOREMA  VIII. 


19 


vas  couceptus,  scilicet  conceptum  simplicera, 
et  simpliciter  simplicem;  de  quibus  Doctorl. 
distinct.  3.  qusest.  2.  §.  Ad  secundam  qucBst. 
num.2l.  Nota  hicsermonem  esse  de  conceptu 
iucomplexo  tautum.  Petitiones  duse  sunt 
clarissiniae.  Adverte  aliud  esse  cognoscere 
perfectum,  et  aliud  perfecte  ,  slcut  aliud  est 
cognoscere  distinctum,  et  distincte  cognos- 
cere,  de  quo  Doctor  2.  dist.  2.  qusest.  2. 
num.  21. 

8.  principa-     1.  Conccptum  dico,  quocl  aclum  inleUi- 
gendi  terminat. 
1.  Hic   ohjectum  dicitur,    vel    intelli- 

^ifj"!!.»'  nihile,    vel    intcllectum,    vel    intentio. 
resoiuto-   ppiniiini  communissimiim  est,  quia 

rtce  propo-  ^ 

.utiones.  ad  omnes  potentias.  Secundum, 
commune  ad  objectum  intellectus 
in  potentia,  vel  in  actu.  Tertium, 
proprium.  Quarto  utuntur  Arabes, 
ut  Avicenna  et  Averroes.Sicut  au- 
tem  intentio  aequivoce  dicitur  dc 
objecto  et  de  actu,  ita  et  concepfus  ; 
hic  autem  sumitur  pro  objecto. 

Quod  est       2.  Primo  concipi  dicitur,  quod  intel- 

objecliim    ,     .    ■       , 

adcequa-'  lectui  adwqucitur. 
tum  ?       Adsequatio   intelligitur  sic,  quod 
sit  totum  objectum,  non  pars  ob- 
jecti. 
Quidper       3.  Pcr  sc  concipitur,  quidquid  in  pri- 
seconcipi.  ^^^  concepto  esscnticditcr  includitnr. 

Sicut   genus  per  se  concipitur, 
quando  species  primo  concipitur, 
sic  in  aliis. 
Pe.fecte       4.   Omnc  illucl  et  solum  illud  pcrfecte 

oncipilur,  ^    _ 

7ujusnihii  concipitur,  cujus  uihU  latet. 

Quod  scilicet,  in  ipso  essentiali- 
ter  includitur,  liic  intelligitur  per- 
fecte,  non  actus  inquantum  elici- 
tur  a  potcntia ,  sed  inquantum 
comparatur  ad  objectum,  ita  sci- 
licet  quod  nihil  intrinsecum  ob- 
jecto  sit  ignoratum,  quocumque 
modo  cognoscatur. 
Quidcon-       5.  Conccptus   simpliciter   simplex  est, 

eptussim-        .  ,,.,.. 

piiciter     qui  uon  cst  resoluoilis  in  conceptus. 


6.  Concepfus  simplex  non  simpliciter,  simpiex  ? 
cpii  per  sc  est  unus,  tamen  resolubilis  in  simpUx  ? 
conccptus. 

Illorum  autem  in  quos  resol- 
vitur,  alter  determinabilis,  alter 
determinans.  I^rimus  autem  poten- 
tialis,  alter  actualis,  alitcr  non  es- 
set  aliquis  unus  conceptus  ex  eis. 
Primus  quidem  dicitur  in  ciuid,  se- Essentiaie 

i  .  ,       ,  j.      j.       j.  •        latius  pa- 

cundus  m  quale,  de  conceptu  tertio,  tet,  quam 
cui  tamen  uterque  est  essentialis;  ^^'^J'/^vV" 
ergo  essentiale  in  plus  se  habet, 
quam  diclum  in  quid. 

1.  Aliqtiid  primo,  ef  perfecle  eoncipi.  PetiUones. 

2.  Conceptus  alicjuos  esse  distinctos. 

ANNOTATiONES. 

Sequilur    illa    parlicula    :    Conceptuum       '<;. 
dico,  elc.  Licel  varie  situalur  in  originali- 
bus  proBcedens  additio,  quia  in  aliquibus 
infra  posthas  definiliones  el  conclusiones 
quasdam    sequenles,     sed    communiler 
habelur,  ut  posuimus.  Ubi  advertendum,  isia  Theo- 
quod  more  EuchdiS  procedit  m  his   Iheo-      ^ocat 
remalibus,    quia  nunc  communes   animi  ^°'^'^*J^^'/^'^^'* 
conceptiones ,    nunc    defiaitiones,    mxviC  nes.defini- 

tiones, 

pelitiones,  nunc  vero  conclusiones  addu-  peiitiones, 

..    T     t  .-1  •!         •  conclusio- 

cit.  In  hac  ergo  parLicula  poml  primo  sex     „g^_ 
definitiones,    deinde  duas  petitiones,    et 
sequunlur  conclusiones.  Dividendo  autem 
tolum  tractatum  in  parliculas,  vel  princi- 
palia    Theoremala,    vel    capita,   ut    aliis 
placet,  posset  hic  assignari  octava  prin- 
cipahs,   et  hoc   ponendo    litleram    pra3- 
cedentem  addilionem.  Vel  si  tantum  enu- 
merentur  conclusiones    pro   Theoremati- 
bus,  non  ponelur  hic  quotatio  ahqua,   sed 
infra  ibi  :  Concepluitm  resolutio,  etc.  Et 
poteril  poni  octava  principahs,  vel  decima 
alio  modo.  Nam  maxima  ambiguitas  hujus 
processus   consisLit  in  iUis  quotationibus 
et  divisionibus,    ut   infra  patebit.   Quare 
lector  adverlat  ad  singula  diligenler.  Hic 
etiam   videlur  procedere  vere  Melaphy- 
sice  et  Iranscendenter  ;  in  prsecedenlibus 
vero    potius    Logice,  ubi  fuit   sermo   de 


20 


TIIEOREMA  VIII. 


universali    et  Prsedicamentis,    etc.    licet 

tamen    connotando    primas    intentiones, 

Ohjectum  \^   cfuibus  verificanlur  ibi    dicta.    Definit 

in  concipi  •       ^       i         i. 

dicitw-     ergo  conceptum  in  communi,  et  est  nota- 

concepuis.  j^.^.^  definitio,  et  in  doctrina  hujus  valde 

necessaria,  quia  Imjusmodi  termino  ulitur 

ubique.  Interpretatur  autem  definitionem 

quadrupliciter,    sed    tertium    membrum 

maxime  acceptat,  ila  quod  objectum  sub 

concfpi  conceptus  recte  dicatur  ;  non  quod 

fiat  aggregatum  ex  utroque,  quia  sic  ens 

per    accidens,    et  etiam  sic  idem  ad  se 

terminarelur,    sed    quod    tunc    proprie 

objectum    conceptus    dicitur,    dum    actu 

terminat  actum,   et  non    solum  potentia 

vel  aplitudine.  Aliquando  vero  iste  utilur 

conceptu  in   quarta  acceptione,  hoc  est, 

Res,  reaii-  ppo  acLu  concipiendi.  Qusere  8.  distinct. 

quiddUas,  prim.  et  alibi  plerumque.  Omnis  ergo  res, 

forniaiiias,  rcalitas,  quidditas  seu  formalitas,  potest 

conceptus  jici  couceplus.  Uude  re.9,  realitas,  quid- 

se  habent 

utmagis  ditas  seu  formalitas,  el  concepfus,  se  ha- 

etmtnus.  ^^^^^  secundum  magis    et    minus    com- 

mune.    QuJ5ere   Franciscum  et  alios  For- 

malistas.  An  modi  intrinseci  possint  dici 

conceptus,  est  dubium  in  doctrina  hujus, 

quia  varie  de  hoc  loquitur.  Qusere  8.  dist. 

prim.  et  5.  et  6.  quaest.  quodlib.  sed  pars 

negativa  communiter  tenetur,  et  hoc  n)a- 

xime  tenendo  eos,  ut  modos,  non  ut  quid. 

Modi     Vide  4.  Mctaph.  quxst.  1.  Conconcipiuntur 

inu-inseci  pQ^jyg  quam  concipiantur,  ideo  tbrmalila- 

non  habent  '  ^  '^ 

prnpriiim  ics  cssc  commuuiter  noganlur.  Instantias 
conccptxm  ^^^^^^  jjj^  tange,  ut  scis,  alibi  ssepe  hsec 

notavi  copiose,   ideo  hic  brevibus   con- 

lentor. 

3.  Deinde  definit  primo  per  se  et  perfectr 

concipihir  coneipi,  notanter  valde  et  ordinate,  quia 

speeies    posiquam  uotificavit  conccp^ifm,  jam  noli- 

reiiquaut  fical  varium  concipiendi  modum  et  maxi- 

"ipsius.     me  scienlificum  ;  et  duai  priuijie  possent 

confirmari  ex  primo  Posleriorum,   quia  ut 

exponit  primam,  intelligitur  ibi  ly  primo 

pro  primitatc  pra^cisionis  et  non  univer- 

salitatis,   seu  pro  primilate  quidditativa, 

non    quantitntiva.  Vide  7.   et  9.  Metaph. 

et  2.  dist.  2.  qncest.  10.  et  alibi  s.vpe.  Qurerc 

etiam  pro  duabus  primis  in  primo  dist.  1. 


I 


qusest.  2.  optime.  Adverte  ex  commenlo 
primae,  quod  Doctor  intelligit  primitatem 
hic,  seu  adsequationem,  non  simphciter 
et  universaliter,  et  respectu  potentiae  , 
absolute  loquendo ,  sed  in  ordine  ad 
unum  actum  inteUigendi.  Et  intellige  ad- 
verbia  in  his  definitionibus  objective,  et 
non  subjective. 

Ulterius   notandum,   quod  loquitur  in 
secunda  definitione,   et    ejus  commento 
nmltum  stricte  de  per  se  concipi,  nisi  ly 
essentialiter  extendatur  ad  virtualiter,  vel 
unitive  contentum.    Vide   ubi    supra    in  Qusest  11. 
primo,  et  distinct.  3.  ejusdem.  quasst.  2.  et  ^^1^'^^^^^ 
dist.  3.2.  part  2.  et  speciahter -y. /t)?.  ubi^^- 
singularissime  distinguit  de  objecto  per  se 
duplici.  Exemplum  tamen  ponit  in  mani-  Est  4  ia 
festiori,  ut  convenit ;  verum  enim  est  quod 
dicit  et  exemplificat,  sed  non  asserit  cum 
pra^cisione,  ideo  extende  ut  nosti.  Veritas 
illius  tertiae  definitionis,  patet  1.  Physicor. 
texl.    com.  1.   et  disputatur  communiter 
ibidem,  de  quo  tractat  etiam  3.  distinct. 
primi.  qusest.  2.  sed  an  contingat  sic  con- 
cipere  pro  statuisto  quidditates  specificas, 
dubium  est  apud    multos,  maxime  cum 
differentia^  ultimce  rerum  sint  nobis   ig- 
notce  ;  videtur  namque  quod  solum  sim- 
pliciter   simplicia    sint   sic    conceptibilia, 
sed    an    sic,    vel    non,   vide    ubi    supra 
1.  Phtisicor,  et  maxime  apud  modernos  -^^j^^ff^ 

•^  ^  renttcc  pt 

Scolistas,  et  3.  dist.  pjim.  quaest.  3.  egre-  statu  i!t> 

intrlligat' 
gie.  tur? 

Cum  etiam  dicit  in  fine  definitionis,  4. 
cujus  nihil  latet,  potest  intelligi  vel  vir- 
tualiter,  vel  formaliter  ;  et  hoc  vel  .lequi- 
valenter,  vel  circumlocutione,  et  sic  de 
aliis,  licet  maxime  quando  actualiter,  et 
in  conceptu  proprio.  Illa  Ultera  :  quod 
scilicet,  in  ipso  essentialiter  includitur,  pos- 
set  addi  textui,  tanquam  declaralio  seu 
specificatio,  aut  certe  limitalio  pra;ce- 
dentiuin,  et  tunc  commentum  incipcret 
ibi  :  hic  intelligitur,  etc.  Et  notanter 
dicit,  Quod  essentialiler  includitur,  etc. 
quia  si  ad  perfecte  concipiendum  aliquid, 
rcquireretur  notitia  omnium,  vel  virtuali- 
ter,  vel  accidentaliter,  seu  etiam  identice 


THEOKEMA  IX. 


21 


inclusorum  in  ipso,  vix   aliquid  perfecte 
Ad       conciperetur,  maxime  notitia  simplici.  In 
^aUcujKs    omni  enim    signo   nalurae   datur  notitia 

cogintio-  pQ,.fg(,(^a   ^^   s^Q    o-enere,     et    ita    liomo 
tiem,  non   ^  o  ' 

neccssario  perCecte  cognoscitur  in  primo  signo,  licet 
omnia  ..,.,.  ,,  .       , 

virtiiaiitet' non  ut  risiDiiis,   neque  allms,   et  sic  de 

cognosmn-  ^iliis.  In  commento  declarat  optime,  quod 

'?".'•     Iv  perfecte  intelligitur  obiective,  ut   di\i 

;ia6<?t  c^«a«  prius,  hoc  est  ex  parte  objecti  concepti, 

caitsas  ....  .  . 

effectivas.  et  Hon  actus  concipiendi  ;  quia  actus  ni 
1.  d.  3.  q.  gg  potest  esse  perfeclus,  dato  quod  non 
comprehensivus  objecli,  sed  tantum  ap- 
prehensivus,  et  hoc,  ut  notanter  dicit 
Doctor,  inquantum  ehcitur  a  potentia, 
hcet  non  inquantum  causatur  ab  objecto  ; 
habet  enim  duas  causas  partiales  effectivas 
in  creaturis  ut  3.  dist.  prim.  q.  7.  habet, 
et  ita  potest  habere  perfectionem  ab  una, 
dato  quod  non  ab  aha  quandoque  ;  sed 
quia  magis  specificatur  ab  objecto ,  et 
si  non  principalius  causatur,  ut  ibidem 
quasst.  8.  habetur;  igilur  absolute,  quando 
non  totaliter,  seu  comprehensive  se  ha- 
bet  respectu  objecti,  dicitur  imperfectus, 
maxime  ponendo  respectum  essentialem 
ejus  ad  objectura,  de  quo  vide  13.  qusest. 
quodlibeti. 
5.  Gum  dicit  in  fine  commenti,  quocumque 

modo  cognoscatur,  potest  referri  ad  for- 
maUter,   vel    virtualiter    cognoscere,   vel 
ad    intuitive      seu    abstractive,     vel    in 
Verbo  seu  in  genere    proprio,   et  sic  de 
aliis.   Ubi  tange    differentiam  inter  esse 
ignoratum,  et  perfecte  nolum.  De  mulli- 
pUci  etiam  ignorantia,  et  multiplici  modo 
cognoscendi  pertractabis,  ut  nosti.  Qusere 
3.  dist.  prim.  et  qusest.  de  suhjecto  in  prol. 
et  7.  et  14.  qusest.  quodlib.  et  alibi  saspe. 
sexta        Deinde    ponit  alias    duas    definitiones 
Srde    partium  subjeclivarum   conceptus,   quas 
partibus    eliam  habet  2.  dist.  prim.  qusest.  2.  et  3. 

subjeclivis 

objecti.  dist.  prim.  quaest.  2.  et  posset  addi  tertia 
de  summe  simpUci,  ut  habetur  8.  dist. 
prim.  Quia  tamen  ille  conceptus  tantum 
in  divinis  habetur,  ideo  liic  tacuit  forte 
ipsum.  Dubium  etiam  est,  an  sit  aliquis 
horum,  ila  quod  conceptus  summe  sim- 
plex  conlineatur  sub  simpliciter  simpUci, 


quod  reputo   verum  esse,  loquendo    de 
simpUcitate  reaUtatum,  de  quo  aUas  erit 
sermo.  De  nmltiplici  acceptione  simplici- 
tatis  et  compositionis,  ubi  supra  notavi  in 
MetapliysicaUbus,   littera  et  commentum 
satis  patent.  Vide  3.   et  8.  dist.  prim.  et 
3.  dist.  2.  et  7.  et  8.   Metaph.  et  in  Locjica- 
libus  hujus,  plura  declarativa  Uorum  ter- 
minorum.  Videtur  hic  loqui  per  totum  de 
conceptu  simplicis  inteUigentise.  De  divi- 
sione  autem  et  compositione  considera, 
quales  conceptus  sint,  et  quo  modo  com- 
plexum  sit  simplex,  et  quo  actu  concipitur, 
et  an  uno,  vel  pluribus.  Qusere  6.  Metaph. 
et  2.  et  in  Logicalibus.  Pondera  corolla- 
rium    ad   finem    commenti    de  essentiaU 
respectu   dicto  in    quid.    Idem  liabet  in 
qusestionesuperPorphyrium  cap  de  Diffe- 
renlia.  Tange  etiam  hic  plura  de  nmlli-  Qniddiias 
pUci  determinatione,  et  qualiter  quidditas     modam 

,    .  •       .  i  1       detenni- 

per  modum  determmatur,  et  quomodo  nutur. 
se  Uabent  respectu  tertii,  ut  Uabes  ssepe 
in  doclrina  Uujus  et  sequacium.  Hic  non 
est  immorandum  circa  quolidiana  docu- 
menla  Doctoris,  sed  dumtaxat  circa  diffi- 
ciUa,  et  signanter  Uic  dicta  ;  lector  vero 
addat  ad  omnia. 

Gonsequenter  ponit  duas  petitiones  mo- 
do  anliquorum,  ut  supra  notavi  et  satis 
patent.  De  verificatione  autem  earum, 
posset  fieri  altercatio,  ut  prius  circa  defi- 
niliones  dictum  est.  Pone  differentiam 
inter  esse  distinctum  et  distincte  concipi, 
et  similiter   de  perfecto    et  perfecte.  Ad-    AUud 

,     ,  1  inteUigere 

verte  etiam   quod   aUter  est  loquendum  distinctum 
Metapliysice,  et  ex  natura  entium,  et  ob-  ^l^gS. 
jectorum,   et   potentiarum,    et   aUter  ex 
conditione    status   ;   plura    aUa    adducat 
ingeniosus  lector. 


THEOREMA    TX. 

SGHOLIUM     I. 

Ex  dictis  in  Theoremate  prsecedenti , 
infert  dari  statum  in  conceptibus,  ita  ut 
aliquis  sit  primus.  In  secunda  conclusione 
hujus,  tenet  nullum  couceptum,  etiam  entis, 


22 


de  quolibet  dici  in  quid,  quia  non  diciturde 
ultimis  dilTerentiis,  nec  de  passiouibus  entis  ; 
quod  etiam  habet  1.  dist.  3.  qucest.  9.  num.  6. 
etdist.  8.  q.  2.et2.disl.  3.  qucest.  6,  etqucest.  21. 
de  Anima,  ubi  fusius  de  lioc  egi,  in  coramento 
iIliusqu8estionis;videinstantiasMauritiicon- 


THEOllEMA  IX. 

phys.  lext.  com. 


10.  non  est  possibiletjenitHr  ad 


scire,   prinsquam  ad  indivisibilia  '"mIS''' 
deveniatur  ;  verum    est    perfecte 
ante  resolutionem. 
2.  Nullum  conceplum  iinum  in  quid  de 


tra  tres  probationes  Doctoris  tertise  conclusio-      cceleris  omnihus  prcedicalur. 


nis.  Gum  non  sit  unus  conceptus  in  quid  oni- 
nibus  communis,  tenet  ponendos  esse  aliquos 
primos,  unum  mquid,  entis,  et  alium  quali- 
ficativum,  secundum  modos  ejus.  Vide  Mau- 
ritium  couclus.  4.  Intelligit  de  determinante 
ultimo  seu  ultima  differentia,  quia  hsec  non 
includit  ens  iu  quid,  et  sic  uihil  commune 
cum  alteraparteincludit.  CoroUarium,  quod 
genus  et  differentia  nihil  habent  commune, 
nec  unum  iucludere  alterum,  sequitur  bene 
ex  quarta.  Quod  in  commento  dicitur,  idem 
esse  de  materia  et  forma,  vel  tautum  vult 
quod  una  uon  iucludit  aliam,  aut  si  velis, 
niliil  esse  eis  commune.  Quod  innuit  Doctor 
2.  dist.  12.  qusest.  1.  num.  16.  iutellige  quod 
sint  primo  diversa  re  et  realitate,  non  au- 
tem  conceptu  ,  quomodo  Deus  et  creata  sunt 
primo  diversa.  Ratio  hujus  est,  quia  secun- 
dum  Doctorem  1.  distinct.  5.  qusest.  3.  ma- 
teria  includit  ens.  Secjudum  quod  differeu- 
tia  inferior  non  includit  superiorem,  late 
tradit  Doctor  7.  Metaph.  qurest.  17.  et  4. 
dist.  11.  qusest.  3.  ad  primum  pro  opinione 
num.  48. 

1.  Conccptuum  resolutio  statum  hahet. 

1.  Ex  prima  pctitionc,  in  hoc  quod 

dicit  primo,  ct  ex  definitione  tcrtia 

hac  adjuncta  illis,  potcntia  finita 

non  simul  pcr  sc  primo  concipit 

inieiiectMs  iuOnita.    Et  aliter  ex  prima   pcti- 

^"'''/;J/'^"  tione,  in  hoc  quod  dicit  perfecte,  ct 

iiifiniia    p^  quarta  dcfinitionc  et  hac  adiunc- 

intciiigere.  ^c^^  infiuita  primo  concipere  intel- 

lcctui   finito  cst  impossibile;  sive 

simul,  quia  tunc  intiniti  actus,  si- 

mul  ejusdcm  potentise  finitse ;  sive 

successive,  quia  inhnita  non    (^st 

portransiro,  secundo  Mctaph.   Aristo- 

tclis  lext.  com  13.  Item,  8.  Mctaphi/sic. 

yihii     Aristotelis  texl.  com.  10.  Befmitio  re- 

aniequani  solvitur  iu  indivisibiUa,  et  2.  Mcta, 


Tum,  quia  tunc  nuUus  alius  sim- 
pliciter  simplex,  et  ita  in  codem 
includerentur    conceptus    infiniti, 
vel    idem    infinities   ;    quicumque 
enim  alius  includcret  illum  unum, 
et  aliquem  alium,  et  illc  alius,  il- 
lum  unum,  et  aliquem  alium,  et  sic 
in  inflnitum.  Tum,  quia  nulli  duo 
conceptus  essent    primo    diversi, 
quia  in  uno  conceptuconvenientes, 
ac  per  hoc  nuUi  distincti,  contra  se- 
cundam  petitionem.   Omnis  enim  Ens  non 
distinctio  reducitur  ad  distinguen-    quld  J" 
tia  primo  divcrsa  ;  per  quid  enim  qllianon 
esscnt  distincti,  non  per  id,  in  quo  concTptus 
conveniunt;   iuitur  aliis,  ct  redit p'"''"^'?' 

^  '  vcrst. 

infinitas,  quoe  in  prima  probatione.  ^?'  <'«« 

^  ^  ^  aiceretu 

Tum  tcrtio,  quia  in  omni  conceptu  "»  quid.  ^ 

.  qualibct 

alio,  esset  nugatio  ;  quia  iUud  quod   daretur 

. ,  o  I  nuqatio. 

communc  ponitur,  frequenter  con- 
ciperetur,  semel  namque  ut  pars 
una  conceptus  illius,  et  iterum  ut 
inclusum  in  alia  parte,  et  itcrum  / 

in  partc  illius  partis  in  infmitum, 
et  sic  nugatio  sequerctur. 

3.  Conceptuum  slahil  rcsolulio  ad  ali- 
cjiios  primos. 

Ex  prima  et  secunda  conclusio-  2. 
nc,  ita  quod  quilibet  conceiitus  per 
se  unus,  aut  erit  aliquis  illorum, 
aut  pci'  se  includct  aliquem  illo- 
rum,  ad  quot,  inquirant  respicien- 
tes.  Perquidctiam  cssentdistincti? 
non  pcr  illud  in  quo  convcniunt; 
igitur  per  alia  ;  et  illa  quibus  dis- 
tincta?  non  illis  quibus  conve- 
niunt;  igitur  aliis,  et  redit  infmi- 
tas,  qua3  in  prima  i^robatione. 


TllEOUEMA  IX. 


23 


Detcrmi- 

nans,  et 

de(enni)ia- 

bile  non 

^abere 

unum  pcr 

se  concep- 

tum 

commu- 

ncm. 


Corolla- 
riuin. 


Aliiid  co- 
roliarium. 


Abstrac- 

tum,et 

concretum 

eamdem 

habent 

conceptum 

prr  se. 


4.  Determinans  ct.  delerminabilc ,  iiul- 
luiii  conccptum  per  se  unum  includunt, 
ncc  unum  corum  conceptum  per  se  alte- 
rius  includit. 

Hsec  si  intelligatiir  universalis 
ncgativa,  probatnr  ut  secunda  et 
tertia  probatione.  Si  autem  par- 
ticularis  negativa,  probatur  ut 
secunda,  quacumque  probationc  ; 
ideo  enim  ibi  sequuntur  inconvc- 
nientia,  quia  opposituni  alterius 
partis  hujus  conclusionis  ibi  sup- 
ponitur. 

Conceptui  generis  et  differentice  nihil 
commune,  nec  unus  includit  alium. 

Similiter  de  matcria  et  forma. 

Diff^erentia  supcrior,  quce  incliiditur  in 
gcnere,  non  inclicditur  in  differentia  in- 
feriori. 

Alias  nugatio  in  definitione,  et 
processus  in  infinitum  in  diffe- 
rentiis,  quia  differrent  differcntiis, 
cum  sit  hucusque  certus  proces- 
sus.  Respondet  protervus,  quod 
determinans  conceptum  commu- 
nem,  est  aliquod  concretum,  de 
cujus  concreti  intellectu  non  est 
dctcrminabilc,  est  tamen  determi- 
nabile  de  intellectu  abstracti,  ip- 
sius  determinantis.  Probant  igitur 
prseccdcntia,  quod  nullus  unus 
conccptus  est  communis  ad  omncm 
alium  qucmcumque  intellectum, 
quia  non  in  concrcto,  cst  tamen 
communis  quidditativc  ad  omnem 
intellectum  in  abstracto.  Contra  : 
abstractum  et  concrctum  cumdcm 
conccptum  per  se  important,  aut 
saltem  impossibile  est  conccptum 
concrcti,  essc  simpliciorem  quam 
conccptum  abstracti,  sive  aliquid 
includi  per  se  in  conceptu  abstrac- 
ti,  quod  non  includitur  in  conceptu 
concrcti;    igitur    magis    sequitur 


non  diversitas  primo,  ct  ideo  non 
distinctio,  magis  inhnitas  de 
concreto  contrahente  quam  deabs- 
tracto. 

SGHOLIUM     II. 

Sensus  quintse  conclusionis  est,  non  omni 
creato  et  increato  dari  conceptuni  comniu- 
nem,  quia  salteni  enti  reali,  ot  rationis,  nul- 
luscommnnis  est,  et  ultiaiis  diHerentiis  cum 
aliis  nihil  esse  commune,  jam  dictum  est, 
conclus.  2.  Sexta  conclusio  explicat  deflnitio- 
nem  conceptus  datam  Theoremate  prajceden- 
ti.  Septima  dividit  conceptum  objectalem,  in 
siraplicem  et  simpliciter  simplicem,  de  qui- 
bu?  Doctor  1.  distinct.  3.  quasst.  2.  num  21. 
Conclusione  octava  dividit  conceptum  in 
primo  diversum  et  differentem  ;  ille  cum 
alio  collatus,  in  nullo  cum  eo  conven  t,  hic 
sic  :  ille  est  irresolubilis,  hic  non. 

5.  Creato,  cl  increato  nullus  idem  con- 
ceplus  per  se  communis  erit. 

6.  Conceptum  dico  objcctum  aclu  inlel- 
lectum,  prout  scilicet  cst  in  intcllectu, 
non  ul  forma,  secl  ut  actu  cognitum. 

Hic  autem  essc  in,  non  est  nisi       ^ 
haberc  relationcm  actualem  ad  in-    ,^^f. 

objectioc 

tellcctum,  sive  intellectum  ad  ip-  inmteiiec- 

tu  qutd  ? 

sum,  siveutrumque  ad  utrumquc. 

7.  Omnis  conccptus  pcr  se  unus,  aut 
cst  oniJiino  simplex,  cujus  scilicet  aut 
nihil  concipitur,  aut  totus,  aut  non  est 
omnino  simplex. 

Tamen  incomplexus  dicatur  re- 
solubilis,  quia  plurcs  conceptus 
essentialitcr  includit,  quorum  al- 
ter  sine  toto  concipi  potest  de  non 
per  seuno,  qui  dicitur  aggregatus, 
ut  homo  albus  ;  et  de  quarto,  qui 
dicitur  complcxus  ;  et  de  quinto, 
qui  dicitur  discursivus;  inferius 
qusere. 

8.  Omnis  conceptus  ad  quemcumque 
non  omnino  eumdem  comparatus,  aut 
cst  primo  diversus  ab  illo,  si  cum  illo 
in  nuUo  conccptu  convcniat. 


24 


THEOREMA  IX. 


Conceptus 
alius 

dtfferens, 
alitis 
primo 

diversus. 

Conceptus 

resolubilis 

est 

differens. 


5. 


Avit  difFerens,  si  in  aliquo  convc- 
niat,  ct  in  aliquo  cUfFerat ;  aut  or- 
clinatus,  puta  si  iinus  totum  alinm 
incluclat,  ct  non  e  converso,  dica- 
tur  alter  includcns,  altcr  inclusus; 
sobis  resolubilis  differens  est,  ct 
includens  ;  primo  diversus  et  in- 
clusus  potest  esse  tam  simplex, 
quam  resolubilis. 

ANNOTATIONES. 

Sequilur  illa  parlicula  :  Conceptuum  rc- 
iHorcUne  solittio,  elc.  quiP  polest  poni  nona  prin- 
conciusio-  cipalis,    ul    nolavimus,    vel    octava    seu 

nani. 

decima,  secundum  alias  suppulaliones  ;  si 
enim  lanlum  enumerentur  conclusiones, 
erit  oclava  principalis  vel  septinia,  et  hoc 
ponendo  addilionem  supra  recte  nolatam. 
Enumeratio  isla  varie  habetur,  et  generat 
hic  ut  prsedixi,  maximam  ambiguitatem  ; 
omnia  tamen  moderari  possunt  judicio 
lectoris  solerlis.  Nam  eadem  facilitate,  qua 
sic,  vel  sic  partiunlur,  possunt  et  aliter 
parliri,  dummodo  veritas  senlenlialis  ha- 
beatur.  De  numeris  et  ordine  minus  referl : 
prcemissis  naiuque  definilionibus  et  peti- 
lionibus,  adducit  conclusiones,  et  in  hac 
parlicula  possunt  nolari  septem,  vel  oclo 
per  ordinem  conckisiones  ut  habes,  quot 
lamen  sunt  conclusiones,  tot  parlicuhB  pos- 
sent  assignari.  Flacuit  nihilominus  ex  con- 
formitate,  convenientia  et  dependenlia 
conclusionum,  plures  subuna  particula,  ca- 
pilulo,  vel  Theoremate  principali  collocari, 
Rrsoiutio  utinfra  magis  dicetur.  Primaergo  conclusio 
un?liatum  ^^^  ^^  stalu  in  processu  divisivo,  seu  re- 
habct.  soiutorio  pouendo,  quam  confirmabis  ex 
primo  Posteriorum,  et  ex  quinto  princi- 
pah  supra,  et  ex  quarto  Metaphysic;v. 
Ouam  probat  in  commento  notantor  ex 
diclis,  et  ahis  propositionibus  specialibus 
fcecundissimis  adjunctis,  quas  roboralsen* 
lentiis  Aristotelis,  et  specilicatin  allegando 
Aristotelem,  ad  differenliam  Metaphysicrc 
Avicennse.  Ubi  adverle,  quam  caule  et 
sincere  h)quitur  in  illis  proposilionibus 
adjunctis  in  commento.  Di.cit  enim  primo 


potentia  finila,  ad  differentiam  potentianim 
vitalium  Dei.  Deinde  addit  simul  propter 
instanliam  de  successione  cognitionis  in- 
finitorum.  Vide  3.  dist.  prim.  et  2.  el  1. 
qnsest.  4.  et  14.  dist.  3.  Addil  uUerius  per 
seprimo,  propler  instanliam  de  cognilio- 
ne  rerum  in  Verbo,  et  accidentali  cogni-  \ 

tione  oppositi  in  objecto,  et  virluaU  effec- 
tuum  in  causa,  ot  sic  de  aUis.  Tange  tamen 
instantias,  ubi  supra  in  3.  et  dic  conse- 
quenter  bene  ponderando.  Qusere  in  4.  in 
materia  de  bealitudine.  Vide  Franciscum 
et  Ocham,  el  aUos.  fn  aUquibus  originaU- 
bus  non  ponitur  hcec  conclusio  hic,  sed 
tamen  magis  pl?cet  ut  posuimus,  ut  in 
sequentibuspatebit.  De  aclibus  inteUigen- 
di,  propter  dicta  in  commento,  quoere 
super  Ubros  de  Anima,  et  aUbi  pluries  ul 
nosti. 

Deinde  ponit  conclusionem,  seu  propo-  G. 
sitionem  secundam,  yullum  conceptuicm 
unum,  etc.  quse  negat  convenientiam  om- 
nium  conceptuum  in  aUquo  univoce  dicto, 
seu  in  quid  de  eis,  quam  expedile  et 
puUqire  probat  in  commento,  quam  eliam 
habet  3.  dist.  prim.  qusest.  3.  et  4.  Metaph.  Ensnon 

'  •*  prcedicari 

et  super  lib.  de  Anima.   QnvGve  Avicen-  »«  quid  de 
nam  5.  Metaph.  cap.  0.  vide  sequaces  hu-  diff7reniii. 
jus,    et  speciaUler  Petrum  de  Aliaco  3.  pa/Xni- 
dist.  prim.  quxst.  1.  Et  i^rancisc.  in  prolog.  husejusi. 
Conflat.  et  ahos.  Excipit  enim  a  prnedica-  qmjest.  3. 
tione  quidditativa,  seu  in  quid,  enlis  dif- 
ferentias  uUimas,   et  ejus  passiones,  ubi 
supra  in  primo.  Sed  an  passiones  inferio- 
rum,  el  differenline  individuales,  debeant 
simililer  excipi,  dubium  est  :  sed  de  dilTe- 
rentiis  individuaUbus  facilius  esl  determi- 
nare,  cum  non  sint  enUtates  quidditalivae, 
sed  hyposlaUccT,  quare  noc  includunt,  nec 
includuntur  quidditative.   Possunt  etiam 
intolligi  sub  differenliis  uRimis,  quia  sunt 
ulliraiic  realitates.  Vide  3.  dist.  2.  q.  6.  de 
convenientia   et  differenlia    earum   cuni 
specificis.   Forte  tamen  Doctor  ibi  lacuit 
eas,  quia   nondum  determinavit    in  Sen- 
lentiis  de  eis,    et  propter  repugnantiam 
opinionuin,  teUgit  tantum  communiter  no- 
ta.  De  passionibus  vero  inferiorum  ad  ens 


TIIEOREMA  IX. 


25 


Passiones 
inferio- 
rum  an 
includunt. 
ens,  et  in 
quo  simt 
prcedica- 
mento  ? 


Q.2. 
Modi  n  ihil 
includHHl 
cssentia- 

litet'. 


Ens  quid- 
ditatioe 

prcedica- 
tur  de 


secundum  varias  opiniones  varie  esset 
dicendum.  Nam  qui  passiones  tales  ponunt 
per  se  in  prsedicamenlo  Qualilaiis,  habent 
tenere  ens  includi  quiddilalive  in  eis  ;  qui 
vero  allLer  senliunt,  ulpolo  quod  sint  res- 
pectus  quidam  Iranscendentes  aptiludina- 
les,  reduclive  lanlum  in  Pryedicamenlo 
sui  subjecli,  ut  communiler  ponunt  Sco- 
listae,  adliuc  eliam  probabiliter  possunt 
dicere  idem,  cum  per  absolulum  et  res- 
pectivum  tamquam  per  quidditates  divi- 
daturens,  loquendo  maxime  derespeclivo 
quiddilativo,  sed  ad  opposilum  posset 
objici  mullipliciter,  de  quo  alias. 

De  modis  etiam  inlrinsecis  dubium  est, 
quia  etiam  Doctor  ubi  supra  tacuit  eos, 
circa  quod  notavi  prius  super  Metaphysi- 
ca,  quemdam  modum  dicendi  DocLoris,  1. 
et  4.  MeLaph.  de  modis  uL  quid,  et  ut  mo- 
dus  acceptis.  Salis  tamen  secure  dici  pos- 
set,  quod  cum  modi  tales,  ut  habet  ipse  8. 
disl.  prim.  non  sint  proprie  alise  forma- 
lilaLes,  seu  conceptus  a  quidditatibus, 
quarum  sunt  modi,  nec  per  consequens 
aliquid  formaliter,  seu  quidditative  inclu- 
dentes.  Quod  enim  non  esl  quid,  vel 
formaliLas,  quomodo  alicui  diclo  in  quid, 
seu  formaliLer,  subjicitur?  cum  lalia  sinl 
prsedicata,  qualia  permiltunL  subjecLa? 
Sed  hujus  ambiguitatis  ulterior  discussio 
habel  fieri  ubi  supra.  Qusere  Franciscum, 
et  alios  FormaUsLas,  etinomnibus  Ocham, 
nunc  ad  oppositum,  nunc  ad  propositum, 
umnia  sane  ad  mentem  Doctoris  dijudi- 
cando. 

Prima  probatio  conclusionis  in  com- 
mento  posset  (hcet  subLilis,  et  efficax  sit) 
habere  instantiam  ad  hominem  ;  quia  non 
obstanle  simpUcitate  divina,  ubi  summa 
simplicitas  habetur,  ens  quidditative  de 
Deo,  per  te  praedicatur,  et  per  modos 
qui  quasi  concepLus  qualiLaLivi  sunt,  ad 
ipsum  contrahitur;  quare  ergo  non  eodem 
modo  de  ullimis  differentiis  diceretur,  et 
conlrahereLur  ad  eas?  Considera  bene, 
ponderando  plura.  Qusere  8.  dist.  prim. 
q.  2.  et^.  eL  in  Francisco  ;  hoc  enim  moLi- 


eum 

conlrahi' 

tur  per 

modos. 


vum  multum  facit  pro  intentione  FrandsciDeo  an  ad 
in  prol.  Conflatus. 

Secunda  probatio  bona  est,  Ucet  habe- 
ret  evasionem,  recurrendo  ad  realiLaLes 
et  modos  ut  prius.  llbi  adverte,  quod  UL- 
tera  debet  esse  conjuncta,  eL  dependens 
ibi  :  Contra  secundam  petitionem,  etc.  et 
non  nola,  seu  principium  objecLionis,  uL 
in  pluribus  orlginalibus  reperiLur. 

TerLia  eLiam  probalio  patitur  instanliam 
ad  hominem,  ubi  supra  in  primo,  juxla 
regulam  ScoLicam  ibidem  :  Commune  vide- 
liceL  ad  duo  inferiora,  quorum  unum  de- 
nominat  alterum,  parliculariter  sine  nuga- 
tione  denominat  seipsum.  Exemplum  de 
animaU  raLionaU,  in  quorum  ulroque,  ut 
poniLur  ab  aliquibus,  incIudiLur  quiddiLa- 
tive  ens  ;  similiLer  cum  dicilur,  homo  al- 
bus,  el  sic  de  aliis.  Sed  Lu  considerabis 
diversitatem  hinc  inde,  et  processum  in 
infinilum,  et  resolulionem  in  reaULales  et 
conceplus,  et  sic  faciliter  inslantioe  omnes 
de  modis  evadentur.  Singularissime  enim 
et  ingeniosissime  tribus  probationibus  os- 
lendiL  veritatem  conclusionis,  licet  Ocham 
conelur  in  omnibus  objicere,  alLerius  Lu- 
men  eL  loci,  el  temporis,  est  hoec  diuLius 
pr;)sequi.  AlLende,  quod  in  aUquibus  ori- 
ginalibus,  posL  commentum  hujus  conclu- 
sionis,  addunlur  duo  corollaria,  qua3  ta- 
men  infra  post  quartam  conclusionem 
habes  :  Conceptui  gcneris,  etc.  sed  ubique 
saUs  bene  currunt,  hic  videUcet  et  ibi  ; 
quare  legantur,  ubi  placuerit  lectori. 

Ulterius  sequitur  Lertia  conclusio  :  Con-  ^. 
cepiuum  stabit,  etc.  Nam  cum  in  prima 
ostendil  statuminresolvendo,  et  in  secun- 
da,  quod  non  ad  unum  saltem  in  quid, 
licet  bene  ad  unum  auL  in  quid,  aut  sal- 
tem  idenlice  seu  denominative,  a  priori 
diclum  ;  in  hac  tertia  tangit  limilaLionem      ^!^"'  ,„, 

*=  oportet  tot 

resoluLionis  ex  parLe  Lermini  ad  qiiem  ip-      csse 

conceptus 

sms,  ostendens  quod  non  oportet  tot  esse    primos, 
conceplus  primos,  quot  resolutiones,  sed  '^iluionlT." 
ad  aUquot  primos  fit  omnium  resoIuUo, 
semper    enim    pluralitas    superflua,    ubi 
paucilas  salvat  apparenLia.  El  in  commenLo 
recurriL  ad  prius  dicLa,  et  lillera  est  varia 


26 


THEOREMA  IX. 


in  diversis  originalibus,  et  ibi  :  per  quid 
eliam  essenl  dislincii,  elc.  usque  ad  finem 
est  Extra,  vel  penitus  superflua,  quia  prius 
in  commento  2.  habetur.  Adverte  cum 
dicit  :  Ad  quot  inquirant  respicientes,  etc. 
quod  ibi  posset  fieri  longa  investigatio; 
sed  in  sequenlibus  magis  explicabit  ista. 
Posset  breviter  dislingui  de  resolutione  ad 
primosconceptus,  vel  in  genere  videlicet, 
vel  extragenus.  Primo  modo,  possentponi 
lot  primi  conceptus  in  quid  et  in  quale,  quot 
surit  generalissima  et  prima  contractiva 
eorum.  Secundo  modo  possunt  poni  duo, 
vel  Ires  primi  tanlum  :  unus  in  quid,  ut 
entis  ;  alius  in  quale,  ut  primi  modi  entis, 
vel  alii  duo  duorum  modorum  ;  sed  ex 
parte  modorum  posset  fieri  allercatio,  et 
similiter  ex  parte  passionum,  quis  videlicet 
primus,  quis  secundus,  et  qua3  entis  prima 
Quotpri-  divisio,  de  quo  alias.  Saltem  veritas  con- 
""(Ms"r^'  clusionis  habetur,  quia  primae  divisio- 
nes  enlis  sunt  terminatae,  et  contracliva 
prima  ejus  sunt  in  determinato  numero  ; 
igilur  aliquot  primi  conceptus,  quorum 
supputalionem  dimisit  ad  judicium  boni 
viri,  ne  micrologus  videatur.  Quocre  8. 
dist.  prim.  hujus,  et  in  prolog.  Conflaf.  in 
Francisco  et  in  Tractatu  de  transcendenti- 
bus,et  apud  Formalistas.  Posset  enim  pro- 
babiliter  dici,  quod  ad  hos  duos  secundum 
ens  reale  fit  ultimaresolutio  omnium  extra 
animam,  et  ad  hos  alios  ens  ralionis,  om- 
nium,  quae  actu  collativo  derehnquuntur. 
Alibi  spero,  Deo  disponente,  altius  inves- 
tigare  hanc  ambiguitatem. 
9.  Deinde  ponit  quartam  conclusionem  de 

diversitatp  primo  determinabilis  et  deter- 
minantis,  delerminans  et  delerminabile, 
elc.  Ubi  notanterdicit  in  prima  parte  con- 
clusionis  :  Conceptum  per  se  unum,  prop- 
ter  convenientiam  eorum  in  conceptu  per 
accidens  tali,  non  tantum  perseicum,  et 
hoceliam  extendendo  peraccidens^  utscis. 
In  secunda  etiatn  parle  notanter  ail,  per  se 
allerius,  etc.  propter  identificam  inclusio- 
nemetillimitationem,  et  maxime  in  trans- 
cendentibus.  Vult  breviter,  quod  delermi- 
nans  et  determinabile  sunl  primo  diversa, 


quia  nec  unum  alterum,  nec  ambo  terlium 
per  se  sallem,  includunt.  Ubi  adverte, 
quod  hic  posset  fieri  instantia  ad  homi- 
nem,  quia,  ut  habet  3.  dist.  prim.  q.  3. 
ens  prsedicatur  in  quid  de  aliqua  differen- 
tia,ideo  nonpotestesse  genus,  ut  exponit 
singularissime  Philosophum  3.  Metaph. 
text.  com.  10.  si  igitur  inleUigatur  conclu- 
sio  universalis  negativa,  ut  egregie  habet 
in  commento,  videLur  falsa,  aut  repugnan- 
tia  in  dictis.  Ideo,  ut  instantia  excludatur, 
ponalur  particularis  negativa,  ila  quod 
non  de  quocumque  determinante,  sed  de 
ullimo,  vel  saltem  nec  re,  nec  realitate, 
alio  a  determinabili  inlelligatur.  Nota 
etiam  quod  specificavit  lertiam  probatio- 
nem  secundse,  si  inlelligeretur  universalis 
negativa,  eo  quodaliffi  duae  non  ita  essent 
ad  rem ;  sed  qualiter  tertia  etiam  non 
concluderet,  leligi  supra,  famose  enim 
currit,  et  hoc  hic  sufliciebat.  RecLius  vero 
ponitur  partieularis  negaliva,  et  logice  et 
realiterloquendo.  Cumdicitin  commento, 
et  tertia  probatione,  potest  omitti  ly  et,  ul 
in  pluribus  habelur,  vel  subintelligi  ly 
hoc.  Multa  hic  curiosa  adducat  lector  cu- 
riosus,  bene  ponderando. 

Consequenter  ponit  duo  corollaria  (quae 
t£unen,  ut  prius  notavi,  in  aliquibus  ori- 
ginalibus,  imo  communiter  sequuntur 
commentum  secundoe  conclusionis,  hic 
tamen  satis  recte  locanlur)  quorum  pri- 
mum  est  :  Conceptui  generis  et  differentix, 
etc.  Quod  inteUige  (ut  limitavi  conclusio- 
nem)  quoad  utramque  ejus  partem.  Vide- 
tur  loqui  plerumque  hic  de  communi  limi- 
tato,  seu  sumpto  ab  aUquare,  vel  reaUtate 
una  ;  sedgeneraliterloquendo,  propositio 
est  vera  ut  parlicularis  negativa,  licet  non 
ut  universalis.  Quod  additur  ibidem,  simi- 
liter  de  materia  et  forma,  sive  sit  pars 
texlus,  sive  ut  commentum,  habet  ambi- 
guitatem  ;  quia  3.  dist  prim.  et  8.  dist. 
ejusdem,  videtur  tenerequod  ensunivoce, 
et  in  quid  procdicatur  de  materia,  et  for- 
ma.  Polest  dici  expedite,  quod  illa  simili- 
tudo  debet  atlendi  quoad  secundam  par- 
teni  coroUarii,  non  quoad  primam.  Vel  si 


Detenni- 

nans,  et 

determi- 

nabile  prV 

mn   dicer 

sa  inlellige 

de  deter- 

minante 

ullimo. 


10. 


An  mat'- 
ria  et  for- 
ma  inclu 
dunt  ens  ? 


THEOREMA  IX. 


27 


contendas,  quod  unlversaliter  inlelligilur, 
dic  quod  loquitur  de  primo  diversis  re 
vel  realitate,  non  autem  conceptu  reali. 
Vel  aliter,  et  redit  in  idem,  quod  loquilur 
de  diversis  se  totis  subjective,  non  aulem 
objective.  Et  sic  habet  concordari  id, 
quod  habet  in  2.  dist.  12.  quseU.  1.  ubi 
idem  quod  hic  de  diversitale  materise 
a  forma  tenel,  cum  his  quse  dicit  in  pri- 
mo  ubi  supra.  Sessor  doctrincB  Scoticse, 
nisi  stabihter  el  caute  sequitaverit,  de  fa- 
ciU  cespitabit ;  tota  ergo  et  totaliter  vi- 
deatur  ejus  doctrina,  aliter  interpreti  et 
prsecipilium  imminet  et  ruina.  Ahud  co- 

Differen-  rollarium,  scilicet  Differentia  superior ,  elc. 

rhrnm   patet  ex  intenlioue  super  7.  Metaph.  q.  17. 

inciudit    f,^  ii,ciist.  4  0.  3.  et  alibi  s»»e;sed  ins- 

sapcvio- 

rem.      lantias  ibi  teligi  et  alibi,  et  quia  ad   alia 
festino,  hic  plura  omitto,  Diligens  lector 
omnia  supplebit. 
U.  Deinde  introducit  quamdam  cavillatio- 

nem,  seu  evasionem,  ibi  :  Cum  sit  hsec 
usque,  elc.  et  sequitur  imujediate  com- 
mentum  4.  in  aliquibus,  ponendo  corolla- 
ria,  ubi  prius  supra,  sed  salis  habelur  hic 
bene  ad  propositum.  Et  merito  appellat 
respondentem  prolervum,  quia  apparet  ex 
Dicersiias  responsiono  manifeste.  Potius  enim  vide- 

determina-       .  .  ,.  .,  ,    ,  .      ,  ... 

hiiis  et  de-  relur  pnmo  diversitas    determmabihs   et 
tcrmtnan-  determinantis  in  abstracto  quam  in   con- 

iis,  clarius  ^ 

patct  in  creto,  cum  in  concreto  unum  prsedicetur 

abstractis 

quam  in   de  alio,  et  ambo  de  tertio  ;  in  abstraclo 

concieio.  ^g^^  minime;  verbi  gratia,  haec  conceditur, 

Rationale  est  animal,  et  e  contra,  et  haec  : 

Socrates  est  ralionale,  el  animal,  etc.  hsec 

autem  negatur  communiter,  Rationalitas 

est  animalitas,  licet  garruli  Nominales  non 

vereantur  eam  concedere.  Respondeo  ta- 

Deprimo  meu,  illa  videtur  habere  aliqualem  appa- 

'abstraciis  rentiam  ex  dictis  hujus  q.  1.  primo  Metaph. 

vide  DoGt.  et  q.  1.  4.  ejusdem,  et  qusest.  penuUima  6. 

i.Met.q. 

1.  ct  lib  4.  de  quocumque  sumplo  ut  quid,  etc.  Sed 
qua;st.  .  ^jg  jjy^  jj^j  ahquantulum  pertractavi,  nec 
ad  noc  recte  vadit  responsio,  sed  ad  sim- 
plicem  identitatem  quidditativam  determi- 
nantis  et  determinabihs  abstractive  sump- 
lorum,  quod  tamen  omnino  falsum  est. 
Quaere  in  Logicalibus,  et  super  7.  Metaph. 


12. 


et  3.  et  8.  dist.  prim.  et  3.  disl.  2.  et  alibi 
plerumque,  maxime  de  Genere  et  Diffe- 
rentia.  De  quidditate  autem  et  modo,  vi- 
detur  fere  idem.  Vide  notanter  0.  qusest. 
Quodlib. 

Quod  ibi  tangitin  impugnatione  respon-   An  idcm 

,       .  ,         .  .  ,  sitabstrac- 

sionis,  de  identitate  concreti  et  abstracti,  tnmetcon- 
qua^re  in  qua^stionibus  Antepnudlcamen-   '"|cof! 
torum  (/.  8.  cgregie,  et  instantias  ponde- j'"^/^*'- j: 
rabis,  ut  nosti.  Videsuper  lib.  Elenchorum  cam  et  9. 
q.  16.  et  9.  Melaph.  q.  3.  ubi  ha3c  aliqua-   qiuest!^6. 
liler  pertractavi,  et  super  Porphyr.  quaest. 
ultima  ,  et  in  4.  dist.  \\.  q.  1.  art.  3.  sin- 
gularissime  ;  hic  enim  loquitur  de  concreto 
pro  formali    tantum    accepto,    ubi   etiam 
pondera  ad  finem  argumentationls,  qua- 
liter,  ut  notavi,  reducit  argumentum  ad 
oppositum.  Plura  alia  hic  adducat  leclor. 

Ulterius  sequitur  :  Creato,  et  increato, 
etc.  ubi  assignavimus  quinlam  conclusio- 
nem,  hcet  in  ahquibus  originaUbus,  sit 
Uttera  dependens  ex  prajcedentibus  jam 
declaratis,  potesl  tamen  recte  poni  con- 
clusio,  vel  principium  particulae,  seuTheo- 
remalisprincipaUs.  Ubi  adverte,  quod  hsec 
posset  dislingui  sicut  illud  primum  corol- 
larium  supra,  determinans  determinabile, 
etc.  videlicet  in  universalem,  vel  in  parti- 
cularem.  Particularis  enim  afiirmativa,  et 
particularis  negaliva  possunt  esse  simul 
veraj,  maxime  in  terminis  non  essenliali- 
bus,  ut  nosti.  Licet  igitur  alicui  creato,  et 
aUcui  increato  sit  conceptus  communis 
univocus  univoce  diclus,  non  tamen  omni, 
ul  prius  dictum  est.  Et  hic  intelUgo  crea- A^f  "^*'^"*'*^ 
tum  extensive,  pro  quocumque  aUo  a  Deo,    cum  cnti 

„  .  ■•       •  .       !•    •      rcali,  ct 

et  sic  forte  enlia  ratioms  possent  dici  laticnis? 
creata,  de  quibus  manifeste,  patet  veritas 
conclusionis,  comparatis  ad  entiarealia,  si- 
ve  creata,  sive  increata.  Licelquidam  ima- 
ginentur  univocationementisulrique,  hoc 
tamen  non  est  ad  mentem  hujus,  ut  palet 
in  Logicalibus  et  Metaphysica,  et  29.  dist. 
prim.  Etsiinstantise  possent  aUbi  inveniri, 
vide  3.  et  13.  quaest.  Quodlib.  et  24.  dist. 
prim.  in  Reportatis,  et  super  5.  Metaph.  et 
alibi.  Pondera  eliam  cum  dicit,  Per  se 
communis,  etc.  propter  identificam  prse- 


28 


THEOREMA  X. 


13. 


roncejitiis 

mullii>lici- 

ter  sumi- 

ticr. 


Per  esse 

in,  triplrx 

respcclns 

inlcW.qi 

potest . 


14. 

Concpiiis 
objrctalis 
inuUiplrx. 


dicalionem,  et  analogift  unitatem  seu 
communitatem.  Qua^re  ubi  sujjra  notavi 
sffipe.  Intelligo  propositionem  sic  ad  men- 
lem  Docloris  :  Non  omnicreato,  etincrealo 
aliquis  idem  ronceptua,  elc.  nisi  loquatur 
famose  hic,  quod  probabiliter  posset  diri. 

Deinde  sequilur  illa  propositio  :  Con- 
ceptuum  dico,  quic  est  explicativa  defini- 
tionis  conceptus  superius  assignal;p,  et 
non  habetur  in  omnibus  originalibus,  et 
posset  ibi  assignari  una  particula  principa- 
lis,  seuTheorema.  Posset  eliam  appellari 
commwiis  animi  conceplio,  vel  ad  majo- 
reiii  expressionem  ponitur.  Quomodocum- 
que,  propositio  est  notal)ilis,  uLpalet,  Ubi 
pondera  multiplicem  acceptionem  concep- 
tus,  ut  supra  notavi,  vidctur  hic  accipi, 
ut  objectum,  non  quomodocumque,  sed  ut 
habet  esse  in  intelligentia,  non  tanlum  in 
memoria  ;  ideo  dicit,  non  ul  forma,  etc.  ubi 
plura  langat  lector  de  conceptu  ontis,  et 
correspondenlia  eju.s,  et  sic  de  aliis.  Vide 
ea,  qusc  notavi  super  qujust.  4.  hujus  in 
Anteprsedicamenlis.  Incommento  declarat 
se  breviter  et  sublililer,  quantum  ad  illam 
particulam,  esse,  videlicet  intelleclu,  actu, 
ubi  ponit  disjunctivam  Irium  partium,  el 
ultima  pars  probabihter  dari  potesl.  Vide 
optime  q.  13.  Quodlib.  do  liis  relalionibus, 
ct  5.  Melaph.  et  alibi  ssepe,  utnosti.  Con- 
sidera  etiam  an  lales  relationes  sint  reales, 
vel  rationis,  ubi  supra  et  alibi  saepe,  et 
adde  ibi  plura  ad  propositum,bene  masti- 
cando  et  maxime  relationes,  quae  sunl  du- 
rae  digestionis. 

Consequenter  addit  aham,  in  qua  tangit 
multiplicem  acceptionera  concep.us  ob- 
jectalis.  Omnis  conceptus,  etc.  Secundum 
enim  tripliccm  aclum  intellectus,  posset 
assignari  triplex  conceptus,  et  prinius 
subdividiturin/)er  se,eiper  accidens.  Per  se 
etiam  in  omnino  simplicem  et  in  simplicem. 
Vide  9.  Metaph.  ad  finem,  quxre  3.  disl . 
prim.  qu.iist.  4.  el  iii  pra3cedentibus,  et 
supra  hic.  Gonce|)tus  eti.-im  complcxus 
polest  multipliciler  subdividi,  el  similiter 
discursivus.  Qutere  in  Logicalibus,  vide 
Franc.   in  prolog.  prim.  Conflat.  et  alios, 


ut  nosti.  Quinque  ergo  conceptus  tangit, 
sed  de  duobus  primis  ad  propositum  in- 
tendit,  quoad  alios  se  ad  sequenlia 
reiniltit.  Quaere  in  Metaphysica,  el  aliqua- 
liler  infra  hic  et  alibi  pluries.  Adverte, 
quod  tota  httera  posset  poni  textus,  sed 
satis  bene  assignatur  commentum  ut 
habes,  licet  posset  inchoari  ibi  :  dicalur 
resolubilis,  etc.  QuaereG.  Metaph.  pluraad 
propositum  explicandum.  Pondera  etiam 
notanter  differentiam  inter  conceptum  ag- 
grerjatum,  vel  per  accidens,  et  conceplum 
complexuyn,  ex  littera,  et  adde  ut  scis. 

ritimo  ponit  8.  ut  assignavimus  :  Omnis 
conceptus,  etc.  In  qua  comparat  conceptus 
inler  se  secundum  diversilatem,  differen- 
tiam  et  ordinem,  valde  signanler,  et  tota 
littera  possetponi  textus,  vel  sallem  usque 
ibi  :  Dicatur  alter,  etc.  cujus  fundamenta 
possunl  haberi  5.  Mctaphys.  in  Aristotele, 
etin  isto  et  alibi  sjepe.  Liltera  satis  clara  (^onceptus 

*  prvno  cii- 

est  usque  ibi  :  primo  diversus  et  inclusus,  versus,  est 

irrcsolu- 

elc.  si  teneatur  ly,  e/,  copulative.  IIoc  biUs. 
ideo  dico,  quia  conceptus  primo  diversus 
videtur  omnino  irresolubilis  ;  bene  enim 
verum  esl,  quod  conceptus  inclusus  potest 
esse  simplex,  el  resolubilis,  sed  de  primo 
diverso  est  dui)ium.  Si  ly,  et,  teneretur  dis- 
junctive,  nulla  ambiguitas  esset,  sedloqui- 
tur  forte  de  primo  diversis  subjective,  seu 
prftdicamenlaliter,  non  autem  objective 
seu  Iranscendenter.  Qua^re  5.  Met.  et  aUbi 
plerumque. 


TIIEOREMA    X. 

SGHOLIUM. 

Major  pars  hujus  Theorematis  habetur 
siipra  Theor.  8.  Repetita  sunt  qusDdam,  vel 
propter  jnajorera  expre.ssionem,  vel  forte 
scriptorum  vitio  :  tres  primae  definitioues, 
cuin  suis  duobus  coroUariis,  ibi  liabentur  ; 
tres  petitiones  hic  posit;e,  suiit  clarissima'. 
Quid  sit  confuse  et  distincte  concipi,  quod 
habent  quarta  et  quinta  definitio,  vide  apud 
Doct.  1.  d.  3,  (i.  2.  n.  21.  Sexta  est  de  defi- 
nitione    uuiversalis,    de   qua   vide  euni,  de 


THEOREMA  X. 


29 


Corolla- 
rium 


universal.  q.  4.  5.  et  seqq.  et  7.  Metaph.  i' 
13.  et  2.  d.  3.  q.  l.  et  6.  et  4.  d.  43.  q.  2.  Sep- 
tiraa  definitio  est  de  singulari,  explicans  des- 
criptionem,  de  quo  vide  eum  2.  d.  3.  q.  6.  ad 
primum,  ettertium,  et  qusest.  22.  de  Anima. 

10.  prin-       1 .  Primo  concipi  dicitur,  quod  intel- 
^^tiones.     lcctui  cidcequatur . 

2.  Per  se  non  primo,  quidqnid  in  pri- 
mo  inlellecto  includitur. 

1} .  Perfecte  cognoscitur  ex  parte  objec- 
ti,  quando  nihil  objecti  latet. 

1.  Simplex  itaque  si  coucipitur,  pcr- 
fecte  concipitur. 

2.  Resolubile  contingit  imperfecte  con- 
cipi. 

PetUiones.      1.  Conccptus  aliquos  esse  resoluhiles. 

2.  Conceptus  cdiquos  esse  non  inclusos. 

Ut  conceptus  omniuni  singula- 

rium  et  solos,  omnes  quidem  alii 

in  his  includuntur,  et  ab  his  abs- 

trahuntur. 

,'].  Confusa  a  nobis  concipi,  prius  dis- 
tincte. 

4.  Distincte  concipitur,  quod  secundum 

hoc   concipitur,   secundum  quod  ab  aliis 

distinguitur. 

Quid         5.  Confuseconcipitur,  quod  indistincte. 
confuse,  et       - ,  ,  . 

quid        Non  ergo  omne  quod  non  primo, 

dislincte  n  •  • ,  c      l 

concipi?  coniuse,    quia  genus    ita   periecte 

concipitur  in  conceptu  dehnitionis, 

sicut  per  se,  tamen  tunc  non  pri- 

mo  concipitur,  sed  definitio  primo. 

^  .,     Contra  :  quomodo  ergo  duplex  con- 

Quid  ^  o  1 

universalefusiO?     SeCUlldum      duplcX      totuin, 
et 

singuiare?  umyerBhle,  et  essentiale  vel  inte- 
grale. 

6.  Universcde ,  vcl  commune  dicu,  cui 
non  repugnat  dici  de  midtis. 

7.  Singulare,  cuirepugnat. 

ANNOTATIONES. 

2.  Snquitur  illa  particula,  primo   concipi, 

etc.  quam  10.  principalem  notavimus.  Vel 
si  tantum  conclusiones  enumerabis,  pone 


Conceptus 
singula- 
rium 
non 
indust. 


Definitio 
nes. 


8.  principalem,  seualio  modo  supputando, 
ut  supra  notavi,  erit  supra  vel  infra,  in  qua 
ponuntur  7.  definitiones,  duo  corollaria 
et  tres  petitiones.  Et  licet  aliqua  liorum 
prius  posita  sunt,  communiter  tamen  in 
originalibus  sic  reiterantur,  et  Iioc  vel 
ad  majorem  expressionem,  vel  scriptorum 
vitio,  vel  quomodolibet  aliler.  Forte  enim 
nunc  ut  definitiones,  nunc  ut  conclusiones 
seu  communes  animi  concepliones,  aut 
petitiones  ponunlur  quod  lector  attendat. 
Aliqua  vero  orio-inalia  hoec  non  habent,  sed 
nihilomitlere  volui,  etiam  septies  repetita 
placebunt.  Tres  primae  definitiones  claras 
sunt  et  prius  declaratoe,  de  primo  vldeli- 
cet,  per  se  et  perfecle  concipi.  Tertia  hic  re- 
solutius,  quam  supra  ponitur.  Duo  etiam 
corollaria  satis  ex  dictis  clara  sunt,  licel 
Qonlra  primum  eorum  plura  possent  ad- 
duci.  Qusere  3.  dist.  1.  el  alibi,  et^.  Meta- 
physicae  Arist.  ad  fmem.  Tres  petiliones 
patent  manifeste,  quarum  terlia  maxime 
patet  ex  1.  Physicor.  et3.  dist.  1.  qusest.  2. 
el  supra  hic,  et  1.  Metaph.  Secunda  etiam 
patet  1.  Poster.  et  2.  Metaph.  et  cap.  de 
Specie  in  Porphyr.  et  alibi  plerumque. 
Quarta  et  quinta  definiliones  patent  ubi 
supra  in  primo,  et  alibi  soepe. 

Deinde  per  modum  corollarii  sequitur  : 
Non  ergo  omne  quod  non  primo,  etc.  et 
ponitur  ut  commentum,  licet  posset  poni 
ut  textus  usque  ibi,  quia  genus,  et  posset 
impugnari  sicut  optime  Doctor  impugnat, 
el  aliter  etiam.  Nam  nihil  primo  concepti- 
bile  videtur  perfecte  concipi,  nisi  prirno 
concipiatur;  non  ergo  ita  perfecte,  ut  vi- 
detur,  concipitur  genus,  ut  pars  definitio- 
nis,  sicut  seorsum  ;  sed  in  perfecte  et 
distincte  concipiendo,  dantur  gradus, 
utpote  per  se  primo,  per  se  non  primo,  etc. 
et  sic  loquitur  Doctor.  Genus  etiam,  ut 
definiens,  non  est  natum  concipi  nisi  ut 
pars,  vel  distincte,  licel  alio  modo,  ut 
scilicet  species,  vel  totum,  vel  ut  genus, 
possel  concipi  aUter,  considera. 

Deinde  objicit  et  non  solvil.  Quae  tamen 
objectio  non  habelur  in  aliquibus  origi- 
nalibus  ;  sed  posito  quod  sit  de  littera  et 


3. 


An  genus 

ita 
perfecte 
concipia- 

tur  in 

conceptus 

definitio- 

nis,  et  per 

se  ? 


Genus 
definiendo 

est  pars, 
prcedican- 

do  totum. 


30 


THEOREMA  XI. 


Idem 
polctt  esse 
confusum, 
et  distinc- 

tum. 


Cominune 

latius 

patetquam 

universale. 


Universa  - 

lis. 
descriptio, 

et 
singularis 


sustinendo  dicta,  faciliter  respondelur 
quod  genus  in  definiendo,  est  pars ;  in 
praedicando,  totum,  secundum  Boetium  ; 
et  hoc  proprie,  vel  appropriale,  ut  liabet 
super  Porphyr.  q.  3.  de  Geaere,  iste  ;  et 
ideo  idem  potest  nunc  confusum,  nunc 
distinctum  esse.  Sed  adde  quod  aliud  est 
confusum  esse  et  confuse  concipi,  simili- 
ler  de  distinclo  et  dislincte.  Qua^re  ulDi 
supra,  in  primo  etalibi  plerumque,  et  ad- 
ducantur  hic  plura  fundamenta  hujus  et 
sequacium,  et  tange  multa  de  natura  ge- 
neris  et  cognitione    ejus. 

TJltimo  definit  universale  et  singulare. 
Et  notanter  dicit  universale,  vel  commune, 
quia  commune  est  in  plus  quam  singulare. 
Nam  quidditas  in  potentia,  etiam  remota, 
ad  universalitatem  est  communicabilis 
pluribus,  ut  3.  dist.  2.  liabet,  et  super  7, 
Melaph.  tactum  est  q.  13.  et  alibi  plerum- 
que.  Quijere.  Notanter  etiam  dicit,  cui  non 
repugnal,  et  non  dicit  quod  de  facto  dici- 
tur  de  multis,  quia  sive  in  uno  tantum 
individuo  sit,  sive  in  pluribus,  habet  non 
repugnantiam,  non  tamen  semper  actum, 
ut  ibidem  delerminat.  Vide  super  1.  Peri- 
hermenias,  et  super  Porphyrio  et  alibi. 
Uefert  etiam  forte  dicere,  habere  non  re- 
pugnantiam  et  hahere  aplitudinem,  con- 
sidera  bene  et  videbis,  quod  nihil  dimi- 
nute,  nihil  superflue  dixit.  Definitionem 
etiam  singularis  per  oppositum  declara- 
bis,  ut  ibi  supra  in  2.  et  in  Metaphysica, 
habet.  Inslantiashicplures  et  resolutiones 
dictorum  adducat  lector,  quia  hic  omnia 
inserere  non  sinunl  temporis  angustia  et 
ad  majora  acceleratio  ;  famosa  enim  sunt 
haec  omnia  in  doctrina  hujus  :  quare  qufc- 
rantur. 


TIIEOREMA      XI. 

SCHOLIUM. 

In  undecimo  Theoremate  una  tantum  est 
assertio,  seu  communis  animi  conceptio,  de 
ratione  per  se  unius,  pro  quo  nota  e.K  Theo- 
rem.  8.  ciuod  simplex  conceptus  est  resolu- 


bilis  in  duos,  determinabilis  scilicet  et  de- 
terminativi;  sed  simpliciter  simplex,  seu 
primosimplex,  est  irresolubilis,  ut  ibi  etiam 
dictum  est.  Simplex  ergo  conceptus  primo 
modo,  est  ex  actu  et  potentia,  si  Metaphysice 
loquamur,  vel  ex  materia  ex  forma,  Physice 
loquendo.  An  vero  auima  et  Angelus,  qui 
sunt  ex  actu  et  potentia,  Metaphysice  sint 
etiam  ex  materia  et  forma.  Doctor  q.  15.  de 
Auiina  putat  probabiliter  quod  sic,  secun- 
dum  Philosophos  et  D.  Tliomam  de  quo  ibi  in 
Gommentario  fuse  egi.  Duodecimo  Theore- 
mate  ostendit  actura  compositi  esse  proprium, 
alioquin  non  distingueret  illud  ab  aliis  ;  et 
unum,  alioquin  compositum  esset  multiplex  ; 
et  simplicem,  alias  aliquid  ipsius  esset  ulti- 
muni,  vel  dares  processum.  Qaando  dicit 
actum  esse  unicum,  loquitur  de  ultimo,  res- 
pectu  cujus  quodlibet  compositi  est  poten- 
tiale,  ut  explicat  in  commento  ;  non  negat 
ergo  esse  alium  actura  non  ultiniura,  scu 
formara  incorapletara,  quam  ponit  in  corpo- 
ribus  aniraatorum,  et  fuse  probat  4.  d.  11. 
q.  3.  a  nura.  54.  de  quo  infra  Theor.  lU. 
nura.  13.  et  Theor.  20.  num.  9. 

Omne  per  se  umnn  el  non  simplex  pri-  n.  ^,./,?- 
mo,  est  ex  actu  et  potcntia,  sive  ex  matcria       '"^'" 
et  forma . 

Hsec  iitique  commiinis  animi  con- 
ceptio,  quod  inniiit  Peripatetico- 
rum  princeps  8.  Metaph.  tcxt.  com.  15. 
Scd  hoc,  inquit,  materia ,  illud  vcro 
forma ;  et  hoc  quidem  actu,  illud  vcro 
potcntia  ;  non  adhuc  dubitatio  videhitur 
csse,  quod  qwcritur,  sed  hoc  est  qnod  quid 
crat  csse  utique .  Quasi  dicat,  in  sub-  vnum  per\ 
jccto  includipra?dicatum,  perhanc  *^J'/'^ 
propositionem  esse  per  se  notam. 
Dico  autcm  primo  ex  illis  esse, 
quoniam  si  ex  pluribus  per  se,  sed 
non  primo,  quodlibet  illorum,  vel 
crit  aliquid  ipsius  potentialis,  vel 
actualis.  De  potentialipatetper  ca, 
qua;  dicuntur  elementa,  ut  /1.  /?. 


THEOREMA  XII. 


31 


TIIEOREMA    XII. 
12.  prin-        Uniusciijnsque    composili   esl   aliquis 

cip.  .  ... 

proprnis  aclus  umcus,  et  simplex. 
Ab  illo  namque  est  unitas  com- 

positi  in  se,  et  distinctio  ab  alio. 

7.  Me-   Actus  enim  distinffuit ;  i^itur  est 

com.  49.  proprius;sedetunicus,quiaquodli- 

bet  compositi  respectu  ejus  est  po- 

tentiale,  et  ita  non  est  actus  hujus 

Abactu  compositi,  licet  respectu  alicujus 

compositi.  iTi   composito,    possit    dici  actus, 

propteridem  simplex,  aliasaliquid 

cjus  erit  ultimus  actus. 

ANNOTATIONES 
ad  XI  et  XII  Theoremala. 

2.  Sequunlur  alia    duo  Theoremala,   quse 

possent  dici  communes  animi  conceplio- 

nes,  ul  de  primo  eorum  asserit  Doctor  hic 

et  infra.  Secundum  vero  vocat  conclusio- 

nem  in  sequentibus,  et  videntur  Physicae 

consideratiouis  maxime,  licetad  Melaphy- 

sicaha,  extendi  possint.  Aristoteles  enim 

propter  difficultatem  speculationis  et  abs- 

lractionisMetaphysicans,communiteretiam 

Vnitas     in  Metaphysicis  locutus  est  Physice,  aliud 

complTitis  ^^^^  proponens,  ahud  quasi  mystice  sub- 

et  sinipii-  inteUiffens,  sicutTheoloo-i  suo  modo  etiam 

cibus.  ^  ° 

divinitus  inspirati,  in  Scripluris  sacrisloqu- 
untur.  Prima  propositio  est  talis  :  Omne  per 
se  unum,  etc.  ubi  notanter  addit,  el  non  sim- 
plcx  :  quia  per  se  unitas  nedum  composi- 
lis,  imo  simphcibus  et  principahus  conve- 
nit  ;  addit  etiam  primo,  id  est,  adsequate, 
quia  nec  praecise  ex  actu,  nec  praecise  ex 
potentia,  nec  prsecise  ex  aliquo  actus,  vel 
ex  aUquo  potentialis,  ut  in  commento  ex- 
ponit  optime,  et  super  7.  et  8.  Metaph. 
copiose  disputavit  ;  et  non  refert  Averrois 
et  sequacium  imaginatio,  removentium 
videlicet  niateriam  a  qitod  quid  est  rei  ma- 
.  .      ,    lerialis.  In  commento  vero  hanc  proposi- 

Anslotcles  ^      ^ 

non  Piato  tiouem  fundat  in  dictis  Aristotelis,  quem 


principem  Peripateticorum,  imo  omnium  prhiceps 
fere  naturaUter  loquentium,  non  Platonem,  ^y.^^ip^f^- 

^  '  '    ttcorum. 

ut  voluit  TuUius  (sed  Scotum  semper  exci- 
pio)  merito  appeUat,  ut  naturalis  imagi- 
natio  attingere  valuit  8.  Metaph.  text.  com. 
15.  ubi  videtur  Philosophus  velle  hanc  esse 
per  se  notam,  et  per  consequens  prsedica- 
tum  ejus  includi  in  subjecto.  Qua^re  ibi 
exposiUonem,  et  qusestionem  hujus  copio- 
se  ad  propositum,  et  adde  plura,  ut  nosU, 
quia  paucis  multa  langit. 

Deinde  sequitur  secunda  propositio,  3. 
quam  13.  principalem  notavimus,  et  prae- 
cedentem  11.  sed  ut  prius  notavi,  aUo 
modo  supputando  posset  aliler  quotari. 
Hse  eUam  duae  possent  congrue  sub  eadem 
parUcula  locari  ;  sed  has  quotaiiones 
omitto  ad  judicium  boni  viri,  quae  est 
talis  :  Uniuscujusque  compositi,  etc.  ubi 
tria  tangit,  de  actu,  scilicet  ejus  simplici- 
tatem,  ut  habet  sex  Principiorum  auctor 
in  principio.  Vide  7.  et  8.  Melaph.  et  q.  9. 
Quodlib.  et  alibi  saspe.  Ejus  unilatem,  et 
ejus  proprietatem,  quae  opUme  commen- 
dat,  roborat  et  exponit  in  commento. 
Unius  enim  rei  unum  est  esse,  de  quo  ta- 
men  vide  in  3.  dist.  8.  q.  1.  osse  autem 
principaliter  est  ab  actu,  vel  a  forma  ; 
quare  actus  unicus,  proprius  eUam  est, aUas 
non  distingueret  a  quocumque  non  ipso. 
Quaere  7.  Metapht/s.  texl.  com.  49.  Non  ob- 
stant  hic  dicta  his,  quae  habet  11.  dist.  4.  Plures 
et  7.  3Iet.  et  2.  et  4.  dist.  3.  et  alibi  plerum-  complsito 
que  de  pluritate  formarum,  quia  formye  /0^««?. 
priores  sunt  potentiales,  vel  saltem  partes, 
vel  aUquid  potentialis  formse  uUimala3  et 
specificoe,  ut  egregie  brevibus  in  com- 
mento  declarat.  Exclude  eUam  hinc  cavil- 
lationes  Nominalium  de  composiUone  ex 
corpore  et  anima  intellectiva.  Nam  quse- 
cumque  pars  hominis  non  est  homo, 
quidquid  dicant  illi  garruU,  propriam  vo- 
cem  ignorantes  ;  sed  adaequatum  potenUa- 
le  cum  actu  specifico  hominem  consUluit, 
cujusmodi  sunt  corpus  organicum  (com- 
pletum  ex  principaUbus  saltem  organis  ) 
et  anima  intellectiva,  quod  ex  praecedenti 


32 


THEOKEMA  XIII. 


proposilione,  et  dictis  liujus  alibi  confir- 
mabis. 


THEOREMA    XITI. 

SGHOLIUM     I. 

In  hoc  Theoreniate  undecim  habentur  pro- 
positiones,  Prima  et  tertia  positac  sunt 
Theor.  9.  Secunda  habetur  ex  Theorem.  11. 
Quarta  colligitur  ex  prima  hujus;  si  enim 
non  esset  ultimum  determinans,  nec  status 
in  resolutione  conceptuum.  Ponit  in  commen- 
to  conditiones  couceptus  determiuantis. 
Quinta  patet,  quia  si  omnis  conceptus  imme- 
diate  in  irresolubilem  resolveretur,  ^^pecies 
ejusdem  generis  essent  primo  diversae,  yuia 
sicut  nec  in  qualitativo  conceptu,  ita  nec  in 
quidditativo  conveniret ;  secunda  probatio 
obscura  satis  est.  Sexta  sequitur  ex  quinta, 
si  fit  resolutio  pas  im  in  quidditativum  reso- 
lubilem  ;  ergo  hic  communior  est  conceptu 
resoluto,  verbi  gratia,  conceptus  animalis, 
conceptu  hominis.  Septiraa,  ostendit  in  reso- 
lutione  quidditativa  dari  unum  supremum 
conceptum,  nempe  entis,  et  sex  rationes  ad 
hoc  positse  suadent  optime  entis  univocatio- 
nera,  de  qua  Doct.  1.  d.  3.  q.  2.  a  nura,  5.  et 
d.  8.  q.  3.  n.  11.  et  i.  Met.  q.  1.  et  q.  i. 
Praedicam.  et  de  Aniraa  q.  21.  ubi  in  cora- 
raentario  fuse  de  hoc  egi, 

1.  Conccplwnn  resolutio  slatum  hahel. 
13.  prin-      Alias  niliil  perfecte  cognoscibile, 

"l'em^S'  c^  (lofmitionc  quarta  ct  quinta, 
quia  ncc  quilibet  ejus  ;  non  cnim 
uno  actii  inlinita  concipientur  a 
nobis,  ncc  inlinitis  quos  non  erit 
pertransirc.  Contra  :  inconvcnicns 
est,  quod  non  solum  a  nobis,  scd 
ex  se  nonsit  cognoscibile.  Rcspon- 
dco  :  uno  actu  infinita  confuse. 

2.  Omnis  conceptus  resolubilis  primo 
resolviliir  in  dcterminabilcm,  el  determi- 
nantem. 

E.sentia-      Quia  in  potcntialem  et  actualcm, 

lis  concep-  ,        •     i  .     /»  i  ir<  , 

tiisexcedit  seu  matcrialcm  ct  formalem.  Ex 
'^"v»»!!' "' conccptione  itaque,  dctcrminabilis 


dicatur  quidditativus ;  determi- 
nans,  qualitativus ;  itaque  essen- 
tialis  excedit  quidditativum. 

3.  Determinahilis  ct  determinans,  ni- 
hil  idem  essentialiter  includunt,  nec 
unum  alterum. 

Ac  per  hoc  sunt  primo  diversa, 
alias  nugatio  in  omni  conceptu  re- 
solubili,  ct  proccssus  in  inflnitum, 
quia  illud  commune  in  utroque 
determinabitur,  et  ipsum  et  dctcr- 
minans  aliquid  includunt,  quod  ite- 
rum    dctorminabitur  in  intinitum. 

4.  Cujuslibet  resoluhilis  est  aliquod  ul- 
timum  determinans. 

Exprima,  unicum,  cx  conclusio- 
ne  de  actu,  simplex,  quia  ultimum  ; 
ct  hoc  dicatur  proprium  dctermi- 
nans,  quia  quidquidaliudest  incon- 
ceptu  illo,  respectuejus,  est  dcter- 
minabile,  licet  respectu  prioris,sit 
aliquo  modo  determinans,  sed  non 
totalis  conceptus  ;  itaque  quot  con- 
ceptus  resolubiles,  tot  proprii  dc- 
terminantes,  primo  divcrsi  a  de- 
terminabilibus  ex  tcrtia  et  inter 
se  ex  ista.  Itaque  nullus  conceptus 
communis  omnibus,  tam  ex  tertia 
quam  cx  ista,  sed  stat  resolutio 
cujuslibct  in  qualitativum  irreso- 
lubilem  ;  nugatio  namque  sequere- 
tur,  et  inhnitas,  nuUumque  alium 
esse  conceptum  simpliccm,  ac  ideo 
nullos  duos  primos  divcrsos,  quare 
nuUos  differcntes. 

5.  Non  slatim  resolvitur  </uicumque 
conceptus  in  quidditativum  irresoluhilem. 

Quia  duo  conceptus  tunc  essent 
primo  diversi  ;  non  enim  conve- 
niunt  in  qualitativis  ultimis,  ex 
corollario  quartae,  et  si  non  in  ali- 
quo  quidditativo,  tunc  in  nullo, 
Ttcm,  tunc  simpliciter  simpliccs 
tantum  essent  in  numero  duplo, 


I 


Si  deteiA 

Wimafttfcl 
el 

determi 

nans 
essetil 
primo ' 

diversQ 
darett 
process 


ConditUht 

71  cs 

coTiceptu.1 

kleterrtii.t 

7ia)Hi3,\ 


Corollal 
riiini. 


Ex3. 
Theoren\ 
9. 

Negato  I 
-vltimol 

determii 
nante,\ 
sequitii 
niigatio 
infinito 


2. 


I  I 


THEOREMA  XIlI. 


33 


respectu  resolubilium ;  qualitativi 
qiiidem  proprii  sequales  sunt  nu- 
meroresolutis,  sedquidditativi  ex- 
cedunt. 

C).  Quidditalim  conccptus  resohuis  sunt 
communiores,  scd  in  rcsolutione  posterio- 
res  prioribus  sunt  communiores. 
n'j,-,        Quidditativi     dixi    :      qualitativus 

Quiddtta-       '^  1 

tiviis     enim    proprius    convertitur   cum 

'onceplus  1         ^  . 

est      resoluto,  ex  corollano  quarta) ;  lioc 
'  nior     probatur  ex  definitione  communis, 
quia  potentiali  non  repugnat  ex  se 
actus  alius  ab  isto,    quo  determi- 
natur. 

1.  Quidditative    resolvendo,  ad   unum 
primum  conccptum  status  crit. 
nresohi-      Est  autem  iste  conceptus   com- 

tione  .       .  .  .  1  ,  • 

middita-  munissimus  ex  sexta,  et  est  entis. 

TtatlT  Cum  certitudine  namque  de  isto,. 

potest  starc  dubitatio  de   quocum- 

\         que  conceptu  alio  quidditativo,non 

autem  certitudo  ejusdem  et  dubi- 

tatio   de   eodcm   conceptu.     Item, 

unus  conceptus,  quo  ens  commu- 

rmVoc«(tonissime,  negatur.  Item,  si  confusa 

Sfom-ftw*  priusnota,  aliquid  simplicitcr  pi'i- 

robatur.  j^q   imprimcnt    intellectui,     quod 

bene  asserit   Aviccnna    esse  ens  : 

non  enim  plura  confusissima  ?eque 

primo    occurrunt,   nequc  illorum 

aliquod   si   res-pectu   aliorum  non 

est  confusum.   Item,    unum  objec- 

tum  primum  intellcctus,  et  primi 

habitus  scientitici.  Item  comparan- 

tur  quicumque  duo  alii  quidditati- 

vi  secundum  perfectius   ct  imper- 

;o»jp«ra-fectius  iu  entitato.  Itcm,  connume- 

ta,  et 


mnume 
2ta,  un, 
ocantiir 


rantur  duo  entia  ;  quia  quodlibct 
2(a,uni.^^^  ad  (iuodlibet  ens  non  idcm,  est 
diversum  ;  ergo  illa  sunt  duo  en- 
tia  ;  comparatio  autem  et  connu- 
mcrata,  in  aliquo  univocantur. 


Tom.  V. 


SGHOLIUM      II. 

Octava  conclusio  est  explicatio  septimse, 
ostendens  tantum  unum  conceptum  esse  posi- 
tive  communissimum,  quod  optime  probat^ 
commentum.  Nona,  aliquosconceptus  im  ne- 
diate  contineri  sub  primo,  alioquin  essent 
infiniti,  contra  primam.  Hic  ponitens  primo 
dividi  in  decem  genera,  de  quo  1.  d.  3.  q.  3. 
num.  7.  et  dist.  8.  q.  3.  et  4.  d.  10.  q.  1. 
num.  11.  et  d.  13.  q.  1.  et  5.  Met.  q.  5.  quod 
videtur  innuere  Aristotelem  dicere,  ens  in- 
cludi  in  differentia  ;  ab  hoc  recedit,  cum  di- 
cat  eum  arguitive  tantum  locutum,  ipse 
tonet  non  includi  in  ultima,  1.  d.  3.  q.  3. 
num.  6.7.  15.  et  2.  d.  3.  q.  G.  num.  13.  14. 
Conclusione  decima,  passiones  entis  quse 
sunt  conceptus  qualitativi  denominantes, 
denoniinare  per  se  quemlibet  conceptum 
quidditativum,  quia  denominant  per  se  pri- 
mo  ipsum  en?  etconsequenter  per  se,  non  pri- 
mo,  omne  includens  ens.  Ultima  conclusio 
bene  docet  passiones  entis  non  includere 
ipsum,  et  probatur  quatuor  rationibus  in 
commento,  de  quo  vide  Doct.  1.  dist.  3. 
quciest.  3.  num.  (>.  7. 

8.  Tantum  est  unus  conceptus  quiddi- 
tativus  communissimus . 

Quia  si  duo,  uterque  in  quolibet 
alio  includeretur,  aut  igitur  alter 
in  altero  ;  ct  tunc  altcr  non  com- 
munissimus,  ex  sexta  ;  aut  neuter 
in  alio,  ct  tunc  unus  determinabilis 
alter  dctcrminans  ex  secunda,  et 
ita  tantum  alter  quidditativus. 

9.  Suh  primo  quidditativo  immediate 
contincntar  aliqui  conceptus  quidditativi. 

Quia  si  omncs  mediate,  infiniti 
conceptus,  contra  primam  ;  si  tan- 
tum  unus  immediate,  primus  non 
illo  communior,  contra  scxtain. 
Quot  igitur  sunt  ?  Tantum  decem 
famosc  ponuntur,  qui  idco  imme- 
diati  primo,  quia  in  quolibet  alio 
quidditativo  conceptu  aliquis  isto- 
rum  includitur,  et  nuUus  istorum 
in  alio  ;  nec  alius  quidditativus   in 

3 


3. 

Tantum 

unus  coti- 

ceptus  com- 

munis- 

simus. 


Si  nullus 
conceptus 
esset  im- 

mediutns 

enli,  es- 
sentinfini- 
ti  noncep- 

tus. 
Ens  imme- 
diate  divi- 

di  in  1  0. 

genera. 


34 


THEOREMA  XIII. 


Si  ens  es- 
set  de  con- 
ceptu  diffe- 

rcntia; 
suce,  cequi- 
vocum  es- 
set. 


Dclcrmi- 

naiis  per 

se  includi- 

tur,  deno- 

minans 

non. 


Passiones 

cntis  non 

includunt 

ipsum. 


eoriim  aliquo,  nisi  prius  hsec  gene- 
ralissima  genera,  seu  prima  gene- 
ra  dicuntur.  Contra  :  cur  non  pri- 
mus  conceptus  genus  primum,  si 
in  quid  prsedicatur,  et  per  differen- 
tias  determinatur  ille  ad  istas  de- 
ccm  ?  Respondetur,  quia  est  de  in- 
tellectu  differentise,  quod  generi 
non  convenit.  Hoc  arguendo  dixit 
Aristoteles,  3.  Metaph.  text.  com.  10. 
cum  sit  impossibile  eumdem  con- 
ceptum  in  genere  et  differentia  in- 
.  cludi  ex  tertia,  nec  unum  in  alio  : 
'.  itaque  si  ens  est  de  intellectu  dif- 
fcrentioe  ipsum  determinantis, 
a^quivocum  esset  et  alius  concep- 
tus  ;  nihil  autem  prohibet  concep- 
tus  generis,  et  differentise  oequivo- 
ce  eodem  nomine  importari. 

10.  Est  aliquis  conceptus  qualitativus, 
denominans  quemlihet  quidditativum. 

Denominans,  inquam,  ad  differcn- 
tiam  qualitativi  detcrminantis, 
■  quia  determinans  per  se  includi- 
tur,  denominans  non.  Hoc  proba- 
tur,  quia  denominans  primo  deno- 
minat  per  se  quodlibet  inferius, 
aliqua  primo  denominant  ens,  ut 
unum,  verum,  bonum  ;  itaque  quemli- 
bet  quidditativum  per  se  denomi- 
nabunt,  licet  hi  dicantur  denomi- 
nntivi  communissimi. 

11.  Nullus  conceptus  denominativus 
communissimus  primnm  quidditativum 
pcr  se  includit. 

Nec  igitur  aliquem  inferiorem,  et 
ita  in  nullo  gcnere  10.  Praedica- 
montorum;  igitur  transcendentia 
qualitativa.  Hoc  probatur,  quia 
nugatio,  cns  unum.  Item,  quia  non 
convertuntur  prsedicationes  per  se: 
hcTC  perse  pra?dicantur  de  ente,non 
itaque  e  converso.  In  deiinitione 
ctiam   passionis,   subjectum  cadit 


ut  additum,  non  itaque  utinclusum. 
Item,  quodlibet  istorum  seipsum 
denominaret. 


ANNOTATIONES. 

Seqaitur  alia  parlicula  :  Conceptuum  re-       4, 

solut io,  elc.  quain  13.  principalemnolavi- 

mus.  el  in  qua  undecim  proposiliones  as- 

signavimus;  sed,  ut  prius  dixi,  aliter  sup- 

putari  polerit,  alio  modo  lilteram  ordinan- 

do  ;  et  videtur  superflua,  aut  hic,  aut  su-   Js^^p  p»| 
1  ...  ....  positionf 

pra,  haec  propositio,  quare  posset  omitii  habenM 
hic,  vel  ibi ;  sed  si  eam  legere  volueris,  ^''^°'**'| 
excusabis,  ut  notavi  supra.  Quam  probal 
ut  prius,  licet  non  ita  ad  plenum.  Et  cum 
dicit  in  commento,ej;  definilione,  in  aliqui- 
bus  originalibus,  imo  communiter  non  ad- 
dilur  quotatio  aliqua,  in  aliquibus  vero 
ponitur,  ut  habes  quarta  et  quinla,  et 
aliqui  addunt  D,  et  E,  sed  sine  quotatio- 
ne.  Littera  est  bona  ;  si  autem  adderelur 
quolatio,  bene  esset  tertia,  habendo  res- 
pectum  ad  praicedentes  immediale,  vel 
quarta  el  tertia  ad  mediate  et  immediate; 
habet  enim  referri  ad  illam  definitionem 
perfecte  concipi  el  distincte,  seu  per  se 
concipi.  Tange  instantias  circa  dicta  in 
commento,  ut  prius  notavi.  Ubi  adverte 
consequenter  in  littera,  quod  in  aliquibus, 
ut  habes,  ponitur  objectlo  in  commenlo 
sic  :  Contra  :  inconveniens  est,  elc.  et  po- 
testreferri  ad  cognilionem  infinitorum,  et 
responsio  sequens  satis  vadil  ad  proposi- 
tum,  sed  hcel  non  distincte,  confuse  sal- 
tem  possunt  infinita  apprehendi  uno  actu, 
sed  communiter  in  originalibus  habelur 
loco  contra,  conclusio,  et  debet  referri  ad 
illud  in  principio  comraenti  :  alias  nihil 
perfecle,  etc.  et  placet  magissic  littera,  et 
tunc  illa  responsio  ad  finem  posset  poni 
additio,  vel  Extra  ;  aut  si  ponaturde  lilte- 
ra,  esl  evasio  seu  cavillatio  quaedam,  et 
faciliter  infringi  potest,  quia  non  fit  ser- 
mo  hic  de  cognitione  confusa,  sod  per- 
fecla  et  distincta,  ut  patetin  httera.  Utro- 
que  modo  cum  possitlittera  percipi,eligal 


TIIEOUEMV  XIII. 


35 


leclor  quod  voluerit,  consequenter   plura     stantiam   et  quaiititatem,    ad  conceptum 


utdUio- 
f-  ileter- 
Inan- 

I  Ciinccp' 

IKS. 


addendo. 

Consequenter  ponit  secundam  :  Omti/s 
conceptus,  elc.  et  lota  littera  cum  com- 
mento  patel  prius.  Adverte  in  commento, 
cum  dicit  excnnceptione,  quod  videtur  re- 
currere  ad  illamsupra,0m?<e7»er  se  iiuum, 
etc.  unde  liabes  ponderare  valde  ordinem, 
■  et  numerum  varie  in  hoc  processu,  ut  in- 
fra  magis  opus  erit  propter  intricaliones 
allegationum. 

Deinde  sequitur  lertii  .■  determinabile 
et  determrnans,  etc.  qu;fi  eliam  cum  com- 
menlo  prius  habelur,  et  inslantias  hinc  in- 
de  considera   et  exclude,  ut  su[)ra  notavi. 

Consequenter  pinit  quarlam  :  Cujusli- 
bel  resolubii.is,  etc.  quae  satis  notanda  est 
cum  sua  declaralione  in  commento.  Tan- 
git  enira  tres  vel  quatuor  detern\inantis 
condiliones,  videlicet  quod  cujuslibet  re- 
srjlubilis  datur  determinans  ultimum,  uni- 
cum,  simplex  et  proprium,  et  omnes  ilUx3 
particulc  possunl  notari  ut  textus,  et  re- 
missiones,  ut  commonlum.  Ubi  nota  corol- 
laria,  qupe  infert  consequenler  pulchre  ad 
propositum,  et  superius  omnia  fere  lia- 
bita  sunt.  Probat  autem  conclusionem  ex 
prEecedentibus  notanler,  ubi  habes  ordi- 
nem  conclusionum  fore  convenienter  as- 
signatum.  Limila,  ut  scis,  caule,  quod  dicit 
de  conceptu  communi  omnibus,  de  qua 
communitate  debet  intelligi. 

Deinde  sequitur  quinta  :  Xon  slatim  re 
solvitur,  etc.  ubi  posset  poni  principium 
particulse,    vel   capiluli,    sed    satis  bene 


sus  ah 
aliis. 


entis,  supposita  univocalione   ejus.    Sed 

bene   ponderando  optime  probat  Doctor, 

quia  accipit  conceptum  quidditativum  cum 

pnccisione,  ut  distinguiturcontra  concep- 

tum  includentem  quidditativum  et  quali- 

tativum  ;  conceptus  enim  hominis  non  est 

praccise  quidditalivus  ;  quare  si  resolvere- 

tur   in  conceptum   animalis,   qui  in  casu 

esset  irresolubilis,  el  per  consequens  prae-  Quiddita- 

cise  quidditativus,    lunc  ille   comparatus  ^prc^cfsio- 

ad    conceplum    quemcumque    alium    sic  "^  ^^'f  P''^' 

■*  ^  mo  diver- 

quidditativum,  essel  ab  eo  primo  diversus, 
quod  falsum  et  inconveniens  est,  et  sic 
(le  aliis  exemplis  dices.  Non  possunt  duo 
conceptus  convenire  quidditalive  in  tertio, 
nisi  contrahatur  ad  ipsos  per  aliquos  qua- 
litativos  ex  quibus  constituuntur,  et  per 
consequens  non  eruntpraecise  quidditativi. 
An  vero  hoc  verum  sit  de  contractis  moda- 
libus,et  conceptibus  transcendenlibus,  vel 
an  loquiturpraecise  de  conceptibus  Prsedi- 
camentalibus,  et  realitatum,  dic  conse- 
quenter  bene  ponderando.  Adde  hic  plu- 
ra  subtilia  curiose,  etsalva.  Semper  aqui- 
l:x3  discursus  transcendit  certe  caprarum 
im])ecilles  saltus,  et  non  formidat  porca- 
rum  garritus. 

Sequilur  sexta  :  Quidditativi  conceplus, 
etc.  in  qua  comparat  quidditativos  eon- 
ceptus,  in  quos  ordinate  fit  resolutio  ad 
qualitativos  et  resolutos,  et  ad  se  invicera 
secundum  majorem  et  minorem  conmiu- 
nitatem,  et  litlera  tota  patet.  Ubi  adverte 
cum  dicil  in  commento,  quod  qualitatims 


quotatur,  el  est  de   ordine,   et  gradibus     proprius  convertitur,  etc.  quod  talis  con- 


in  quidditalivis  conceptibus  assignandis, 
ul  Plato  et  Porphyrius,  post  ipsum  quam 
probat  dupliciter  in  commenlo  :  quarum 
secunda  est  valde  notabilis,  et  maxime 
procedunt  probaliones  de  conceplibus 
specificis  resolubilibus.  Prima  vero  pro- 
batio  posset  impugnari,  vel  pati  instan- 
tiam,  ut  patet  comparando  hominem  et 
asinum  ad  conceplum  animalis,  qui  in 
casu  pjnatur  irresolubilis  ;  vel  comparan- 
do  corpus  et  spiriLum,  ad  conceptum 
subslantiye;  vel  saltem  comparando  sub- 


vertibilitas  non  est  per  viam  totalis  enli- 
tativie  comprehensionis,  sed  potius  ulti- 
mat;e  consLitulionis  et  antonomastice,  ut 
supra  notavi.  Qutere  11.  dist.  4.  et  alibi,  ut 
nosti.  Pondera  eliam  cum  dicit  :  Ex  defi- 
nifione  communis,  quia  illa  est  definitio 
sexta  supra  universale,  vel  commune,  etc. 
polenliale  enim  indifferens  est  inquantum 

Potenliale 

tale,  actus  vero  distinguit  et  soparat,  el  est  indiffe- 
ultimale  constituit,  e'  primo  prioritale  per- /icow  dis- 
feclionis.  Qua^re  7.  Metaphysicae,   ut  scis,  ^sepavaA^ 


33 


TllEOREMA  XII 


et  22.  dist.  3.  et  14.  2.  plura  ad  proposi-      cludendo,  ponit  istani,  in  qua  oportet  ei>s 

tuni.  esse   unicum,   primum,  communissimum, 

Septima  prupositio  :  Quidditative  resol-     via  resolulionis,  exponendum  ly  prlmum 


vendo,  etc.  in  qua  oslendit  slatum  esse  ad 
conceplum  entis  quiddilative,  el  notabili- 
ter  in  commenlo  ostendit  brevibus  univo- 
calionem  entis,  quod  supra  super  Meta- 
physica  pertractavi,  et  ambiguilates  circa 


posilive,  quam  probat  paucis  singularissi- 
me  ex  praecedentibus,  et  lillera  satis  cla- 
ra  est. 

Sequitur  nona  :  Sub  primo  guidditativo, 
elc.  in  qua  ostendit   divisionem  primam 


Qnajido    hoc,  et  ubi,  et  qualiter,  ibi  quffire.  Tangit      enlis,  non  esse  indifferenter  in  quotcum- 


negat 

unus  con- 

ceptus  enti 

quod  ne- 

gatur,  est 

tinitm. 


Unicoca- 

tio  cntis 

ad  inferio' 

ra  proba- 

tur. 


^  7, 
Nulhtm 

aliitd  pra;- 

ter  ens. 
esse  com- 
munissi- 

mum  con- 
ceptum. 


que  inferiora,  sed  in  determinata.  Quam 
oslendil     ingeniosissime    in     commento, 
quia  nec  in  unum  tantum,  nec  in  infinita  ; 
relinquitur  ergo  quod  in  aliquot  determi- 
nata  numero.  Et  quairit  in  quot?  et  res- 
pondel  famose,  quod  in  illa  decem  Praidi- 
camenta,  et  probat  quod  immediate,  quae 
omnia  supra  patent  5.  Metaph.  qusesl.  5. 
et  sequenli,  Excludit  consequenter  objec-  Xon  a 
tionem,  quare  videlicel  ens  non  sil  pri-  lotelei 
mum  genus,  adducendo  motiva  Arislotelis  '"f?"* 
3.  Metuph.  Ubinotanter  dicit,  Hoc  arguitive,  ferei 
vel  arguendo  dixit  Aristoteles,  supple   et 
non  asserlioe,  ut  3.  dist.  prim.  q.  3.  oplime 
perlractal.  Et  quod  ibi  tangit  de  «quivo- 
catione  enlis,  et  inclusione  essentiali  ejus 
in  inlellectu  Differenlite,  declaravi  supra, 
et   super    quffistiones  in    Porphyrium   et 
Pra3dicamenta,  el  ubi  supra  in  Melaphy- 
sica,  et  in  primo  invenies.  Loquitur  ple- 
rumque  hic  famose,  ut  a  principio   pra3- 
supposui ;  omnia  tamen  sale   condila,   et 
brevilale,  et  subtilitate  mirabili. 

Adverte  etiam,  quod  licet  haec  Theore- 
mala  posuerimus  posl  Melaphysicam,  or-    r/i*' 
dine  tamen  doctrinai,  et,  ut  reor,  editionis  ,^',!' 
pnccedunt  :  quare  ea  quse  dicit  hic  brevi-  ^°}^\ 
bus,  ibi  prolixe,  et  quai  problematice  ali-  sica 
quando    et    famose,   ibi  determinate,   et     sua 


primo  in  commento  illud  famosum  argu- 
mentuni  de  conceptu  certo,  et  dubio  in 
aliquibus,  imo  communiler  non  habelur 
ratio  sequens,  quam  habes  :  lleni,  unus 
conceptus,  etc.  et  procedit,  ut  videlur, 
per  viam  contradictionis  inferenda),  quod 
non  convenit  nisi  in  univocis.  Tertia  pro- 
cedit  de  primo  cognito,  sed  declarabis 
caste,  ut  supra  notavi  super  Metaphysica, 
et  habet  3.  dist.  prim.  et  8.  ejusdem,  et 
pondera  differentiam  inler  confusum  et 
confuse,el  inter  confusum  cunfusione  par- 
tium  subjectivarum  et  essentiahum,  et 
muUa  alia  ibi  lange,  et  an  loquatur  famo- 
se,  considera  bene.  Quarla  ratio  procedit 
ex  unitate  objecti  intellectus  et  habitus 
Metaphysicaj.  Quinta  ralio  per  viam  com- 
paralionis,  qua)  .  tantum  habet  fieri  in 
univoco  7.  Phijsicor.  Vide  optime  8.  dist, 
prim.  q.  2.  Sexta  et  uUima  ex  numeratio- 
ne  in  entitate,  quod  etiam  arguit  univoca- 
lionem,  qua)  omnia  dilatabis  et  examina- 
bis,  ut  alibi  habes,  et  maxime  ut  quxst.  4. 
Anteprxdicamentorum  hujus  copiose  dixi, 
el  adversarios  exclude. 

Deinde  sequilur  :  Tantum  est  unus  con- 
ccptus  quidditativus,  elc.  quam  oclavam 
notavimus,  sed  in  aliquibus  ponilur  in 
commcnlo  pnccedenlls  sic  :  flem,  tantuin 
est  unus  conceptus,  etc.  tanquam  probalio  similiter  de  Metaphysica  in  ordine  ad  Sen-  j]f^^\ 
pnecedenlis  et  satis  bene  ;  sed  polest 
poni  conclusio,  tanquam  ad  majorem  ex- 


Qiic 


tentias  est  inlelligendum.  Non  enim  asi-   respA 

°  MetcM 

si(u 


prossionem  et  exclusionem  cavillalionum 
contra  pnccedenlem.  Posset  enim  quis 
concedere,  quod  resolutio  fieret  ad  ens, 
lanquam  ad  primum  communissimum,  ex- 
ponendo  ly  primum  negalive,  et  cum  hoc 


nino  cursu,  nec  violento  molu,  ut  multi 
hujus  ietatis  faluorum  applausumusurpan- 
les,  in  suis  scriptis  processit,  quod  leclor 
ejus  doctrina3  attendere  maxime  debel. 
Qualiter  vero  ens  descendat  in  decem  Ge- 
nera,  et  an  per  differentias  determinetur, 


posset  esse  ad  alia  prima.  utpole  ad  rem,     vide  ubi  supra,   et  multa  Logice  et  Mela- 
yel  aliquid,  vel  hujusmodi.  Iloc  ergu  ex-      physice  ad  haic  vigilanler  stude.  An  autem 


'!!EOUEMA  Xllf. 


37 


ns  -Je 
/.v  pas- 
iiiibus 
'!(>',  et 
ircrso. 


rini- 
S  et 
■iiii- 
.  qiw 

lo  ? 


1  ma  de- 
I  iiinans 

pponit 
c  iiiii  pri' 

II  inn. 


• 


■tiomi' 
ns  pri- 
et  per 
diffe. 
unt. 


prius  dividatur  ons  in  aliquos  conceplus 
transcendentes  quidditativos,  quam  in  de- 
cein  Genera,  sunt  varlae  imaginationes  se- 
quacium  hujus  :  qua^re  Formalistas,  et 
plura  loca  hujus  doctrina),  ut  scis. 

Deinde  ponit  decimam  :  I-Jst  aliquis  con- 
ceptus,  etc.  in  qua  ostendit  communitalem 
passionum  et  modorum  enlis.  Vide  copio- 
se  ad  lisec  Franciscum  in  prolog.  Conflat. 
et  alios  sequaces  hujus.  Ens  namque  pne- 
dicatur  de  omnibus  idenlice  seu  mate- 
rialiler,  sed  alia  plura  de  ente  formaliler, 
el  per  consequens  de  inferioribus  ad  ens. 
Vel  sic,  praedicatur  ens  de  onmibus  deno- 
minative  a  priori ,  alia  vero  de  enle  deno- 
minative  et  a  posteriori.  Ubi  adverte  si- 
gnanter  differenliam,  quam  facit  inter 
determmans  et  denominans,  et  accidens 
proprie  denominaus,  ut  Philosoplius  in 
Antepraedicamentis.  Unde  divisiones  enlis 
per  passiones  et  modos,  licet  sint  per 
denominantia,  non  lamen  proprie  per  de- 
terminanlia,  quia  determinans  hic  accipi- 
lur  pro  distincto,  saltem  secundum  reali- 
lalem,  quod  cum  determinabili  facit  com- 
posilionem  Metaphysicalem  saltem.  Deter- 
minans  enim  constituit  in  aclu  primo  ,  de- 
nominans  vero  in  actii  secundo,  et  pra3- 
supponit  primuni.  Addo  etcum  dicit,  quod 
determinans  per  se  includitw\  debet  re- 
ferrinonad  determinabile,  sed  ad  tertium 
constitulum,  denominans  autem  nec  sic, 
nec  sic  perse  includitur,  llcot  bene  iden- 
tice,  et  hoc  loquendo  de  perseitate  primi 
modi.  Nota  etiam  ibidem  differentiam,  in- 
ter  denominans  primo  et  denominans  per 
se,  sicut  communiter  in  Praidifamenlis. 
Duos  modos  perseitatishabes  1.  Posterior. 
De  multiplici  contractivo,  et  determinati- 
vo,  quaere  in  logicalibus  Imjus,  ut  alias 
nolavi. 


Consequenter  ponit  undecimam  et  uUi-  9. 
mam  liujus  particula'.  :  Nullus  conceplus, 
etc.  quam  supra  etiam  pertractavit  el  3. 
dist.  prim.  q.  3.  el  4.  Metaph.  el  posset  lit- 
tera  lextus  durare  usque  ibi  :  IIoc  proba- 
tur,  etc.  sed  salis  bene  jacet.  Posset  etiam 
illa  particula,  7iec  igilur  aliquem  inferio- 
rem,  etc.  assignari  coroUarium  et  ita  mul- 
ta  alia  aUbi  plerumque  in  praicedentibus 
el  sequentibus  coroUaria  possent  notari, 
ut  assignavimus,  qu?e  lector  suis  in  locis 
addat  et  specifi^^et.  VuU  igitur  quod  sicut 
danlur  conceptus  quidditativi  transcen- 
dentes,  vel  saltem  unus  primus,  ita  dari 
debent  qualitativi,  et  plures  quaUtalivi 
corrospondere  possunt  unico  quidditativo. 
Nec  mirum,  cum  unilas  prioris  stet  cum 
pluralitate  posterioris,  et  unitas  subjecli 
cum  nmUiplicatione  formarum  acciden- 
tium  modorum  atque  passionum,  sicut 
enim  materia  prima  in  Physicis,  ita  polest 
poni  ens  in  Metaphysicis.  De  numero 
et  ordine  transcendenlium  qualitativo- 
rum,  qua^re  ubi  supra  nolavi,  et  qualiter 
demonstrari  possunt,  etc.  Probat  Sinlem.  Passhnes 

entis  noii 

conclusionem  quatuor  raUonibus  brevibus,  inciudere 
sed  forlissimis.  Qu;pre  ubi  supra  inprimo,  *^""'"- 
et  4.  Metaphys.  Prima  procedit  per  viam 
vitanda;  nugaiionis.  Secunda  ex  non  mu- 
tuilate  per  se,  in  per  se  praedicationibus 
1.  Posterior.  nedum  ejusdem  modi,  sed 
simpliciter,  ethoc  in  per  se  causa.  Tertia 
ex  repugnanUa  seu  diversitate,  per  addi- 
tum  deflnitivi  et  formaliter  inclusi.  Quajre 
1.  Posterior.  6.  Topicor.  et  7.  Metaph. 
Quarta,  ex  impIicaUone  contradicUonis 
seu  ex  repugnanlia  denominantis,  et  de- 
nominati  respectu  ojusdem.  Nam  omne 
denominans  quidditative  inclusum  per- 
sonaUler  supponens,  denominat  et  inclu- 
dens. 


38  THEOKEMA  XIV. 

TRACTATUS    DE    CREDITIS  ^'^ 


IHEOREMA     XIV. 

SCHOLIUM     I. 

Mirabitiir  quis,  quod  I;octor  dicat  quatuor 
priinis  propositionibus  liujus  Tlieorcniatis 
probari  non  posse,  Deum  esse  vivum,  intel- 
ligentem,  volentem,  vel  ullius  operationis 
imnianentis  eirectivuni,  vel  capacem.  Sed 
advertendam,  eum  loqui  de  probatione  de- 
monstrativa,  sumpta  in  rigorejux!a  regulas 
Logicas,  non  autem  de  probatione  alia  citra 
illam  demonstrationem,  quo  sensu  ista  te- 
nent  quotquot  dicunt  demonstrari  non  posse 
evidenter,  Deum  e.-se,  aut  esse  unum,  vel 
dari  unum  omnium  principium  e/rectivum  : 
Bassol.  1.  dist.  2.  q.  1.  ita  ait  de  primo  e.Tec- 
tivo;  et  q.  2.  de  infinito,  et  q.  3.  de  Deo  uiio. 
Rubino  q.;  2.  negat  demonstrari  dari  infini- 
tum,  et  q.  3.  Deum  esse  unum.  Idem  ait 
Ocham  ibi  q.  10.  de  Deo  uno,  et  Quodl.  H.  q. 
1.  et  Quodl.  7.  q.  17.  et  alias.  Solvit  etiam 
omniafere  argumenta  Scoti  pro  unitate  Dei, 
et  primi  eiitis  probanda,  qua;  tamen  snnt 
erficacissiu'a  omnium.  Idem  ait  A\'arro  ibi 
quiest.  1.  Andreas  a  novo  Castro  q.  't.  ait  tan- 
tum  ut  probabiliusprobari  Deum  esse.  Petrus 
de  Aliaco  1.  dist.  1.  q.  3.  art.  2.  absolute  ne- 
gat  id  demonstrari,  consentit  llolcot  1.  q.  'i. 
in  respons.  ad  argum.  contra  conclusioncm 
quartam.  Major  d.  2.  q,  2.  concl.  2.  ait  ad  id  esse 
rationes  probabiles,  quas  tamen  omnes  sol- 
vit,  et  idem  fecit  Adam  d.  2.  q.  unica,  art. 
1.  quos '^sequitur  Gaspar  Cassalius  lib.  1.  de 
quadripart.  justa,  cap.  16.  post.  2.  concl.  Ad 
idem  est  Gab.  1.  d.  2.  q.  10.  concl,  2.  dicens 
probnri  mfficienter  licet  non  eviclenter,  riari 
primum  conseroans  et  primum  efftcienn. 
Hos  celebres  Doctores  adducere  volui,  pio 
Iiac  parte,  quia  Doctor  noster  hic  in  eam 
inclinare  videtur  :    evidens  cnim    est   non 


magis,  aut  forte  minus,  denionstrari  posse, 
Deum  esse  vivum,  intelligentem,  et  volen- 
tem,  quam  Deum  esse,  vel  inflnitum  ens, 
aut  prinium  efficiens  esse,  quje  tamen  asse- 
runt  hi  demonstrari  in  rigore  non  posse  : 
quam  sententiam  quidam  recentiores,  ratio- 
nem  demonstrationis  in  suo  rigore  forte  non 
penetrantes,  1.  parf.  quiest.  2.  art.  2.  teme- 
rariam,  et  erroneam  esse  censent,  quamque 
ait  Bannes  ibi,  unum  Petrum  de  Aliaco  au- 
sum  e-se  docere,  ut  videas  quam  diligenter 
revolverit  i  te  aucLor  Classicos  Theologos. 
Conglomerant  Molina,  et  alii  pro  se  multa 
Sanctorum  dicta  in  id,  Rom.  1.  Quod  nolum 
est  Dei  manifeslum  est  in  illis,  elc.  invisibi- 
lia  enim  Dei  a  creatura  mundi,  per  ea  quce 
facta  sunl,  inleUecta  conspiciuntur.  Sed  for- 
te  nulluseorum  utitur  voce  demonstrationis, 
qua,  etiam  si  quis  eorum  uteretur,  de  illa 
rigida  juxta  regulas  Aristotelicas,  ininime 
intelligendus  esset,  sed  de  demonslratione 
sumpta  pro  discursu  sufficiente  ad  aliquid 
persuadendum  intellectui  bene  disposito, 
sine  formidine  de  oppo  ito,  qualis  demons- 
tratio  in  moralibus  occurrit,  Rigida  autem 
demonstratio  habet  quatuor  conditiones,  de 
quibus  Doct.  3,  d.  24,  ex  Arist.  1,  Pojter, 
text.  5. 

Sed  quidquid  sit  de  hac  sententia  pro  qua 
tot  Doctores'  adduxi,  ejusve  censura,  qua? 
male  fundata  videtur,  Scotus  eam  non  asse- 
rit  :  sed  vcl  loquitur  secundum  sentenliam 
aliorum,  ut  notat  hic  Maui'itius,  vel,  quod 
verius  est,  tantum  ponit  istas  quatuor  propo- 
sitiones,  niliil  de  eis  resolvens,  quod  colligo 
ex  propositione  quinta  ibi,  Concessisquatu  r 
conclusionibus  proximis,  l/cct  nnn  probatis. 
Quibus  verbis  constat,  secundum  eum  non 
probari,  quod  demonstrari  nequeat  Deum 
esse  vivum,  etc.  ergo  illas  quatuor  conclu- 
siones  nou  tenet  ut  probatas,  vtl  assertas, 
sed  non  resolutas  reliquit.  Quod  confirmo, 
quia  tract.  de  priiiio  principio  cap.  3.  et  i.  et 


{[)  Tractatus  de  creditis,  qui  perperam  inter  Theoremala  collocatus  legitur,  estque  cap. 
l'i.  ib.  et  10.  eorumdcm  Theormiatum;  et  de  quo  Mauritius  liibcrnicus  in  Ajuiotat.  ad 
illud  cap,  li.  dubitavit,  an  ille  iraclnlns  seorsum  colkcari  deberet,  cum  intelligeret, 
nihil  ferme  connexionis  habere  cum  Theorematix ;  reliquitque  nihilo  secius,  vel  immi.— 
cuit  primus  eisdcm  Theorematis,  et  hucusque  inter  illa  invenitur;  est  in  futuris  edi- 
tionibiis  segregandus;  nam  ipsemet  Scotus  in  ti'act.  de  primo  principio  cap.  i.  coiicl. 
1».  citat  \\\\\\<i^\\\\mlra<U<tinn  de  creff?7«A' veliiti  distinctum  aTheorematis,  qiia*  ibidcm  ipse 
adducit  concl,  10,  ot  etiam  Gahriel  Zerbiiis  lib.  3,  Metapliys.  qua-st  3,  et  aiibi  non  somel  l<coti 
Theoremnta  citat;  lib,  vero  12.  qua;st.  1 1.  et  20,  §. propler  tertiuin  profVrt  traclatum  de  creditis. 

(Supplemcntuni  et  castigatioad  Scrii^torc^s  Trium  ordinnm  S.  Francisci, 
a  Waddingo,  aliisve  descriptos,  cum  adnotationibus  ad  Sylla])um  Mar- 
tyrum  eorumdcm  Ordinum,  Opus  postiiumum  Fr.  Ju.  Ilijaciiilhi  Sbaralew 
Minor.  Convontual.  Sac.  Tlieoloii.  Mapistri.) 


TllEOUEMA  XIV. 


39 


I. 

Prin- 
'ip.  Trac- 
utus  pro- 
witionuot 
credita- 

ru<n. 


Corolla- 
ium.    An 
denioiis- 
Irari  pos- 
•sit  Deum 
'sse  voten- 

tein  f 
Corolla- 

riuin. 

dupltx. 


1.  d.  2.  q.  2.  exactissime  probat  Deum  esse, 
et  esse  intelligentem,  ac  volentem,  primum 
officiens,  ultimumque  finem.  Vide  eum  in 
particulari  probantem,  Deum  esse  intelli- 
gentem,  et  volentem  d.  cap.  4.  concl.  4.  et  1. 
d.  2.  qunest.  2.  art.  3.  num.  20.  et  21.  quibus 
locis  ha^c  demonstrare  satagit  rationibus 
omnium,  quotquot  hactenus  adinventse  sunt, 
efficacissimis  ;  unde  si  hic  teneret  oppositum, 
quod  eum  tenere  probabile  est,  ut  constabit 
ex  Theor.  16.  ibi  provectior  alteram  sen- 
tentiam  elegit,  et  totis  viribus  roboravit. 
Propositio  sexta  est  clara,  quia  operatio  im- 
nianens  non  est  actio,  et  sic  non  habet  ter- 
minum,  sed  qualitas;  dicitur  tamen  actio, 
quia  convenit  cum  ea  in  continuo  fieri,  et 
respicientia  objecti,  1.  dist.  3.  qurest.  7.  ad. 
3.  Quod  vero  sit  qualitas,  tenet  Doctor  1.  dist. 
3.  quajst.  6.  num.  31.  et  qusest.  9.  num.  10.  et 
dist.  6.  num.  3.  etQuodl.  13.  Propositio  septi- 
ma  habetur  2.  dist.  1.  qujost.  l.  art.  3.  ubi 
bene  probat  Doctor,  si  per  impossibile  non 
esset  productio  ad  intra,  quod  esse  posset  ad 
extra,  et  sic  non  per  se  requiritur  produc- 
tio  ad  intra,  ut  ponatur  productio  ad  extra. 
Si  enim  tantum  esset  una  per.ona,  non  mi- 
nus  esset  productiva  ad  extra,  quam  modo 
est  tota  Trinitas,  quidquid  dicat  Henricus, 
qaem  ibi  refutat  Doctor. 

1 .  Noii  polcst  probari  Deiim  essc  vivum. 
Tiim,  quia  ordo  hoc  non  conclii- 

dit,  Sol  non  vivit,  bos  vivit  :  tum, 
qiiia  hsec  non  est  differentia  aliqua 
entis,  nec  communis  omnibus  enti- 
bus,  vel  ejus  oppositum,  sed  tan- 
tum  sunt  differentiae  corporis  cor- 
ruptibilis.  Tum,  quia  primum  ha- 
bet  perfectionem  nobiliorem  vita, 
sicut  et  Sol  habet,  non  tamen  vivit. 

2.  Non  potest  prohari  Dciim  esse  sa- 
pientem,  vel  intelligcntem. 

Tum  ex  proxima  :  tum  proba- 
tur,  ut  illa,  et  per  oonsequens,  nec 
prsescientem,  nec  prsedestinantem, 
nec  per  artem,  sive  per  ideas,  sive 
quocumque  modo  intellectualiter, 
aliquid  producentem. 

3.  Non  potest  probari  Dcum  essc  volen- 
tem. 

Tum  ex  utraque  prsemissarum  ; 


tum  probatur,  ut  ill^c,  et  per  con- 
sequens  nec  amantem,  nec  justum, 
nec  misericordem,  et  per  conse- 
quens,  nec  judicem  meritorum, 
vel  demeritorum. 

4.  Non  potest  prohari  Deum  liahere 
aliquam  operationem  manentem  in  se. 

Ex  duabus  proximis  ;  per  conse- 
quens  nec  aliqua  operatione  bea- 
tum,  sed  beatitudo  ejus  sequivoca 
nostrse  potest  esse  in  suo  esse,  quod 
est  sibi  melius  quam  nostrum  opc- 
rari  nobis.  Ordo  non  probat  con- 
trarium,  patet  de  Sole. 

5.  Concessis  quatuor  conclusionibus 
proximis  licct  non  prohatis ,  non  potcst 
prohari  Dcum  aliquod  aliud  a  se  intclli- 
(jcre,  vel  velle. 

Quia  ad  perfectionem  et  priori- 
tatem  actus,  sufflcit  perfectio  et 
prioritas  objecti,  per  consequens 
sequitur  coroUarium  vigesimum 
primum,  et  coroUarium  vigesi- 
mumsecundum,  et  illud  corolLa- 
riam  commune,  Philosophi  multa 
scripserunt,  etc. 

6.  Non  potcst  prohari  Deum  actu  intel- 
ligendi  ct  voleiidi  producerc  aliquid  in- 
tra,  quod  sil  pcr  se  terminus  istorum. 

Quia  isti  videntur  ultimi  actus, 
non  requirentes  terminos  produ  - 
tos,  sed  tantum  objecta  :  agens 
autem  hic  est  objectum  ex  prsece- 
denti. 

7.  Produclio  cxtrinseca,  etiam  voliti- 
va,  ex  parte  sui  non  necessario  prcesup- 
ponil  intrinsecam ;  si  producat,  non  po- 
tcst  prohari  productum  esse  wquale  in 
natura. 

Sicut  nec  vcrbum  meum  est 
sequale  naturse  animse,  nec  uni- 
versaliter  terminus  intellectionis, 
naturse  intelligenti. 


Corolla- 

rium 

An  proba- 

ri  possit 
Deuni  ope- 

rari  iin- 
manenler  f 


Corolla- 

ritim. 

Per  21.   et 

22.  inlelli- 

git  2.  et  3. 


CoroUa- 
rium.  Pro- 
barinequit 
Deum  pro- 
duceie  ad 
intra. 


40 


TIIEOIiEMA  XIV. 


SGHOLIUM     II. 

Circa  propositibnem  octavam  Doctor  i.  d. 
2.  q.  7.  ad  q.  (5.  n.  3.  adducit  quatiior  rationes 
adeo  fortes,  ad  probandam  duplicem  produc- 
tionem  ad  intra,  ut  quidam  recentiores  ei 
tribuerint,  quod  Trinitatem  demonstrare 
intenderit,  sed  tantum  voluit  conflrmare 
rationibus  quod  fides  docet.  Unde  2.  d.  3. 
q.  9.  et  Quodl.  li.  negat  naturaliter  sciri 
posse  Trinitatem  esse.  Nona  propositio  ex 
hac  evidenter  sequitur,  quia  essentiain 
communicari  est  ponere  produciionem  ad 
intra.  Decima  sequitur  ex  duabus  prnece- 
dentibus,  quia  si  non  constat  naturaliter 
plures  personas  esse,  vel  essentiam  commu- 
cari,  nec  constare  potest  unam  esse  in  alia, 
nt  subsistens  in  subsistente,  id  est,  per  cir- 
cumincessionem,  de  quo  Doct.  l.  d.  19.  q.  2. 
D.  Thom,  1.  p.  q.  12.  art.  5.  Circa  propositio- 
nem  undecimam,  Durandus,  etiam  supposita 
fide,  tenet  1.  d.  6.  q.  2.  et  10.  q.  2.  processiones 
fieri  immediate  per  naturam,  non  per  intel- 
lectum  et  voluntatem,  ut  tenet  universitas 
Doctorum  cum  D.  Thom.  1.  p.  q.  27.  et  Scot. 
1.  dist.  2.  q.  7.  et  Quodl.  2.  De  propositione 
duodecima,  vide  notam  Mauritii,  ex  hac 
sequitur  decima  tertia,  vide  Doct.  l.  d.  2. 
q.  7.  §.  Ad  qurpstwnein  secundaw,  n.  31.  et 
d.  7.  q.  un.  et  d.  24.  Mauritius  ait  decimam 
quartam  esse  additionem. 

Tnnitas       8.  Non  pofest  probari  productio  perso- 

naturali-  ...  .  ^  •       i  •    • 

ter  proba.  iiaruni  divinarum  tn  essentia  divina. 
ri  neqmt.      ^^  proxima  :  cum  talis  prodnc- 
tio  fieret  per  intcllcctnm  et  volun- 
tatem    socundum    ponentcs,    quia 
non  videntur  alii  actus  ad  intra. 
•'•  9.  Xon  polest  prohari  essentiam  divi- 

nam   eamdem    numero   communicabilem 
multis. 

Tum  ex  ordinc,  superiora  non 
sunt  mag'is  communicabilia.  Tum 
ex  prsemissa,  quia  per  productio- 
nes  tales  communicaretur. 

10.  Non  potest  probari  circumincessio 
personarnm. 

Ex  proxima  :  cum  ilk^  sit  prop- 


ter  unitatem  essentifc  cum  distinc-  unavipe-. 

,  .  sonam  es 

tlOne.  se  in  alic 

probari  n 
quit. 


11. 


Esscnlia  divina  si   communicarc- 


tur,  nonpotesl  probari  quod  tantum  duo- 
bus  modis  communicetur. 
Tum,    quia    ex    8.    Physicorum,   Duobus 

,        ,„      .„  .  "  ,        .•        (anium 

commento  46.   ium,  quia  potentise  wodisco»! 

•  ,     .  1  municarit 

magis  videtur  producere  quam  sa-  pote^t  e» 
pientiae,  vel  voluntatis,    sicut    in    *'-'""'*^ 
aliis  potentia  excquitur  quod  vo- 
luntas  imperat  ;  tum,  quia  alii  mo- 
di  principiandi  per  modum  natu- 
rse,  artis,  etc. 

12.  A^on  potest  prohari  essentiam  com- 
municari  a  tribus  tantuni. 

Tum  ex  praemissa,  tum,  quianon  * 

potest  probari  aliquem  trium  pro- 
ducere,  cum  quilibet  habeat  prin- 
cipium  productivum,  essentiam  et 
actum  intelligendi  et  volendi,  ?eque 
perfectum. 

14.  Non  potesl  prohari  tantum  Trini- 
tas  personarum  in  divinis. 

Ex  prEcmissa. 

14.  Non  potest  probari,  quod  insepa-    Exua. 
rabililer  agant  circa  extrinseca. 

Require  in  tabuL^. 

SGHOLIUM      III. 

Quod  tangit  decima  quinta,  tradit  fuse  l. 
d.  2G.  §.  Terlia  opinio,  n.  23.  ubi  sustinet  ut 
probabile,  personas  coustitui  per  absoluta,  et 
a  n.  31.  solvit  argumenta  in  oppositum  ; 
cominunem  tamen  opinionem  asserit,  ibi  et 
in  Report.  et  1.  d.  2.  p.  2.  q.  3.  4.  et  d.  5. 
(I.  2.  et  d.  i:\.  et  d.  28.  q.  3.  et  Quodl.  3.  ct  i. 
Decima  sexta  habet  non  distingui  personas 
per  se  prinio,  relationibus  oppositis,  quia 
Filius  est  persona  flliatione,  qua3  non  oppo- 
nitur  spirationi  pas^iv;c  :  unde  si  non  pro- 
duceret  Spiritum  sanctum,  distingueretur 
tamen  ab  eo,  do  quo  Doct.  1.  d.  11.  q.  2. 
contra  I).  Thoui.  1.  p.  q.  3().  art.  2.  Decima 
soplima  patoL  ex  controversia  Gra'corum, 
negantium  Spiritum  sanctum  a  Fiiio  proce- 
dere,  quod  non  negarent  si  esset  veritas 
demonstrabilis     naturaliter,     ex     revelatis 


THEOliEMA  XIV 
constat  tamen  procedere,  Doct.  1.  d.  12.  q.  2. 
15.  Non  potcst  probari  si  sint  tanlum 


41 


qnia  hnju •modi  impassibilitas  est  tantum  in 
patria,  de  qua  Doct.  4.  d.  49.  q.  13.  De  vige- 
sima  prima,  vide  Doct.  2.  d.  28.  De  vigesima 
secunda,  dist.  30.  et  32.  num.  8.  Duai  aliae 
sequentes  sequuntur  ex  decima  octava. 


o. 


An  perso- 
noe  disti)i' 

guantur 
relationi- 

bws oppo- 
sitis  i 


Corolla- 
riuin. 


18.  Non  potest  probari  animam  ratio- 
nalem  esse  immortalem. 

Per  conseqiiens  non  potcst  pro-  coroiia- 
bari  resiirrectio,  nec  vita  jeterna     '"^"'"" 
bonorum,  nec  poena  malorum. 

19.  Non  potcst  probari  hominem  esse  An  potest 

probari 

ordinatum  ad  aliquam  beatitudincm  in  resurrec- 

,  .  .       .,  .,  tio,  vel 

hac  vtta,  non  atlingwilem.  prcemium 

„  .  aut  pcena 

Ex  prsemissa.  operum  ? 

!20.  Non  potcst  probari  homincm  sinc 


Ircs,  quod  tantum  relative  distinguantur. 
Tum,  quia  si  esscnt  tria  absolu- 
ta,  adhuc  illimitatio  essentiae  esset 
ratio  quare  ipsa  esset  communica- 
bilis  ab  illis,  sicut  et  a  tribus  rela- 
tivis  numero  distinctis.  Tum,  quia 
prius  agit  quam  referatur,  et  per 
consequens  prius  est. 

16.  Non  potest  probari  quod  persome 
tantum  distinguantur  relationibus  oppo- 
sitis. 

Tum    ex    proxima ;     tum,    quia 
qu<Telibet  relatio  si  constituit,  dis- 
tinguit     constitutum     a     quolibet     peccato  esse  impassibilem. 
alio  :  si  non  constituit,   illa  dua-         Ex  prsemissa. 
rum,  quae  prima  est  in  supposito, 
in  illo  priori  distinguit. 

17.  Non  potest  probari  tertiam  perso- 
nam  procedcre  simul  a  duabus  personis. 

Tum  ex  prsemissa  ;  tum  etiam 
ex  parte  communicantis  omnia 
essentialia  in  altero,  etiam  in  am- 
bobus.  Tum  ex  parte  communicati 
posterius  naturaliter  communica- 
tione.  Per  consequens  non  sequi- 
tur  Spiritum  sanctum  non  distin- 
gui  a  Filio,  si  non  procederet  ab 
eo,  nec  etiam  a  Patre,  si  non  im- 
mediate  ab  ipso. 


SGHOLIUM     IV. 

Propositionem  decimam  octavam  tractat  4. 
dist.  43.  q.  2.  num.  10.  ubi  tenet  anim?e 
immortalitatem  non  demonstrari ,  de  quo 
fuse  egi  in  supplemento  de  Anima,  disput.  1. 
sect.  13.  citans  multos  pro  hac  sententia  et 
solvens  argumenta  in  contrarium  :  an  possit 
probari  resurrectio  naturaliter,  vel  punitio 
aut  prtemiatio,  vide  Doct.  ibi.  Sequitur  ex 
hac,  propositio  decima  nona  et  vigesima. 
Adverte  hic  sumi  impassibilem,  pro  jjosse 
non  inori,  vel  pati  nocivum,  quia  hoc  tan- 
tum  conveniret  in  statu  innocentiae,  ut  probat 
Doct.  2.  d.  19.  non  vero  pro  noii  posse  mori, 


21.  Non  potcst  probari  ex  his  qucc 
apparent  circa  hominem,  homincm  pec- 
casse. 

Ex  prsemissa. 

22.  Non  potcst  probari  nos  nasci  cum 
pcccalo  originali. 

Tum  ex  prsemissa,  tum  proptor 
difflcultatem  vitandi  pcccatum  ac- 
tuale.  Possent  omnes  apparentice 
salvari  per  iUud,  negando  pe.ca- 
tum  01'iginale. 

23.  Non  potest  probari  7iullum  pecca-  Peccatum 

^  est  remis- 

tum   csse  rcmissibilc,   sinc  pcena  alia  a  sibHe  sine 
peccato. 

IUe  in  quem  peccatur  principali- 
ter,  ex  miscricordia  potcst  omnino 
remittcre. 

2i.  Non  potcst  probnri  peccalum  tan- 
tum  possc  rcmitli  per  punilioncm  allerius 
a  pcccante,  ct  nobilioris  ipso  peccante. 

Tum  ex  prsemissa;  tum,  quia  vel 
peccatum  erit  irremissibile,  vel 
peccans  obligabitur  ad  impossibi- 
le.  Tuni;  quia  gratia  prius  natura- 
liter  satisfactione,  etiam  in  Chris- 
to,  et  ita  sufticeret  in  quocumque 
homine,  ut  videtur. 


pcena  de 
polenfia 
absoluta. 


42 


THEOUEMA  XIV. 


SGHOLIUM     V. 

Qiiinque  sequentes  propo-itiones  spectant 
ad  tertiuin  Sententiarum,  de  prima  et  se- 
cunda,  vide  Doctorem  cum  Magistro  3.  dist. 
16.  et  20.  et  D.  Thom.  3.  p.  q.  1.  art.  1.  et  q. 
11.  ar  .  2.  de  excellentia  animae  Christi,  vide 
3.  dist.  13.  ubi  de  e.jus  gratia  et  gloria,  et 
dist.  li.  ubi  de  ejus  scientia. 

G.  ^5.  Aon  polesl  probari,  Deuin  oporlcre 

pati  propler  peccalum  hominis  remillen- 
dum. 

Ex  iitraqiie  praecedentium. 
20.  Non  potest  prohari,  Deum  oporte- 
re  incarnari. 
incarnatio     Ex  praemissa,  ciim  hocqnofl  non 

probarinc-      •  i     ,  i  • 

quii.        videtiir  aiiqua  caiisa  mcarnationis, 
nisi  redemptio. 

27.  Xon  potest  prohari,  Deum  carncm 
sumpsisse  de  Virgine. 

Tiim  ex  pr?emissa;tum,  quia  si- 

ve  non  oporteret  contrahere  origi- 

nale  ex  21.  sive  oporteret,  adhuc 

mundatus,  postea  i)otuit  satisface- 

ScHicct  ab  ''e,  sicut  dicitur  quod  B.  Virgo  con- 

""ab^Pl  traxit,  tamen  postea  mundata  fuit. 

28.  Non  pofest  prohari  exceUcnlia  ani- 
m(c  Christi,  qua^  ponifur. 

Nec  in  scientia  omnium,  nec  in 
gratia  tanta,  quantam  Deus  posset 
dare,  et  capitis,  et  ab  instanti  con- 
ceptionis,  et  per  quam  semper 
esset  impeccabilis,  et  quod  simul 
comprehcnsor  et  viator.  Tum,  ex 
relatione  unionis  non  sequitur. 
Tum,  ex  redemptionc,  qua^  videtur 
tinis. 

2V).  Non  potcst  probari,  Dcum  inscpa- 
rahilitcr  sibi  naturam  unisse  humanam. 

Tum  ex  praomissis.  Tum,  quia 
expleto  illo  propter  quod  unicba- 
tur,  propler  quid  ultra  uniretur? 

SGHOLIUM     VI. 
Sex  ista,'  propositioues  ad  quartuni  librum 


spectantes,  ostendunt  de  Sacramentorum 
institutione,  nihil  latione  naturali  constare 
posse.  De  Bapti  mo  vide  eum  4.  d.  1.  et 
usque  ad  distinctionem  sextam,  de  Gonflr- 
matione  dist.  7.  de  Unctione  dist  23.  de  Poe- 
nitentia  dist.  17.  de  qua  etiam  a^it  a  dist. 
14.  u  que  ad  22.  de  Eucharistia  a  dist.  8. 
usque  ad  13.  de  Ordine  di>t.  2i.  De  Matri- 
monio  dist.  26.  et  usque  ad  4i. 


30.  Non  potesl  prohari ,   neccssariam       T. 
csse  instilutioncm  aliquorum  Sacramen- 
torum  in  Ecclcsia. 

Quia  solus  Deus  per  se  potest,  et 
plus  dedit  Beatae  Virgini  sine  istis, 
quam  alicui  Sancto  cum  istis. 

31.  Non  potesl  probari  neccssitas  Dap- 
lismi. 

Tunc  ex  praemissa,  tum  ex  vige- 
sima  prima.  Nec  Confirmationis, 
tiim  ex  prgemissa,  tum  multi  Mar- 
tyres  non  confirmati.  Non  Extre- 
m?e  Unctionis,  tum  ex  praemissa, 
tum  Martyres  non  uncti  sunt. 

32.  Non  potcst  probari  neccssilas  Con- 
fessionis  homini  facicnda\ 

Tiim  ex  prsemissa  ;  tum,  quia  in  z,,,,,-,,,,,-, 
lege  veteri  non  fuit,  in  novo  acci- ,,,f^'/,^''^,"^ 
pitur  ex  dicto  Jacobi  cap.  5.  ubi  i"'^^''' 

'  _  '  ncqutl  ra 

sequitur,  Oratc  pro  invicem,  etc.  De    ''0"«- 
sccundo  non  est  Sacramentum  ne- 
cessarium  institutum  ad  salutem. 

33.  Non  potcsf  probari  Corpus  Christi  ji 
veriim  csse  in  Allari. 

Idem  apparet  ante  consecratio- 
nem  et  post,  boni  vcl  mali  Sacer- 
dotis  nihil  agentis;  igitur  nec 
animam,  nec  quantitatem.  Potest 
enim  sententia  Christi  salvari  de  coroiia 
corpore  et  substantia  tantum,  un- 
de  igitur  nec  totam  personam 
Christi  secundum  Deitatem,  et 
corpus. 

3i.  .\on   pnfcst  prohari  ncccssitas   Or- 
dinis. 

Tuncex  quatuoi*  praemissis;tum, 


riUDt. 


II 


TilEOIJEMA  XIV. 


43 


non  propter  dispensationem  Sa- 
cramentoruni  non  ma<j^is  alioriim 
quam  Baptismi,  qui  cst  maximc 
neccssarius. 

35.  Non  polest  probari  neccssitas  Con- 
jugii. 

Si  fornicatio  non  est  peccatum 
modo,  nec  quod  sit  Sacramentum 
non  magis  quam  corruptio  corpo- 
ralis,  sicut  illiid  ad  spcciem,  sic 
hoc  ad  individuum. 

ANNOTATIONES. 

<«.  Sequilur  illa  pavVicnlR  :  Non  polesl  p}'0- 

bari  Deum,  etc.  quam  Iractaluin  propo- 
silionum  creditarum  placuit  appollaii, 
ut  in  traclalu  de  primo  principio  eam 
nominat  Doctor.  An  autem  seorsum  de- 
beant  istse  propositiones  poni,  an  certe 
ut  conimuniler  cum  aliis,  ul  notavimus, 
(),fio  hii-  ponuntur,  dubium  est.  Non  videntur  enim 

jux  pards. 

dependentiam  ex  pra3cedentibus  habere. 

De  ordine  eliam  earum  ad  sequenles  cre- 

ditas,   ibi   :    Non  potesl  probari  ordinem 

essentialem,  elc.  posset  dubilari,  quia  pos- 

sent    recte   poni    post    illas,  communiter 

tamen  habentur  ut  eas  habes,  et  quidquid 

dicalur  de    dependentia  earum  ad   alias 

et  ordine   in   seipsis,  saltem  sunt  valde 

nolubiles,  el  fidei  CatholicsD  necessitalem 

ad  salutem  viatoris  manifestativee,  et  or- 

dinate  procedit  in  eis  inchoando  a  perfcc- 

tionibus  intrinsecisin  divinis,  ad  exlrinseca 

procedendo,   eo   modo   quo   Magister  in 

Sententiis  processit,  ila  quod  materia  qua- 

tuor  librorum  Sentenliarum  hic  compen- 

Materia    dioso  habotur.  Ubi  adverte,  quod  loquilur 

liWonim  Doctor  hic,  ut  infra  se  declarat  de  ratione 

viWrojf."  ^"'^'"®  nalurali,    naturaliter   acquisita  pro 

giuu-  in  stalu  vise  post  lapsum,  maxime  non  prae- 

hac  paric 

Theorc-  supporiendo  fidem,  el  de  probatione  sim- 
^4        phciter  necessaria  et  demonslrativa.  Non 

concJ.  4.  obstat  his  ea  fjuai  habet  in  tractatu  de 
primo  principio,  quia  illa  disputatio  lota- 
lis  pnesupponitfidem,  vel  sallem  nonpro- 
cedit  a  priori  et  ex  simpUciter  necessariis. 


Loquilur  etiam  de  polenlia  creaturae  et 
de  facto,  via  attingentia^  naturalis,  non 
autem  simpUciter  de  repugnantia  capaci- 
talis  passiva3,  aUter  contradiceret  sibiipsi 
in  quodUbeto  qusest.  7.  et  in  Sentenlns 
plerumque. 

Qui  etiam  vellet  dicere,  quod  hic  loqui-  ^- 
tur  famose,  sequendo  anUquos  Theologos, 
posset  dicere  quod  aUbi  provectior  aliter 
senliebat,  sed  primus  modus  dicendi  sa- 
tis  probabilis  videtur,  et  verus  ut  a^stimo. 
Qui  sic,  vel  sic  dicere  voluerit,  dical 
consequenter,  et  si  placuerit  seorsum  hic 
ordinare  alio  modo  particulas  tractatus, 
ordinabis,  ut  supra  notavi,  et  infra  magis 
tangam.  Nec  his  proposiUonibus  debet 
paganus,  vel  Philosophus  gloriari,  imo  po- 
Uus  confundi,  quia  processus  PhUosopho- 
rum  pluresharum  probare  conanlium  non 
habito  lumine  fidei,  evacuantur  ;  quia  in- 
ter  falsa  quse  locuti  sunt,  verum  videre 
etsi  potuerunt,  noluerunt  tamen,  quare 
dum  sapientes  videri  voluerunt,  stulti 
facU  sunt.  Nec  fidem  Catholicam  denigrare 
possunt,  eo  quod  plura  credimus,  quse 
probare  non  possumus,  quia  si  ea  nos 
ignorare  diceremus,  quije  tesUmonio  di- 
dicimus  aliorum,  quid  ipsi  rhUosophi  sci- 
renl?Vix  enim,  vel  numquam  in  Aristotele  ,  .  ,  ,  . 

'  ^  Aristolrles 

invenies,  qui  tameu  lumen  aliorum  inii,  paica  de- 

...  nunsirat 

unam  demonstrationem  poUssimam  prop-    propier 
ter  qiiid  pro   aliqua   veritate    naluraliter     'i""^- 
cognoscibiliostendenda  ;  testimoniis  enim 
antiquorum   plerumque   dicta    confirmat, 
qui   tamen  fallere  et  falli  potuerunt.  Nos 
autem  si  decepU  sumus,  ipsa  per  essen- 
tiam  veritas,  quse  nec  fallere,   nec  faUi 
potest,  nos  decepit.  Videalur  tamen  dis- 
pulatio  hujusmodi  primo   Reportationum 
q.  I.   et  s"quent'bus  prol.  et  in  3.  dist.  23. 
et  21.  et  in  QuofUib.  q.  14.  et  1,  q.  prolog. 
Anglici.  et  in  4    dist.  49.  ad  propositum 
explicandum  disl.   eliam  43.  4.   ad  idem 
habet  plura,  ut  infra  in  locis  suis  applica- 
bo.  Vide  expresse  mentem  ejus  dist.  42.  j,^^ai  pos- 
prim.  exponendo  Richardum  ad  propo-  *'Jf.^jJ"/^^^" 
situm    de    gradibus    cogniUonis    Dei,    et  '-«w  pvo- 

oare  rattdn 

cognoscentium   etiam  viatorum  :  qusere     nibus. 


44 


TIIEOKEMA  XIV 


ibidem.  Has  ergo  propositiones  credilas, 
licet  satis  clarae  sint,  brevibus  tangam  sin- 
gillatim.  Atlende  eliam  quod  muUum  re- 
fert  possibililatem  credilorum,  et  faclum 
ostendere  ratione  nalurali.  Primum  facit 
isle  plerumque,  sed  secundum  non  po- 
lest,  ut  hic  loquitur.  Vide  discurrendo  in 
suis  disputationibus  Theologicis,  ubique. 
Loca  aulem  Scripturarum,  in  quibus  hce 
propositiones  habentur,  adducat  lector 
quse  hic  omitto,  coactus  temporis  angus- 
tia,  et  ne  curiosis  Scholasticis  sacra  verba 
nauseam  generent,  quod  abhorreo  dicere, 
et  magis  ita  esse, 
10.  Prima  proposilio  est  de  vila  Dei,   supe- 

rius  enim  et  ab  intimis  inchoavit,  ut  1. 
q.  Quodlib.  art.  \.p.  2.  habet.  Augustinus 
lamen  et  alii  antiqui,  et  Tlieologi  alii  co- 
nali  sunt  hoc  oslendere,  vide  Alex.  de 
Ales  ul  nosti,  el  S.  Tliom.  1.  part.  q.  18. 
art.  3.  et  alios  super  Sententias.  Philoso- 
phus  etiam  12.  Metaphys.  text.  c.  39.  et 
inde,  et  1.  Ccel.  text.  c.  22.  et  100.  ei2. 
Ccel.  text.  c.  17.  et  alibi  s<Tepe  conaturos- 
tendere  Deum  vivere,  et  ex  dictis  ejus  2. 
de   Generatione    animaliiim    idem   potest 

D^-mn  ri-  inferri  ;  sed  hmc  non  infringunl  veritatem 
prob;t     Scolicam,   quia     Iheologi  ex   creditis,  et 

Phiiono-    phiiosophus  ex   probabilibus    procedunt. 

fjfHtS  a 

Probat  autem  conclusionem  tribus  ralio- 
nibus  satis  efticaciter,  quia  videlicet  nec 
ex  ordine  aliorum  ad  Deum,  nec  ex  divi- 
sione  adsequata  enlis,  altribuendo  Deo 
perfeclius  dividens,  nec  ex  perfectione 
maxima  ipsius  vilte  lioc  probari  polesl. 
Examinabis  autem  probationes,  et  inslan- 
tias  excludes  ul  nosti.  Fn  tertia  prol)alione 
cum  dicit,  quod  liabet  nobiliorem  perfec- 

Qi(ifi  in  tionem  vita,  et  exempliticat  de  Sole,  pos- 
KTta'poni  ^^^  dubitari,   qunR  est  illa   perfectio,    et 

2)ossii  ?  maxime  si  ponitur  vita  de  ralione  formali 
essentiai,  ut  ubi  supra  in  Quodlibeto  tan- 
git.  Pro  nunc  breviter  dico,  quod  illa 
porfectio  polest  dici  necessitas  essendi, 
vel  intinitas  intensiva,  et  simililer  de  Sole 
dicatur  suo  modo.  Nec  Doctor  nisi  ex  cre- 
(lilis  potest  ostendere  vitam  esse  essen- 
tiale    ad    intra,   vel  ex  sensibilibus,  vel 


probabilibus  procedendo,  et  sanctorum 
Patrum  fundamentis,  ut  patet  ibidem. 
Quod  autem  dicit  hanc  non  esse  differen- 
tinm-  entis,  etc.  potest  moderari  sic,  eo 
scilicet  modo,  quo  Philosophi  dividunt  ens 
communiler,  ut  patel  in  coordinalione  Por- 
phyriana.  Quaere  Philosoplmm  2.  de  Ani- 
ma,  et  qualiter  probatres  sensibiles  vivere, 
et  ex  consequenli  ad  propositum  compa- 
rabis. 

Secunda  propositio  est  de  intellectua- 
litate,  et  perfectionibus  intellectualibus 
Dei;  et  ordinate  valde  procedit  in  his 
propositionibus,  quia  semper  posterior  ex 
prioribus  dependet,  nihil  enim  non  vi- 
vum,  intellecluale.  Si  ergo  non  potest 
probari  vita  Dei,  quomodo  sapientia,  vel 
intellectualitas  probabitur?  Iloc  lamen 
Thfcologi  conantur  oslendere,  et  a  priori 
et  a  posteriori.  Vide  hunc  2.  dist.  prim. 
q.  \.  et  in  Tract.  de  primo  principio,  et  35. 
dist.  prim.  maxime  in  Reporlationibns,  el 
alios  Theologos.  Philosophus  etiam  12. 
Metaph.  text.  com.  51.  et  3.  de  Anima, 
te.xt.  com.  !5.  idem  ostendit,  sed  dic  ut 
prius.  Licet  enim  hfe  propositiones  in  se, 
et  quoad  intellectum  proportionatum, 
sint  demonstrabiles,  nisi  dentur  aliquoe 
earum  immediala",  non  tamen  ab  inlel- 
lectu  viatoris,  et  forte  universalius  a  nullo 
intellectu  creato  :  non  t;imen  repugnat 
statui  vi;T!  hujus  notiiia  formaliler,  sed 
lanlum  atlingenter,  vel  clare,  vel  intuiti- 
ve  ;  vel  forte  verius,  non  magis  quam 
compreliendentibus,  nisi  tanlum  de  po- 
tentia  ordinata,  etde  lege  communi.  Bre- 
viler,  ad  nuUam  perfectionem  intrinsecam 
Deo,  polest  aliqua  creatura  attingere  ex 
puris  naturalibus,  etiam  pro  quocumque 
statu,  nec  cognitione  ineomplexa,  nec 
complexa;  distincta  dico,  et  perfecta  et 
maxime  a  priori,  propria  et  immediata. 
Dantur  tamen  gradus  et  congruentiae,  eo 
quod  llierarchioe  vari»  in  universo,  et  in 
domo  Dei  mansiones  multa^.  sunl.  In  ha- 
benlibus  namque  Symbolum  facilior  tran- 
situs.  .\ngelicus  ergo  intellectus,  et  huma- 
nus  beatus  ad  haec  facilius  elevalur,  quara 


I! 


i 


11. 

iVon  ft- 

vum,  ner. 

iiitelleclu- 

alc. 


Ad  perfrc- 

tioncin  in- 

trinsrca  ni 

Dci  non 

potest  crea- 

tnra. 

scientia 

propria 

accedere. 


TIIEOIIEMA  XIV. 


45 


vialoris  ;    totum  tamen  objeclive  volun- 

larium,    an   aulem  subjective,   elTective, 

considera.  llemittit  probationem  conclu- 

sionis  ad  pnecedentia,  et  infert  corolla- 

rium  notabile,  de  cujus  materia  habes  35. 

39.  40.  e/  41.  did.  prim.  Quaere  in  Arist.  1. 

Perihermenias,  et  alibi. 

12.  Terlla   propositio    est   de  voluntate   et 

volitione    Dei,    cujus    etiam   probationes 

An  proha-  remitlit  ad  pra^cedentia.  Et  infert  coroUa- 

Ueum  ess^  vvd,   quaere  lamen  Fliilosoplmm  ubi  supra, 

voientem?  ^^  1.  Ethicor.   cap.    13.  el   1.   Metaph.  ia 

proxmio,  el  12.  Metaph.  ad  finem,  et  spe- 

cialiter  istum  45.  dist.  prim.  et  maxime  in 

Beportalionibus,   et  2.   dist.  prim.  q.  \.  et 

in  Tract.  de  primo  principio.  De  his  au- 

lem  qua;  tangit  in  coroliariis,  quaere  32. 

dist.  3.  el  dist.  46.  47.  et  48.  4.  hinc  inde 

omnia  bene  conformando,  et  salvando. 

Quarla  propositio  est  de  operationibus 
immanentibus  Dei,  quae  etiam  dependet 
ex  praecedentibus,  et  infert  corollarium 
singulare  de  beatitudine  Dei.  Quajre  Phi- 
losophum  ubi  supra,  et  10.  Elhicor.  c.  10. 
et  Imnc  2.  dist.  prim.  quaest.  1.  et  49.  dist.  4. 
et  1.  qusest.  Quodlib.  el  alibi  Scupe. 

Quinta  conclusio  est  de  cognitione,  et 
volilione  Deirespectu  aliorum  a  se,  quam 
breviter  et  obscure  probal,  et  probatio 
consistit  in  hoc,  quia  actus  accipit  per- 
feclionem  ab  objecto,  et  prioritatem.  Per- 
feclionem,  quia  est  causa  ejus  partialis 
saltem,  vel  saltem  terminatur  ad  ipsum, 
et  non  potest  esse  nisi  sit  ejus,  quare 
dependel  ab  eo  dependentia  extrinseca. 
Prioritatem  etiam,  quia  objectum  prius, 
si  est  causa,  vel  si  terminus,  idem  sequi- 
tur;  si  igitur  Deus  aliquid  aliud  a  se  intel- 
ligeret,  vel  vellet,  tunc  vilesceret  inlel- 
lectus  et  intelligere  ejus,  et  similiter  de 
velle,  quia  et  perfectionem,  el  prioritatem 
aliunde  haberet  quam  a  se,  et  sic  pro- 
cedunt  argumenta  Philosophi,  et  Com- 
menlatoris.  12.  MelapJi.  text.  com.  51. 
j3  Posset  alio  modo  formari  ratio  Doctoris 

sic  :  ad  perfectionem  et  priorilatem  ac- 
tus  intelligendi,  et  volendi  Dei,  sufiicit 
priorilas    et    perfectio    objecti,     scihcet 


primarii,  cujusmodi  est  essentia  sua; 
frustra  igitur  poneretur  alicujus  alterius 
tanquam  objecti.  Elige  ut  vis,  sed  primum 
magis  sapit.  Inferl  consequenter  corolla- 
rium  illativum,  et  conlirmalivum  corolla- 
rium.  Ubi  attende,  quod  ex  quotationibus 
istis  cum  dicit  21.  et  22.  patet  quod  ha3 
proposiliones  credila;  deberent  sequi  alias 
sequenles  infra,  ibi  :  Non  potest  probari 
ordinem  essentialem,  etc.  post  omnes  il- 
las  19.  quia  ha3  21.  et  22.  quas  allegat  hic, 
sunt  secunda  et  tertia  pnecedentes  hic, 
ut  notavimus,  nisi  forte  enumeret  omnes 
conclusiones  a  principio,  omittendo  nml- 
ta,  ut  ibi  notavi  ;  sed  primum  probabihus, 
ut  ia  sequentibus  magis  patebit.  Unde 
sequitur,  et  illud,  vel  (ut  alii  communiter  -^Totapro 
habent)  et  prirnum  corollarium  commune,  ^nulUgen- 

aa  quota~ 

quod  infra  habetur  post  19.  illarum  credi-  tione  iute- 
tarum,  et  posset  loco  commune,  poni  19. 
sed  commune  recte  dicitur,  ut  patet.  Phi- 
losophi  multa  scripserunl,  etc.  vel  (ut  alii 
habent)  dixeinmt  de  Deo,  etc.  yEslimo  quod 
Doctor  inlercalariler  has  res  scripsit,  et 
originalia  remanserunt  non  ordinata,  ut 
in  operibus  maxime  nolabilibus  antiquo- 
ruin  solebat  accidere  ;  sicut  Auguslinus 
in  hb.  Retractationum,  de  nonnuhis  suis 
scriptis  refert,  quod  antequam  compleve- 
rat,  et  ut  intendebat  ordinaverat,  e  ma- 
nibus  capiebantur,  quare  lector  altendat 
diligenter  ad  singula.  Ut  communiter  au- 
tem  invenimus  originalia,  ita  ordinavimus 
ista  ;  alii  aUter  ordinaie  poterunt  in  dies, 
principium  enim  plusquam  rei  medietas, 
Aristotelis  sententia,  reputatur  1.  Ethicor. 

Si  autem  volueris  tenere  ordinem  quem  14. 
habes,  ut  infra  eliam  habetur  in  aliis  re- 
missionibus,  quod  sit  bonus,  poteris  liLle- 
ram  corrigere  loco  21.  ponendo  2.  et 
loco  22.  ponendo  3.  vel  recurre  ad  alia 
loca,  et  supputaliones  ;  \v<qc  enim  varietas 
quotationum  generat  hic  maximam  per- 
plexitatem,  ut  praedixi.  Attende  etiani  cum 
dicit :  Concessis  4.  conclusionibus  proximis, 
licel  non  probatis,  etc.  quod  notanler  di- 
cit,  non  probalis,  quia  probationes  illaj 
possent  evadi,  et    etiam  si  universahtcr 


46 


THEOREMA  XIV. 


Pafea<r4.  inlelliganlur,  ut  prius  ponderavi,  el  non 
cmiciua^-  solum  respeclu  inlelleclus  vialoris  seu 
nesnegati.  QYe{\W,   sunl  falsa3,   ct  falsuni  non  potest 

vas  nones.  .        „       .,,.         ..  ,  . 

se  proba-  probari  1.  Posterior.  Ex  iUis  eliam  verbis 

hknihU  posset  inferri,  quod  loquilur  in  lioc  pro- 

asserit,    gessu    famose,  Pliilosopliorum  et  Tlieolo- 

sed  tan- 

tutndis-  gorum  aliorum  fundamentis  mnitendo, 
^'"*''  sicut  supra  notavi,  alibi  vero  oppositum 
oslendit,  ubi  lias  veritales  pertractat.  Sed 
breviter,  quidquid  sit  de  hoc,  intendit 
Doctor  quod  nec  una  pars,  nec  alia,  ra- 
tione  necessaria  naturali  in  his  proposi- 
lionibus  potest  ostendi. 

Ulterius  sciendum,  quod   illa    probatio 

Commentatoris  et  Aristotelis  faciliter  eva- 

ditur,  quia  procedit  de  objecto    primario 

motivo,  et  terminativo  intelleclus   divini, 

cujusmodi    est  essentia  sua.  Quaere    ubi 

supra  2.disf.  \.  g.  1.  el  35.  disL  ejusdem, 

el  ubi prius  in  3.  et  alibi  saepe  in  doctrina 

Saica     hujus   et  aliorum  Theologorum,  ad  haec. 

z^rSl^- Persuadebis  etiam  ex  multislocis  in  Aris- 

hueUecTus  l-otele,  Deum  alia  a  se  intelligere  etvel- 

Dei  viies-  je,  qusjre  1.  de  Anima,  texl.  com.  80.  et  3. 

C6t*Ct     Sl 

aliaase  Metaph.  text.  com.  15.  De  cognitione  litis, 
T^r'"  quicre  eliam  ul)isupra  1.  et  10.  Elhic.  et  12. 

Metaphj/sicx,  et  alibi  ssepe.  Salvetur  ergo 

Aristoteles  ul  supra,  et    omitlatur  Aver- 

roes  ex  intenlione  mentilus. 
Nec  valel  illa  fatua  fuga  de  cognilione 

universalium,  et  in   universaU,  etc.  quia 
repycesci-  ij(.gt  essenlia  Dei  sit  universalis  in  repne- 

iando,non 

inprcvdi-  sentando,  nou  tamen  m  pra^dicando,  nec 
cando.  i,-j  ^^iygrsali ;  sed  dislincte  in  particulari, 
etintuilive  omnia  repraesentat,  et  princi- 
palius  singularia,  et  necessario  omnia  in- 
complexa  saltem.  Vide  in  materia  de  ideis 
dist.^%.  prim.  ni  Reportalis.  Vide  etiam  in 
Prolog.  quxsl.  3.  et  ubi  supra,  et  alia  plu- 
ra  hic  tange,  quia  satis  copiosa  malcria 
inter  Theologos  el  Philos  jphos.  Pro  uni- 
versaU  etiam  fundamento  in  his  omnibus, 
vide  "2.  dist.  1.  in  Reportatis,  qu.Tst.  dein- 
flnitate  Dei  ,  ad  fuiem,  ea  qu;\)  dicit  et  7. 
quxst.  Quodlibeli. 
15.  Sexla  esl  de  produclione  ad  inlra  in  divi- 

ctio  i>n-  j^jg  (-jg  fjyjj  ^i^  sermo  copiose  2.  dist.  1.  et  4. 

•.an  ?i>-  an        '  * 

eisequentibus  :  quam  probat  ex  fundamen- 


Essenlia 
Dei  uni- 
versalis  in 


m 


tis  comniunibus  de  actionibus,  vel  opera- 
tionibus  immanentibus.  Qua^re  9.  Metaph.X. 
et  10.  Ethicorum,  et  alibi  s;iepe.Posselau- 
lem  simpUciter  teneri  veritashujus,  quod 
scilicet  per  actum  intelligendi,  vel  volendi, 
nuUa  fit  produclio,  nisi  eo  modo  quo 
sensus  necessario  ad  aliud  possel  dici  fie- 
riperillud,  extensive  tamen  audiatur  hic 
fieri.  Quaire  ubi  supra  istum,  et  in  Quod- 
libeto,  q.  1.  2.  et  14.  et\.  q.\.  dist.  2.  lib. 
Actu  enim  productivo,  qui  non  est  aclus 
intelligendi,  vel  volendi,  sed  bene  aclus 
intelleclus,  fit  produclio  ad  intra.  Loqui- 
tur  autem  Doctor  hic  communiter  et  forte 
famose,  sicuL  Ilenricus  de  Gandavo  etmul- 
ti  anliquorum,  vel  extendit  actum  intelli- 
gendi  et  volendi  ad  omnem  aclum  harum 
polenliafum.  InferL  corollarium  notabile 
de  ordine  productionis  extrinsecae  ad  in- 
trinsecam,  quod  optime  discutit  in  2.  ubi 
supra,  el  in  Quodlib.  qusest.  8.  et  14.  Qua3- 
re  alios  Theologos,  et  maxime  Varr.  et 
Ilugon.  de  Castro  novo  et  alios  sequaces  l)u- 
jus.  S.  Thom.  etiam  \.  part.  Summx,  q.45. 
art.  6.  et  Ilenric.  Quodl.  6.  q-  2.  Vide  10. 
dist.  1.  aUqua  ad  materiam  hujus  con- 
clusionis. 

Septima  est  de  aequaUtate  producentis 
et  producU  in  natura,  quai  incipit  ibi  :  Si 
producat,  etc.  quam  probat  a  simili,  sed 
similitudo  claudicat,  ut  scis.  Probatlamen 
defeclum  ejus  forle  non  faciliter  quis 
posset,  nisi  ex  aliquibus  credilis  prffisup- 
posilis.  Qua)reubi  supra  inprimo,  et  dist. 
19.  ejusdem,  ef^^.  etquxst.Q.  Quodlibeti, 
de  hac  qu-ditale  :  p  jndera  bene  cum  dicit 
in  corollario  ex  partesui,  etc.  ut  declaral 
oplime  ubi  supra  in  2.  tt  QuodL  Ponitur 
il)i  ad  finem  coroUarii,  quolatio  qu»dam 
in  aliquibus  originalibus,  remittendo  se 
ad  alia  loca,  sive  ad  alios  antiquos  quam 
omisimus,  quia  non  communis,  ncc  bene 
inlelligibilis.  Ihcc  eUam  quam  notavimus  7. 
non  habetur  communiter  notala,  ut  con- 
clusio  hic,  sed  videlur  pars  illius  6.  con- 
clusionis,  seu  coroUarn  ejus,  aut  certe 
incidentaUter  adducta,  ut  patet  ex  com- 
mento  sequenti,    ubi   dicit   ex  proxima^ 


prodHCtioa\ 
iermini  f 


Per  actum 
intellect  iis, 
nontamen 
iiitcUiijen- 
di,  fit  pro- 
diictio. 


Prodnclio 
ad  exlra, 
per  se  non 

supponit 
prodiictio- 
ncm  ad  in- 

Ira,   2.  d. 
q.   1. 


TIIEOREMA  XIV. 


47 


quod  debet  referri  ad  6;  omille  ergo  no- 
tare  hanc,  ut  conclusionem  si  volueris,  et 
ubi  ponilurS.  pone  7.  et  sic  consequenler 
procedendo  supputabis,  Pliilosophorum 
motiva  hic  ponderabis. 
16.  Octava,  vel  septima  est  de  produclione 

personarum  in  divinis,  et  palet  ex  praeceden- 
tibus.  Quasre  2.  dist.  1.  et  ubi  prius  copiose 
ad  hoc,  cujus  probationem  ad  praeceden- 
d.  2.  q.  7.  tem  remittit.  PossibiUtatem  tamen  hujus 
ostendit  salis  notanter  in  primo,  semper 
tamen  aliqua  credita  prtesupponendo. 
Quaere  Occham,  et  sequaces  ubique  hic. 
Vide  optime  in  3.  disl.  24.  fundamenta 
quae  faciunt  satis  ad  haic,  et  in  Prol.  Repor- 
talionum  et  \.q.  Prolog.  Anglici,  et  Hebneo- 
rum  fundamenta. 

Nonaestdecommunicationeessentiaidivi- 
nae,  quae  est  salis  notabilis  et  efficaciter  eam 
ostendil  ex  dictis.  Quasre  ubi  supra  et  ali- 
bi  sa;pe  in  doctrina  hujus,  et  maxime  1.  3. 
tt  10.  q.  Quodlib.  De  hac  communicabili- 
tate,  vide  5.  et  26.  dist.  1.  aliqua  ad  pro- 
p  )situm  plura  addendo,  ut  scis.  Cavilla- 
liones  Pliilosophorum  in  hoc  facililer  eva- 
dunlur,  maxime  ex  credilis. 
Circumin-      Decima  est  de  circumincessione  persona- 

7reditul   ^^™'    ^®  ^^^   ^^^^®^   l^-  ^*^^-    ^-   ^-  2-   S^"" 

excreditis.  gularissime,  cujus  ralionem  brevibus  in 
commento  tetigit.  Vide  alios  Theologos 
ibidem  et  alibi,  ut  nosti  :  hoc  enim  est 
creditumspeciale,elexcreditisdepenclens. 
Undecima  est  de  modis  communicandi 
essenliam.  Vide  in  l.dist.  2.  p.  2.  copiose, 
etin  Quodl.  q.  2.  et  dist.  10.  et  seqq.  usque 
ad  14.  primi,  quam  tripliciter  probat,  sed 
faciliteromnia  evadunlur.utpatel  ibidem. 
I    poientia  '"  2.  probatione  tangit  motivum  de  poten- 

exeoutiva   Ua  executiva  in  divinis,  quae  si  poneretur, 

anponen- 

daiuDeo?  tanlumad  extraoperaretur ;  sedadmenlem 
bujus  non  videtur  ponenda,  ut  in  materia 
de  praxi  habet,  et  37.  d.  2.  lib.  quidquid 
dical  Franc.  de  Mayr.  43.  dist.  1.  Confl. 
q.  5.  et  aliiplures,  qui  eam  ponunt.  MoLi- 
vum  vero  primum  ex  Commentatore  8. 
Phys.  pertractalur  copiose  in  primo  ubi 
sup.  et  similiter  tertium  ;  sufficiebat  Doctori 
ad  ostendendum  propositum,  quod  repe- 


17. 


riuntur  instanlia:;  naturaliter   loquenliun 
et  salis  probabiles  ex  naluralibus  ad  opposi- 
lumharumpropositionum  creditarum,  non 
tamen  demonslrantes,   quia  tunc  fides  de 
falsis.   Non  possunt  aulem  amba^  partes 
alicujus  probIemalis,ralionibusnecessariis 
ostendi,  et  licet  vero  omnia  consonant  1. 
Ethic.  plerumque   lamen  falsa  magis  ap-  Faha  ma- 
parenter  probanlur.  Vide  l.  Elench.  Quaire  ^''renter 
aliqua  ad  propositum  hujus  crediti  l.  q.4.  l]'obanuir. 

Duodecima  est  de  eadem  communicabili- 
tale,  quantum  ad  ejus  sufficienliam,  et  lit- 
tera  varie  habetur.  Nam   aliqua  originalia 
habent  tantum.  a  duobus  ;  aliqua,  tantum 
a  tribus  ;  aliqua,  tantum  tribus,  sine  a.  Sed 
omni  modo,  potesthabere  bonum  intellec- 
tum.  in  secunda  etiam  probatione  habetur 
varie  liltera.  Aliqua  habent,  alicui  trium ; 
aliqua,    aUquem    trium;  aliqua,    aliquid 
trium  ;  sed  prima  littera  communior  est, 
licet  aliam  habeas,  et  posset  habere  bonum 
intellectum  cum  negatione  sic  :   aliquem 
trium  nonproducere,  et  esset  bene  ad  pro- 
positum,   ut  patet  ex  sequenlibus.   Affir- 
maliva  etiam  satis  bene  intelligilur,  quia 
remola  productione  non  videtur  ratio  com- 
municationis  tantum  tribus,  ut  patet.  De 
hac  materia  qua^re  in  primo  ut  supra,  et 
alibi  ut  nosli.  Vide   deliramenta  Averrois 
12.  Metaphysic.  commento  39.  et  alibi  con- 
tra  Ghristianos  asinina  sublilitate  fruclus. 
Nemo  enim  veritales  creditas,   quam  ipsi- 
mel  Catholici  Doctores,  efficacius  impug-  'Naiu  for- 
nat,  ul  fides  locum  habeal,  et  adversarius  fJnanTTZ'- 
eius  confusus  abscedat,  dum  efficacissimis  dita,quam 

>>  '  se.riptores 

ralionibus  salisfiat.  CathoUci. 

Decimalerlia  est  de  Trinitate  persona- 
rum,  quam  ex  pnecedentibus  ostendit  suf- 
ficienter  probatam.  Vide  eliam  ubi  prius 
in  primo  et  24.  dist.  ejuslem,  aliqua  ad 
ha;c  habes. 

Decimaquarla,  quam  notavimus  non  ha-  18. 
belur  communiter,  et  videlur  extra  ut  no- 
tavi  ;  vel  illud  quod  additur,  ut  commen- 
tum,  saltem  potest  poni  extra  cum  dicit : 
Require  in  tabula,  de  qua  supra  feci  men- 
tionem.  Qmcre  1.  q.  2.  et  1.  dist.  3.  et  8. 
q.  Quodlibeti,  et  alibi. 


48 


TnEOHEMA  XIV. 


Desimaiuinta    est    de    disliactivis     et 

constitutivis  persoiiarum.  Vide  problema- 

Personas  tice  disputalum  26.   disl.  1.  &ed  in  Repor- 

clicinas  . 

constitui   tatis,  el  4.  q.  Quodlib.  se  determinat.  Qu;e- 

lui^a.^rT-  1'e  Bonaventuram  ubique,  quia  sapit  opti- 

bienta.     jj^g  yido  multa  subtiliain  Francisc.rfiS/.23. 

primi  et  Reportalionibus  liujus  ibidem  de 

his   constitutivis.   Nam  inter  omnes  veri- 

latesTlieologicas,  ha^cmaxime  et  circum- 

stanliae  ejus  sunt  altissimaj  speculationis. 

Probat  aute:n    conclusionem    dupliciter, 

quarum  secundam  examinabis  bene.  Vide 

ubi  supra  in  primo,  et  Quodl.  et  optime 

7.  dist.  1.  ad  fin.  et  4.  dist.  ejusdem.  Si  lo- 

quatur  de  Deo,  vel  essenlia,  verum  dicit ; 

si  de  persona,  potest  negari,  loquendo  de 

referri  fundamentahter    et  formaliter  ut 

quo,  seu  habitualiler,  ut  ita  loquar.  Com- 

muniter  ubique.hic  adducil  probaliones 

famosas  ut  prius  notavi. 

Personas       Decimasexta  est,  supposito  quod  cons- 

distingui    HLuantur  et  dislinguantur  personai  rela- 

relationi- 

bus  an  op-  lionibus,  cum  ahaj  smt  opposilai  relationes, 
posuis .  ^^  paternitas  et  filiatio  ;  aha)  disparat»,  ut 
palernitas  et  spiratio  passio,  vel  fihatio  et 
spiratio  actio  ;  dubilari  posset  an  distin- 
guanlur  tantum  oppositis  rehationibus,  an 
certe  disparatis.  Ideo  dicit,  quod  non  po- 
test  probari,  elc.  quam  probat  notanter. 
Vide  pulchre  ad  propositum  11.  dist.  1.  q.2. 
ubihanc  conclusionemostenditcontra  Tho- 
mam  el  alios  antiquos.  Quaire  Gotfredum 
et  Nominales  ibidem,  Secunda  pars  dis- 
junclivic  in  probatione  est  danda,  ut,  ver- 
bi  gratia,  in  FiUo  estfiliatio  seu  generatio 
passio,  cui  est  adventitia  spiratio  actio  ; 
constituitur  erg  >  primo,  et  per  conse- 
quens  distinguitur  a  quocumque  ipsa  fi- 
liatione.  Simihler  dicatur  de  Patro,  suo 
consHtui-  niodo.  Au  autem  innascibilitas  pnecedat 
tur  fi-   in  Patre  paternitatem,  inter  doctores   est 

liattone  ^  ' 

ta7itwn  in  problema,  sed  se  determinat  iste  inhoc, 

soncv.      in  primo.  dist.  28.  el  in  quodl.  quaesl.  4. 

19.  Decimaseplima  est  de  processione  Spi- 

Spiriium      .,  ,.        .  c       L  i-i         •        I-      i 

sancium    Titus  sancti,  et  facit  pro  Graicis  ,  Iicet  non 

^"^^.^^^JY^j  totahter  excuset.  Vide  11.  dist.  1.  /7.  1.  et 

(i..-,„i>,is-    disi,  12.  copiose  ad  hfcc.  Probat  conclu- 

trari  pos- 

sii  i      sionem   singularissnne  ex  ajquahtale,  ct 


pleniludine  perfectionis  cujusUbet  perso- 
na)  divinai.  Vide  in  simili  1.  (7.  2.  ideo  ex 
parte  communicantis  videtur  posse  proce- 
dere  ab  una,  sicut  a  duabus,  ubi  aliqua 
originalia  habenl  omnia  essenlialia  ;  alia, 
omnia  asqualia,  el  utraque  httera  potest 
bene  intelligi.  Ex  parte  etiam  communi- 
cati  arguit  idem,  ubi  caute  intellige,  cum 
dicit,  posterius  vel  posterioris,  ut  alii  ha- 
bent  naturaliter,  etc.  videtur  velle  dicere 
in  illis  paucis  verbis,  quod  prius  natura- 
liler  non  potest  esse  a  posteriori  naturali- 
ter  ;  modo  fihus  cui  fit  communicatio,  est 
posterior  communicatione,  quare  non 
potest  communicare  ;  sed  sic,  ut  videlur, 
parum  valeret  ralio,  quia  duplex  est  com- 
municatio,  ut  scis  ;  vel  recurre  ibidem  ad 
ordinem  originis  Patris  et  Filii  in  spiran- 
do,  ul  12.  dist.  \.  q.  2.  tangitur,  et  1.  ^.  2. 
Infert  coroUarium,  quod  edt  contra  Tho- 
mam.videubisupra  g.  2.  11.  dist.  1.  idem, 
imo  non  modo  non  potest  probari,  sed 
falsum  est  secundum  ipsum  ibidem, 
nec  est  creditum,  sed  voluntarie  potius 
dictum,  ut  ibi  disputatur  optime. 
Decimaoctava  est  de  immortalitate  ani-  ^^  «»»■'»< 

hnmorta^ 

maj,  et  potest  hfec  reduci  ad  materiam  tate. 
secundi  hbri  dislinct.  17.  et  19.  et  alibi. 
Prima  etiam  disl.  et  2.  2.  idem  posset  ha- 
bere  originem,  sed  copiose  in  4.  dist.  43. 
q.  2.  facil  Doctor  singularem  digressum 
de  hoc,  et  tenet  verilatem  hujus  conclu- 
sionis  contra  mullos  antiquos.  Quicre  Tho- 
mam  1.  part.  quoest.  73.  art.  6.  et  Ricliar- 
dum  in  2.  dist.  10.  el  Bonaventuram  el 
alios.  Motivavero  Philosophorum  ad  op- 
positumibi  notanter  excludit.  Infortcorol- 
larium,  cujus  fundamenla  habelin4.  c?.  43. 
et  44.  el   seqq. 

Decimanona  est  de  beatitudine,   cujus       20. 
fundamenla  habet  in.  -i.d.  49.  q.  II.  et  12. 
singularissime.  Potest  etiam  in    secundo 
libro  reperiri  molivum  hujus,  ubi  supra. 

Vigesima  est  de  impassibilitate  in  statu 
innocentiie.  Quicre  in  secundo  ubi  supra 
d.  19.  in  4.  etiam  dist.  49.  q.  13.  oplime 
liicc  invenies.  Vide  15.  dist.  3.  Plura  ad 
proposilum  de  conditionibus  hominis  in 


TIIEOREMA  Tffr' 


49 


slalu  innocentiic  ex  parle  corporis  el  ani-      in  proJDalione  exaniinabis,    quia  loquilur 

nia',  liic  lange.  famose.  Vide  7.  dist.  S.q.  3.  et.  19.  distincl. 

Vigesimaprinia  esL  de  (leccalo  primipa-      ejusdem,  el  41.  disl.  I.  in  RepoHatis  elalihi. 


''enlis.  Vide  in  2.  dist.  21.  et  seqq.  copiose. 
Vigesiniasecunda  est  de  peccalo  origi- 
nali.  Vide  in  2.  dist.  30.  et  diiabus  seqq.  co- 
])iose  ad  hoc  et  propter  probationem. 
Vide  23.   et  28.   d>st.  2.   Vide   eliam  29. 


Vigesimaseptima  est  de  niodo  concep- 
tionis,  seu  formationis  corporis  Ghristi.  Vi- 
de  2.  et  S.et  4.  dist.  3. 

Vigesimaoctavaestde  excellenlia  Cliris- 
li,  de  qua  liabet  in  3.  dist.    13.  et  14.  Ubi 


dist.  2.  aliqua  ad  proposilum  declarandum      adverte  in  commento  cum  dicit,  et  capitis, 


foecundius. 

Vigesiinatertia  est  de  remissione  peccati 
in  generali,  an  scilicet  per  poenam.  Oua-re 
in  2.  ubi  supra,  et  33.  ejiisdem,  et  seqq. 
Sed  ha3C  conclusio  posset  assignari  prima 
Iiic  pertinens  admaleriam  terlii  libri.  Vide 
dist.  20.  3.  et  in  maleria  de  merito  Christi, 


quod  potest  bene  inleUigi  sic,  scilicet  quod 
caput  omnium  ponitur,    et  ex   Scriptura 
el  ubi  supra.  Posset  eliam  loco  capitis  poni 
capacitatis.  Vide  q.  6.  dist.  2.  et  ubi  supra  K.vceiien- 
iii  3.  Quaere  etiam  49.  etoO.  dist.  4.  plura  ""  ^"/.'"^ 
ad  idem  singularissime.  Vide   18.  et  19. 
dist.  3.  etd.dist.   ejusdem,  et  12.  Pro  his 


dist.  18.  ct  19.  ejusdem,  ubi  attende,  cum      qua^  addit  in  commento,  in  prima  proba- 


(\ici[  poena  alia  apeccato,  etc.  quod  ipsum 
peccatuni  est  orima  poena,  qua'  incurriiur 
ex  peccato,  uL  habet  Auguslinus  1.  Con- 
fessionum,  c.  12.  et  3.  de  lib.  arb.  Qua^re 
in  disl.  37.  et.  in4.  dist.  14.  etad  proposi- 
tum  habet  oplime  in  4.  dist.  15.  q.  1.  Vide 
Bonavent.  et  Uichard.  Probat  qua^slionem 


22. 


AduDio 


tione  aliqua  originalia  habent  :  tum  ex 
relatione,  ut  habes  :  aliqua,  tum  ex  ratio- 
ne,  et  loco,  non  sequitur,  ponilur  in  se, 
sed  utraque  httera  potest  bene  intelligi. 
Secundam  probationem  examinabis  ut 
supra. 

Vigesimanona  est  de  inseparabilitale 
recurrendo  ad  Dei  misericordiam.  Vide  naturie  assumptic  a  Verbo,  et  semper  in 
in  4.  dist.  46.  aliqua  hic,  et  adde  multa  uL  probationibus  prsesupponit  communem 
nosti,  casLe  tamen.  viam,    ut  prius  teLigi.  Non  enim  proecise 

2[  Vigesimaquarla  est  de  remissione  pec-      propter    redemptionem   generis    humani 

cati,   in  speciali  descendendo  ad  modiim      Verbum    assumpsit   naturam   humanam  ; 
remiLLendi ,   eL  paleL  hujus    conclusionis      imo  si  Adam  non  peccasset,  nihilominus 
fundamentum,  ubi  supra  jam  noLavi,  ma-      eam   assumpsisset,    quia  nalura  illa   fuit  nonprc 
xime   in    lertio  et  in  quarto,  quam  pro-      pra^destinata,  el  primo,  et  in  primo  signo, '^;"//,'^  Z^^I 
batnolanter,  ubi  examinabis  ea  qua-  dicit     ut  esset  Filius  Dei,  el  non  occasionahter;  *^'  i»car.. 
de  gratia  et  satisfacLione.  QxywvQ  in  A.  ubi     et  licet  ordine  inLenLionis,  prius  pr?edes- 
supra,  et  1.  dist.  ejusdem,  q.  6.  et  dist.  16.      linata  quam  uniri  Verbo  pnevisa,  ordine 

tamen  executionis,  e  contra.  Vide  in  ler- 
lio  et  in  primo,  ubi  supra.  De  facto  etiam 
%it  naLura  separata  a  Verbo  in  morte 
Chrisli,  licet  non  partes  ejus  principales, 
et  hoc  ponendo  tertiam  entilatem,  utpo- 
nit  iste,  secus  si  negelur.  Quaere  pro  hac 
conclusione  ssepe  in  3.  et  19.  Quodlibeti, 
in  doctrina  hujus.  Sicut  enim  contingenter 
eam  assumpsit  a  principio,  ita  contingen- 
ter  ipsam   conservat  unitam.  Non    solum 

,  ,  ...  Natura 

ergo  non  potest  hoc  probari,  nno  opposi-    ht,mana 
tum    ejus    est    verum,     et    probari  po- 


ejHsdem.  Videtur  enim  de  mente  hujus, 
quod  quis  satisfacere  posset  sine  gralia, 
licet  non  meritorie.  Vide  17.  dist.  1.  et  4. 
dist.  4.  art.  2.  q.  2.  ad  finem  singularissi- 
me,  et  alibi  ut  scis  ;  salvabis  tamen 
dictum  Doctoris  loquendo  de  poLentia  or- 
dinaLa  et  nieritorie,  et  post  culpa'  dele- 
tionem. 

Vigesimaquiiila  est  de  necessitale  pas- 
sionis  Cliristi.  Vide  in  tertio  ubisupra,vide 
eliam  16.  dist.  3.  aliqua  ad  proposilum. 

Vigesimasexta  esl  de  necessitale  Incar- 


conUnr/en- 
ter  manet 

nationis.  Vide  1.6/2.  c^/s^.  3.  sedquod  dicit     lest,  saltem  ex     creditis     prcesuppositis. '""''«^'^'■- 

bo. 
Toin.  V  4 


50 


TllEOREMA  XV. 


Trigesima  esl  de  instilulione  Sacramen- 
torum,  et  pertinet  ad  maleriam  quarli 
Senlentiarum.  Outi-re  dist.  l.  4.  el  sequen- 
tibus  in  doctrina  liujus  optime  ad  lioc. 
Quod  tangit  ibi  in  contrarium  de  B.  Virgi- 
ne,  dubium  est  an  receperit  Sacramenta, 
etmaxime  Baptismi.  Vide  disl.  44.  art-  3. 
q.  1. 

Trigesimaprima  est,    descendendo    in 


'''''''"-""  specialiadSacramentanovailogis,deBaptis- 

•ain  nu-     '  o     '  i 


Jnstilutio 
Sacramen' 

tUVi 

ttiraiiier  nio,  Confirmalione,et  Extrema-unctione.et 

nonproba-  ...  ,      . 

lar.  possel  textus  mtercalariter  poni  m  com- 
mento  ibi  :  yec  confirmaliones,  etc.  Ad- 
verte  etiam  liic  et  supra  in  commento  27. 
ex  allegatione  21.  quod  ordo  harum  con- 
clusionum,  et  inchoatio  videtur  conve- 
niens,  de  quo  infra  ad  haec  magis,  et 
supra  in  commento  5.  leligi.  Vide  dist.  1. 
3.  et  4.4.  et  sequenlibus  usque  ad  7.  pro 
prima  parte  conclusionis,  et  dist.  7.  pro 
secunda,  et  dist.  23.  pro  tertia,  et  ponde- 
ra,  et  declara  hic  multa. 

23-  Trigesimasecunda  est  de  Confessione, 

Confessio 

nonproba-  quam  dis])ulat  valde  notanter  in  4.  dist.  17. 

raiitn'ne-  "^^  examina  bene  ea  quic  dicit  in  proba- 

cexsaria.  lionibus,  au  videlicet  inveteriTestamento 

erat  inslitulum  hoc  Sacramentum  ;  et  si- 

militer  quod  dicit  de  instilulione  ejus  in 

novo,  ex  dicto  Jacobi,  loquitur  famose. 

(Jusere  Alexand.  et  llichard.  Ahter  tamen 

sentit  ipse  ubi  supra.  Cum  addit,  ibi,  De 

secundo,  etc.  potestreferri  ad  illud  Jacobi, 

et  orate,  et  a  simili  arguendo,  velad  illam 

pai'tem  confessionis  homini  faciendw. 

Qutinrio       Trigcsimatertia  est  de  existentia  corpo- 

iiiaiiiia     j.js  Christi  in  Eucharislia.  Quyere  copiose  in 

nnmxlri 

annidiat  i.  dist.  10.  ct  11.  Quod  dicil  in  commento 
"?:n.".  ''  probando  conf essionem  boni  et  niali  Sa- 
ccrdotis,  quiedam  originalia  non  habent, 
ly  nihil  ibi,  sed  affirmalivam,  et  salis 
valet  litlera  sic;  qutiedam  habent ;  imo 
communiter,  ut  etiam  posuimus,  et  de- 
clara  sicut  in  generah  dist.  5.  4.  habet,  et 
dist.  8.  in  speciali  et  sequontibus,  quod 
dicit  consequenter,  de  anima  et  quantita- 
le,  vide  dist.  8.  el  U.  et  ibi  potest  textus 
conclusionis  partiri  in  tres  partes,  et  in 
line  commeiiti  non  habelur  communiter 


24. 


illa  littera,  et  corpus,  scd  terminalur  ad 
ly  deitalem. 

Trigesimaquarta  est  de  Ordine,  cujus 
motivum,  vide  in  4.  dist.  24.  sed  quod 
dicit  in  probatione  faciliter  evaditur,  ut 
scis. 

Trigesimaquinta  et  ullima  est  de  Con-  q,.^;^^^,,,. 
jugio.    Vide   dist.  26.  4.    ct   sequentibus  raiaer  xon 

scit  11)" 

usque  ad  43.  exclusive  de  hac  materia.  In 
probatione  tange  plura  de  his,  qua^bre- 
vibus  dicit.  Primo  an  fornicatio  sil  pecca- 
tum.  Deinde  de  comparatione  conjugii, 
et  corruplionis  corporalis  ad  speciem  et 
ad  individuum.  Plura  aUa  adde  ad  ha3c, 
quia  hce  conclusiones  sunt  positivai  et 
morales,el  Theologicae,et  hic  tractalus  pro  ^^,  -^^, 
maiori  parte  scholasticus  et  speculativus  fji">n  ««- 

•^  ^  Uiraliler 

esl  :  quare  succinctius,  quo   potui,  pcr-   non  cons- 
stnnxi  sermonem  m  istis,   quia  m  locis    sacra- 
suis,  ut    notavi,  videri  possunt,  maxime  menuim. 
quia  junioribus  hgecelementa  communiter 
adaptantur,  etsi  verba   Empedoclis    ple- 
rumque  dicent.  Lector  vero  discretus  se- 
cundum  maleriam  subjectam  se  dilatct, 
quia  pra'poslerum  esl  Mathemalicuui  per- 
suadere,  ct  llhetoricum  demonstrare. 


THEOREMA     XV. 

SCHOLIUM. 

Frima  petitio  hujiis  Theorematis  probala 
est  tract.  de  primo  principio  c.  :5.  concl.  *.  et 
15.  et  1.  d.  2.(1.2.  ait.  1.  a  ii.  11.  secundum 
tros  particulas ,  unitatem,  priniilatem  et 
coie\witatera.  Secunda  etiaui  ibiileiii  probata 
est.  Faletur  tauien  Doctor  etsi  ipse  rationes 
pro  hoc  adduxerit,  oumium  excelleutissi- 
mas,  vix  rationo  necessaria  posse  probari ;  et 
hinc  collige  ipsum  duni  hajc  scriberet  nou 
fuisse  omnino  alieuum  ab  ea  .sententia,  qua' 
tenet  demonstrari  uon  posse  rigida  demous- 
tratioue,L)eum  esse  vivum,intelligeutem,etc. 
de  quo  Theorem.  pnvcedeuti  Schol.  I.  quod 
clarius  patet  ex  Theor.  sequenti,  propositio 
prima  habetur  eisdem  locis,  et  secunda  et 
tertia  evidentes  sunt,  circa  rationes  quas 
movet  hic  Doctor  contra  suas  demonstratio- 


TIIEOREMA  XV. 


51 


princip, 
Pelilio. 


1. 

n  oinni 
geneve 
usie,  or- 
)  eascn- 
lialis. 


n.clutio. 


nes,  locis  citatis  factas,    de  primo  et  unico 
efflciente.  Vide  annotationes  Mauritii  liic. 

1.  Li  cssenliaUler  urdinalis  est  dare 
iwimum,  quod  sit  unicuni,  cl  coicvum  iUi 
coordinalioni . 

l^.  In  omni  (jenere  causce  est  ordo  cs- 
scntialis. 

Istso  du3e  propositiones  petan- 
tur  :  quarum  prima  tres  partes 
continet,  secunda  est  simplex  : 
uti^aque  licet  sit  probabilis,  tamen 
difflcile  esset,  vel  forte  nobis  im- 
possibile  eam  simpliciter  neces- 
saria  ratione,  et  mere  naturali 
probare. 

1.    In    (jenerc    causcc    cfficicnlis     cst 


primso,  scilicet  immum  plus  in  es- 
sentialiter  ordinatis,  quam  in  acci- 
dentaliter  ordinatis?  cum  utrobi- 
que  causa  secunda  pra^supponat 
priorem  causare,  et  utrobique 
prius;  igitur  primum  ;  et  tamen 
in  accidentaliter  ordinatis  negant 
Pliilosoplii  primum  et  Avicenna. 

()uomodo  etiam  probabitur  se- 
cunda  pars,  scilicet  unicum?  cum 
aliud  possit  poni  in  efficientibus 
uno  modo  productum  ab  isto,  pro- 
ductione  univoca,  alio  modo  a 
nullo  productum,  cum  duo  talia 
sint  magis  bonum  quam  unicum 
tale,  et  etiam  causata  possint  esse 


dare    unicum    nrimum    efficiens,    quod     3equalia,  ut  videtur.  Quomodo  pro- 

'  QuoDioao 

babitur  cocevum    primo,   de   aliquo  «<w//a.v,  tt 

,  .  .  coifoitas 

eodem  numero,  si  primum/l  ])os- pviud  rffi- 
sit  ad  B  univocum  sibi  producere?  probadcrf 


c   'X 


ildluiH 

''ficiens 
iipcrfcc- 
is  e/jcc- 
lu. 


oroUa- 
rium . 

i. 
\'eruni, 
iium,ne- 
isariuiH, 
ipoiianl 
jrfeclio- 
nem . 


nunc  cst  in  rerwn  natura. 

Hujus  propositionis  prima  pars 
patet  ex  secunda  petitione,  et  dua- 
bus  partibus  primse.  Secunda  pars 
ex  tertia  parte  illius  petitionis 
prima3,  illud  autem  primum  dica- 
tur  Deus. 

2.  Omne  cfficiens  perfectius  cffectu, 
vel  cccjue  perfcclum. 

Quia  niliil  agit  ultra  quam  est 
activum. 

3.  Deus  est  perfectius  omni  effcctu. 
Ex  secunda  conclusione,  et  secun- 

da  parte  prima)  petitionis.  Et  ita 
perfectissimum  omnium  entium, 
et  summum  in  omni  differentia 
entis,  qua3  simpliciter  importat 
perfectionem,  cujusmodi  sunt  ve- 
rum,  bonum,  necessarium,  etc. 
({uia  quodlibet  tale  est  simpliciter 
perfectio  aliquo  modo  communis, 
tam  primo  quam  aliis. 

Hic  pone  terminum  cognoscibi. 
lium  de  Deo,  per  rationcm  natu- 
ralem  necessariam,  et  Iioc,  sup- 
positis  illis  petitionibus  duabus  : 
quomodo   proba1)itur  prima    pars 


tunc  enim  licet  A  non  sit  cosevum, 
stabit  tamen  coordinatio  propter 
D  productum  univocum  sibi,  et  sic 
potest  /i  propter  C,  et  deinceps 
quantumcumque  oportetper  aliud, 
et  aliud  numero. 

Et  secundo,  si  primum  efflciens 
secundum  totam  suam  speciem, 
tantum  requiratur  ad  ficri  elfectus, 
etnon  ad  esse,  sive  conservationem ; 
quare  tota  specie  illius  primi  des- 
tructa,  non  poterit  manere  coor- 
dinatio  uniformiter  se  liabens  et 
in  esse,  et  per  consequens  et  in 
agere ? 

Per  rationem  naturalem  non 
potest  probari.  Et  Iioc  patet  ex 
ordine  causarum  :  quoniam  si  Sol 
iste  posset  facere  alium  Solem  et 
desineret  esse,  et  ita  staret  ordo 
causarum  jjer  iUum  alium  Solem, 
sicut  nunc  stat  per  istum  ;  utrum 
autem  contra  rationem  primi  in 
specie,  sit  fleri,  posteriiis  dicetur. 


52 


THEOREMA  XV. 


Et  non  potest  improbari  ex  ordine 
causariim,  quia  posito  Solem  des- 
trui,  non  minus  ignis  maneret  in 
propria  specie,  et  per  consequens 
liaberet  propriam  rationem.  Vel 
si  hoc  non  sit  verum,  quomodo 
contrariiim  ejus  posset  necessario 
probari? 

Secunda  petitio  non  yidetur  ne- 
cessario  probari  :  si  enim  multi 
eftectus  sunt  ita  inter  se  ordinati. 


ANXOTATIONES. 

SequiLur  illa  parlicula  :  la  essenlialtter 
ordinalis,  elc.  quain  poleris  legere  anlc 
praecedenles,  sivis,  usque  adillud  corolla- 
rium  commune,  post  proposiliones  credi- 
tas  infra  ibi  :  Pliiiosophi  muUa  dixeriml, 
etc.  inclusive. 

Primo  prsemiltit  duas  pelitiones,  qune 
etiam  supra  in  tractatu  de  primo  principio 
tacte   sunt,    et  2.   Melaph.   et  2.  disl.    J . 


ut  nullus  rcspectu  alterius  habeat     quxst.  l.  In  prima  langit  iria,  scilicet  pri- 


Pcr  proli;». 

ri  inlflii- 

»/i7(ltnionS' 

liari. 


rationem  effectus,  ut  bos,  asinus  ; 
quare  omnes  causce  sunt  ita  ordi- 
natce,  quod  semper  una  est  causa 
alterius?  Si  imponatur  hoc  nomen 
Deus  alicui  primo  efficienti,  eidem 
numero,  sequitur  ex  secunda  quod 
non  possctprobari  Deum  esse  nunc 
in  rerum  natura,  quia  illo  non 
existente,  staret  coordinatio  per 
alium  univocum  sibi.  Ex  secunda 
sequitur  plus,  quod  non  posset 
probari  nunc  Deum  esse,  etiamsi 
hoc  nomen  Deus  imponatur  alicui 
primo  eflicienti  in  specie  ;  (juia 
illo  non  manente,  sive  non  (^xis- 
tente,  manet  effectus  in  essc,  et  ita 
potens  operari,  cum  Dcus  non 
l^robetur  causa  esse,  nisi  in  ficri, 
unde  sequitur  Deum  esse,  vel  fuis- 
se,  sicut  ex  domo  concluditur  sedi- 
ficatorem  esse,  vel  fuisse;  igitur 
ha^c  ([UVG  videntur  non  posse  pro- 
bari  necessario,  ratione  mcre  na- 
turali  per  ordinem  in  conclusioni- 
bus  cxponantur,  necnon  et  alia, 
qua)  probari  non  possunt,  scd  alia 
probari  non  i)osse,  sequitur  ex  hoc 
quod  ista  proliari  non  possunt, 
quia  alia  sunt  minus  nota,  et  ac- 
cipiatur  probari  rationc  naturali 
necessaria. 


milatem  et  unilalem  numeralem,  et  cojc- 
vilatem  alicujus  ad  quod  essentialiter 
ordinata,  ordinantur.  Vide  10.  Melaph.  co- 
piose,  et  ostendit  difticultatem  probationis 
Iiarum,  licet  ipse  et  Philosophus  conentur 
eas  probare. 

Deinde  ponit  conclusiones,  quarum  pri- 
ma  habetur  ubi  supra  notavi  copiose,  el 
liabet  trespartes,  sicutprimapetitio  quam 
probat  ex  prECcedenlibus.  Ubi  litlera  in 
aliquibus  originalibus  habelur  superflue 
quantumad  secundam  conclusionem,  quia 
prccmiLLiLur  peiitionijjus,  et  replicatur  posl 
primam,  sed  bene  habes  litleram,  ut  or- 
dinavi  eam.  MuUa  hic  pro  et  contra  pos- 
sent  adduci,  sed  quia  superius  tractavi 
isla,  festinus  ad  sequentia,  prolixius  ea 
proscqui  hic  postpono. 

Secunda  conclusio  est  de  perfectionc 
efficientis.  Nam  H3que  perfectum  si  univo- 
cum,  i)erfectius  vero  si  ;cquivocum.  Ubi 
tamen  attcndo,  quod  non  recle  de  rigore 
sermonis  dicilur  efiiciens  univocum,  stric- 
le  loquendo  de  univoco  specifico  scilicet, 
sed  potius  producens,  vel  sallem  agens 
debct  dici  ;  quod  ideo  dico,  quia  3.  dist. 
1.  q.l .  el  25.  dist.  2.  dicit  quod  relatio  cau- 
sic  et  causati  imporlat  dependcntiam  cs- 
sentialem,  et  arguil  distinctioncm  in  nalu- 
ra.  Debet  crgo  accipi  exlensive,  ubicum- 
que  ponitur  hujusmodi  distinctio.  Ulterius 
nolandum,  quod  illud  quod  dixi  de  causa 
;cquivoca,  debet  attendi  de  causa  ffiqui- 
voca  lolaU  ot  non  partiali,  ut  in  pluribus 
locis  habet.  Vidc  3.  dist.  1.  et  2.  licct  forle 


EfficieiV 

xiiiirocit. 

icfjiie  pei 

fcctuin, 

quicociii' 

pci-frc!ii< 

effcclu. 


TIIEOUEMA  XV. 


53 


Omnis 


iiniversaliler  verutn  sit,  ul  effectus  ut  Im- 
jus  comparatur  ad  hoc,  ut  ad  causam,  se- 
cus  si  comparantur  simpliciter  inler  se 
entitates.  Quajre  3.  d.  2.  q.  10.  solvendo 
argumenla  principalia  ad  finem.  Vide  no- 
tanter  instantiam  et  regulam  communem, 
scilicet  Qiiod  dependel  ex  x>lurib\is,  elc.  in 
Quodlib.  q.  14.  arl.  1.  de  fideinfasa,  et 
acquisila.  Et  adde  dicta  liujus  in  primo, 
dist.  3.  qunsst.  in  solut.  nrt.  1.  conlra  Ilen- 
ricum  moderando  cuncta  ut  nosti.  Qu.nere 
qusest.  17.  Quodlib.  art.  3.  et  Franc.  in 
Prologo  Ab  orienle  porl<v  tres,  q.  3.  opti- 
me,  ut  luec  altius  exequaris. 
Tertia  esl  de  perfectione  Dei,  qua^  supra 
prrfwiio  pertractata  est  copiose,  ubi  adverte  quod 
stmpUci-  ji[.-j  comparatio  est  excessiva  vel  abusiva, 
'.liq II o  mo- qu';\m  probat  ex  priecedenlibus.  Corolla- 

'.0  commu-     ... 

(M-  Drn,  et  rium   lufert    consequenler  notabile.    L'bi 
•insa  ^o.  g^ygj^l^g^    ^^^^    ^j^jl^    infra,    aliquo    modo 

communis,  elc.  quod  lioc  dicit,  vel  quia 
non  est  locus  determinationis  illius  com- 
munitatis  hic,  sive  scilicet  sit  analogia'., 
sive  univocationis,  vel  ideo,  quia  non  est 
communitas  nisi  solius  conceplus.  Notan- 
ler  etiam  dicit  in  omni  differentia  enlis, 
quredicitperfecLionem  simphciter,  propter 
ca  qua'  tangil  8.  dist.  1.  quxst.  finali,  et 
1.  dist.  2.  q.  3.  de  causa  et  hujusmodi. 
Deinde  facit  digressum  nolabilem  in 
commento  primo,  ostendendo  quantum, 
et  ad  quem  terminum  ullimale  altingit 
ratio  naluralis  necessaria  crealura'  ratio- 
nalis,  vel  saltem  viatoris  de  Deo.  Vide  in 
Prologo  utriusque  1.  et  3.  dist.  ejusdem,  et 
supra  2.  Metaph.  et  alibi  sa^pe,  pro  et 
contra  plura  addendo. 

Consequenter  pertractat  partes  illius  pri- 
mfficonclusionis,  ostendendo  difficultatem 
probationis  earum  per  ordinem,  sed  supra 
deprimo  principio,  et  ubiibi  notaviconatur 
illa  oninia  probare,  qua^  tamen  non  repu- 
f'^;j7*''f"".  gnant,  ut  sa'pe  dixi.  Facililer  lamen  dici 
»iftf<.swi«-pQ^gg[^  quod  in  essentialiler  ordinatis 
'lUofiuin    potius  datur  primum,    quia  nisi  ibi   pri- 

ncc  nri-  .  . 

uim,  nec  mum,  ncc   primum,  nec  ullmium  in   aliis, 
In^uiiis.    quod  tamen  examinabis  bene. 

Ultra,  cum  ibi  allegat  Avicennam,  ad- 


verle  quod  illud  habet  G.  Metnph.  cap.  5. 
Qua-re  etiam  Aristolelem.  2.  de  Gener.  text. 
comm.  56.  5S.  et  68.  et  alibi  ad  idem,  et 
maxime  8.  Phi/sic.  Quomodo  aulem  valet     i^mw 
illa  consequenlia,  Datiir  prius,  ergo  pri- fjopyimnm 
nium,  vide  supra  5.  Metaph.  quwst.  8.        ""  ^'''^^^ 

Aliud   quod  langit  circa     probationem         G. 
secunda>  partis,  qua-re  2.  di.^t.  l.qusest.ii. 
et  supra  de  primo  principio,  et  qualiler 
curril,   et  quando  juxta    regulam     terlii 
Topicorum  :  Duo  bona  sunt  magis  bonum    Quando 
uno  eorum   seorsum,  et  quando  non,  ibi  ^sunt^me" 
habes,   et  ubi  nolavi  ibidem.    Ibi  eliam  ^"^''^' '"'''•^ 
pondera  duos  modos  ponendi  duo   prima, 
aut  scilicet  utrumque   a  se,    aut  unum 
univoce  ab  alio. 

Deinde  ostendit  circa   tertiam  partem, 
scilicet   coa^ternitatem,    valde     signanter 
difficultatem  probationis,   dupliciter  :  aut 
loquendo   de   eodem    numero,    qtiia   sic 
posset  imaginari  aliud,  et  aliud   numero 
distinclum  sibi    succedenlia  :  aut  secun- 
dum  speciem,  ita    quod  lanlum  ad  fteri 
rerum  requireretur  primum,   el  non   ad 
conservationem.  Ubi  adverte,  quod  licet 
communiter   habeatur  in  liltera  ibi ;  per 
rationem  naturalem  non  potest  probari, 
etc.  magis  lamen  placelibi,  improbari,  et 
additur  in  originahbus  antiquis  K,  ad  de- 
notandum  primum  dictum,  quia  sic  Doctor 
signabat  loca  textus  plerumque  per   lit- 
teras,   sicut  antiqui  Biblite  capita,  et  ipse 
Aristoteles  et  Avicenna,  etaliquando  Ilen- 
ricus    quicsliones  in   processu    solutionis 
earum,  et  hoc  accidit  stepe  in  his  Theore- 
malibus   et    Melaphysica,    et     maximam 
generat  ambiguitatem,  quia  vitio  el  ne- 
gligentia  scriptorum,  non  fuerunt  appo- 
siUe  marginibus  hujusmodi  httera;.  Si  eas 
Doctor  apposuit,  vel  si  implicite  intellexit, 
non  ita  faciliter  alii  capere  possunt.  Vult 
ergo  Doctor,  quod  illa    duo  qua^   tetigit, 
primum  ibi  :  Primo  de  aliquo  eodem,  etc. 
Secundum    ibi    :    Et   secundo   si  primum 
efftciens,  etc.  non  possunt  improbari  faci- 
liter    per    rationem    naturalem.   nec   ex 
ordine  causarum,  et  ideo  inferius  debet 
esse   :   Secundum  non  potest   improbari, 


54 


TUEOREMA  XVI. 


elc.  uli  plura    originalia  liabenl.  Et  nisi 
capiatur    ly    e(,    materialiler   pro   signo 
sicut  K,  dubium  quod  tangit  ad  quodse 
remittit,    potest  faciliter    solvi,    lenendo 
negativam,    et  hoc  si  secundum  ejusdem 
ratlonis  est  effeclibile  ;  de  quo  infra  in 
hoc    capitulo    et   in    S&ntentiis,    et  alibi 
s.cpe,  et  hoc  nisi  negelur  ordo  essentialis, 
de  quo  ubi  supra  in  primo,  et  de  primo 
principio. 
7.  Consequenterdatinstanliarasecunda^pe- 

tilioni  supra,  sed  faciliter  solveretur,  quia 
species  sunt  sicut  numeri  8.  Mtlaph.  text. 
comm.  10.  et  10.  Metaph.  text.  com.  2.  et 
inde  :  In  omni  genere,  etc.  Sed  hoc  tolle- 
retur  recurrendo  ad  ordinem  perfectionis 
et  causalitatis,  ut  scis,  et  dislinguendo  de 
mensura  multiplici.  Vide  2.  disl.  2.  part. 
1.  copiose,  et  ahbi  plerumque  in  doctrina 
hujus  et  aliorum.  Pondera  omnia  qua- 
dicit,  quia  nihil  sine  ralione. 

Ulterius  prosequilur  dicta,  ponendo  ca- 

sura  de  impositione  liujus    nominis,  Deus, 

ubi  cum  dicit,  sequilur  ex  K,  recurrit  ad 

illud  primum  dictum,  prius  nolatura,   et 

originaUa  ibidem   varie    se    habent  ;    in 

aUquibus   ponitur   12.  in   aliquilms  2.   in 

aliis   aho  modo.  Postea  cum  dicit  ex  2. 

intellige   de  2.   dicto  prius.    Ibi  aliqua 

originalia  habent  ex  el,  quod  bene  posset 

stare,   lenendo  ly  et,  ut  nolavi  prius  ma- 

teriaUter,  cl  pro  signo,  etc. 

Consequenler  ibi  :  igiticr  hsec  quae  vi- 
denlur,  dat  ordinem,  rationem  et  modum 
diccndis.  Unde  ellcere  potes  quod  pr.Tce- 
dentes  onmes  creditio,  usque  ad  primam 
petilionem  supra,  congrue  sequcrenlur 
scquentes  creditas,  ut  supra  tractavi.  Ibi 
etiam  finalitcr  declaral  se,  qualiter  intel- 
ligit  non  probari  in  his  credilis  per  lotum, 
unde  instanlin"'  ubiquc  solvuntur. 


i:.^ 


TIIEOREMA  XVI 


•  s:ho.lium   I. 


In    lioc  .Theoremato  vidotnr  Doctor,  duni 
hfcc   scriberot.^^ejns  Inisse   sontentia*,   quod 


istse  propositiones  non  essent  demonstrabi- 
les,  ut  sentiunt  Doctores  citati  Theorem.  14. 
Schol.  1.  quas  tamen  pro  majori  parte  pro- 
vectior   lactus,   in    Tiieologia    demonstrare 
conatus  e.st  ;  sed  nec  mihi  constat,  eum  vo- 
luisse  suas  ibi  probationes  esse  necessarias 
et  in  rigore   demonstrativa:=..   Vel  dic  quod 
hic   et   Theorem.     li.     nihil    resolvit,    sed 
tantum  asserit  sub  dubio  ista  non  demons- 
trari.    Colligo  ex  commento   decim;oquarta} 
conclusionis   Theorematis    deciminoni,   ubi 
dicit  forte  non  demonstrari  statum  in  cau- 
sis,   ^eu  dari  primam   cau-am,   et  hic  dicit 
propositione  prima  id  ipsum,  sine  forte,   sed 
eodem  sensu,  ut  videtur  dari  ordinera  essen- 
tialem  in  efflcientibus,  et  primumet  unicum 
efficiens.  Qujie  liic  probari  negat  tribus  pri- 
mis  propositionibus,  fuse  probare  satagit  1. 
dist.  2.  q.  2.  art.  1.  et  2.  Metaph.  q.  4.  et  de  pri- 
moprincipio,  cap.  1.  etcap.3.  concl.  2.  et  15. 
Quod  ait  conclus.  6.  coactioneni  Dei  cum  cau- 
sis   secundis   non    probari,     probat    taraen 
ipse  2.  dist.  37.  q.  2.  §.  Sed  h(ec  via,  num.  (>. 
contra  Durandura  ibi  q.  1.  et  Aureolum  ibi- 
dem,  uegantes   Deum  immediate  concurrere 
ad  materiale  peccati,  quos  communis   Doc- 
lorum  reprehendit.  Vide  Doc!ores  ibi  citatos, 
ante  qutest.  de  immeusitate  Dei  quara  tangit 
conclus.   7.  Vide   eum    1.    distinct.    37.    ubi 
docet  cam  non  ostendi  ex  operatione,  quod 
etiam    habet   2.    distinct.    9.    qujest.    2.   ex 
conclus.   'i.  Videtur  etiara  hic  sentire  cum 
Doctoribus  cilatis  Schol.  1.  Theorera.  l't.  an 
denionstretur  Deura  esse.  De  conclus.  8.  vide 
euni  1.  dist.  8.  q.  5.  ubi  tractat  opinioneni 
Philosophi  et  Avicenme,     quoniodo  posuc- 
runt  alia  a  prirao  esse  necessario,  et  tamen 
ab  ipso  eflectivo,  quoad   aliqua  immediatc, 
De  quo  etiam  2.  dist.  2.qua^st.  1. 

1 .  .Vo«  potest  probari  ordinem  essen- 
tialem  esse  iii  efflcientibus. 

Tuni,  qiiia  tnnc  nnlla  dno  intor 
so  non  ordinata,  nt  est  in  nnmoris, 
et  fignris  ;  tnm,  qnia  ncc  talis  ordo 
est  clicctnnm  ;  tnm,  qnia  ratio 
Pliilosoplii  2.  Mctap/iys.  ad  Iioc  non 
domonstrat.  QucTrc  ibi. 

:2.  .\o)i  polest  probari  primum  .<iecun- 
(Inm  speciein  in  efficientibus  csse,  rr/ 
fnisse. 


1. 

16.  pi: 
cip. 

Pfopn: 

tiones  c 

(lilcp 


THEOREMA  xvr. 


55 


Nonpvo-     Tiiin,  ex  prima  conclusione,  rniia  nuod  hoc  non  probatur  illabi :  illa- 

ha>'i  pri~  '^ 

miun  cffi-  iiia  primiLas  probaretur  ex  ordine  bi  cnim  non  est  simul  esse  subjec- 

essentiali,    tum,    quare    plus    hic  tive,  tunc  enim  Deus  nulli  illabe- 

quam  in  accidentaliter  ordinatis?  retur,  sed  quodlibet  accidens  sub- 

3.  Non  potest  prohari  primum  aliquod  jecto   :  ncc    simul    esse    localiter 


idem  secundum  numerum  in  efficientihus 
esse^  vel  fuisse. 

Tum  ex  secunda  ;  tum  ex  secun- 
da  supra,  si  aliquod  primum  potuit 
aliquod  univocum  sibi  producere. 


corpus  gloriosum  simul,  et  non 
gloriosum,  nec  esse  prrcsens  per 
essentiam;  tunc  igitur  creatura 
sibi  illaberetur,  et  Deo,  et  alii  croa- 
tursp,  et  e  converso  :  sed  illabens 


Qyid  illa- 
psits,  ci  an 
pro/.elii.r. 


Corolla- 

rium. 
An  probe- 


CoroUa- 
riiim. 


4.  Non  potest  prohari  aliquod  idem  A,  est  principalius  ipsi  A  quam  .1 
secundum  speciem,  vcl  quasi  idem  secun-  sibi,  et  prresens  secundum  essen- 
dnm  numerum.,  primum  efficiens  nunc     tiam,    ot   secundum    causalitatcm 

primam,  quia  plus  causat,  etc. 

8.  Non  potest  prohari  Deum  posse  aii- 
quid  immediatc  producere,  nisi  tanlnm 
unum  effectum  primum. 

Tum  ex  sexta  aliqualiter.  Tum, 
quia  ordo  hoc  non  requirit,  sed  so- 
lum  quod  primum  efflciens  produ- 
cat  primum  effectum,  non  quemli- 
bet,  cum  Sol  non  possit  produccre 
hominem  immediate. 


esse. 
Prima  pars  ex  secunda,  et  secun- 

da  ex  tertia,  utrique  scilicet  P.  et 
iiirDeiim  Q  imponatur  nomen  Deus,  non  po- 
aiia conser- iQ^l  probari  quod  Deus  sit  nunc. 

rare,  vel 

iiiiscoage'     5.  Non  potcst  probari  Deum  esse  neces- 
sanum  ad  conservationem  naturw  ereatce 


Deum  pro- 

duccre 
immedia- 
te,  an  pro- 
belur  ? 


m  esse. 

*  Per  consequens  nec  in  operari. 
Tum  ex  quarta  ;  tum  ex  secunda 
supra,  ordo  non  requirit,  sic  supe- 
riorem  requiri  propter  inferiorem. 

G.  Non  polest  prohari  Dcum  coafjer^ 
omni  causce  sccundfc  cdiqua  actione  pro- 
pria  sihi. 

Quge    necessitas    duarum   actio- 


SGHOLIUM     II. 

De  conclusione  nona,  quomodo  Philo.=;oplii 
negarunt  Deum  aliquid  crearc  posse  in  tom- 
pore,  vide  Doct.  2.  dist.  2.  q.  2.  et  1.  d.  8. 
q.  5.  ubi  et  1.  d.  39.  'i3.  4i.   et  45.  de  primo 


An  prohe- 

tiir  Dei 
.   iinmensi- 
tas  ? 


num,  CUm  secundum  agens  sitseque      princ.    c.   4.   n.  n.   probat  oppositum    primi 

actu  cum  producto?  Similiter  quo- 
modo  nobilioris  agentis  non  est 
nobilior  actio,  et  ita  actum  nobi- 
lius? 

7.  Non  potcst  prohari  Deum  essc  uhicjue 
secundum  essentiam. 

Tum,  quia  non  necessario  con- 
servat  ex  quinta  ;  nec  necessario 
coagit  ex,sexta,  ut  ibi  sit,  ubi  agit. 
Tum,  quia  ordo  hoc  non  requirit, 
cum  enim  non  sit  Sol,  adhuc  est 
terra.  Sol  enim  non  est  in  terra; 


1.  Corolla-  .  1-1 

rium.     igitur    nou   potcst    probari   quod 

Seciin 


corollarii  hujus  conclusionis,  Deum  scilicet 
libere  agere  omnia  ad  extra.  De  secundo 
corollario,  an  aliud  a  Deo  possit  esse  ab 
ivterno,  tractat  2.  d.  2.  q.  3.  inclinans  magis 
in  afflrmativam  partem,  cum  D.  Thoma  con- 
tra  Henricum.  De  conclusione  decima,  quo- 
modo  potest  probari  omnipotentia  ;  vide  I. 
dist.  42.  et  Quodl.  7.  ubi  fatetur  non  posse 
(lemonstrari,  si  sumatur  pro  potentia  pro- 
ducendi  quodcumque  immediate,  sine  ullo 
aliarum  causarum  concursu.  Undecima,  duo- 
deciraa  et  decimatertia,  sequuntur  ad  prai- 
cedentes.  Quomodo  Deus  sit  immutabilis  et 
incorruptibilis,  vide  Doct.  I.  dist.  8.  q.  I, 
et  3. 


dam.    Deus   sit    immensus.    Et   sequitur         9.  Non  potest  prohari  quod  Dcus  cdi-       3. 


56 


TIIKOREMA  XVI. 


1,  Corolla- 

riHin. 


An  probe- 
titr  Deion 
lil.ere  agC' 
re,  vel  ne- 
cesyurio  iil 
tempore  i 


qmd  'possit  extra   islum  ordinem  causa- 
riim. 

Tum  ex  octava,  tum  sicut  sexta 
probatur;  unde  non  potest  probari 
quin  agat  de  necessitate  naturse  ; 
nec  libere,  nec  voluntarie,  nec  ali- 


variantur,     4Uorum    tempus    est 
mensura. 

13.  Xon  potest  probari  quod  Dcus  est 
immutabilis,  nec  immobilis. 

Ex  duodecima  et  per  consequens  CoroHa^ 
nec  quod  successione  careat,   nec 


Corolla- 
riiim. 


tcr  potest  quam  agit.  Secundo,  per  quodsitaeternus,  proprieloquendo. 
consequcns  non  potest  probari  Contra  :  a  quo  movetur,  vcl  illu- 
quin  causata  sint  coseva  sibi,  tam  minatur,  vel  mutatur?  Respondeo, 
ante,  quam  post,  licet  non  sit  ne-  ^  se-  ^ide  quantum  valeant  argu- 
cesse  ipsum  esse  co?evum  eis  ex  menta  1.  et  8.  Physic  contra  hoc  : 
quarta,  et  tertia.  Tertio,  nec  per  voluntas  movet  se,  et  animal  se. 
consequens  quod  possit  aliquid 
causare  :  tum  ex  hac  nona,  tum, 
quia  ordo  hoc  non  concludit,  ita 
Sol  supponit  materiam  sicut  homo. 

10.  No)i  potest  probari  quod  Deus  pos- 
sit  facere  quidquid  potest  fieri  ex  parte 
sui,  licet  proptcr  defectum  agentis  non 
includat  conlradictionem. 

Ex  nona.  Tum,  quia  non  posset 
probari  causasalias  nonsuperflue- 
re,  unde  non  potcst  probari,  quod 
Deus  sit  omnipotens  proprie. 

11.  Non  potest  probari  quod  Deus  uf 
sifjniftcat  Q,  non  incepit. 

Ex   tertia    secundum    probatio- 


SGHOLIUM     111. 

De  decimaquarta,  decimaqiiinlaet  decima- 
sexta  qua'  tangunt  Dei  simplicifatcm,  vide 
1.  dist.  8.  q.  1.  :3.  et  5.  et  de  prinio  princ. 
cap.  4.  conclus.  1.  et  10.  de  decimaseptima, 
vidc  fuse  1.  dist.  2.  q.  2.  et  Quodl.  7.  ubi  po- 
tentiam  inflnitam  demonstrari  docet,  licot 
non  omnipotentiam  sensu  Tlieologorum,  et 
de  primo  princip.  cap.  'i.  conclus.  9.  ubi 
etiam  agitur  de  decimaoclava,  qua;  est  dc 
illa  Dei  descriptione  ex  Anselmo,  quod  sil, 
quoraajus  co(jUari  nonpotesl.  De  decimano- 
na,  vide  eum  2.  d.  :3.  q.  ultima-in  fine,  docen- 
tem  omnem  graduni  possibilem,  esse  in  ente, 
et  1.  dist.  41. 


An  de- 

tur  Dcnin  ncm  secuudam,  tamcnpotcst  proba-     reai  magnitudine 

ess'-  iinmic 
tahilem  .«' 


li.   Non  potest  probari  quod  Deus  ca- 


Vi<le  Mnii 
riliiiin. 


ri  quod  ut  significat /*,  quia  nec  a 
se,  patet,  nec  ab  alio  prius  primo 
potuit  produci. 

12.  Non  polcst  probari  quod  Deus  sive 
pro  P,  sive  pro  Q,  est  incorruptibHis. 

De  Q  patet,  d(^  P  ))robatur  ex 
corollario,  cum  tamen  hac  adjunc- 
ta,  videmus  ultimos  eflectus  omnes 
corrumpi,  tum  quia  ordo  hoc  non 
concludit.  Contra  :  .1  a  quo  cor- 
rum})etur?  Respondeo  :  corruptio 
non  rcquirit  causam  effectivam  ; 
mors  duplex  simpliciter,  periodo 
completa  cadet  in  niliil  ;  uuUam 
coordinationcm  videmus  incorruj)- 
tibilem,  (juia   omnia  senescunt  c^t 


Tum,  quia  nullum  non  quantum, 
est  nobis  necessaria  ratione  cog- 
noscibile,  quia  nec  sensil)ile.  Tum, 
quia  ordo  hoc  non  concludit,  supe- 
riora  enim  non  minus  quanta,  imo 
majora.  Tum,  quia  quantitas  pri- 
mo  advenit  substantice. 

15.  Non  potest  probari  Dcum  carcrc 
omni  accidente. 

Tum  ex  decima  (luarta  ;  tum,  ,i„  probe- 
quia  oi'do  hoc  non  concludit,  m\o  ^cZ-l'-7cor 
superiora  habent  accidentia  nobi-^7;'j^;/',''7; 
liora  ;  nec  videntur  agere  in  dis- "'",'*', Af' 
tantia,  nisi  mediantibus  accidenti- 
bus,  tamcm  talem  actionem  non 
est  probare  de  Deo  ex  8. 


lali:  ( 


TlIEOREiVIA.  XVI. 


57 


Cofolla- 
riinn. 


An  prohe- 
ttir  Deion 

ei^ic  qtio 
maJHs  co- 
(jUari  ne- 

qiiit  ? 
Qiuv  Phi/- 
losophi  di- 
xeruHt  dc 

l)('o,  non 
omnia  de- 
monstrare 
potueriint, 

CoroUa- 

riinn  coni- 

niunc. 


16.  Non  po/est  prohari  Deum  carcrc 
parlibus  esscnlialibus. 

Tum  cx  decimaquarta  aliquali- 
tei',licet  non  sccundum  Averroem. 
Tum,  quia  ordo  lioc  non  concludit, 
nec  potcst  probari  aliquid  tale  pos- 
se  per  se  esse;  igitur  non  proba- 
tur  quod  est  omnino  simplcx,  nec 
per  consequens  actus  purus. 

17.  Non  polcst  probari  quod  Deus  sil 
infinitus  intensive. 

Tum  ex  duodecima,  tum  ex  deci- 
maquarta  secundum  flncm  8.  Phy- 
sic.  Tum,  quia  ordo  hoc  non  osten- 
dit,  cum  superior  possit  in  cffec- 
tum  nobiliorem,  et  primum  in  no- 
bilissimum,  tamen  finitum.  Item, 
quaremagis  unum  intlnitum  quam 
iniinitse  causse,  cum  utrumque  sit 
seque  impossibile  in  corporali- 
bus? 

18.  Non  potesl  probari  quod  Dcus  sit, 
quo  nil  meiius  cofjitari  jMssit  sinc  contra- 
dictione. 

19.  Non  potcst  probari  quod  omnis 
fjradus  perfectionis  cst  i)i  nniverso,  qui 
posscl  intelligi  esse  sinc  implicationc  con- 
Iradictionis. 

Nec  quod  potest  esse,  quia  nihil 
potest  ipsum  producere,  ex  deci- 
maoctava. 

Philosophi  multa  dixerunt  de 
Deo,  ad  qua^  per  rationem  natura- 
lem  necessariam  pertingcre  non 
potuerunt,  patet  ex  11.  et  0.  se- 
quentil)us,  et  libris  Physic. 

ANNOTATIONES. 

Sequiliir  illa  particula  :  Nou  potesl  pro- 
bari,  ubi  posset  poni,quod  supra  posuimus 
lenendo  alium  ordinem  :  [iicipt  tractatus, 
elc.  Quolalio  vero  particula*  ibi  in  mar- 
gine  omillalnr  suppulalioni  lecloris,  ut 
sa3pe     nolavi.    Poriit   igitur  proposiliones 


Irari. 


creditas  per  ordinem,  quas  tamenalibi  co- 
natur  probare,  sed  qualiter  ex  hoc  non 
repugnat  sibi  ipsi,  supra  tetigi.  Fortiores 
tamen  sunt  istai  pra^cedentibns  creditis 
assignatis,  quia  eliam  Philosoplii  conali 
sunthas  omnes  fere  ostendere,  igitur  non 
excludit  Doctor  hic  omnimodam  proba- 
tionem,  etiam  ex  naturalibus,  sed  neces- 
sariam,  ut  patet. 

Prima  propositio  seu  conclusio,  est  de 
ordine  essentiali  efhcientium,  quam  pro- 
bat  Iripliciter.  Qua^re  supra  de  primo  prin- 
cipio,  et  2.  disl.  1.  et  alibi  sxpe  2.  etiam   Ordinnn 

.  cssentia- 

Mctaph.  Arist.  text.  com.  Q.  et  inde.  lemcausa- 

Secunda  est  de  primo  efficiente  quoad  XmoTs- 
unilatem  specificam,  quam  ex  pra^ceden- 
tibus  probat.  Qua-re  ubi  prius  pro  et  con- 
tra,  et  8.  Phijsic.  et  12-.  Metaph.  et  in  Pro- 
clo  et  Auctore  de  causis. 

Tertia  est  de  primo  efficienle  quoad 
unitatem  ejus  numeralem,  quam  eliam 
e\  pra',cedenlibus  probat.  Vide  ubi  prius 
apud  islum,  et  alios,  et  maxime  12.  Meta- 
physicie,  text.  comm.  49.  et  in  Damasc. 
cap.  5.  e^8.  Physicor.  text.  comm.  48.  Vide 
Varr.  lib.  1.  distinct.  2.  quxst.2.  et  Occham 
Quodlibct.  \.  q.  1.  pro  quo  faciunt  dicta 
Doctoris  in  hoc  tractatu,  sed  non  simplici- 
ter.  ^^stimo  enim  quod  hinc  accepit  auda- 
ciam  in  suo  processu,  ubi  supra  nolavi  de 
prinio  principio,  sed  moderabere  cuncla, 
ut  ibi  notavi  et  in  pra^cedentibus  hic,  et 
salva  fundamenta  liujus  ubique.  Cum 
Tlieologis  enim  summus  Gatholicus,  et 
cum  Philosophisratione  plusquam  Gnocus 
exislit.  Adverte  quod  in  secunda  proba- 
tione  in  commenlo  debet  esse,  tamen  ex 
K  supra,  ut  prius  declaravi,  ubi  tamen 
originalia  variam  litteram  habent,  sed  sic 
piacet  et  consonat  dictis. 

Quarta  est  disjuncliva  de  efficiente, 
quoad  nunc  existere,  et  dependet  ex  pr;e- 
cedentibus.  Pro  cujus  declaralione,  nota 
singularissime  ea  qua»,  habet  2.  dist.  1. 
q.  2.  quia  nuUibi  melius.  Ex  q\ii  infprt 
coroUarium.  ubi  ponunlur  in  originalibus 
coinmuniter  duuilittcnie,  scilice!  P,  Q  qua- 
rum  prima  denotat  primam  partemconclu- 


58 


THEOREMA.  XVI. 


sionis,  et  secunda  secundam,  quas  forle 

apposuit  in  suo  originali,  illis  partibus  ut 

prius   notavi,   sed   posset  bene  intelligi 

littera  sine  illis  ;    ad  majorem  vero  ex- 

pressionem  forte   eas  addidit,  sicut  alibi 

sffipe  fecit. 

Conservn-      Quinta  est  de  conservatione  rerum  in 

'caysm^o^i  ^^^®'  quam  eliam  probat  ex  pra^,cedenli- 

j)r<>hari    j^jys  gx  oua  infert  corollarium,  Vide  12. 

possit. 

quasst.  Quodl.  el  1.  dist.  2.  q.  4.  Pro  notilia 
lerminorum  qua;re  2.  dist.  pri.  8.  et  39. 
ejusdem,  et  25.  et  37.  dist.  2.  et  alibi  saepe, 
pro  coroUario  illo  explicando.  Examina 
bene  instanlias  liinc  inde.  Vide  48.  dis- 
tinct.  1.  et4i.  secundi  Sid  h;ec. 

Sexta  esl  do  coaclione  Dei  causis  secun- 
dis,  quam  probat  dupliciter,  quamm  prima 
potest  fundari  2.  Pliysic.  et  5.  Metaph.  de 
causa,  et  effeclu  particularibus.  Secunda 
procedit  ex  comparalione  nobililatis  ef- 
fectus  ad  causam,  qufc  tamen  faciliter 
solvi  possunt.  Vide  ubi  supra  ad  conclu- 
sionem  proximam  notavi,  et  1.  quasst.  4. 
8.  Septima  est  de  immensitate   Dei,  quam 

probat  dupliciter.  Vide  37.  distinct.  1.  et 
maxime  in  Reportationibus.  Infert  duplex 
coroUarium,  quorum  secundum  commu- 
niter  non  ponitur  hic  in  originalibus  com- 
plele,  ut  posuimus,  sed  infra  post  has 
propositiones  credilas  in  aUquibus.  In  aliis 
vero  alibi  de  ipso  videlicet  illabi,  sed  sa- 
tis  valet  hic,  et  notabilis  doclrina  est.  Lit- 
tera  bene  et  sufficienler  esset  talis  :  Et  ex 
hoc  sequitur  quod  non  probatur,  vel  potest 
pjrobari  illabi  :  et  quod  sequilur,  illabi 
enim,  etc.  est  declaralioseunotificalio  ter- 
mini,  ubi  ponittresproposilionesnegativas, 
ct  quartamaffirmativam.  In  aliquibusorigi- 
nalibus  liabetur  sic  :  Corollarium  secun- 
dum  septimse.  Quod  non  probatur  hic  illabi, 
Inaliis  alio  modo.  Ubi  adverte,  quod  com- 
muniler  in  originalil)us  corollaria  ponun- 
lur  inlittera  sic  :  CoroUarium,  etc.  sed  pla- 
cuit  una  cuni  conclusionibus  nolare  ea  in 
margine.  A.dverle  eliam,  quod  sicut  duplex 
ponilur  influenlia  divina,  ila  duplex  illap- 
JJicpys  sus,  generalis  videlicet,  et  specialis.  Vide 
in  1.  dislincl.  19.  q.  2.   et  in  3.  dislinct.  I 


(Uscriptio 


quaest.  1.  ad  fin.  el  qusest.  4.  Aliqui  eliam 
describunt  illabi,  vel  illapsum  sic  :  Illap-  iiiapsus 
sus  est  supremae  essentiae  intima  prxsentia- 
litas,  creaturam  imellectualem  vitaliter 
immulans  ad  actum  contemplativum,  quem 
viri  experiuntur  devoti,  dum  divinam  in- 
trant  caliginem.  Qua^re  Bonaventuram  in 
2.  dist.  8.  part.  2.  quaest.  2.  et  ahos  Theo- 
logos,  ut  lubet  pro  ampliori  elucidalione. 

Octava  est  de   immediate    producto  d.  immcdia^ 
Deo.  Vide  8.  dist.  1.  q.  fin.  et  2.  dist.  2.  q.  ';w>'«f«''- 

^    '  ^      tio  a  ueo 

2.  et  prima  q.  4.  et  opin.  Avic.  ibidem,  et  7.  an  probe. 
quaest.  Quodl.  Ad  materian)  hujus  conclu- 
sionis  examinandum  bene,  vide  Averroem 
1.  Coel.  commento  102.  et  12.  Metaph.  com- 
mento  18.  et  9.  Metaph.  commen.  7.  et  ali- 
bi  pleinimque. 

Nona  est  de  causatione  Dei  de  nihilo,  ^- 
quam  probat  ex  pra^cedenlibus.  Et  inferl 
triplex  corollarium.  Pro  prinio  vide  2.  8. 
3d.  et  sequentibus,  cl  specialiler  41.  et  io. 
1.  et  7.  quae.it.  quodl.  et  supra  de  primo 
principio,  et  alibi  saepe.  Pro  secundo  ct 
tertio  vide  1.  dist.  2.  q.  2.  et  3.  qua^re 
alios,  et  super  8.  Phijs.  et  primo  Coeli,  et 
12.  Metaph. 

Decima  est  de  universahtate  causahtalis  jn  omni- 
Dei,  ex  qua  infert  coroUarium  de  omnipo-  ^f^^^llll^^a- 
tenlia.  Quaire  42.  disl.  1.  et  7.  quaest.  Quo-  ^"'i'^  *''• 
lib.  et  43.  dist.  1.  et  supra  de  primo  princi- 
p/o.  Ubique  examinabis  Nominales. 

Undecima  est  de  ;uternitate  Dei,  et  po- 
nunlur  illa^,  liltenio  qu;e  supra  in  coroUario 
quarla^  habenlur.  Per  Q  enim  intelligit 
Deum,  ut  in  idenlitate  numerali  primum, 
el  per  P,  ut  in  quidditate,  vel  idenlilate 
specifica  primum.  Licet  igitur  illud  pri- 
mum  secundum  numerum  possct  plurifi- 
cari  et  incipere  per  consequens,  et  Iioc 
per  possibile  vel  inipossibile,  non  lamen 
ila  secundum  speciem,  id  est,  a  lota  spe- 
cie,  supposito  quod  delur  primum  tale, 
quia  ul  deducit  Doclor,  vel  a  se,  quod  est 
impossibile,  vel  ab  alio  priore,  et  lunc 
ncgalur  suppositum. 

Duodocimaest  de  incorruptibililatc  seu 
immortalitate  Dei.  Qua^re  8.  dislinct.  1.  Et     ^"  "'• 
nota  quod  istc  Doctor  imitatur  in  suis  scrip- 


TIIEOREMA  XVI. 


59 


tis  illam  nolabilem  regulam,   quam  ipse 

ponit  4.   quu^st.  Quodlib,    in  principio  : 

AVm  opor-  ]\fon  cnim,  inquit,  oporlet  onuiia  in  diibium 

lct  omma  . 

in  (h(hiii)n  revocare,  ubi  supposilis  dictis  communi- 
vocayi.  j^^g  proposilum  potesl  declarari.  Non 
scripsil  igilur  de  omnibus  Theologicis  ve- 
ritatibus  seorsum  extensive,  sicut  antiqui, 
licet  intensive  plura,  pace  aliorum  dixe- 
rim ;  quare  nec  de  ;olernilale,  nec  de  im- 


bus  qiiiTesliones  singulas  haljet,  omnia 
tamen  aiquivalenter,  vel  elicilive  seu  im- 
plicile  invenies  in  eo.  Qua^re  6.  qusest. 
Quodlib.  de  ajternitato,  et  ubi  prius  de 
immortalitate,  Alexandrum,  Bonaventu- 
ram,  Richardum  et  alios,  vide,  qui  ex- 
pressius  de  his  disputarunt.  Non  curavit 
Carmrn    jste  chartam  vacuis  verbis  impedire.  Nam 

unum 

Huins  hir.  quahtas  prauerlur    quantitati,   et  carmen 


lii(s  poc- 
male  allc 


rius. 


10. 
AJors  dii- 
plii-itcr 
coniimjit. 


supra  7.  Metaph.  22.  distinct.  3.  Tange 
ctiam  cum  Theologis,  quod  mors  accidit 
ex  conditione  natura^,  sicut  accidit  Virgi- 
ni,  et  in  slalu  innocentifo  accidisset,  nisi 
pnuveniretur,  et  in  Christo  etiam.  Accidit 
etiam  demeritorie  in  poenam  peccali,  sen- 
tenlia  Pauli.  Notanter  etiam  dicit  incorrup- 
libilem,  et  non  incorruplam  :  undo  coc- 
lum  est  corruptibile,  quia  materiale.  Vel 
morlalitale,  nec  de  aliis  hujusmodi  pluri-      generalius  capiendo   corruplibile  pro  aii' 

nihilabili,  vel  deslruclibili.  Sequilur,  est 
corruptibile.quia  creatum  vel  creabile. 

Quod  ulterius  ibi  habet  de  tempore  et 
mensuratis  tempore,  qua^re  2.  dist.  2.  coplo- 
se,  et  4.  Phys.  vide  ibi  specialiter,  lext. 
com.  117.  propter  verba  litterffi  de  senesce- 
re,  etc.  Et  notanter  dixit,  lyworwm  mensura 
est  tempus,  ad  differentiam  a^.vi  et  aiterni- 
latis,  de  quibus  ubi  supra  in  secundo. 

Decimaterlia  est  de  immutabilitate  Dei. 
Quasre  8.  disl.  1.  q.  fln.  primo  Anglico,  et 
q.  2.  in  primo  Reporlationum,  et  in  aliis 
Theologis;  ibidem  et  alibi  8.  etiam  Phy- 
sicor.  et  12.  Melaph.  habet  Philosophus  ex 
intentione  ad  hrcc  qua^  omnia  concorda- 
bis,  et  infert  corollarium  notabiliter. 
Deinde  objicit  ubi  communiter  non  habe- 
tur  ly  illuminatur,   sed  saliL  valet.  Qua^re 

9.  dist.  2.  Consequenterrespondet,  etquia 
aliquis  diceret  quod  Philosophus  8.  Physi- 
cor.  text.  comm.  21.  el  inde  ad  longum,  ct 

7.  text.  comm.  2.  probat  opposilum;  ideo 
dicit,  Vide  quantum  valeant  argumenta  7. 
ei  8.  Physicor.  contra  hoc ;  et  ibi  del^et 
esse  punctus  et  liltera  continua.  Ullerius 
cum  addit,  voluntas  movet  se,  etc.  ostendit 
opposilum  eorum  qua3  dicit  Philosophus, 
et  notanler  ponit,  volunlas  movct,  etc. 
quia  Philosophus  concedit  animal  movere 
se,  eo  quod  dividilur  in  duo,  ibidem  in 

8.  text.  com.  28.  et  30.  et  circiter,  sed  de 
voluntate  magis  dubium  est  ex  ejus  sim- 
plicilate,  et  ila  hic  ad  proposilum  valet. 
Ihec  vide  bene  examinata  in  2.  dist.  2.  q. 

10.  et  dist.  25.  ejusdem,  in  primo  eliam 
dist.  3.  q.  7.  Aliqua  ad  htcc  habet  super  7. 


Alors  Bea.- 
ta;  Virgi- 
nis  non  ex 

pcccato, 
scd  e.v  con- 
ditione  na- 

tara'. 


Cceliim  est 

corruptibi- 

lc. 


.  unicum  (ut  aiunt)  unius,  poemati  alterius, 
nec  quod  diulurnius,  et  cap.  1.  Ethicor. 
conlra  Platonem.  Probando  conclusionem 
proprima  parle  remittit  ad  corollarium  9. 
supra,  et  est  secundum  corollarium  ibi- 
dem. 

Deinde  objicit  conlra  dicta.  Et  solvit 
brevibus  et  subliUter  modo  suo.  Ubi  ad- 
verte  cum  dicit,  rnors  duplex,  etc.  quod 
ibi  vult  implicite  quod  mors  accidit  vel 
ex  periodi  complemento,  vel  ex  causis 
illalivis,  et  hoc  vel  inlrinsecis,  vel  extrin- 
secis.  Ad  quod  clarius  explicandum,  vide 
notanter  ea  qum  habet  in  2.  dist.  15.  sol- 
vendo  argumenta,  et  dist.  19.  ejusdem,  et 
in  3.  dist.  16.  et  in  4,  disl.  44.  q.  1.  et 
dist.  49.  q.  13.  Qua^re  considerationes  Me- 
dicorum  et  Philosophi,  ut  nosli.  Simile 
hujus  dicli  de  morte  et  causa  effectiva 
habel  de  annihilatione,  qua3  maxime  esset 
in  proposito  ponenda  in  casu  conclusio- 
nis.  Qu;cre  1.  quassl.  4.  solvondo  principa- 
lia,  et  distincl.  11.  ejusdem  queest.  4.  Vide 
etiam  12.  q.  Quodl.  et  1.  dist.  2.  et  alibi 
ad  proposilum,  bene  ponderando.  Quod 
dicit  consequenter  de  generali  corruptione 
omnium,  considera  plura.  Qua^-re  ubi  su- 
pra.  Maxime  habet  veritatem,  si  ponatur 
materiain  omnibus,  ul  aliqui  volunt.  Vide     el  8.  Physicorum,  etiam  disputatur  com- 


11. 


00 


TIIEOHEMA  XVI, 


muniter,  et  supra  9.  Melaph.  q.  14.  palet, 
ubi  omnia  ponderavi. 
Dei  sim-      Decimaquarta  est  de  magniludine  molis 

plicitas  an  y      •      -^  •  i     • 

i»-ohciuv.  non  ponenda  in  Deo,  qua>  perlinetad  snu- 

plicilatem  Dei.  Vide  etiam  8.  dist.   1.  et 

alibi  in  antiquis    et  modernis  Tlieologis. 

Qua^re  ^^.  5.  Quodlib,  probat  conclusionem 

Iribus  rationi))us  qua^  satis  clartp  sunt,  et 

quanlum  valeant  bene  disculiatur.  QuaM'e 

etiam  8.  Phyiiic.lPxi .  com.  78.  el  iiide,ct  12- 

Metaph.    /eal.  comm.  41.  fundamenta  Aris- 

totelis     et  alibi     ad  ha'C,   et  concordabis 

cuncta,   somper  sustinendo  Scolicam  sin- 

ceram  veritalem. 

An  pro'        Decimaquinla    est  de   simpUcitate   Dei, 

ih-.um  in-  quoad  accidentalem  compositioneui.  Qua^.re 

"'ir«te/.  etiam  8.  dist.  1.  et  ubi  prius  quam    pro- 

denitum  ?  bat  notabililer  :  scd  qualitor  proceduut  pro- 

baliones  et  quanlum,  dijudicet  leclor  be- 

ne.  Quod  langit  ibi  de  superioribus  agen- 

tibus  in  distantia,  quaire  9.  dist.  2.  optiuie, 

et  l't.  dist.  ejiisdem  quaest.  uUima.  Fina- 

liter  instat  conlra  probationem  ex  diclis 

prius,  et  solve  si  placet. 

12.  Decimasexta  est    de   simplicitate    Dei, 

connwJiiio  T^"^^  essentialom  compositionem.  Qua-re 

loiif/c  a    etiam  8.    dist.    1.   oplimo,    et    ubi   supra 

Jjco . 

mtavi  in  Pliilosopho,  et  spccialiler  12. 
Melaph.  lext.  comm.  30.  et  circitev ;  et  non 
solum  de  compositione  physica,  sed  eliam 
melaphysica,  liabet  ha^c  conclusio  ponde- 
rari  pro  et  contra.  Probat  conclusionera, 
primo  ex  decimaquarta,  aliqualilcr  in- 
quit,  ubi  notanter  dicit    \) )cXov  licet  non; 

E.v  moh;  vel,  ut  alii  habent,  scd  nonsecundum  Aver- 
^'f/i'!int'    f''^^>'^,  lif^c  ideo  dicit,   quia  Averroes  no- 

compoxiiio  cr^iyQi  hanc   consequentiam  :   In   Deo  csl 

rsscnttalts  °  ^ 

srcinuiiim  ma(/n'ludo  molis,     ergo  r.ompositio  e>sm- 

Ararrocm.  ....  ,     .  ,,  ,      ,  ,        .  ,    . 

lialis,  vel  sic  :  .\on  polest  probari  quod  in 
Deo  non  sit  maoniiulo  molis;  ergo  nez 
quod  nm  compositio  essentialis,  quia  ipse 
in  de  Substanti'i  orbis,  negat  in  coelo  mate- 
riam,  el  tamcn  ccxUum  ponit  quantum  et 
magnum.  Vide  II.  dist.  2.  q.  I.  optime, 
ubi,  quod  contingens  in  paucioribus  esl, 
connncndat  Averrocm  quanlum  ad  hoe 
imitantem  Aristolelem,  licet  ()i)|)osilum 
veium  sil  secundum  vei-ilatem  Tiicjlogi- 


cam,   sed  de  menle  hujus  videtur  valere 

hoc  argumentum  :  /^st  compositio  acciden-  ComposiHu 

,    I .  ,  •    I  •  •  j  •       uccidcnlu- 

talis,  ergo  essentialis,  quia  secundum  ip-     ^,-,,.  ^,,, 
sum  3.  dist.  1.  q.  7.  potentia  ad  accidens,  inferi  cs- 

scnlialem' 

nunquam  fundatur  nisi  in  substantia  in 
actu  ;  quod  intelligo  loquendo  de  subjec- 
to  ullimato  seu  suljslentificante  ex  4.  Me- 
laph.  lext.  coni.  1 1.  Vide  3.  dist.  2.  q.  4. 
Hoc  tamen  licet  excludat  materiam  pri- 
mam  esse  subjecluin  accidentis,  et  forle 
formam  materialem  educi])ilem  de  poten- 
lia  materia^  :  et  ex  hoc,  illa  fatua  fnlnila 
via^  communis,  de  qunntilate  interminala 
nuUa  est,  nisi  imaginatio  somnianlium,  et 
protervientium.  De  aliis  tamen  non  com- 
positis,  utpote  de  Angelis  esset  dubium 
nisi  ponantur  componi  ex  materia,  et  si- 
militer  de  anima  separata,  et  accidentibus 
ejus;  sed  propositio  Doctoris  potest  sane 
glossari,  distinguendo  de  en'e  actu,  ut 
nosli.  Alia  probatio  conclusionis,  et  corol- 
larium  sequens  salis  palent,  u])i  plura 
adde. 

Decimaseptima  est  de  inlinitalo  Dei  in-       i.t. 
tensiva,  ct  qualiler  non  repugnat  proces- 
sui  islius,  supra  in  de  pri>no  j^irinripio,  et 
2.  diyt  1.  q.  1.  Ponderabis  ])ene,  ut  supra 
sa^pe   nolavi.  Vidc  ReportaUones  ibidem  j>„i,,,i,i^ 
ad  fin.  quxst.  de  inUnitate  signanter,  qua-    ''^/''lii^i 
litcr  otiam  non  contradicat  sibi  hic,  et  42.  traripoicst 
dist.    1.   et   q.    7.    Quodlibeli,    ubi   videtur  ^iotniHa'' 
velle  quod  quamvis  omnipolentia  Dei,  ul  "''"^"'■''■•*''' 
eam  ponunt  Tlieologi,  non  possit  demons- 
Irari,  licet  in  se  demonstrabilis  sit,  infi- 
nita  tamen  potentia  demonstrari  potesl, 
considera  diligentcr  ex  dicUs.  Ilanc  con- 
clusionem  pr(jbat  cx  pra^cedentibus,  sci- 
licct,   12.  vcl  13.  potius  et  14.  Secundiim 
fincm  inquit  8.  Physicor.   lioc  est  dictu, 
quod  si  non  polest  probari  Deum  carere 
magnitudme  moUs,    et  virlus  inUnita  non 
potest  esse  in  niagniludine ;  nec  infinita, 
quia  non  dalur,  ul  in  3.  ostendil  Aristote- 
les;  nec  finila,  ut  ibi  consequenter  probal, 
licet  tamen  probatio  non  procedat,  nisi  ut 
eam  coloratisle,  2.  dist.  1.  q.  1.  et  melius 
8.  disl.ojusdemquxst.  l.sequilur  igilurisla, 
quod  videlicet  non  j^otest  proi^ari  Deum  os- 


TllLOREMA  XVI. 


Cl 


sevirluUs  inliniuc,seu  intinilum  inlensive 

Aliii'  probaliones  qu;c  sequunlur,  saLis  cla- 

Dciis      lU'  sunt.  IIa'c  conclusio  prima  facie  vide- 

,'■"."'",'"   lur  facere  pro  Averroe,  qui  ex  inlenlione, 

/iniiux.    perversa  tamen,   vulL  Deum  esse  finitum 

intensive,  uL  8.  Physic.   12.  Melaph.  el  2. 


ex  proxima.  Nam  quocumque  finito  polesl 
sine  contradictione  cogitari  majus.  Quare 
autem  additur  sine  conlradiclione  iljidem  : 
quicre  ubi  supra.  Addat  ibi  leclor  plura 
propositum  explicantia. 
Decimanona  est  de  perfectione  univer- 


coeli,  commento  63.  expressc  et  alibi  sa-pe  si.  Quivre  oplime  dist.  4!.  1.  et  aliosTiieo- 

liabet:  et  siali(|ui  imitantes  ipsuni    nitan-  logos   ibi,   el  alibi  investigabis   ad   ha'c. 

lur  eum  exponere,  et  violenter  Iraliere  ad  Auctores  eliam  plures  de  perfeclione  spe- 

oppositum,     a'stimo  tamen  quod  penitus  cierum.  Vide  Pliilosoplium  primo  Goeli  co- 

pejorem    partcm    elegit.    Rescindatur   et  piose.  Quaire  liunc  13.  et  14.  dist.  3.  et 

ipse  cum  impio  Satana.  Aristoteles  tamen  alibi  sa;pe  ad  hroc,  Franciscum  de  xMayr. 

salvetur  ubique,   qui  bene  senlit,  maxime  et  alios  sequices  Imjus,   inquire    supra 


14. 

lh:i  infiiii- 

Uis  aii 

dcinon:- 

trclar  f 


in  proposito. 

Non  facit  aulem  lia'c  conclusio  pro  Aver- 
roe,  nam  etsi  demonstratione  simpliciter 
necessaria,  ut  supra  tactum  est,  non  pos- 
Git  infinitas  Dei  demonstrari,  imo  forto  per 
se  nota  eslha^c,  Dcu^  est  inflnilus,  est  sal- 
lem  vera  et  credita,  et  eflicacius  potest 
probari  quam  ejus  oppositum.  Unde  Kich. 
dc  Trinit.  1.  cap.  3.  Ad  omnia  qux  fide 
tenemus  non  solum  habemus  raiiones  natu- 
rales,  sed  necessarias,  quod  tamen  inlelli- 
gatur,  ut  exponit  iste  42.  dist.  1.  Quiere 
Expositores  et  Quiestionistas  in  Aristote- 
lem,  ut  scis,  ad  luec.  Vidc  8.  dist.  1.  q.  3. 
el  5.  quxst.  Quodlib.  ad  hanc  intinitatem 
exprimendam  profundius,  et  considera  an 
siL  modus  inlrinsecus,   an  certe  de  ratione 


etiam  2.  Metapli.  el  alibi,  ut  nosti. 

Infert  coroUarium,  qaod  appellat  com- 
niuiie  ex  his  conclusionibus,  de  quo  supra 
feci  mentioncm  ubi  pondera  cum  dicit  ra- 
lionem  naluralem  neiesmriam,  et  probat 
eum  specialiter  ex  undecima  supra,  et  ex 
aliis  sex  conclusionibus  qua'  sequuntur 
illam,  licet  ex  aliis  pra^cedentibus  et  sc- 
quentibus  sequalur  idcm.  Et  si  voluerit 
lector  ordinare  post  hoc  coroUarium  alias 
propositiones  credilas  supra,  ibi  :  Non  po- 
icstprobari  Deum  esse  vivum,  et  qua^.  se- 
quuntur  usque  illuc;  In  essentialiter  ordi- 
natis,  etc.  poteritrationabilitcr  facere.Nam 
minus  vidcntur  illa;  probari  posse  ratione 
naturali  necessaria,  quam  pra-dicla'  jam, 
cum  Philosophi  plures  harum,  vel  omnes 


15. 

Q.  4. 


Tlii-orcin. 
14. 


.1h  iiifini- 

las  sii  mo-  formali  Deitalis,  et  si  ponatur  modus,  an      in  suis  scriptis  conati  sint  probare.  Adver 

dus  inlrin- 


sccits?  possit  demonstrari.  Plura  alia  hic  addc  ex 
sequacibus  hujus,  et  aliis  antiquis  et  mo- 
dernis.  Qua'ie  Ocliam  ubi  sup.  tivact.  de 
primo  principio,  quotavi  eum  ad  ha'C,  et 
alios  sequaces,  sed  ligabis  te  aquike  ad 
alas. 

Decimaoctava  est  dc  probabililate  illius 

descriptionis  famosa'  Anselmi  prosol.  2. 

(le  summo  cogitabili,  quam  exponit  iste, 

2.  dist.  \.  q.  1.  e<  2.  et  supra  de  primo 

Deiis  est,    urincipio  pertractata  est.  Qua.'  conclusio 

nequii     posset  cx  pnecedcntibus  probari  satis  effi- 


cogilan. 


caciter,   ut  patct  speculanti,  et  maxime 


tat  quoque  sive  sic,  sive  alio  modo  ordi-. 
naverit,  qualitcr  quotationes  in  commen- 
tis  liinc  inde  assignatas  accommodabit. 

Ihec  pauca  circa  has  creditas  liic  curavi 
notarc  :  quia  alibi  eas  diffusius  videbis,  et 
parcant  provecti  prolixitati,  si  qua'  sit,  et 
simplicitati  declarationis,  juniores  quoque 
brevitati  et  obscuritati,  nam  utrisque  hic 
accommodare  decrevi;  sedscio  quodquo- 
cumque  luodo  disposuero  a  ca'h  duclus 
vicissitudine,  a  sibi  solis  placentibus  ca- 
lumniabor,  dum  tamenPharisa'orum  scan- 
dalum  fuerit,  quid  inde  ? 


FIMS  TUACrATUS  DE  GUEDITIS. 


62 


TllEOUEMA  XVJI. 


THSOREMA    XVII. 

SCHOLIUM     I. 

Couclusione  secunda  quod  ait,  instrumen- 
tum  uon  habere  propriara  actiouem,  alioquin 
esset  causa  principalis,  docet  i.  d.  i.  q.  1.  n. 
9.  et  q.  5.  n.  14.  ubi  de  variis  instrumenti 
acceptionibus.  Vide  eum  ibi.  q.  l.n.  26.  et 
dist.  6.  q.  5.  u.  G.  Quod  ait  concl.  4.  quo,  esse 
posse  compositum,  intellige  de  quo  remoto, 
ut  in  exemplo  ejus  de  oculo,  quia  ratio  for- 
malis  ultima  videndi  simplex  est.  Quod  tau- 
git  de  calore,  qui  est  quodammodo  instru- 
mentum;  vlde  8.  Met.  q.  1.  ubi  tractat  fuse, 
an  accidens  sit  compositum  ;  sed  calor  non 
est  instrumentum  proprie,  sed  causa  dispo- 
sitiva  i.  dist.  i.  q.  5.  n.  14.  De  couclus.  9. 
vide  eum  1.  dist.  3.  q.  7.  n.  39.  et  q.  8.  ad  2. 
ubi  explicat  utranique  ejus  partem,  et  expe- 
rientia  constat,  lequivoca  tamen  est  perfec- 
tior,  univoca  coucurrente  4.  dist.  12.  quiest. 
3.  num.  13. 

iT.piincip.      1    Aqens  secimdum  habet  opcmtionem 

1.  Conclus.  '^  ^ 

jiropriam;  instrumentum,  miUam. 
*•  Non  eamdem   quam  i^rincipale: 

(j[uiauna  operatio  unius  operantis  ; 
non  aliam,  quia  in  illa  non  est  ins- 
trumentum  :  aut  agit  illam  princi- 
pale  ipso,  et  sic  ut  prius.  Similiter 
quidquid  fit  instrumcnto,  fit  a  prin- 
cipali  agente,  non  sic  de  agente 
secundo. 
Insiru-       2.  Inslrumcntum  non    habet   operalio- 

tuenliiiii  .  .  ,  •  • 

>v>n  hnhri   nem  propriam,   priorem  operatione  prin- 
'^Zn:::.   cipalis  aoenlis. 

Quod  agit  non  in  virtute  alterius, 
in  illa  est  principalc,  non  instru- 
mentum.  Exempliim  illorum  non 
valet:  serranondividitsinemotore^ 
3^  Quo  clicitive,  de  ncccssitatc  cst  sim- 
plex. 
Quia  actus  primus. 

4.  Quo  instrumentum,  potesl  cssc  com- 
positum. 

Patct  quomodo  oculo  aliter  vi- 
dcmus,  et  potentia  visiva^ 

5.  Cujiiscumtpic  forma  elicil,  ipsum 
lotum  aijit,  si  csl  pcr  sc  unum  cns. 


Ens  enim  per  accidcns  sicut  non 
per  se  fit,  ita  nec  per  se  agit^  Con 
tra  :  quid  per  se  calefacit  ?  non 
calor,  quia  est  forma  elicitiva,  non 
est  autcm  aliquod  compositum  cu- 
jus  sit  li3oc  forma  pars,  nisi  ens 
per  accidens;  nullius  instrumenti 
forma  est  elicitiva  actionis^  Res- 
pondeo,  sicut  instrumentum  est 
quo,  ita  forma  ejus  elicitiva  instru- 
mentaliter,  ut  acutics  cultclli. 

G.  Idem  respectu  formce  ejusdem  spe- 
ciei  producenda%  potest  esse  princialep 
agens  et  inslrumentum,  respectu  divcr- 
sorum  passorum. 

Sigillum  figurat  aerem,  vel 
aquam  cum  quo  tiguratur  cera. 

Contra  :  unus  actus  secundus  est 
unius  actus  primi  clicitive,  per 
conscquens  ejusdem  agentis  ex 
tertia.  Exemplum  non  valet,  imo 
aer  et  aqua  ex  natura  sua  rcplent 
foramina  sigilli,  non  actione  sigil- 
li  ;  partes  elevatse  repellunt  ae- 
rem,  sed  concavse  non  sibi  impri- 
munt,  sed  ipse  aer  vcl  natura  uni- 
versi,  salvans  plenum,  et  refugiens 
vacuum. 

1 .  Agens  illimitatum  producil  diversas 
actioncs  spccie. 

Ut  si  idem  essct  unitive  liabcns 
calorem  et  colorem,  calefaceret, 
et  visum  immutaret. 

S.  Agcns  illimitatum  si  diversas  acliones 
non  producat,  nisi  divcrsis  instrumentis, 
vel  in  diversis  passis  :  di/fcrentia  tamen 
non  crit  actionum  ex  instrumentis  vel 
passis. 

Sicut  nec  diversa  agentia  consi- 
miles  operationes  facerent,  tan- 
tummodo  consimilibus  instrumen- 
tis,  vel  in  similibus  passis  ;  sed 
tantum  est  differentia  cx  diffe- 
rentia  perfectionum  unitive  habi- 
tarum  in  agente,  qua)  ita  suflicit, 
sicut  si  realiter  differrcnt.  Minor 
enim  dilTercntia  sufticit  in  eliciti- 


Ens  per 
accidens 
an  iigti 
per  se  f 


A  qno 
replcntw 
foramina 

sifjilli  f 


Diffcrentia 
aclionum 
non  cst  cx 

inslru- 
tnentis,  vel 

jjassis. 


TIIEOIIEMA  XVll. 


63 


Qiiid  est 
iHiliec  ha- 
lere  carius 
virlules, 
vide  2.  d. 
16.  n.  n. 
el  4.  d.  46. 

q.  3. 

Causcs 
a>quiooccv 

mitiits 
similuliir 

effectus 

tcmen 
oerfrciius 

agit. 


vis  ad  majorem  in  actibiis  :  istud 
cst  contra  Arcclininn  dc  una  ac- 
tionc  illimitata,  qualis  cst  forma. 
Contra  eum  est  etiam,  quia  tunc 
gignitio  ct  spiratio  cssent  in  Deo 
una  actio  illimitata. 

9.  Agens  principale  wquivocum,  sive 
illimilatum,  minus  assimilalur  formali- 
ler  effeclui,  quam  univocum,  sive  limita- 
tum. 

Contra  .■  igitur  Deus  per  causam  re- 
motam  magis  facit  scire  effeclum.  Rcs- 
poncleo,  dicitur  si  divcrsas. 

Et  tamen  perfectius  producit 
quando  producit,  sicut  forma  pcr- 
icctius,  ubi  est  illimitate. 

SGHOLIUM     II. 

De  conclusione  decima  vide  Doctorem  locis 
citatis.    Pro   conclus.  9,  concl.   11.  quod  ait 
eumdem  effectura  fleri  a  diversis  causis   or- 
dinatis,  b^ne  tractat  1.  dist.  3.  q.  7.  §.  Qua- 
liter  aittem,  uum.  22.  et  2.  dist.  3.  qucest.  8. 
n.  12.  conclus.  12.  docet  ambas  causas  ordi- 
natas,   excedere  alteram  tantum;  sed  fallit 
loquendo  de  causa  prima  cum  2.  cujus  opti- 
mam  assignat  rationem,    de  quo  vide  euni 
de  primo  princ.  c.  i.  n.  20.  et  1.  diit.  2.  q.  2. 
et  q.  3.  ad  ult.  Ultima  concl.  eadem  causali- 
tate  causam  superiorem   respicere  primum 
causatum,  et  sequentia,  intellige  si  producit 
sequentia  causata,  quod  de  causa  prima  cer- 
tum  est.   De  materia  prima,  an  primam    et 
secundani  Ibrmam  immediate  materiat,  du- 
bium  est,  de   quo  infra   Theor.  19.  n.  13.   et 
Theor.  20.  n.  9.  vide  Mauritium,  qui  obscu- 
ram  Doctoris  litterara  hic  declarat. 

10.  Agcns  principcde  quandoque  mi- 
nus  assimilatur  formcditer  effectui,  quam 
instrumentum,  ct  tamen  non  minus  agit^ 
ncc  formalitcr  cst  actio  hcuc  tcdis  ab  ins- 
trumento.  Tamen  principale  plus  assi- 
milal  effectum  sibi  quam  instrumento, 
ct  plus  instrumento  quatn  instrumentum 
sibi  assimilet. 

Gontra  :  ([uomodo  magis  produ- 
ccre  sumitur  in  conclusionibus  is- 


Ideni 

efjeolus  a 

dioerxts 

cuusis. 


tis,  cum  clfectus  sit  unus  in  secun- 
da,  et  cTqualis  in  prima?  Respon- 
deo,  determinat  actionem,  non 
passioncm,  nec  effectum. 

11.  Idem  totum  producitur  ab  agcnti- 
bus  ordinatis,  vel  alterum  in  producendo 
priccise  partem,  non  est  in  lioc  agens  or- 
dinatum. 

12.  Non  omne  agcns  aliquid  totum,  sic 
se  habet  ad  illud,  quod  non  perfectius 
aliquid  sunt  ctmbo  quam  agcns,  ex  unde- 
cima  ;  ncc  omne  habens  aliquod   totum 

in  virtute  activa  sic  se  habet,  etc.  Dua'oausc9 

Contra  :  quare  igitur  non  aliquid  verfeciio- 

,  ,  -r^  -t^  res  altera 

magis  creatura  et  Dcus,  quam  Dcus   tunium. 
tantum  ?  Respondeo,  non  quia  Deus 
hoc  habet  in  vi  activa^  sed  in  pcr- 
fectione  formali  unitiva,  et  totali- 
ter,  quia  illimitate. 

13.  Causa  superior  nullam  causalifa- 
tem  habct  respeclu  causati  remoti,  aliam 
quam  habeat  respectu  causati  proximi . 

Contra:  finis  ultimus  alia  motio- 
ne  movet  appetitum,  quam  inter-    prima 
medius.    Similitei 
ritas      ad     causatum 
ct     remotum, 
mum. 
tas  :    similiter    quomodo    octava     «^"« 

^  causis 

vera?  Respondeo,  glossa  quando 
producit.  Scd  probatur  hsec  deci- 
matcrtia,  quia  alioquin  ex  octava 
et  undecima  videretur  sequi  quod 
causa  secunda  non  cssct  nccessa- 
ria  ;  similiter  videtur  prior  non 
necessaria,  nisi  quatenus  dedit  se- 
cunda3  formam  qua  agit,  sicut  de 
generante  grave,  ubi  prior  sit  cau- 
sa  conservans  secundse,  sicut  Dcus. 
Nec  tunc  habet  a  se  aliud  agere  a 
conservari.  Ilaec  decimatcrtiavidc- 
tur  manifesta  de  matcria  et  forma 
intrinscca  ;  illa  tantum  uni  sub- 
stat,  ut  pcrfectibile,  hsec  tantum 


, .  ,  .  causa 

alia     est     priO-  causatum 
nrimwn,  et 

proximumi.g^„,,^,;,H, 
quia    aliud    exive- J^^f;!^,^ 
Pari  ratione  alia    causali-^.^j>^*''^g 


G4 


TUEOKEMA  XVII. 


iiniiis  pei4ectibili8  cst  pertoctio, 
ubi  multa3  sunt  niateria)  et  forniEe 
ordinatse. 

ANNOTATIONES. 

Sequilurilla  parLicula  :  Af/eiis  secuudiim, 
elc.  in  qua  prosequilur  consideraliones 
melapliysicales  et  nalurales,  et  incipit  a 
comnmnioriljus,  suo  modo.  Nam  agens 
est  communis  causa,  slricte  loquendo,  et 
maxime  extendendo  agens  ad  producens. 
lloc  vero  potest  accipi  pro  efficiente  ; 
nani  liic  prosequitur  de  4.  causis  in  spe- 
ciali,  el  in  universali,  ut  patel.  Et  licet 
lunc  particula  posset  locari  cum  aliis  con- 
clusioniims  infra  de  modo  agendi  et 
agenliljus,  sic  lamen  communiler  seor- 
sum  liabentur,  sicut  supra  de  conceplibus 
habet,  aut  ergo  connnunes  animi  concep- 
tiones  sunt,  aut  conclusiones,  aut  petitio- 


antiquos  et  Thomam  maxime.  Tange  ins- 
lanlias  pro    et  contra. 

Secunda  est  de  ordine  operationis  prin- 
cipnlis  et  instrumentalis  ;  nam  ut  est 
inslrumentum,  non  habet  propriam  ;  ergo 
nec  priorem  operationem  principalis.  l'l)i 
adverte  cum  dicit  :  Exemplum  illorun. 
etc.  quod  est  exemplum  Tiiomic.  (Juiprc 
eum  in  4.  dist.  1.  q.  4.  et  1.  p.  Summx, 
qusesl.  45.  arl.  5.  et  ahbi  pluries.  Quiere 
hunc  ubi  supra  in  4,  etsequaces  ejusbene 
ponderando. 

Terlia  est  de  quo  eUcilivo.  Ibi  adverte, 
secundum  Boetium  de  hebdomadibus, 
quod  in  omnibus  cilra  primum,  difterunt 
quo  et  quod.  Sicul  ergo  duplex  est  quod  Dipiex 
agens,  ita  duplex  quo,  de  quibus  in  his  ^al\l>!\] 
propositionibus  mentionem  facil,  elicili- 
vum  videlicet,  et  inslrumentule.  Et  cum 
dicil,  quod  debet  elicitivus  esse  shnplex, 
intellige  caste,  distinguendo  de  mulliplici 


nes,  non  refert,   valde  sallem   utiles  et     simplicitate.  Tange  opinionem  de  male- 


Inslfii- 

)iienl"iii 

5.  inodix 

siiini  4.  (l, 

1.  q.  5. 


universales  proporliones  sunt,   ideo  exa 
minenlur  bene. 

Prima  est  comparando  causam  secun- 
dam  ad  inslrumentum,  et  est  notabilis 
et  multum  singularis,  quam  probal  satis 
clare  el  copiose.  Vide  in  4.  dist.  l.  q.  l. 
et  4.  meUus,  seu  diffusius  disf.  6.  ejusdem 
art.  3.  q.  1.  Et  liic  accipit  instrumentum 
proprie.  Nam  quinque  modis  polest  accipi, 
sciiicel  vel  pro  causa  secunda,  vel  pro 
dispositione  ad  principaliter  intentum, 
vel  pro  activo  tanlum  in  fieri,  vel  in  mo- 
tione  acliva  ahunde,  vel  pro  parle  tolius, 
vel  pro  instrumento  artis.  Exemplum  pri- 
mi,  ut  rana  in  generalione  ranar  cum  Sole ; 
secundi,  ut  calor  in  generatione  ignis,  vel 
carnis;  tertii,  ut  species  sensibilis  in  me- 
dio  ad  aclum  videndi;  quarli,  ut  organum 
nutritiva-  in  nutritione  animalis ;  quinti, 
utsecuris  in  factura  scamni,  et  sic  dealiis, 
sive  attingatur  ipso  principalis  terminus, 
sive  tantum  dispositio  ad  ipsum.  ilic  igi- 
tur   maxime  habet  locum    inslrumentuni 


riahlate  omnium  entium  limitatorum,  de 
qua  supra  7.  et  8.  Metapli.  et  ahbi  sa»pe, 
ut  ibi  notavi.  Quomodo  etiam  sequilur, 
est  actus  primus;  ergosimplex,  considera. 
De  multiphci  eliam  aclu  primo  perlrac- 
labis. 

Quarla  est  de  quo  inslrumentah,  ubi 
dicit  notanter,  potest  esse  composiiuin  :  et 
nota  quod  semper  de  facto  est,  et  ponil 
exemplum  de  utroque  quo,  et  ibi  polest 
exlendi  instrumentum  multipliciter,  ut  su- 
pra  notavi.  MuILa  addat  lector  hic,  ubi 
nolo  immorari,  quia  salis  conununia. 

QuinLa  csl  de  comparatione  quo  ad 
quod,  in  ehcitivis,  ct  potest  confirmari  ex 
prooemio  Metaphysicar,  et  primo  de  Ani- 
ma,  lext.  cum.  64.  et  aUbi  sa'pe.  Et  nolan- 
Ler  dicit,  si  esl  unum  per  sc,  ut  postea 
exponit.  Vide  0.  dist.  4.  art.  .3.  q.  1.  opli- 
me.  Vide  eUam  9.  quxst.  Quodl.  et  alibi. 
ObjiciL  conLra,  et  non  soIviL  expresse, 
liccl  solulio  sequens  posset  quodannnodo 


applicari  ad   propositum  ;  posset  ibi  dici 
quinto  modo  acceptum,  licel  ad  (juai  Lum      scquendo  ea  qua' dicLa  sunt  swp.l.  Meta- 
niodum  posset  extendi,  ut  ubi  supra  ha-     plujsic.  q.  10.  et  8.  Metaph.  quvest.  /in.  quod    '''«« *-* 
bet.    llicc    proposiUo    est  conlra    nmlLos     calor  est  composilum  per  se,  etc.  Vel  se-    ^(!(!!f7 " 


T11£0REMA  XVll 


65 


qtiendo  communem  moduin  dicendi,  pos- 
set  conccdi  quod  inferlur,  ita  quod  ignis 
calefaciens  per  accidens  calefacit  calore, 
nisi  dicatur  quod  forma  sua,  et  non  calore 
calefacit,  vel  quod  in  calore  possunt  repe- 
riri  quo  et  quod,  nam  si  esset  separatus, 
calefaceret.  Considera  tamen  an  de  facto, 
et  potentia  propinqua. 
6.  Illa  litlera    qupe  sequilur   il^i  :   Nullim 

instrumenli,  elc.  licet  communiter  non  po- 
natur  conclusio,  posset  tamen  recte  poni, 
et  eset  se.^ta  ;  et  tunc  quotationes  per 
ordinem  transmutarentur  augendo  nume- 
rum,  et  sequiiur  ex  prima  et  secunda 
supra  ;  vel  posset  referri  ad  pra^cedentem 
objectionem,  tanquam  instantia,  ita  quod 
calor  diceretur  instrumentum  igais  in 
calefaciendo,  et  non  forma  elicitiva ;  et 
esset  evasio  bona  ad  argumentum,  quia 
pr.nesupponit  falsum.  Et  responsio  quae  se- 
quitur,  esset  declarativa  ulriusque  ;  sed 
primus  intellecLus  litterfe  satis  placet,  ila 
quod  sit  conclusio,  vel  propositio  per  se, 
vel  saltem  pars  illius  quintre,  quod  magis 
placet,  prop',er  verba  Doctoris  infra,  con- 
clasione  ullima  Imjus  particuke  in  com- 
mento,  et  tunc  illa  responsio  sequens  est 
moderativa  ejus  ;  sed  exemplum  est  casLe 
intelligendum,   si  intendat  aculiem  esse 

-^"  "'""*'''' formam  acLivam,  uL   opLime  liabet  in  4. 

actioa  ?  dist.  I.  q.  4.  Utraque  declaratio  potest 
stare,  eligat  lector  quod  magis  placuerit. 
Ubi  attendendum  pro  majori  declaratione 
horum  et  sequentium,  quod  proponit  ple- 
rumque  propositiones  famosas,  et  ex  Aris- 
totele,  et  ex  antiquis  auctoribus  ;  et  quia 
videt  eas,  vel  aliquas  saltem  earum,  non 
necessario  veras,  seu  absolule  conceden- 
das,  ideo  nunc  objicit,  nunc  respondet, 
nunc  prosequilur  respondendo,  vel  defen- 
dendo.  Qui  vero  voluerit  veritates  earum 
tenere  simpliciter,  respondeat  vel  olijieiat 
consequenter. 

Deinde  in  sexta  comparat  agens  prin- 
cipale  et  instrumentale  ad  diversa  objec- 
tive,  et  ad  idem  subjective,  ibi  :  Idem 
respectu  formse,  etc.  quam,  licet  nolabilis 
sit,   impugnal,   et  bene  correspondenter 

Tom.  V. 


dictis  :  quia  tamen  illa  propositio,  unus 
adus  secundus,  etc.  est  dubia,  ut  patet  5. 
P/iijs.  com.  38.  et  alibi  sa^pe,  et2.  q.  Quodl. 
art.  1.  et  alibi  pluries,  examinabis  bene 
ipsam,  ponderando  actum  primum  limi- 
tatum,  et  actum  secundum  ejusdem  ratio- 
nis,  vel  alterius,  et  mulla  alia  ibi  addantur 
ad  proposilum.  Impugnat  consequenter 
exemplum  positum  pro  conclusione  sin- 
gularissime.  Ubi  nota  ad  finem  cum  dicit  : 
sed  ipse  aer,  vel  natura  universi,  etc.  quia 
secunda  pars  videLur  verior.  Quasre  op- 
time  27.  dist.  3.  et  alibi  saepe  in  doctrina 
hujus. 

Septima  est  de  agente  illimitato,  ubi 
plura  naturalis  considerationis  addantur. 
Exemplum  generale  est  de  Sole  constrin- 
gente  iutum  et  dissolvente  glaciem.  Quod 
addit  in  exemplo  de  unitive  habere,  vide 
notanter  in  4.  dist.  46,  q.  3.  et  8.  dist.  1. 
et  16.  dist.  2.  et  alihi  pluries,  de  illimi- 
tato  etiam  muUiplici  pertractabis  ut  nosti. 
Vide9.  dist.  2.  et  13.  dist.  ejusdem  ad  hffic. 

Oclava  est  de  causa  diversitalis  aclio- 
num  procedenlium  ab  eodem  agente  illi- 
mitato,  qua3  valde  singularis  est,  multas 
quoque  instanlias  habere  posset.  Valet 
pulchre  ad  declarandum  opurationes  et 
productiones  divinas  ad  inlra.  Valet  etiam 
pro  materia  16.  dist.  2.  optime,  et  ad  mul- 
La  alia  in  doctrina  hujus.  Quaere  5.  Physic. 
et  8.  Metaph.  et  alibi  pluries  in  AristoLele 
ad  ha;c.  Nota  valde  illam  propositionem 
de  differentia  minori  in  elicitivis  quam  in 
actibus  expectanda,  quam  habet  in  com- 
mento.  Adverte  tamen  quod  multipliciter 
potest  attendi  diversitas  actionum.  Hic 
videlur  loqui  de  inLrinseca  et  formali  ra- 
tione  diversitatis,  vel  saltem  radicali  et 
principiativa.  Vide  3.  de  Anima  et  alibi. 
Ibi  infert  conseqaenLer  applicando  dicta 
esso  contra  quemdnm  Arcelinum  de  quo 
fecit  mentionem  5.  Metaphysic.  quoest.  9 
ubi  etiam  originalia  diversimodo  habentur, 
ut  ibi  notavi,  Nam  aliqua  habent  Ansel^ 
mus,  aliqua  alia  aliler,  motivum  autem 
clarum  videtur.  Nam  volebat  agentis  illi- 
milati  esse  unicam  actionem,  sicut  et  uni- 


Solinditrat 
UCkdi,  et 

soloit 
glaciein. 


Minor 

diffi-rentia 

in  elicid- 

lis,  qictnn 

in  actibas. 


Afienlis 
iliimitali 
actio  non 
est  una. 


6G 


THE(3!{EMA  XVII. 


cain  formam,  sed  allius  Uoclor  invesLigat. 

yEstimo  liunc  fuisse  Anglicum  ex  cogno- 

minp.  Quaire  consequenler.  De  verbis  non 

est  vis  facienda.  Videtur  eliam  quod  illius 

opinionis    fuerit  Tlionias   et  nlii    de    via 

communi,    ponenles   lantum    ditTerentiam 

rationis  inter  potenlias   vitales   Dei,    sed 

forte   ipsi  negabunt    lianc   conclusionem 

modo  suo. 

8.  Nona  est  coniparando  agens  illimitatum 

'  "^Uo  '*  iequivocuui  ad  uiiivocuni  in  ordine  ad  as- 

formahs    siuiilari    effectui   ulriusque.  Ubi  notanter 

ad  caitsaiii  ^ 

unicocam   dicil  aiiai niilalio-  fonnaliter,  ad   differen- 

Tirliialis      .  ... 

ad  ccqiu-   liaui  assiniilalnnis   virtualis,  quse  est  cau- 
vocam.    s;e  loquivoca)  ad  effectum,  ila  quod  assi- 
milalio  formalis  ad  univocuni  est,  virtualis 
ad  a^quivocum.  Qua^re  3.  clist.  l.  q.  7.  et  8. 
Nam  quoci  plus  dat  formam,  plus  dat  simi- 
liludineni  secundum  eam,  ^cquivocuni  au- 
lein  plus  causat,  libro  de  Causis.  Qu;ere 
etiain  3.  dist.  2.  et  alibi  saspe  ad  liaec.  Mi- 
nus  igilur  formaliier  S)l  assimilatur  ranai 
quaiu  rana  ran;o,  quia  non  nisi  in  forma 
generica  remota,  rana  ver )  in  specitioa ; 
magis  aulem  virlualiter  e  contra,  et  sic  de 
aliis  ponderabis.  Communiter  ibi  inseritur 
quiedam   ol3jeclio    et  aliqualis  ejus  res- 
ponsij,   quam  notavimus  Exlra.  Respon- 
sio  tamen  non  ita  connnuniter  ponitur  in 
originalibus  sicul   objectio,   qaam   etiani 
infra  conclusione  universali  2t.  in  com- 
mento  tangit.  Aliqui  assignant,  ibi  vacal, 
aliqui  Exlra.  /Estimo  quod  non  sil  de  prin- 
cipali  liltera  Doctoris,  sed  potest  applicari 
ad   pr.)p')silu;n    sic   :   sicut   in   actionibus 
naturae  causa  principalis,  vel  agens  prin- 
cipate,Q[c.  que  sequunlur  in  conclusione, 
ila  videtur  quod  in  actione  rationali,  vel 
intelloclus,   cujusmodi  est  demonslratio. 
In  demonslratione  vero  causa  imrnediala, 
videtur  inagis  et  evidentius  inferre  con- 
clusionem    quam   causa   mediata  ,     quia 
demonstratio  ex  iminediatis  est  potissima, 
et  e)   modo  quo  ibi  potest  poni  assimi- 
latio  formalis,  videlur  esse  ad  propinqua 
magis  et  ab  ea  causari,  cujus  oppositum 
videtur  ex  conclusione  ista,  unde  melius 
valet  littera  sic  :  Conlra  :  ergo  demons- 


tratio,  elc.  quam  sicut  mulla  originalia 
babent,  Contra  :  ergo  Deus  magis,  etc. 
Illa  responsio  quaj  sequitur  in  aliquibus 
est  satis  brevis,  et  mirabilis  et  obscura, 
scilicet  responsio  :  si  diversitas  ;  vel,  ut 
alii  habent,  si  diversas.  Quod  potest  in- 
telligi,  vel  comparando  prseinissas  media- 
tas  ad  immedialas  quce  non  sunt  simpli- 
citer  diversaj,  quia  immediatje  includunt 
mediatas  et  sunt  perfectiores  eis,  ideo 
conclusio  ista  non  habet  locum,  nec  ins- 
Lantiam  ibi.  Vel  aliter,  comparando  prai-  VeHtas 
missas  ad  conclusionem;  vel  scire  pra;-  ^"^„{/'01°' 
missarum,    seu    notitiam,     ad    notitiam  ^"''^"""'"- 

nim  quo- 

conclusionis,  ubi  etiam  non  esl  simpliciter  »'odo  di,'- 
diversitas,  ut  8.  dist.  pnm.  q.  fin.  habet 
isle  :  quia  veritas  conclusionis  et  veritas 
pnemissarum  non  differunt,  nisi  sicut 
partiale  et  totale  ;  praemissoe  ergo  im- 
mediatee  complete  continent  illam  verila- 
tem,  quia  continent  vel  virtualiter,  vel 
formaliter  oainia  continentia  eam.  Unde 
non  est  dependentia  essentialis,  etsi  forlc 
ordo  LaUs,  inter  praeniissas  immediatas  et 
mediatas,  sicut  est  inler  causam  aiquivo- 
cam,  et  univocam  in  causando. 

Posset  etiam  dici,  vel  quod  praemissai 
hujusmodi,  sive  mediatje,  sive  immedialic 
se  tenent  uniformiler,  vel  ex  parte  causae 
a^quivocae,  vel  univoca),  et  ita  non  est 
instantia  ad  propositum.  Qua^re  ubi  supra 
3.  dist,  \.  q.  8.  ad  fmon.  et  q.  de  praxi, 
ad  (Inem,  et  q.  13.  qucdlib.  ad  ha3C  discu- 
tienda.  Quomodo  etiam  prai.missai  suiil 
causic  conclusionis,  vel  scire  ejus,  tange 
hicutsupra  nolavi,  ct  1.  Posterior.  copiose 
habetur.  Adverte  etiam,  quod  aliud  cst 
loqui  de  causa  remota  naturaliter  cau- 
sante,  et  aliud  de  contingenter  tali.  Ad 
prv)posituni  plura  alia  adducat  hic  lec- 
lor.  sed  potest  illa  objectio  omitti  si  vis. 
Illa  alia  pars  textus,  quai  additur  ibi,  FA 
lamen  perfeclius,  etc.  potest  poni  pars 
lextus,  vel  ut  comnienLum  uL  volueris, 
et  contra  eam  potius  currit  ilia  objectio 
quam  contra  primarn,  quare  posset  littera 
transmuLari,  forle  tamen  in  m;irgine  primo 
eraL,  ut  notavi  prius. 


TIIEOmiA  XVII, 


G7 


10.  Decima  est  de  comparalione  principalis 

,uinas  si-  ad  instrumenLale,  quoad   assiniilari  eftec- 

t-umen'a-  l-ui.  ut  in  praicedente,  quyj  satis  singularis 

li  quam    ggi^.  Qi  noLanler  dicit  quandoque,  quia  non 

principali 

caiiscv.  semper  est  verum,  ut  patet  in  multis. 
Quomodo  enim  incisio  ligni  magis  formali- 
ter  assimilatur  securi  quam  manui?  Potest 
lamen  habere  veritatem  de  inslrumento 
m  jnetarii,  vel  sigillo  et  liujusmodi.  Vel  si 
extendalur  in^itrumentum  ad  alios  modos, 
de  quibussupra,  ut  calefacere  ad  calorem 
in  ordine  ad  ignem,  ut  ad  principale,  op- 
posilum  conclusionis  esset  verum,  ut 
palet  plerumque.  Pondera  etiam  ibi  ly 
formaliter,  uL  in  conclusione  prsecedente 
notavi,  alia  pars  ibi  :  Nec  formaliter  est 
actio,elc.  habet  confirmari  per  dicta  prius 
in  conclusionibus  supra.  Quod  sequitur 
ibi  :  Tamen  principale  magis,  etc.  non 
habetur  com.nuniter  in  omnibus  origina- 
libus,  potesL  tamen  intelligi  de  assimila- 
time  virLuali  et  quandoque  formali  ;  ulti- 
ma  particula  palet  ex  diotis  in  prjecedente. 
Objicit  n  )tanter  contra  lias  duas  con- 
clusiones  ponderando  ly  magis.  Dictum 
enim  fuit  priu^,  quod  aeque  primo  con- 
currunt  ad  effectum,  agens  principale  et 
secundarium,  et  quod  instrumentum  non 
habet  aliam  aclionem  a  principali  actione, 
ideo  quomodo  potest  intelligi  magis  etc. 
Qmmodo  Uespondet  suo  modD  expediLe  et  subti- 
me'Ju~n  ^i^er,  quod  delerminal  actionem,  elc.  Iioc 
determi-   est    quod    debct    referri    ad    principium 

lat  actio- 

nem  .?  agcndi  et  ad  actiynem  uL  egredienlem, 
seu  elicilam,  vel  uL  ab  hoc,  non  aulem 
ad  effectum  vel  passionem,  aut  aclionem 
ut  in  h  )c.  Exemplum  do  Iractu  navis  a 
du)bus,  quorum  unus  esset  forlior  alio, 
ulroque  agente  secundum  t  )Lum  conalum. 
Exemplum  eLiam  in  divinis  de  essenlia  et 
intellectu,   vel  voluntate   concurrentibus 

Quomodo  atl  productionem  suppositi.  Qua^re  2.  q. 

'r^rm-ius'^^^^^^^'  ^^  ^^"^  ^^**  ^^^'^  ^olet  dici  com- 
causai  ?  muniter  :  causam  scilicet  priorem  in  essen- 
■ausa  su-tialiter  ordinatis priics  causare.  Quod  non 

causat"'  debet  intelligi,  nec  de  prioritate  dura- 
'■las  na-  tiouis,  nec  naturai   proprie,    sed    tantum 

riore.     perfeclionis.   Quaere  37.  dist.  2.  non  ergo 


alietas  est  in  effectu,  nec  in  passione, 
sed  majorilas  perfectionis  in  aclione,  licet 
non  proprie  alietas  aclionis,  qua?  omnia 
bene  masticabis,  quia  licet  subtilia,  sunt 
difficilis  tamen  digestionis,  et  pluribus 
caviUationibus  sul^jeHa.  Videlur  enim  dif- 
ficile  quod  illa  majoritas  non  habeat  veri- 
ficari,  el  de  effectu  el  de  passione,  sed 
tu  moderabere  cuncta. 

Undecima  est  de  identitate  producti,non  ^^- 
obstante  diversitate  agentium,  dummodo 
in  agendo  inter  se  sint  ordinata,  et  con- 
firniaL  pnecedentia  et  maxime  solulionem 
objectionis  jam  pertractatam,  ubi  plura 
adducuntur  pro  et  contra.  Multum  in  liis 
propositi')nibus  et  sequentibus  recurren- 
dum  est  ad  Proclum,  et  David  Judieum,  et 
ad  suos  expositores.  Avicenna  etiam  et 
alii  antiqui  qmcrantur.  Galculator  quoque 
etmoderni  Nominales  exarainentur. 

Duodecima  estde  comparatione  agentis  Dua' cau- 

,       .  ,.,        .       .  siV  subor- 

et  ob  eo  producLi,  vel  virtualiter  m  ipso  dinata;  di- 
contenli,  quoad  perfectionem  majorem  et  74m"!er-" 
minorem  simul,  vel  seorsum  acceptorum,  fecHonem, 

quam 

et  est  pulchra  valde  ;  et  potest  exemplifi-  unam  tan- 

cari  comparando   Solem  ad    ranam,    ubi 

Sol  et  rana  dicunt  majorem  perfectionem 

etiam    intensive,   quam   Sol    tantum.    Et 

hoc  intellige  eo  modo,  quo  ex  his  duabus 

perfectionibus  polest  fieri   una  inlensa  ; 

vel  melius,  comparando  Solem  ad  lumen 

seu   radium,    vel    calorem  productum    a 

Sole,   ubi  Sol  est    causa  totalis  effectus, 

licet  forte  respecturancC,  etiam  ila  posset 

poni  stante  influentia  generali  Dei,   aliler 

non  habetur  aliqua  causa  totalis  in  uni- 

verso,  quia  cum  quacumque  necesse  est 

ut  concurral  prima.   Ubi  notanter  dicil  : 

Non  omne  agens,   etc.  propter  insLantiam 

quam  adduciL  de  Deo,  qme  in  illis  verbis 

saLis    solviLur,     quia     non    universalitcr 

loquebaLur.    01)jiciL     consequenter,  etsi, 

ut  dixi,  evacuatur  in  principio  solutionis, 

ut  tamen  causam  diversitatis  assignaret, 

merito  objicit,   u'ji  soIuLio  singularissima 

esL,  quam  infra,  parLicuIa  sequenli  iLerum 

specificaL  :  Non  inquit,  quia  Deus,  etc.  quia 

si  sic,  sequeretur  eodem  modo  de  quo- 


G8 


THEOREMA  XVII. 


Deus  et 
causa  sc- 
cunda,   an 

aliqiiid 
^Jerfeclius 

caiisent 

qiiaiii  60- 
lus  Deus  ? 


12. 


An  va- 
rianlur 
causali- 

las  ad  p,-i- 
muDi,  et 
secunduii, 

cjusatiim . 


cumque  agente,  quia  posila  causa  praecisa 
in  quocumque,  ponilur  el  effeclus,  vel  il- 
lalum,vel  pra,'dicalum.  Sed  facililer  dice- 
relur,quodvis  aclivatolalissolum  estinDeo 
el  non  alibi;  licet  ergo  vis  acliva  absolute, 
lioc  non  arguit,  vis  aiitem  talis  sic.  Qua're 
supra  in  tractatu  de  primo  principio,  et  2. 
d.  1.  g.  1.  et  3.  ad  hrcc.  Quicre  etiam  3. 
Topicormn.  Sed  eleganter  et  expedite  ad 
hoc,  vide  intentionem  ejus  in  quodl. 
quxst.  5.  arl.  2.  el  infra  ad  finem  hujus 
Iraclalus.  et  pondera  singula  verba  litteraj 
hic. 

Decimatertia  et  ultima  est  de  compara- 
tione  unius  causie  primte  ad  plura  causata 
ordinata,  et  est  specialior  pra3cedentibus, 
sicut  causa  agente  ;  sed  unum  plerumque 
ponitur  pro  aUo,  ut  scis,  quam  etiam  in- 
l'ra  liabet,  sicut  nonnuUas  alias  dictarum. 
Conlra  quam  primo  objicit  et  solvil,  et 
consequenler  oam  probat.  Ponatur  quod 
in  isto  instanti  producat  Deus  Solem  et 
hominem  mediante  Sole  ;  vel  pone  exem- 
plum  de  Intelligentia  prima  producente 
secundam,  et  movente  medianle  illa  coe- 
lum  ;  vel  pone  exemplum  de  produclione 
compositi  habentis  plures  formas  ;  vel  de 
processu  medendi  per  plura  media  ;  vel 
de  productione  intellectaali,  inferendo 
plures  conclusiones  ordinatas,  et  sic  de 
aliis,  bene  tamen  ponderando  inslantias. 
Objicit  triphciter  :  Primo,  ex  diversita- 
te  molionis  finis  ultimi  et  intermedii, 
(  xemplum  in  sanationeet  ejusmodi,secun- 
dum  autem  diversitatem  motionis  et  finis 
diversimode  operalur  agens.  Secundo  ar- 
guil  ex  diversilale  priorilatis  caus;e  ad 
diversa  causata,  de  quibus  est  sermo, 
quia  variatur  relatio,  cujusmodi  est  prio- 
rilas  ad  diversitatem  exlremi  Causa  cnim 
ut  infra  habet,  semper  prior  cst  causato ; 
ergo  varietas  priorilatis  arguit  varielatem 
causalitatis.  Tertio,  arguit  ex  octava  pr;c- 
cedente,  qu;i'  potest  poni  illa  :  Agens 
illiniilatumy  elc.  quic  ponilur  seplima,  sed 
addendo  aUam  ut  uotavi,  crit  octava. 
Possel  eliam  loco  oclavai  ponisexta  supra. 
Aliqua    ctiam  originalia  habcnl  septima. 


sed  lenendo  quotalionem,  ut  ordinavi- 
mus,  dic  quod  ista  octava,  est  illa  :  Agens 
illimilatum  si  diversas,  etc.  qua?  bene  est 
ad  propositum.  Deinde  respondet  mira- 
biUter.  Inaliquibus  habetur  tantum  :  Res- 
pondeo  glossa,  in  aliquibusadditur,  quando 
producil.  In  ahquibus  illa  verba,  pra}ce- 
dunt  ly  glossa.  In  ahquibus  ponilur  ly 
quando  pra3cise,  nunc  ante,  nunc  post  ly 
glossa. 

Breviter  potest  esse  sensus  iste,  quod 
propositio  debetglossari  quando  producit; 
etpotest  addi,  supple  causatum  proximum 
et  remotum,  ita  scilicet  quod  eadem  in- 
tenlione  intendit  finem  ullimum  et  media 
omnia,  et  similiter  eadem  executiva  ac- 
lione  causatum  proximum  et  remotum, 
licet  forle  non  indivisibili.  Vel  secundum 
aham  htteram  polest  dici  sic  absolute, 
glossa  quando  dimitlens  in  arbitrio  lecto- 
ris,  quasi  vellet  dicere,  quod  non  semper 
est  vera  proposilio,  sed  ahquando,  utp^te 
quando  ad  causahtatem  proximi,  sequilur 
necessario  potentia  remoti ;  vel  si  volueris 
verificare  ipsande  contingenter  causante, 
et  maxime  prima,  dic  consequenter.  Sed 
quomodocumque  dicalur,  videtur  habere 
instantias  multiplices.  Doctor  tamen  vi- 
detur  hic  accipere  causatum  proximum 
pro  causa  secunda,  ut  hic  in  commento 
et  infra  habet,  ila  quod  intendit  ultimum 
principaliter ,  mediante  tamen  proximo, 
vel  quod  tcrminetur  aclio  ejus  in  proxi- 
mo,  et  illud  producil  ultimum,  ut  Philo- 
sophi  dicerent  de  causa  prima  respectu 
aliarum:  qu;cre  Platonem  el  Avicennam  et 
Averroem,  ut  nos'.i. 

Ad  oljjectiones  autem  faciliter  respon- 
debis  ex  dictis.  Vel  si  volueris  referre  ly 
glossa,  etc.  ad  objectiones  illas,  quod 
forte  verius  est,  dic  consequenter.  Deinde 
probat  conclusionem  duphciter  de  agente, 
et  applicat  eam  ullimo  ad  causas  intrin- 
secas  notanter.  In  secunda  prolDatione  ad 
finem  esl  varielas  in  originahbus  ;  qu;i^dam 
habent  aliuda  conservari  ;  qu;edam  aliud 
a  conservabili;  quajdam  addunt  msi  a  con- 
servabili,  et  omnia  possunt  recte  intelhgi. 


13. 


TIIEOIIEMA  XVIl 


69 


14.  Quod  additullerius  de  causis  iiitrincecis, 

Materia 

eodcm  ino-  ponderabis  valde  propler  posilionem  de 

^onnam^  pluralilale  formaruni.  Qua^re  supra  7.  Me- 
primam  et  ^apj^   gj  ^   ^^  ^  4     ^    ijj^j  ^^  gcjs  .  maleria 

secioilam.      ^ 

enim  prima  concurrentibus  omnibus  aliis, 
usque  ad  ultimam  specificam  formam,  est 
potentiale,  et  unica  potentia   absoluta  sal- 
tem,  et  eadem  causalitale  causat  suo  modo 
proximum  et  ultimum  composilum,   ut  ibi 
polest  elici.  Similiter  de  actu  dicendum. 
Sed   est  ibi   difficultas,   quis  aclus  debet 
poni  primus,  et  qure  materia,  considera.  Vi- 
detur  enira  quod  velit  Doctoraliter  liic,  quia 
famose  loquitur,  ut  patet,   ita  quod  mate- 
ria  prima  tantum  habet  causalitalem  suam 
respectu  primi  compositi,    puta    concur- 
rente  forma  corporeitatis,   illud  vero  est 
potenliale  ad   sequentem    per   ordinem. 
Ilahic,  quod  prima  causa  tanlum  producit 
proximum,  et  si  est  Deus,  vel  aliud  habens 
vim  conservativam  causati,  conservat  ip- 
sum  tanlum,  et  illud  prosequitur  produc- 
tionem  ulteriorem,  ubi  non  alia   ponitur 
causalitas  primi,   nisi  tantum  conservare 
secundum,  stante  sola  influentia  generali 
primi,    et  hoc  intendunt    probationes  in 
littera.  Et  instanti;c  habent  glossari,  quan- 
do    plura    talia    essent   ab   eadem   causa 
prima ,  quod  forte  negaretur  hic  nisi  in 
his  quai  non  habent  talem  ordinem,   vel 
qute    non    subsunt    causalilati    inferioris 
prima.    Ilic  locus    valde  obscurus  est  et 
hic    ponderari   habet   alietas    opinionum 
Theologorum  et  Philosophorum,  plura  ad- 
dendo.  Ex  verbis  Doctoris  hic,  cum  dicit 
in  commento  haBC  13.  etc.    habetur  quod 
illa  conlroversia  quotationis  conclusionum 
istarum  quam   supra  tetigi,    faciliter  lol- 
htur,  quare  tene  quolationemutposuimus. 


TIIEOREMA     XVIII. 

SGHOLIUM. 

Vide  de  variis  finis  acceptionibus,  et  quo- 
modo  est  prima  causarum,  et  qualiter  cau- 
sat  5.  Met.  q.  1.  et  locis  ibi  Schol.  i.  citatis  ; 
per  finem  inlra,  intelligit  operationem,  quse 


est  finis   quo  ;  et  cum  dicit  cum  co  perrec- 
tiorem    esse,  quo  est  pauciorum,puto  loqui 
de  operationis  objecto,    et  ju.xta  hoc  operatio 
immediate  Deum  attingens,  est  perfectissima' 
quia  ipse  est  maxime  unus.  Fonna  inlra, 
id  est,   intrincece   perficiens,  eo  perfectior 
quo  pauciorum,    qua  ratione   forma   ultima 
compositi,  est  perfectior  aliis,  quia  maxime 
unius  per  se  :  alia3  autem  etsi   unum  per  se 
constituant,  tameii   in  ordine  ad  ultimam  id 
faciunt ,.  unde    sunt  suoruni   compositorum 
et  ultimi   compositi.    Forma   extra,   id  est, 
species   superior  vel  idea,   quo  plura  men- 
surat,vel  reprjiesentat  eo  perfectior  est.  Quod 
forma   cneli    non  toUat   omnium    formarum 
privationem    a    materia,    quodque    li?ec  sit 
ejusdem  rationis  cum  materia  sublunarium, 
docet  bene  2.  d.    l't.  q.    1.  ubi  etiam  habet 
crelum  non  esse  absolute  incoruptibile,  quia 
ejus  materia  capax  est  alterius  cujuscum({ue 
forma3,  si  agens  naturale  posset  eam  intro- 
ducere. 


1. 

13  princip. 


1.  Finis  intra,  et  exlra. 

2.  Exirn  quanto  pcrfectior,  tanto  pla- 
riuni. 

3.  Intra  qtianto  pcrfcctior,  tanto  pau- 
ciorum. 

\.  Fornia  intra,  et  exlra. 

5.  Intra  quanlo  pcrfcctior,   tanto  pau- 
ciorum. 

6.  Extra,  plurium. 

7.  Hcec  duplex,   cxemplaris  et    rcalis 
unitim. 

-    8.  Ihec  duo  concurrunt  in   Dco,  tamcn    pi^^ig  g^ 
cilibi  senaranlur.  fa-ma;  op- 

'  postta 

Ars  artiflciatoriim  et  albedo  co-  o^^v^^ra- 

Uo. 

lorum,  neiitra  est  virtos  activa  coroiia- 
de  se;  imde  Deus  tripliciter  habet 
omnia  in  se,  effective,  unitive  et 
exemplariter  ;  propter  medium  est, 
quod  non  est  plus  perfectionis  in 
ipso,  et  in  creatura  quam  in  ipso 
tantum. 

9.  Materia  ct  efficiens  quanto  priora, 
tanlo  plurium  materiatorum  et  effectuum. 

10.  Forma  el   finis   extra,    pluriam, 
patet. 


70 


TliEOREMA  XVJI 


Q\ice  for- 
ma  facit 
incovriip- 
tibile . 

2. 


Ni(lliim 
finitum 

coniinet 
in  se  per- 
fectionein 

alterius, 
perfectius 
quam  al- 
lerum  ha- 

bet  cam. 


Niilla  for- 
ma  facit 
absolutc 
incorrup- 
tibile  2.  d. 
3.  q.  1. 


An  matc- 
ria  injli- 
7i  atii)'  111(1- 

yis  ad 
iinani  for- 

mam. 


11.  Intra,  plurhm  in  eodem  ordina- 
torum  ad  finem. 

Et  informatoriim,  sive  perfecto- 
rum,  non  pluriiim  suppositorum. 

12.  Forma  auferens  omneni  privalio- 
nem  a  materia  constiluit  compositum 
incorruplibile . 

Verbi  gratia  de  coelo.  Nota  si  ma- 
teria  non  est  nata  recipere  aliam 
formam  nisi  .4,  A  potest  toUere 
omnem  privationem  talis  materioe, 
quia  suam  tollit,  et  non  potcst  ibi 
esse  alia,  nisi  apta  esset  recipere 
aliam,  tunc  compositum  est  incor- 
ruptibile  sic  per  transmutationcm 
materise  ad  aliam  formam.  Si  au- 
tem  materia  sit  apta*nata  recipere 
tam  D  quam  A,  A  quantumcumque 
sit  perfecta,  non  potest  tollere 
privationem  B,  nisi  quatenus  ha- 
l)eat  in  se  perfectionem  B,  et  hoc 
non  potest  esse  secundum  actum 
proprium  B,  neque  perfectiori  mo- 
do  ;  solum  enim  infinitum  in  per- 
iectione  potest  habere  totam  pcr- 
icctionem  alterius  in  se  excellen- 
tius  quam  alterum  habeat  in  se, 
alioquin  entia  formaliter  differrcnt 
per  privationem.  Igitur  nulla  for- 
ma  causata  potest  a  materia  apta 
nata  aliam  recipere,  omnem  pri- 
vationem  tollere  simpliciter;  igi- 
tur  ncc  simpliciter  auferre  cor- 
ruptibilitatem  compositi,  ex  partc 
mutabilitatis  materise.  Tamen  for- 
ma  ali(iua  secunda  potest  tollere 
corruptil)ilitatem  talis  compositi 
cx  parte  forma>,  quia  scilicct,  non 
cst  aliud  agens  quod  possit  super 
lioc  compositum  vinccre,  et  ita  nec 
ipsum  corrumpcre.  Similitcr  ali- 
quo  modoex  parteordinis  materifc 
ad  formam,  nam  materia  ad  talem 
formam  maxinie  naturaliter  incli- 


natur,  ad  alias  minus  naturaliter,  quam  ar 
itaquodnaturalius  quiescitsubhac,  InTdfo. 
cum  privatione  aliarum  qure  sunt  "',^1,0^^"^! 
minus  maltc  quam  sub  aliis,  et  ad 
qugs  minus  inclinatur,  et  cum 
quibusest  privatio  hujusmodi,  qua3 
est  majus  malum.  Tamen  istud  se- 
cundum  licet  concludat  corruptio- 
nem  compositi  talis,  esse  corrup- 
tioncm  simpliciter,  ut  dicitur  pri- 
mo  de  generatione,  sive  tristem, 
propterhocnon  concludit  eamesse 
impossibilem;  quia  tunc  nunquam 
corrumperetur  homo  in  cadaver. 
Ista  videntur  ostendere  quod  ma- 
teria  cueli  non  est  nata  aliam  reci- 
pere,  si  coelum  est  naturaliter 
incorruptibile  secundum  li.  prae- 
sertim  cum  aninia  intellectiva  sit 
l^erfectior  forma  quam  formacoeli, 
et  niagis  liabeat  in  se  perfectiones 
aliarum  unitive,  licet  non  eftecti- 
ve;  et  tamen  animoe  intellectiva^ 
propter  opcrationes,  quarum  est 
principium,  congruit  talis  matei'ia 
qua^  sit  nata  recipere  aliam  ibr- 
mam,  unde  materia  coeli  non  con- 
grueret  ejns  operationibus. 

ANNOTATIONES. 

Sequilur  illa  parlicula  :  Fin/s  intra,  elc.  3. 
in  qua  prosequilur  de  causa  finali  princi- 
paliler,  et  aliis  inlercalariler.  Inferius  ite- 
rum  in  speciali  prosequilur  seorsuni  de 
nialeria  el  forma,  el  ralio  ordinisJnc  (licel 
processus  DocLoris  volunlarius  sil,  sicul 
cominunilcr  in  aliis  Aucloribus  in  inale- 
ria  indifferenli  liabelur)  polesL  assignari 
talis.  Nam  pi-inio  ponitspecialiadocuinenla 
generaliter,  lamen  de  causis  seorsuni, 
deinde  de  omuibus  conjunclim  prosequi- 
lur  iu  particula  sequenLe,  lii  speciaJi  vero 
prius  de  efliciente  quain  de  fine,  senno- 
nem  feoit,  (|uia  elsi  causaJilas  finissil  pri- 


TllEOUKMA  XVlIi. 


71 


Orrlo  cau 

sarum  in 

ter  se. 


4, 


Finis  va- 

rie  sHini- 

tur. 


ina,  quod  tamen  problema  est,  diminuta 
tamen  est  respectu  efficienlis,  et  quoad 
esse  posterior.  Ideo  nedum  in  causan- 
do,  sed  in  essendo  et  prosequendo  DocLor 
causas  liic  considerat.  Collige  ergo  simul 
csse  el  causare,  et  sic  efficiens  primum  et 
•  finis  sequitur.  Nam  ipsius  causalitas  est 
movere  melaphorice  efficiens,  pra?sup- 
ponitur  igitur  mobile,  et  maxime  cum 
motivum  tale  dependet  a  mobili  lali;  cau- 
StC  vero  extrinsecae  pra^cedunt  intrinsecas, 
maxime  in  causando,  elsi  non  semper 
in  essendo  omnes,  quare  patet  ordo.  In- 
trinsecarum  vero  inler  se  nunc  materia 
prior,  nunc  forma,  secundum  diversas  con- 
siderationes  de  eis,  et  secundum  hoc  pa- 
let  processus  Doctoris.  Qua're2.  Piiys.  et 
5.  Metaph.  De  ordine  causarum  vide  Al- 
bertum  et  alios  antiquos.  Videeliam  supra 
5.  Metaph.  et  ahbi  apud  islum  ad  hfflc.  Islce 
proposiliones  possunt  appellari,  vel  peti- 
tiones,  vel  conclusiones,  vel  aliter  ut  pla- 
cuerit,  communiter  enim  non  assignantur 
cjnclusiones,  nec  aliquis  apponitur  nu- 
merus  ad  ipsas.  Numerus  etiam  earum 
poterit  assi:::nari,  vel  major.  vel  minor 
iiuam  posuimus,  quia  non  refert,  dummo- 
do  veritas  habeatur,  paucitas  vel  pluralitas 
numerorum,  vel  sectionum,  quas  etiam 
faciles  satis,  breviter  pertransibo. 

Prima  est  de  duplici  fine  :  sed  videtur 
quod  male  dicit  aliquem  finem  esse  intra, 
cum  de  ratlone  finis  sit  esse  extra.  Hic 
introducatur  mulliplex  acceptio  finis.  Qua> 
re  2.  de  Aninia  lext.  c.  37.  et  5.  Metaphys. 
text.  com.b.  Videsupra5.  Melaph.  copiose 
in  hoc  et  in  afiis,  et2.  Physic.  Vide  etiam 
in  prolo.  q.  1.  3.  et  A.  et  prima  dist.  1. 
7.  2.  et  A%.  d?'.4.  4.  q.  2.  et  49.  dist.  ejus- 
dem.  q.  8.  de  modis  variis  capiendi  finem. 
Breviter,  finis  extra  potest  intelligi  vel 
in  causando.  velin  terminando,  velutroque 
modo.  Finis  intra  potest  app^llari  ope- 
ratio,  vel  forma  rei.  Vide  2.  Physic.  te.vt. 
cnm.  I2.et  inde,et  specialiter  text.  com.23. 
Posset  etiam  finis  propinquus  appellari 
intra  respective  loquendo. 

Deinde  comparat  hoc  fines  inter  se,  ubi 


assignavimus  duas  propositiones,  quee 
tamen  possenl  poni  partes  primi,e,  ul  vo- 
lueris,  quarum  prima  clara  esl,  discurren- 
do  in  universo.  Secunda  vero,  loquendo 
de  forma,  patet,  quia  forma?  communiores  Finisintra 

^  ^  quomodo 

perficientes,  et  communitates  pncdicationis  co  perfe:- 
imperfectiores  sunt,  ut  patet  de  generica,  paucio- 


rum 


specifica  et  numerali  ;  se  1  accipiendo 
pro  operatione,  posset  habere  instanliam, 
nisi  intelligalur  objective,  sed  ibi  etiani 
pateretur  instantiam  in  divinis,  et  ubique 
si  teque  perfecte,  vide  1.  d.  2.  q.  6.  adhcuc, 
et  considera  pro  et  contra. 

Deinde  ponit  uniformem  distinctionera 
de  forma,  et  comparat  membra  eodem 
modo,  ubi  ut  prius  potest  ponderari  ins- 
tantia,  quomodo  recte  dicitur  fornia  extra, 
cum  forma  sit  causa  inlrinseca,  ubi  adde  , 
multiplicem  acceptionem  formse  utnosti: 
unde  Grammatici  ponunt  versus  quosdam 
differentiales  tales. 

Semper  inest  forma,  verbis  tamen  appro- 
priatur. 

Nec  non  nominibus  forma  trahit  esse  fi- 
guram. 

Qu;ere  supra  7.  Metaphys.  •  t  .5.  ejusdem, 
et  2.  Physicor.  ot  aUbi  plerumque  in  an- 
tiquis  et  modernis,  et  specialiter  apud 
Formalistas.  Breviter,  formaintra  estforma  ^*^™^  '"" 

11  a    6L    G\~ 

perficiens,  velparlis,  vel  forte  quidditalem      ti"-''. 

declarans,  seu  totius.   Forma  vero  exlra 

est  duplex,  utconsequenter  dicit,  et  quin- 

que  propositiones,  quas  ibi  distinctas  or- 

dinavimus,  habentinter  se  dependentiam, 

et  possunt  reduci  ad  unam,  vel  ad   duas, 

vel  poni  seorsum,  ut  volueris.Formai  enim  q^^^j  1-^^. 

exlra    possunt    dici    species    superiores,  ^"^  ^^'•^^ 

mensurinles  inferiores  in   universo.  Vide 

8.  Metaplujs.  text.   com.  10.  et  12.  .Uetaph. 

text.com. 52.  et  inde.  Ide;e  rerum  etiam  pos- 

sent  poni  forma  extra,  secundum  aliquos, 

ita  quod  finis  exlra,  et   forma  extra,   ali- 

quando  coincidunt  pro  substrato,  vel  ma- 

teriali  saltem,   sicut  proportionabiliter  in- 

tra  suo    modo,    ubi    plura    addat   lector 

solers. 

Vide  supra  in  Iract.  de  Primo  principio,    uterqne 
et2.  dist.  l.  qucest.  1.  ad   haic  plura,  M])imodus/i- 


72 


THEOREMA  XVllI. 


nis  extra  attende  consequenter,  quod  addit  qualiter 

convenit 

Deo.  concurrunt  in  Deo,  illi  duo  modiaccipien- 
di  finem  exlra,  secus  in  crealuris.  Exem- 
plum  de  anima  unitive  conlinenle  poten- 
tias  suas  et  de  arle,  qme  est  accidens  ejus 
et  forma  exemplaris,  et  sic  in  aliis  pon- 
derabis,  sed  Doctor  exempliticat  infra  in 
liltera  de  arte  et  colore.  De  alia  parte, 
qualiter  scilicet  in  Deo  concurrunt,  clarum 
est  :  imo  videtur  quod  non  sunt  in  Deo 
aliud,  vel  quod  forma  exemplaris  ilji  re- 
ducitur  ad  causalitatem  elTeclivam.  Vide 
2.  dist.  1.  q.  1.  in  principio  solulionis, 
oplimeadpropositum.  Communiter  tamen 
Tlieologi  ponunt  in  Deo  triplicem  causa- 
litatem.  Vide  in  2.  in  principio.  et  So.dist.  1. 
et  alibi  saepe.  Deinde  exemplificat  in  crea- 
,  turis  de  forma  exemplari  et  reali  unitiva. 
Gasle  tamen  declarabis  illam  continentiam 
unilivam,  quia  dissimile  polius.  Exempla 
tamen  ponimus,  stricte  enim  loquendo, 
aliud  esl  esse  mensuram,  aliud  continere 
unitive,  extensive  loquitur. 
An  ars  sit  Deinde  cum  dicit,  quod  neutra  est  virtus 
actica  ?  activa,  instantia  posset  esse  de  arte,  quia 
ponitur  perlinere  ad  idem  genus  causa; 
cum  artifice.  Et  similiter  posset  argui  de 
forma  unitive  continente  plerumque.  Sus- 
tinebis  tamen  id  quod  dicit,  quia  singu- 
larissimum.  Licet  enim  albedo  possit  poni 
activa,  respectu  immutalionis  sensus,  vel 
generalionis  speciei  sensibilis,  non  tamen 
respectu  nigredinis,  et  sic  de  aliis.  Simili- 
ter  de  arte  dicendura,  ubi  nota  valde  id 
quod  dicit  ex  se,  et  applica  ad  artem,  et 
artificiata,  et  artificem,  et  sic  solve  conse- 
quenler  instantiam  supra.  Quod  addit  pos- 
tea  de  modo  triplici  habendi  omnia  in 
Deo,  declara  ut  prius  notavi,  moderando, 
et  quffire  ubi  supra  remisi.  Cum  ultimo 
addil  propler  meditrni,  id  esl,  secundum 
modum  habendi  omnia  in  Deo,  scilicet 
unitive.  Declara  sicut  supra  conclus.  12. 
in  commcnto  notavi,  et  ibi  expresseponit. 
Q  Deinde  comparat  materiam   et  efficiens 

ad  materiata  ct  effecta,  ubi  assignavi- 
mus  nonam  propositionem,  ubi  aho  modo 
supputando  poteris  aUter  ponere.   Et  hoc 


secundum  prioritatem  et  posterioritatem, 
plurahtatem  et  paucitatem  hinc  inde  pro- 
portionaliter,  etdeseclara  littera  et  ad 
experientiam  communis. 

Consequenter  redit  ad  formam  et  finem 
extra  et  inlra,  per  comparationem  ad  for- 
mata  etfinita,  hincinde  proportionabiliter 
plurificata.  Ubi  breviter  differentia  est, 
quod  hujusmodi  extra  respiciunt  plurali- 
tatem  suppositorum  seu  naturarum,  inti^a 
vero  plurahtatem  partium  potentiarum,seu 
virium  ejusdem  suppositi,  ubi  tange  ins- 
tantiamex  commento  ultimae  conclusionis, 
particulcC  praecedentis,  ubi  adverte,  quod 
nunc  famose,  nunc  propriis  fundamenlis 
adhcurendo,  plerumque  in  hoc  tractatu 
loquitur. 

Ultimo  ponit  singularem  propositionem 
de  forma  constituente  compositum  incor- 
ruptibile,  et  videtur  famosa  secundum 
opinionem  communem  concedentem  ma- 
teriam  esse  in  coelo,  et  cum  hoc  coelum 
esse  incorruptibile,  unde  exemplificat  de 
coelo.  Declarat  consequenter  singularissi- 
me  quando  forma  tollit  omnem  privatio- 
nem  materia),  et  quando  non.  Et  hcet^gi- 
dius  Ilomanus  in  tractalu  de  materia  coeli, 
voluerit  quod  forma  coeli  tollit  omnem 
privationem  materiae  coeli,  de  mente  lamen 
hujus  hoc  non  est  verum.  QucTre  in  2. 
d.  14.  q.  1.  cui  sententite  liic  concordat, 
nisi  dicatur,  ut  Godfred.  Quodl.  5.  q.  2. 
et  Ilenricus  Quodlib.  4.  q.  16.  et  Thomas  1. 
part.  scil.  q.  66.  dicunl,  quod  materia  cceli 
est  alteriusrationis  a  materia  horum  infe- 
riorum,  quod  ibidem  impugnat  iste,  e<  /■■/ 
q.  15.  de  Anima.  Vide  eum  in  Quodlibeto 
q.  2.  contra  Ilenricum  aliqualiter  ad  pro- 
posilum. 

Adverte  notanfer  in  litiera,  quando  ali- 
quid  polest  continere  perfectionem  alle- 
rius  in  se,  et  quale  sit  sic  conlinens,  el 
quomodo  corruptibilitas  et  incorruptibili- 
tas  intelliguntur  advenire  alicui  ralione 
maleria'  et  forma\  et  quando  non,  op- 
time.  Ubi  attcnde  in  textu  cum  dicil,  Ta- 
vicn  forma  aliqua  secunda  potesl  lollere, 
elc.  quod  ly  secunda,  non  habetur  com- 


Fovma 

cceli  iion 

lullil  ab 

cjtis  male 

ria  priva 

tionein 

onmis  for- 

mce. 


Maleria 
cjeli  ejits- 
dcm  ^alic 

itis  citm 
aliis. 


7. 


Malcria 

on  naiiira 

litis  appe- 

lil  qtins- 

duiH  for- 

mus  / 


TIIEOUEMA  XVIII. 


73 


muniler  in  orlginalibus,  nec  esL  necessa- 
rium  ;  potest  tamen  intelligipercompara- 
lionem  adformam  primam  iniinitam. 

Pondera  ulterius,  quod  addit  de  ordine 

et  inclinatione  materiue  ad  formam  nobi- 

liorem,     quod    satis    ambiguum    est    et 

examinabis    diligenter.    Qua^re    1.    et  2. 

Physicor.  el\.el  2.  de  Generation",  et  pri- 

mo  cdeli,    et  alibi  saepe.  Ubi  consequenter 

attende  cum  dicit,  cum  privatione  alia- 

runi,  quse  sunt  minns  naturales  sibi.  Et  ut 

quaidam  originalia  habent,  vel  ut  habetur 

in  aliis,  quse  sunt  minus  malae,  etc.  quod 

utraque  liltera  potest  stare,  si  secundum 

leges,  qua)  magis  placet,  loco;>r/fa//o;<e, 

s.        pone  privationibus.  Deinde  limitat  ultimo 

an  maxi-  dicta  de  mclmatione  materioe,  et  mfert  in- 

naui'rad  conveniens  notabile  de  corruptione  liomi- 

antiiam   njg    gj  (\[Q[g^  essent  simphciter  vera,    eo 

ralwna-  ^  ' 

icm.  quod  anima  intelleciiva  est  nobilissima 
forma,  inter  omnes  perficientes  materiam, 
supposito  quod  coelum  non  sil  animatum, 
et  si  esset  eliam,  nisi  ponerelur  alteritas 
rationis  in  intellectiva.  Igitur  maxinie  in- 
clinatur  materia  ad  animamintellectivam, 
Qiiarc  pcf- sed  nihilominus   corrumpilur  homo.  Ubi 

fectior  for- 

ma  HOHCitpmchre  nota  dilterenliam  inter  continen- 
rffejiYva"?  ''^^^^  animffi  intelleclivoe  respeclu  aliarum 
formarum  et  form»  coeh,  quia  hsec  unitive 
ad  bonum  intellectum,  ut  supra  notavi, 
illa  vero  effective.  Sed  posset  quis  dubi- 
tare,  quare  perfectior  forma  non  est  plu- 
rium  effectiva,  ut  quo"!  et  esset  bona  diffi- 
cultas  et  argumentum  apparens  pro  ani- 
ma  coeh,  ut  quidam  tenent.  Ad  quod  sol- 
vendum,  recurrendum  est  ad  intluentiam 
partium  et  corporum  coelestium  varieta- 
tem,  et  extensivam  potius  perfectionem 
quam  intensivam.  Quffire  considerationes 
Philosophorum  et  Theologorum  ut  scis, 
ut  ubi.  Ad  motum  etiam  multi  currunt  hic, 
sed  parum  valet.  Non  semper  perfeclus 
est  plurium  productivum,  patet  de  Angelo 
et  rana.  Qusere  altius. 
9_  De   causa  incorruptibilitalis  coeli,  vide 

prinio  Coeli  text.  com.   101.  et  sequenti- 
bus,  sed  caste  declarabis.  Quaere  3.  dist. 


2.  q.  7.  et  22.  dist.  3.  et  alibi  in  doctrina 
hujus,  ad  hyec. 

Adverte  etiam  cum  dicit  in  littera,   si 
coelum   incorrupiibile,   quod  in  aliquibus 
soquitur  in  textu  secundum  K  et  commu- 
niter,  et  posset  referri  ad  ea  qu»  supra 
exposui  in  illa  particula,  In  essentialiter 
ordinatis,  etc.  ubi  fuit  sermo  de  isto  K,  vel 
■polest  referri  ad  hanc  conclusionem  supra 
hic,  Forma  auferens  etc.  qu;e  potest  dici 
K,  supponendo  quod  essent  tanlum  decem 
propositiones  in  hac  particula,  quai  notan- 
turper  decem  primas  litteras  alphabeli.  In 
aliquibus  vero  ponituribi  duodecim,  ethoc 
potest  bene  stare,  referendo  ad  eamdem 
conclusionem,  sustinendo   assignationem 
numeri  conclusionum,  ut  posuimus  esse 
convenientem.  Posset  etiam  referri  illud 
K  ad  primum  dictum,  in  hoc  commento, 
de  causa  incorruptibilitalis  ex  parte  male- 
riai,    sicut    ut    supra    notavi,    posuit    K 
ad  primam    probationem,  ibi    et  veL  2. 
ad  aham;  forle  habuit  aliquamphantasiam 
specialem  ad  hujusmodi  characteres  plus- 
quam  ad  alios,  ut  convenit.  Quod  ultimo 
addit  de  materia  hominis  et  coeh,  declara 
ut  nosti.  Vide  2.  de  Anima,  et  alibi  ScOpe. 
Quffire  in  dissolutione  duarum  quoestionum 
difticilium,  2.  Cceli   text.  com.  60.  et  inde. 
Ibi  etiam  tangit  quotationem  ex  Philo- 
soplio  1.  de  generatione.  De  corruptione 
simpliciter,  quicre  text.  com.  11.  etsequen- 
tibus ;  et  additur  (Ucet  non  communiter) 
sive  trislem,  et  est  magis  ad  propositum 
quam    illud   de    corruptione   simphciter, 
non  tamen  habetur  primo  de  Generatione,    ^""-  <^^^- 
sed  posset  ehci  m  2.  de  Gen.  text.  com.    trisHs  ? 
59.  melius  tamen  3.  Ethicorum.  cap.  11. 
sed  ad  propositum  bene  est,  2.  Topico- 
Tum.  cap.  fina'A.  ei5.  Metaph.  text.  com. 
6.  Aliqui  vero  habent  loco  iristem,  secun- 
dum  quid,  quod  bene  habetur  primo  de 
Generatione,    sed  alia  littera  magis  pla- 
cet.  Ista  digressio  licet  brevis,  est  valde 
frucluosa,  et  nullibi  ila  ad  unguera  dixit. 


74 


TllEOUEMA  XIX. 


1'.'.  i)rinciji 
iloliniliu. 


TIIEOREMA    XIX. 

SCHOLIUM     I. 

Nota  ideo  causam  ut  sic,  fequivocam  dici, 
quia  finis  non  est  causa  realis,  reliquis  tribus 
causa  est  univoca.  De  divisione  caus»  in 
quatuor  genera,  vide  eum  de  primo  princ. 
cap.  1.  et  2.  et  1.  d.  3.  q.  7.  num.  3.  alia  divisio 
causfe  in  modos,  clara  e-t.  Prima  conclusio 
evidens  e-^t,  quia  nihil  realiter  dependet  a 
se,  vel  refertur  a  se.  Quomodo  causa  sit  prior 
et  simul  cum  effectu,  vide  Doctorem  fuse  hoc 
tractantem  5.  ISIetaph.  q.  2.  conclus.  7.  Bene 
explicat  in  commento,  quandocausa  e-t  per- 
fectior  causato;  juxta  hoc  ergo  explica  quod 
dixit  cap.  2.  de  primo  princip.  Post  conclu- 
sionem  nonam,  nullam  causam  totalem  esse 
«qualem  causato,  sed  forte  id  est  de  addi- 
tione  ibi  posita,  ut  in  Scholio3.  notavi,  concl. 
8.  et  9.  doceLquandocauScG  sunt,  et  non  sunt 
sibi  invicem  causae,  de  quo  2.  Physic.  text. 
30,  et  5.  Met.  text.  2.  Optime  explicat  concl. 
10.  quando  caus?e  coincidiint  ex  Phil.  quod 
ait  efficientem  et  materiam  non  coincidero, 
intellige  de  materia  prima,  quia  cum  secun- 
(la  coincidit,  ex  ipso  1.  dist.  3.  q.  7.  num. 
2'.).  Undecimam,  scilicet  oppositorum  oppo- 
."itas  esse  causas,  puto  locum  tantum  habere 
in  forma  et  efficienti  naturali,  quia  eadem 
materia,  efficiens  liberum  et  finis,  possunt 
habere  oppositos  elTectus.  Gonclusione  duo- 
decima,  quod  causa  indeterminata  naturalis, 
debet  ab  alio  determinari,  secui  de  volunta- 
te  :  hic  nota  ubique  Doctorem  aversari  pra;- 
determinatione?  physicas,  vide  eum  9.  Met. 
q.  12.  et  ultima  et  ibi  Scholium  ultimum,  de 
quo  etiam  theoremate  sequenti  in  fine. 

1 .  Cansa  est  pcr  quam  aliiid,  ut  cau- 
salum  cst. 

Non  cst  (lofinitio,  qiiia  .Tqnivo- 
cnm  cst  causa,  scd  notilicatio.  No- 
ta  quod  [)ra>i)ositioncs  divcrs.T.  ap- 
])ropriatc  signilicant  circumstan- 
tias  divcrsarum  cansariim,  cx  ma- 
tcria),  pcv  forma},  a  vcl  ah  eflicicn- 
tis,  proplcv  vcl  pro,  Qnis. 


Quatuor  sunt  (jcnera  causarum,  mate- 
ria,  forma,  finis  ct  efficiens. 

Nota,  matcria  et  forma  sunt 
principia  intrinseca  et  partes  can- 
sati,  ct  ita  nullius  simplicis  sunt 
tales  causse;  finis  et  efticicns  ex- 
trinscca,  et  sunt  cujuslibet  alte- 
rius  a  Deo  ;  quomodo  tamen  finis 
sit  causa  5.  Metaph.  quTst.  1. 

Causa  dividitur  in  niodos,  actu  ct 
potentia,  univcrsale  ct  singularc,  pcr 
sc,  pcr    accidcns,   simplex,  composiliim. 

Nota  pro  solutione  qusestionis  motse  in 
commento  conclusionis  6.  si  relatio  causje 
praecederet  causationera,  non  videretur  di- 
vidi  per  actum  et  potentiam,  de  differentia 
5.  Metaph.  qucpstio  est, 

Nihil  est  causa  suiipsius. 

Ex  deflnitione  causae  probatur. 

;2.   Causa  naluralitcr  est  prior  causato. 

Non  intelligitur  dc  relationibus, 
qua3  simul  sunt  natura,  sed  dc  Iiis 
quse  subsunt. 


Prima  di- 

visio  et  p' 

titio. 

1. 

Materia 

et  fornu 

intrinsec 

fnis  et  e, 

ficiens  ea 

trinseca 

principii 


'  2.  (livi. 

sio  et  pe 

titio. 


EXTRA 


Conclus, 
universali 

2. 

Quomod 
causa 
prior  effei 
tu  f 


Contra  :  finis  posterior.  Item,  ista  relatio  EXTRA 
prior  in  quo  fundatur?  uon  in  relationecau- 
ScTe  ;  igitur,  etc.  Nota  quod  in  productis  per 
motum  materia  et  efftciens  tempore  pr<Bce- 
dant,  Ibr  ::a  nunquam  sed  simul;  finis  quan- 
doque  simul;  qiiandoque  posterior. 

Probatur  per  ai'gumentum  divi- 
sivuin,  aut  sic,  aut  simul,  aut  post. 
Secunda  duo  mcmbra  improbantur 
cx  dcfinitionc  naturaliter  du])Iici- 
ter,  sicut  natura  diiplcx,  vel  secun- 
dum  materiam,  sic  imperfectiora 
priora  secundum  naturam,  vel  se- 
cunduiii  formam,  sic  ])erfcctiora 
priora. 

3.  Causatum  dividitur  in  f/uatuor  ge- 
7U'ra,  cf  in  modos  tot,  quot  ct  causa. 

Patct  cx  definitionc  causfe,  quia 
corrclativa  similitcr  multiplican- 
tur;  crgo  causT  communis  causa- 
tum  commune,  i^ropri.T  proprium, 


Divisio 

rausati  i 

4.  g-ener. 

Corolla- 

rium. 

Causce 

communi 

causatui. 

communc 


TilEOKEMA  XIX. 


/5 


3. 

lielatio 
sausati  ad 

siiigidas 
eausas  ^ui. 


et  e  converso,  et  sic  do  aliis  difie- 
rcntiis. 

4.  Caiisa  non  dicitur  per  se  ad  effec- 
tum. 

Ex  deflnitione,  similiter  ex  ter- 
tia  concliisione,  sed  ad  caiisatum. 
Efficicns  vero  ad  effectnm,  siciit 
materia  ad  materiatum,  forma  ad 
formatum,  finis  ad  finitum. 

5.  Est  alia  relatio  causati  ad  quatuor 
causas. 

Sic  de  toto  et  parte,  fortc  pro- 
batur,  quia  e  contrario  cujuslibct 
causse  ad  ipsum,  cst  alia  relatio, 
patet  ex  quarta  :'tamcn  una  rela- 


Prima  pars  probatur  ex  deflni- 
tione  :  quia  per  efflciens  est  finis, 
et  e  converso  ;  per  materiam  est 
forma,  et  e  contrario,  hoc  dubium, 
per  finem  est  quselibet  aliarum.  De 
hoc  post.  Secunda  pars  probatur 
ex  octava. 

10.  Causa'  non  coincidunl  neccssario,  Qr^^^^^  c^, 
possunt  tamcn  coincidcrc  aliqwc  ali-  '""^'^""^- 
quando. 

Prima  pars  probatur  inductive. 
Secunda  pars  exponitur  2.  Physic. 
lexi.  com.  70.  ct  circitcr,  nunquam  ma- 
teria  inquantum  materia  coincidit 
cumaliis ;  necalifeinquantumalia): 


tio  non  potest  esse  sine  alia,  non     scd  alise  tres   possunt,   forma  et 


enim  potest  esse  materiatum,  nisi 
sit  formatum,  nec  est  cfi"ectum  nisi 
sit  flnitum. 

G.  Rclaliones  causa' ,  ct  causati  sunt 
transccndcntes. 

Probatur  :  quia  non  fundantur 
super  rem  alicujus  generis  detcr- 


flnis  in  idem  numero,  flnis  inquam 
motus,  non  finis  formati.  Unde  non 
ejusdem  est  forma  et  finis;  nec  in- 
trinsecus,  nec  extrinsccus  cfficiens 
tamcn  eisdem  in  idem  spccic. 

11.   Oppositorum  oppositte  sunt  caustv ; 
allerius,  allcra  causa ;  perfcctioris,  pcr- 


minati,  ideo  non  reducuntur  ad  ali-  fectior  causa. 

quem    modum  5.  il/e/«p/i.   text.  com.  Intellige  in  causis  prsecisis,  nun- ^|^\J^''^';"' 

20.   prseceditne    relatio  causae   ip-  quam  verum  est  in  materia,  inniopposUum 

sam  causationem  fundatam  supcr  fortcdc  proxima,  in  qua  est  dispo- 


Cau.-re  silii 
invicem 
causie . 


essentiam  quae  causat? 

7.  Causa  perfcctior  est  causafo. 
Falsum  est  in  matcria,  in  aliis 

verum,  ubi  causalitatem  concomi- 
tatur  perfectio;  et  forte  falsum  est 
de  forma,  quia  pars;  et  fine  intrin- 
scco,  quia  accidens;  et  cfficicnte 
univoco;  igitur  falsum  simplici- 
ter  ;  scd  accidentalitcr  verum  in 
efficiente  a^quivoco,  ct  fine  extrin- 
seco. 

8.  Nihil  cst  causa  ct  causatum  rcspcctu 
cjusdon,  in  eodem  genere  causa\ 

Probatur  ex  petitione  prima. 

9.  Causw  possunt  sibi  essc  invicem 
causcc  in  diverso  genere  causalitatis,  non 
in  eodem. 


sitio,  qu£e  est  necessitans  ad  for- 
mam  talem  et  sic  necessitans,  ut 
sit  ipsa  causa  matcrialis,  talis 
compositi  constituendi,  per  talcm 
formam. 

12.  Causa  indctcrminala  cx  se,  nun- 
quam  cst  causa  alicujus  dcterminati  nisi 
aliud  sibi  addatur. 

Non  per  extrinscca,  quia  detcr- 
minatio  causati  est  per  determina- 
tionem  in  causa,  sicut  causatum 
pcr  causam.  Ratio  intelligitur  de 
indcterminata  contingentia  nata, 
oritur  35.  sub.  sed  contingentia 
infinitn,  contra  voluntas. 


70 


THEOKEMA  XIX. 


SGHOLIUM     II. 

Deciniatertia   conclusioue  patenter  osten- 
(lit,  nuliam  causam    simpliciter   necessario 
causare,  de  quo  agit  1.  dist.  8.  q.  5.  In  com- 
mento  decimaiquartie  fatetur  non  demons- 
trari  statum  in  causis,  vel  saltem  lioc  dubium 
esse,  de  quo  Theor.  16.  concl.  I.  2.  3.  ex  quo 
collige  quod  asseruit  Theor.  li.  et  10.  hoc, 
et   similia   non  demonstrari ,  non  resolute, 
sed   dubitative   dixisse.    In  decima  quinta, 
nota  cilectum  posse  esse  coaevum  causse,  de 
quo  Doctor  2.  dist.  2.  q.  2.  et  3.  nec  hoc  obs- 
tat  libertati  effectus,  ut  ibi  convincit,  et  d. 
5.  q.  2.  probans  Angelum  potuisseprimo  ins- 
tanti  sui  esse,  peccare.  Quod  ait  in  decima 
nona  puto  intelligendum,  quando  causa  se- 
cunda  elevatur  ad  eliciendos  actus  superna- 
turales,  vel  quando  dantur  ei  concursus  spe- 
ciaies,  etiam  intra  ordinem  naturalium  :  ad 
illos  autem  effectus,  quibus  est  omnino  dis- 
proportionata,  non  plus  potest  virtute  causa3 
primcie  quam  propria  :  unde  aqua  non  potest 
elevari  (idem  de  aliis  Sacramentorum  mate- 
riis)  ad  causandum  Physice  gratiam  de  quo 
Doct.  4.   dist.  1.  qutest.  45.  In  vigesima  se- 
cunda  bene  explicat  illud,  causa  caus(e  est 
causa  causati,  et  caasatum  causati  est  cau- 
satum  causie,  ita  quod  causatum  in  quolibet 
genere- causse,  est  a  cau.^a  prima  illius  gene- 
ris  ;  sed  hoc  locum  habet  tantum  inefflcien- 
te  et  ftne,  non  vero  in    materia,  vel  forma 
prima.  Per  hanc  intelligit  ultimam  compositi, 
qua;  non  est  causa  priorum  formarum,  nec 
materia  prima,  id  est  omnino  nuda,  causa 
materia;  secundai,  id  est,  formata;  forma  in- 
completa.  Vide  Mauritium.  In  vigesimaquar- 
ta,  nota  quod  ait  causam  primam  plus  cau- 
sare  quam  posteriorem,  intelligi  debere  (juod 
perfectius  et  independentius,  quia  tota  enti- 
ta.s  offectus,  est  ab  utraquo   causa,    ita   Doc- 
tor  2.  d.   37.  q.  2.  §.  Ad  soliUionem  n.  1.5. 
Neque  putandum  est,  quod  prima  causa  ali- 
quid  ponit  in  causa  inferiore,  quo  determi- 
netur  vel  applicetur  ad  effectum,  unde  ejus 
motio  non  recipitur  in  ea,  ita  Doct.  l.  d.  13. 
q.  1.  n.  37.  et  d.  'i3.  n.  H.  de  objectione  Doc- 
toris  ibi,  vide  Maurit.  Theor.  IG.  concl.  0. 

13.  Causn  )ion  simpUcilcr  ncccssaria, 
rjuocum({UC  amoto  cxlrinscco,  non  fit  nc- 
ccssaria. 


Igitur  nulla  causa   impedibilis,       5. 
necessario   causat,    amoto     impe- 
dimento.       Probatur     propositio, 
quia   nihil  est  necessario    causn, 
nisi    propter   perfectionem  intrin- 
secam  sibi.  Similiter  aliter,  nulla 
esset   causa,  ut    in  pluribus,  nam 
A,   causa    impedibilis  non    causat 
nisi  quando  non   est    impedita,    et 
tunc    necessario  ;  igitur   similiter 
amotio  impedimenti,  si  est  />,  per  . 
naturale  agens  est  per  ipsum  non 
impeditum,  et  ita  tunc  necessario. 
Similiter  si  B  non  est  impeditum, 
necessario  agit,  et  sicusque  adpri- 
mum  omnia  necessaria.  Nulla  dc-  coroiia- 
monstratio  naturalis  efFectus  est     ""'"' 
ex  neccssariis,   de  hoc  oritur  35. 
sub. 

H.  In    omni  genere  causcc  esl  status, 
et  inde. 

Aliquod  primum  2.  Metaph.  No-^  c^-^^^-  •^' 
ta,  hoc  ibi  nondemonstratur  forte,  TUeor.  ic 
ut  habetur  hic  ante  1.2.  3.  tamen 
probabilitcr  ostenditur  et  satis  ra- 
tionabiliter,  non  protervo.  Hoc  in- 
telligatur  sic,  primum  efflciens 
non  proximum,  ultimus  flnis  non 
proximus,  prima  materia  non  pro- 
xima,  sunt  ad  quse  est  status,  in 
istis  tribus  generibus  causse,  quae 
tamen  9.  Metaph.  c.  6.  ponitur  pro-  'i'-  ^-  <2. 
pric  materia,  et  simpliciter  m  po- 
tentia  ad  formam  intelligitur  de 
potcntia  propinqua.  Dc  forma  est 
dubium,  utrum  stetur  ad  ultimam 
in  resolvendo,  qua>  scilicet  est  pro- 
xima  materifc,  vel  ad  ultimam 
in  coinponendo,  quae  cst  remotior 
a  matcria,  sed  cum  causalitas  for- 
m<T.  sit  actuare  et  perficere,  ulti- 
ma  autem  magis  actuat  secundo 
modo  ;  primo  modo  minime  statur 
ad  ultimam,  sed  sccundo  modo. 


TIIEOREMA  XIX. 


77 


6. 
EXTRA. 


15.  In  simrd  existentibus  tempore  non 
polesl  proban,  altcrum  esse  causam  alte- 
rius. 

Quod  est  :  quia  non  potest  probari  per  quod 
illorum,  aliudest,  unde  non  valet  :  illud  quo 
posito,  ponitur  aliud,  quo  amoto,  amovetur 
aliud,  est  causaillius,  potest  enim  poni.  Vel 
e  converso,  quod  illud  per  hoc,  vel  quod  am- 
bo  sunt  per  tertium,  quod  est  necessaria 
causa  amborum  ;  ergo  nullus  sciens,  scit  se 
scire  :  similiter  nec  de  non  simul  existenti- 
bus,  qaia  alterum  prius  tempore  respectu 
posterioris,  potest  essetantum  sine  quo  non. 

IG.  Iii  omni  genere  causK  est    aliquid 
non  causatum  in  illo  genere. 
Ex  decima  quarta  ciim   prima. 

17.  Causa  quanto  prior,  tanto  paucio- 
ra  prcesupponit,  in  illo  genere  caus(e,  in 
cdio  genere  hoc  accidit. 

Qaando  Prima  pars  probatur  :  quia  non 
IVior,  pi'9esupponit  nisi  priora;  pars  se- 
^muciora  euntla  forte  vera  est,  in  flne  et  effl- 
cicnte,  quod  priora  secundum  ulti- 
mum  sui,  non  oportet  tot  in  aliis 
causis  prsesupponere,  quot  opor- 
tet  posteriora,  et  hoc  loquendo  de 
priori  et  posteriori,  de  natura  et 
arte.  In  materia  non  tenet.  In  for- 
ma  falsum  est.  Breviter  non  vide- 
tur  probari  alicui  per  se,  ex  ratio- 
ne  prioritatis. 

18.  Causa  quanto  prior,  tanto  per- 
fectior. 

Qu  7ido      n?ec  dependet  ex  septima  aliquo 

qiio  prior 

eopcrfec-  modo  :  ubi  eniui  causalitatem  con- 
causa?  comitatur  perfcctio,  ibi  in  or- 
dine  causalitatis  concomitatur  or- 
do  perfectionis  :  hoc  non  est  in 
materia,  nisi  sit  perfectius  in  po- 
tentia,  non  propinqua,  sed  remota, 
et  hoc  est  simpliciter  imperfcc- 
tins. 

19.  Causa  secunda  aliquid  potest  in 
virtute  causte  prinue,  quod  non  potest 
in  virlute  propria. 


20.  Nihil  potest  in  se habere  causalitatem 
alterius,  nisi  in  se  habeat  perfcctionem 
secundum  quam  causat  in  tcdi  genere. 

IIoc  ideo   additur  :  aliter  homo      7. 
posset    esse   materia,    vel    forma 
corporis  simplicis. 

21.  Omnis  causa  pro  tanlo  tollit  pri- 
vationes  cdiarum  in  illo  genere,  pro 
quanto  habct  in  se  causalitatemillarum. 

Hsec  propositio  dupliciter  potest 
intelligi :  vel  quod  prior  causa  tan- 
tum  facit  sine  secundis  quantum 
cum  illis ;  iste  intellectus  est  du- 
bius,  nisi  forte  de  secundo  efflcien- 
te  in  illo  genere.  Vel  quod  nobilio-    Forma 

CQrlfSiV  €0C^ 

ri  modo  causat  quamillse,  quia  sic  trinseccv 
causalitatem  aliarum  habet  in  se,  vatLnem. 
Isle  intellectus,  etc.  nihil  tollit  propric 
privationem,  nisi  forma  causfc  ex- 
trinsecse,  non  ideo  primum  effl- 
ciens  et  primus  flnis,  non  prolii- 
bent  idem  esse  ad  alium  finem,  et 
ab  alio  agente.  Prima  etiam  mate- 
ria  non  prohibet  compositum  fleri 
ex  alia  materia  propinqua.  Ultima 
forma  non  prohibet  formas  prio- 
res  informare  :  sed  non  est  idem 
compositum  ex  materia  prima  et 
proxima,  ut  ex  materia ;  nec  ex 
forma  ultima  et  priori,  ut  ex  for- 
ma,  unde  illudvideturSophisticum. 

22.  Quidquid  est  causa  caus(e,  est  cau- 
sa  causali. 

Intellige  causam  mediam  in  co-      8. 
dem   genere,   causam    causati,   et£j'""S- 
causatum  primsecausse,  et  convcr-  **!!,:, t^''" 
titur,  quidquid  est  causatum  cau-    ^""''^^ 
sati,   est   causatum  causse.  Et  ita 
quodlibet     causatum     in     aliquo 
genere,    est    causatum    a    causa 
prima  illius  generis,  et   non   con- 
vertitur,    quia   non    quidquid    est 
causa    causati,    est  causa  causse. 
Probaturex  primaconclusione.Hoc 


78 


TflEOREMA  XIX. 


verum  est  de  efftciente  et  fine  ;  de 
mnteria  et  forma,  falsum  :  de 
primo,  simplicitcr,  sedvcrumde 
primo  in  hoc  ;  non  enim  in 
quolibet  composito  ex  materia  et 
forma,  est  prima  forma  simplici- 
terex  conclusione  decima  quarta  ; 
igitur  nec  prima  materia  sim- 
pliciter,  cum  magis  dependeat 
materia  a  forma  quam  e  con- 
verso.  Similiter  quare  non  pos- 
set  resolutio  eundo  versus  po- 
tentiam  stare  ad  aliquem  actum, 
qui  tamen  est  prior  respectu  alte- 
rius  actus,  cum  ille  sit  perfectior 
materia  prima?  Similiter  potentia 
ad  accidens  est  posterior  potentia 
ad  substantiam,  et  tamen  illa  est 
sine  hac,  in  Angelis. 

23.  Causa  prior  et  posterior  ejusdem 
totiiis  cousati  sunt  causw. 

causa       ^i  ^^^^  causalitate,  dicet  vigesi- 

poZrfor  ^^^  quarta,  quia  si  secunda  nullius 

*^^^^'jr^'^_totius  est  causa,  nullius  est  causa  : 

dem.     si  prior  non  ejusdem,   in  hoc  non 

est  causa    prior,  quia  immediate 

illud  producit,  nec    respectu  illius 

habet  secundum;  igitur   respectu 

illiusnon  cstcausa  prior. 

24.  /n  omni  gencre  causic  pvimum 
plus  causat  quolihet  posteriore. 

9  Prima  de  causis.  Contra,   igitur 

per  causam  remotam  magis   cog- 
noscitur   rcs,    quam    pcr  propin- 
quam   contra   Aristotelcm  1.  Pos- 
teriorum. 
Text.  c.  30.     25.  Non  est  alia  causalitas  causw  prio- 

ct  circitcr       •  i 

'  ris,  respectu  causw  secunda\  et  respectu 
causati  uUimi. 

20.  Causa  prior  est  causa  plurium 
causatornm. 

Accidit  (|uantum  ad  plura  sup- 
posita,  sicut  exponitui'  ante  de 
materia  et  forma,   sed  verum   est 


quantum  ad  plura  causata,  ut  pro- 
batum  est  ex  secunda  part.  22.  ex 
negativa,  scilicet  non  convertiiur,  elc. 
cum  prima  parte  scilicet  aftlrma- 
tivaejusdem  21. 

Nota  pro  ordine  ab  illo  loco,  causa  est  per  extra. 

quam  aliudul  Cfl2fsa<u;nes/,  esttalisprocessus,  ^*^  ordine 

conclusio' 
primo,  et  in  primo  articiilo  sive  §.  ponitur    num  et 

definitio  cum  duabus  petitionibus,  qu?e  sunt      ''' o'"- 

cumduplicicausai  divisione.  In  secundo§.  po- 

nuntur  undecira  conclusiones  pertinentes  ad 

causam  absolute  in  co:Timuni  consideratam, 

prout  extenditur  ad  omne  genu?.    In  tertio 

ponunturtres  conclusiones  comparando  cau- 

sam  ad   necessitatem.  In    quarto   septem  de 

causisordinatis  inter  se.  In  quinto   quinque 

de  ordinatis  compa.atis  ad  eifectum. 


ANNOTATIONES. 

Sequilur  illa  parlicula  :  Causa  est  per  ^q. 
qunm,  etc.  in  qua  conjunctini  de  causis 
sermonem  facit,  notabllem  valde  et  niul- 
tum  correspondet  diclis  aucloris  de  Causis. 
et  Procli,  et  Avicenm;,  et  Arislotelis,  el 
aliorum  anliquorum.  Ubi  prsemiitil  primo 
definitionem  seu  nolificalionem  genera- 
lem  causae,  et  duas  consequenter  divisio- 
nes,  seu  petiliones  :  eL  deinde  addil  con- 
clusiones  quas  universales  appellat,  qui  i 
de  causa  communiler  sumpla  plerumque 
verificanlur.  ELlicet  plures  particulas  pos- 
senL  assignari  in  hac  diu^rcssione,  omnia 
lamen  sub  una  posuimus.  Ubi  adverte 
quod  liltera  usque  ibi :  .Ualeriaesl  ex  qua, 
etc.  varie  liabelur  in  originabbus  secun- 
dum  ordinem  et  prjieposleritatem  conrlu- 
sionum  :  ordinavimus  tamen  eam,  melius 
quo  videbalur,  si  alius  ordo  placuerit  sa- 
gaci  lectori,  prosequatur  suo  modo,  quia 
nil  aliud  quam  rei  perfectionem  desidera- 
mus. 

Primo  ergo  notificat  causum,  et  est  an- 
tiqua  notificalio.  Qu:T3re  Plinium  et  Avi- 
cennam,  et  Tullium,  et  Grammaticos.   Et '^'/""■''"' 

'  '  non  est  de- 

addit  excludendo  cavillationem,  quod  ista    finiHo. 
non  est  definitio,  quia  aiquivoci   non   est 
definilio    6.    Topicor.   c.   2.  sed   quaedam 


TilROREMA  XIX. 


70 


Prcepositio. 

nes  signi 
ficantes 
diversas 
catisas. 


n. 


An  Theo- 
reniala 
ante  me- 
taphysi- 
cam  scrip. 
sit. 


nolificatio.  CoUigilur  ergo  hinc  quam 
aequivoci  potest  esse  notificatio,  unde 
Philosophus  5.  Melaph.  notificat  multa 
nomina  muUipIicia,  et  alibi  SBpe.  Adverte 
etiam  quod  ly  per,  non  accipitur  ibi  ap- 
propriate,  sed  communiter,  vel  proprie, 
ut  patet  ex  sequentilDus.  De  pluribus  in- 
lerpretationibus  vocabuli,  quciere  in  auc- 
toritatibus  supra  nolalis  :  hic  contenti  su- 
mus  Arislolelis  deterniinalione  et  Scoti. 
.  Deinde  ponit  quoddam  notabilode  prae- 
positionibus  diversis,  circumstantias  diver- 
sarum  causarum  importantibus.  Ubi  no- 
tanter  dicit  appropriate,  quia  aliquando 
una  pro  alia  ponitur,  et  forte  proprie. 
Q\ixre5.  Metapfi.  texL  com.^9.  de  multi- 
plici  acceptione  hujus  praepositionis  ex, 
et  ita  posset  in  aliis  inveniri,  hic  autem 
ut  recte  loquitur,  appropriate  capiuntur. 

Consequenter  addit  primam  divisionem 
vel  petitionem,  de  numero  causarum, 
quce  patet  2.  Physicor.  text,  com.  28.  et  5. 
Metaph.  text.  com.  2.  et  addit  notabile  de 
causis  intrinseciset  extrinsecis,  ubi  tange 
quaestionem  contra  illud  quod  dicit,  quod 
causoe  extrinsecoe  suntcujuslibet  alleriusa 
Deo  ex  3.  Melaph.  text.  com.  3.  et  alibi 
sa3pe  ex  considerationibus  Fhilosophorum 
saltem,  et  maxime  Averrois,  sed  ad  lioc 
patet  ibi  in  quodam  dubio  lilterali,  et  su- 
pra  saepe  ul  nosti.  Quod  ultra  tangit  de 
causa  finali  posset  poni  extra,  propter 
allegationem  quiieslionis  nisi  alium  allegat, 
tenendo  quod  supra  probabililer  dixi,  de 
ordiae  Iiujus  traclatus  ad  Melaphysicam, 
aliqua  autem  originalia  ibi  habent  cap.  2. 
conclus.  1.  sed  si  ponatur  qusestio  posset 
exponi,  ut  alibi  allegat  vel  remiltit  ad 
nondum  scripta,  considera. 

Deinde  ponit  secundam  divisionem  seu 
petitionem,  de  modis  causarum,  quos  oc- 
to  ponit.  Quoere  copiose  2.  Pliysicor.  text. 
com.  31.  Qiinde,  et  5.  Metaph.  lext.  com.  3. 
ubiomnia  quaeraniur.  Ibi  additur  qu;i'dam 
liltera,  quam  exl7'a  assignavimus,  satis 
tamen  bona,  quic  probat  etiam  ordinem, 
quem  assignavi  esse  convenientem.  Nam 
secundum   alium  ordinem  illa   conclusio 


sexla  quam  allegat,  est  decimaquinta 
in  ordine.  Quod  addit  ibi  de  difterentia 
caustr,  in  actu  et  polentia,  et  allegatS. 
Metaph.  qmcst.  dic  ut  prius,  videlur  enim 
tolies  in  hoc  tractatu  remittere  ad  Mela- 
physicam,  unde  dubiuin  est  quod  prius 
edidit,  sed  dic  consequenter. 

Prima  conclusio  est  manifeslissima  apud        12. 
Philosophos,  et  Theologos.   Qmvve  2.  de 
Anima,  text.  com.  47.  et  prinio    de  Trinit. 
cap.  1.  et  probat  eam  exdetinitionecausa;, 
cum  dicitur  ihi,  per  quam  aliud,  etc. 

Secunda  est  de  proprietate  causce  res- 
peclu  causati,  quie  debet  iatelligi  saltem 
natura,  et  exponit  de  se  causis  pro  sub- 
strato  et  non  formali,  debere  inlelligere. 
Quoere  5.  Melaph.  quaest.  2.  et  in  2.  dist.  1. 
qusest.  2.  et  3.  et  in  quodlibeto,  quxst.  4.  et 
dist.  26.  primi,  et  alibi  s;i^pe.  Adduntur 
ibi  quiedam  objecliones,  quas  extra  assi- 
gnavimus  et  totum  sequens,  usquc  ad 
probationem  conclusionis  ibi  :  probatur 
per  argumentum  divisivum,  etc.  In  aliqui- 
bus  tamen  originalibus  illa  probatio  pra3- 
cedit  objectionem  et  satis  bene.  Prima 
objectio  clara  est,  sed  faciUter  solvitur  de 
distinguendo  de  fine  in  re,  vel  in  intentio- 
ne.  Quaire  ubi  supra  in  5.  Alia  objectio 
videtur  facere  pro  conclusione,  et  sic 
poneretur  una  ejus  probatio ;  vel  si  vo- 
lueris  applicare  eamcontra  conclusionem, 
infert  sic  :  si  tantum  substratum  est  prius;   Finis  in 

,      .  intcatione 

ergo  causa  ut  causa  non  esl  prior  :  vel  si  pyior,  m 

sio,  videtur  quod  fundatur  illarelatio  prio-  !,o'^,''^'!,^,f'^ 

ritatis  in  relalione   causa),  contra  exposi-     eftectn. 

tionem  luam.  Potest  concedi  quod  relatio 

causaUtalisnonestraLio  prioritatis  natunu, 

licet  forte  bene  originis,  et  tunc  cum  in- 

fertur  :  ergo  causa,  ut  causa,  etc.  conce- 

do  si  tenetur  ly  it/,  proprie  reduclive,  nisi 

reduplicetur  fundamentum  relationis.  Vi- 

de    notanter  1.    dist.   2.    qiiaest.  2.  et  35. 

dist.  primi,  et  43.  dist.  ejusdem,  et  alibi 

sa;pe. 

Quod  additur  in  nolabili  de   productis       13. 

per  motum,  nota  singularissime.  Vide  ^-  [j^^aXnts 

dist.  2.  quaest.  3.  et.  43.  dist.  4.  quaest.  5.  et     accidit 

ca.  uscp. 

alibi  ScTpe  rationem  hujus.   Adde   tamen 


80 


TIIEOREMA  XIX. 


quod  priorilas  duralionis  accidit  causro,  ut 
causa.  Et  quod  addilur  de  fine,  habet  in- 
lelligi  de  fine  inira,  vel  quo.  ut  videlur, 
et  in  esse  reali.  Argumentum  divisivum 
pro  conclusione  est  satis  clarum  :  prius 
enim  non  esl  per  suum  posterius,  nec 
per  illud  quod  est  simul  natura,  licet  ali- 
quando  sine  illo  non  possit  esse,  ut  patet 
iri  relativis,  et  sic  ex  definilione  causae 
duo  membra  ultima  excludunlur,  primum 
ergo  dabitur.  Nota  signanter  ibidem  illam 
distinclionem,  naluralilalis,  sive  hujus- 
modi  adverbii  naliiraliter,  qu?e  in  aliqui- 
bus  originalibus  alibi  locatur,  ibi  tamen 
satis  bene  currit,  et  examinabis  ex  9.  Me- 
taph.  et  ahbi,  ut  nosti.  Dubium  tamen  est 
exparte  formarum  inter  se  comparatarum 
Fonna  in  oodem  composito,  nam  lunc  forma 
%oTeiitia  imperfectipr  videlur  prior  perfectiore,  ut 
posferio-  V^^^^  GX  definiliono  prioris.  Talis  5.  J/e- 
'•"■  -^  taph.  text.  com.  16.  potest  dici,  quod  ut  est 
prior,  habet  se  in  ratione  potenlialis  res- 
pectu  posterioris,  et  non  in  ratione  for- 
ma^.  Considera  tamen,  bene  ponderando. 
Terlia  est  de  plurificatione  causali  in 
genera  et  modos  proportionaliler  causii^, 
quam  probat  clare,  et  videtur  inferre  co- 
rollarium  ibi  :  Ergo  causae  communis,  etc. 
Ilfcc  tamen  conclusio  habel  ponderari  di- 
versimode  secundum  varietatem  opinio- 
nura  de  tertia  entitate,  quod  considcrabis 
diligcnter. 
14.  Quarla  est  de  referibilitate  causa\  non 

ad  effeclum,  sed  ad  causatum.  Ubi  adver- 
le,  quod  mehor  continuatio  littera!  esset 
ponere  illam  particulam  :  sedadcausatum, 
qua»  est  pars  conclusionis,  immediate  post 
ly  ad  affecium,  et  addere  :  EfficJens  vero, 
etc.  et  in  fine  sulyungere,  Ex  definitione, 
etc.  satis  lamen  currit  litlera,  ut  habes.  Et 
ibi  pondera  Xy  per  se  dicitur,  ubiforle  be- 
ne  intelhgeretur,  per  se primo.  Si  tamen  ac- 
cipitur  caiisa  pro  una  significatarum  lan- 
tum,  primo  pro  efficiente,  videturdubium, 
quare  sicut  efficiens  refertur  ad  effoctum, 
non  sic  causa.  Similiter  si  accipiatur  causa 
in  communi  pro  jcquivoco,  dubium  ost 
quomodo  possit  referri,  cum  sic  non  ha- 


beat  conceptum  unum,  ut  patet.  Respon- 
sionem  qusere. 

Quinta  esl  de  ahetate  relalionum  causati 
ad  diversas  causas,  quae  patet  ex  prpBce- 
denle  et  exnatura  correlalivorum  muluo- 
rum,  qufo  est  commultiphcari.  Pondera 
simihtudinem  de  tolo  et  parlibus,  et  quare 
dicit  forte.  Declara  etiam  caste  iham  in- 
separabihtatem  tahum  relationum,  utcau- 
le  loquitur  Doctor,  ahud  est  enim  compa- 
rare  intrinsecas  inter  se,  et  extrinsecas, 
similiter  ahud  has  ad  illas,  et  e  contra. 

Sexta  est  de  iUimitalione  relationum 
causa;et  causati.  Qua^re  supra  5.  Metaph. 
copiose  et  alibi  pluries  :  sed  quod  addit 
ibi,  quod  scilicet  non  reducuntur  ad  ali- 
quem,  modum,  etc.  videtur  dubium,  imo 
non  videtur  sequi,  maxime  ex  fundamen- 
lis  hujus,  quia  relationes  divina?  sunt 
transcendentcs  secundum  eum,  cum  omne 
praedicatum  formahter  dictum  de  Deo  sit 
transcendens,  et  lamen  non  negat  eas 
reduci  ad  aliquem  raodum.  Vide  4.  qurvst. 
quodlib.  et21.  et  28.  dist  1.  et  ahbi  sa^-pe,  si- 
raihter  dist.  30.  primi  et  alibi,  rauUolies 
habet  quod  relaliones  Dei  ad  creaturam 
pertinent  ad  tertium  modura,  qu.ne  taraen 
sunt  transcsndentes  ul  videlur,  et  maxi- 
mo  creatur?e  ad  Deum,  quia  in  re  cujusli- 
bet  generis  fundantur,  ut  hic  arguit.  Ad 
hrec  posset  dici  uno  modo,  quod  loquilur 
Doctor  liic  famose.  Vel  aliter,  quod  modi 
relalirorum  et  relationes  eorum  possunt 
accipi  dupliciter,  proprie  videlicet  et  ex- 
lensive.  Primo  modo  loquilur  Doctor  liic. 
Secundo  modo  alibi.  Vide  5.  Metaph.  cl  19. 
dist.  1.  quaest.  1.  et  in  4.  dist.  6,  art.  finali 
qusist.  2.  in  simili.  Movet  consequenler 
qua>5tionem  quam  non  solvit,  sed  supra, 
post  secundam  pelitionem  habetur  sub 
Extra.  Ubi  adde  plura  de  gradibus  et  or- 
dine  causandi.  Vide  1.  dist.  2.  quaest.  4.  el 
9.  Metaph.  et  V^.  quoest.  Quodlib.  5.  etiam 
Melaph.  et  2.  Pliys.  qua^.re  plura. 

Seplima  est  de  perfeclione  causa;  res- 
peclu  causali,  quam  limilat  ogregie,  ubi 
notanter  dicit,  ubi  causalitatem  conco- 
rnilatur  perfectio,  etc.  quia  tantum  causis 


Omne  dt 

titin  dc  1) 

est  tvan 

cendeus 


Rclation- 
Uei  ad 
crraiii- 

ram,trai 

cenden- 

tes. 


15. 

Caiisce  e 

triiisfc 

sine  iin 

perfecti 

ne  oau 

sant. 


TIIEOKEMA  XIX. 


81 


idem. 


exlrinsecis  conveiiit  sic  causare,  maxime 
sine  imperfecLione  annexa.  Quod  addit  de 
fornia  cum  forsaa,  esl  pulchrum  proble- 
ma.  Vide  7.  Metaph.  quwst.  6,  et  alibi  sa'- 
pe  in  doctrina  Iiujus,  etinslantias  Iiinc  in- 
de.  Qua^re  8.  disl.  1.  e>,  1.  dist.  3.  quxst.  I. 
de  causalitate  maleria^.  el  forma^  ad  Iioc. 
Adverte  etiam,  quod  ibi  declarat  se  de 
line  int7'a,  de  qio  supra  sa>pc,  videtur 
enim  appellare  ipsam  operalionem,  vel 
actum  secundum.  Vide  2.  dist.  1.  qucest. 
\.  et  49.  dist.  4.  et  alibi  pluries.  Concludit 
ergo  conclusionem  esse  veram  accidenla- 
liter,  et  falsam  simpliciter. 
yihii  est       Octava  est  de  incompossibilitate  causa^ 

causa  et        .  ,.  ,      ,  ,.,. 

causatum  Gt  causali,  quam  probat  ex  pelitione  pri- 
secundum  ^^g^  quia  lunc  materi.e  esset  materia  Ipsa 
causa,  et  efficienlis  efficiens  etc.  Sed 
bene  posset  probari  ex  conclusione  jiri- 
ina,  ul  palet  ;  videtur  enim  vora  imme- 
didte,  per  se  et  directe  loquendo,  secus 
opposito  modo,  verbi  gratia  forma  dat 
csse  composito,  et  esse  compositi  est  esse 
forma'  participative ;  ergo  forma  causat  esse 
sui,  et  sic  de  aliis.  Considera  lamen  cuncla 
caste,  vide  9.  qusest.  quodlib.  el  alibi. 

Nona  est  de  compossibilitate  earum,  et 
Iiabet  duas  partes.  Secunda  ibi  :  iion  in 
eodcm,  quiu  patet  ex  pra',cedente,  et  est 
Philosoplii  2.  Physicor.  text.  com.  30.  eto. 
Mctaph.  text.  com.  2.  quam  probat  ex 
delinitione  causa'  inducendo.  Et  notanler 
dicit  hoc  dubium,  ubi  loquitur  de  causali- 
late  materieu  et  forma)  mulua,  quia  non 
de  esse  primario  est  verum,  sed  secunda- 
rio,  et  quodammodo  originativo,  per  acci- 
dens  tamen  :  forma  enim  dat  actum  for- 
malem  materia;,  non  enlitativum,  et  ma- 
leria  dat  esse  subsistentiie  forma?,  non 
sibiinci-  enlitativum,  nec  formale,  vel  formalitate  ; 

cein  cau- 

xce.  compositum  dat  utrique  esse  complete  et 
ultimate,  licet  originative  sit  ab  ipsis,  ut 
diclum  est.  Pondera  etiam  quomodo  per 
finem  sunt  alia\  de  quo  fine  loquitur,  et  in 
quo  esse  consideratur,  et  quod  csse  dat. 
Kemitlit  se  ad  dicenda  infra  in  sequenti- 
bus  et  alibi. 
Decima  est  de  coincidenlia    causaruin 

Toin.  V. 


10. 


oinnium  vel  aliquarum  de  necessario,  vel  Camu:  an 
(io  possibili ,  qua;  liabet  duas  parles.  So-  anni. 
cunda  ibi ;  Possunt  tamen,  elc.  ubi  per- 
traclat  verba  Aristolelis  2.  Physicor.  lext. 
com.  70.  ubi  lamen  non  expresse  loquitur 
de  materia,  sed  omittit  eamtacite,  vel  tex- 
lus  deficit  communiler.  Ubi  pondera  cum 
dicit  :  materia  inquantum  materia  ;  quia 
forte  materiaunius  posset  esse  forma,  vel 
efficiens  seu  finis  allerius,  loquendo  de 
materia  secunda.  Materia  eliam  prima  est 
lerminus  crealionis,  ut  patel  per  Augusti- 
num  12.  Confessionum.  Posset  hic  objici 
ex  illo  Ex'ra  supra  notato  :  Materia  est 
ftnis,  ete.  sed  dic  consequenter,  ut  patet 
ibi.  Similiter  eliam  nota  cum  dicit  :  nec 
aliae  inquantum  aliae,  eo  quod  forma 
unius  potest  esse  materiale  allerius,  non 
tamen  inquantum  forma.  Videtur  ctiam 
quod  eodem  modo  posset  dici  de  aliis 
tribus  inter  se  coinparatis.  Adverle  etiam 
ibi  de  duplici  fine,  scilicet  generationis  et 
genili,  vel  molus  extensive,  vel  extrinse- 
ce  et  formati,  et  applica  plerumque. 
Ca:?tera  qua'  sequuntur,  satis  patent. 

Undecima,  ut  assignavinius,  est  de  pro-  IV. 
porlione  causarum,  et  causatorum  iii  op- 
positione,  alietate  et  perfectio.ie.  In  allis 
originalibus  est  alia  continuatio  conclu- 
sionum  hic.  Simiiiter  lantum  ponilur  com- 
muniter  in  hac  conclusione  illa  prima 
pars,  scilicet  oppositorum  oppositic  sunt 
causie,  reliquum  in  aliquibus  non  habe- 
tur.  In  aliis  vero  ponilur  conclusio  seor- 
sum,  sed  salis  bene  sic  currit  ul  ordina- 
vi,  et  additur  ad  finem  conclusionis  ; 
Communis  communis,  proprii  propria.  In 
aliquibus  limilat  conclusionem  de  causa 
materiali,  qua)  estunica  onmium  prmo  de 
Generatione,  cl  alibi  ssepe.  Ubi  notanler 
tangil  de  materia  proxima,  et  ejus  dispo- 
silione  necessitante,  ubi  plura  addePhy- 
siciL'  et  Theologicic  considerationis. 

Duodecima  est  de  reductione  causai  inde- 

terminata^.  ad  delerminatam,  quro  est  salis 

singularis,  quam  probat  brevibus  et  obs- 

cure.  Ubi  langit  delerminationem  per  ex- 

triuseca  et  per  intrinseca  possibilem  lieri, 

6 


82 


TIIEOREMA  XIX 


18. 


et  removet  a  proposilo  primam.  L'bi  eliam 
addit  quoad  intellectiim  coiiclusionis,  de 
qua  indeterminaUone  loquiLur,  et  dupli- 
cem  modum  continentitcadducit.  LTDi  ali- 
qua  originalia  habent  in  fieri,  alia  infinila 
et  inseritur  communiter  qua^dam  quotatio 
ubi  videtur  remitlere  se  ad  dicta  infra,  ideo 


quxsl.  16.  et  inde,  el  9.  Melaph.  ex  inten- 
tione  copiose. 

Decima  lertia  est  de  causa  necessaria, 
ubi  tangit  notanter  necessitatem  simplici- 
ter,  et  infert  corollarimn,  licet  non  commu- 
niter  ponalur,  utcorollarium,  videlicet  de 
causa  impedibili.  Vide  8.  dist.primi,  quoest. 


dicil  sub,  utcommuniter  habetur,  licel  alii     ftn.  ad  h»c,  el  alibi  sa^pe  in  doctrina  hu- 

G.  D.  litleras  habent,  posset  tamen  omilti 

ut  in  pluribus  originalibus  omittiLur.  Qua? 

re  in  particula  sequenLe  de  agente  ad  hoc 

Forte  etiam  particulas  principales  multipli 

cavitpIusquamurdinavi.BreviterparLicula 

seu  principalem    conclusionem    cum    se- 

quentibus    parlialibus   ibi    quoLat,    quod 

dispone  ut  volueris.  Vel  ibi  remitit  se  ad 

ea,  quiu  habel  infra  sub  illa  additione  quam 

notavi  postpropositiones  de  materia,  ibi  : 

Nola,  conclusio  generalis  12.  probulur,  etc. 

ubi  quinque  probationes  hujus  proposilio- 

nis  ponit,  et  ostendit  quod  non  procedunt 

de  voluntate. 

Attende  quod  conlingens  natwn,  appel* 
lalur  ad  quod  est  major  incUnalio  quam 
ad  oppositum,  et  nisi  impediatur  commu- 
niter  evenit,  ut  canescere  in  senectute. 
Contingens  infinilum,  ad  quod  non  est  ma- 


riis. 


jus,  utpote  in  2.  disf.  1.  quasl.  2.  el.  7. 
quxst.  Quodlib.  Probat  conclusionemconse- 
quenter  dupliciter,  et  in  secunda  proba-    '"^'"'^»  « 

'  deinoiis- 

tione  aliqua  originalia  habent,  nulla  esset  tvaiio  na 
causa  impedibilis,  sed  ut  plurimum  poni-  "fccuis  e 
tur  loco  impedibilis,  ut  in  pluribus,  et  utra-  "^^■;f**' 
que  liltera  currit.  Infert  in  fine  coroUarium 
de  demonstralionenaturaUseffectus,  el  est 
valde  notabile.  Vide  super  1.  PJiysicor.  el 
primo  de  Generatione,  et  1.  de  Anima,  et 
alibi  swpe  et  maxime  acutos  Parisienses 
et  Oxonienses.  Vide  hunc  in  prolog.  quwst. 
de  praxi  ad  fin.  et  3.  dist.  primi,  quxst.  4. 
et  1.  Metap/i.  Addit  ultimo  oamdem  quola- 
tionem,  ut  supra.  Qua^re  ibi  nolavi.  In 
aliquibus  libris  habelur  sub,  in  aliis  loco 
sub,  ponunLur  G,  B,  ut  prius  dixi,  sed 
prima  liltera  melior.  Secundum  quod  par- 
ticulas   dividis   principales,    seu  Theore- 


jor  inclinatio  seu  determinatio,   quam  ad     mata,  sicut  a  principio  notavi,  ita  hic  dis- 


Vuhnilas 

shie  i'llo 

s>(p'rn  ■Jdi- 

in  sr  drtcr- 

iiiinat. 


opposilum,  ut  loqui,  vel  non  loqui  et  hu- 
Jusmodi,  quod  wocailnr  ad  utrumtibet  coin- 
muniter.  Dicit  ergo  Doctor  quod  conclusio 
intelligidebetdeconlingentiasecundo  mo- 
do.Etinfineadditurobjectiobrevis  :  con'ra 
voluntas,  quasi  vellet  dicere,  quod  volun- 
tas  sic  indetcrminata,  se  et  alia  sibi  sub- 
jecla  determinat,  ut  patet  9.  Metaph.  te.xt. 
comm.  10.  De  hoc  tamen  infra  erit  specia- 
lis  sermo  et  conclusio  notabilis  ibi  :  7iul- 
lum  agens  se  applical,  etc.  vel  ibiinfra  sub 
addilione  :  ISota,  concUisio  est  falsade  vo- 
liintate.  etc.  ad  qu;c  loca  remiltit  se  hic  in 
illa  quolalione  dicta.  Et  polest  dici,  quod 
illa  instantia  non  est  conlra  conclusionem, 
quia  tunc  additur  aliquid  volunlali.  Qmere 
ad  hicc  2.  Physicor.  el  5.  Metaph.  et  supra 
dcprimo  princip.  et  39.  dist.  primi,  el  in  2. 
inmatcriade  lib.  arbitrio,  et  in  quodlib. 


pone  numerum,  etprincipahs,  et  sequen- 
tium  hic  ad  propositum  ad  hbilum.  Quia 
tamen  conimuniler  habelur  liltera  sic,  ut 
jacet,  ideo  eamnon  mutaviinus,  forle  etiam 
per  litleras,  et  forle  per  numeros  hujus- 
modi,  particulas  signabat,  quare  attendat 
curiose  in  simihbus  ubique  lector. 

Decimaquarta  est  desLaluin  causis,  ubi 
notanter  addit,  quod  Philosophus  hoc  non 
demonstravit,  et  remittit  se  ad  propositio- 
nes  creditas,  supra,  ubi  assignavi  16. 
principalem.  Unde  scquitur,  quod  illas 
crediLas  in  hisTheorematibus  ordinavit,  et 
conununiter  quotalio  est  intricata,  ut  la- 
men  varie  ordinabis,  ita  pone  nun)erum. 
Conclusiones  1.  2.  et  3.  ibi,  sunt  hic  ad 
|)roposilum,  ut  patet.  ConsequenLer  expo- 
nit  conclusionem,  ad  quos  videlicet  ler- 
minos  inlelligit  hunc  statum,  et  maxime 
in  extrinsecis  et  materia.  Et  excludit  ta- 


19. 


TUEOKEMA  XIX. 


83 


citam  objectionem  ex  9.  Metapli.  Deinde 
de  forma  dubium  proponit,  ubi  distinguit 
de  forma  ul'ima;  aut  scilicet  via  compo- 
sitionis,  ubi  plures  concurrunt ;  aut  via 
liesoinUo  resolutionis.  Et  concludit  valde  nolanler, 

nl  ad  for~ 

iiaiH  uUi- convmmlGr  dictis  supra  m  commento  se- 

,o'^J,o/i^„.  cundic  conclusionis,  quodultima,  ad  quam 

'^^-      est  slatus  in  causa  formali,  est  uUima  in 

componendo  ,  ut  in  liomine,  intellectiva. 

De  hoc  tamen   qu;ore  supi^a  2.    Metaph. 

qu.vst.  4.  et  alibi  s[cpe,  quiere  11.  dist.  4. 

ct  7.  et  8.  Metaph. 

■  20.         Decimaquintaest  de  simuldurationo  exis- 

tenlibus,  super  qua  posui  Exlra,  quia  raro 

Iiabelur  Iiic,  et  propter  numerum  barum 

conclusionum,  varie  assignatum,  ut  palet 

infra.  Posset  convenienter  poni  supra,  in- 

ter  creditas.  Est  tamen  notabilis  valde,  et 

multum  in   doctrina    hujus    currit.  Nam 

famosa  sententia  Thomaj  et  aliorum  com- 

muniter  loquentium,  est,  quod  est  prior 

Tiffrcins    natura  et  duratione  causalo.  Unde  dicunt, 

mlcsl  cssc  , 

coMoiis  quod  omne  coffivum  causato,  est  a  causa 
causce.  jjjj^jg  causati,  et  non  ab  ipso  effective, 
quod  lamen  iste  impugnat  plerumque. 
Vide  in  2.  dist.  1.  guaest.  2.  et  3.  et  5.  dist. 
ejusdem.  qiiaBst.  2.  qure  tamon  perlinet  ad 
materiam  4,  dist.  habet  expresse  ad  hoc 
et  3.  dist.  ejusdem,  et  12.  dist.  A.  et  alibi 
sxpe.  Licet  Igitur  illud  verum  sit,  dicit 
Doctor  quod  non  potest  probari.  Quod 
intellige  ut  supra  de  credilis  exposui,  Effi- 
cacius  tamen  potest  probari  quam  oppo- 
situm.  Et  declarat  optime  in  commento, 
quare  el  quomodo  non  potest  probari  illa 
propositio.  Vide  3.  dist.  1.  quoest.  4.  et  su~ 
per.  4.  Metaph.  ad  Iiicc.  Ubi  adverte  quod 
illa  Ultera  :  Ergo  nullus  sciens,  etc.  vide- 
tur  esse  instantia  contra  dicta.  Quod  sic 
deducitur  :  Qui  scit  se  scH'e,  scit  eonclu- 
sionem  scitam  sequi  ex  pncmissis,  vel  ex 
principiis  demonstrationis  tanquam  ex 
causis  l.Posler.  sed  prcTomissae  vel  prin- 
cipia  sunt  simul  temporc  cum  conclusione, 
maxime  quanlum  ad  materialia,  seu  signi- 
ficata  ex  parte  rei,  et  simul  tempore  etiam 
possunt  sciri  1.  Poster.  Nunc  vero,  per 
te,  iion  potest  probari,  sic  simul  esse  cau. 


sam  alterius,  quod  autem  non  potest  pro- 
bari,  non  potcst  sciri,  ergo,  etc.  Ihuc 
deductio  videtur  esse  ad  propositum.  Qui 
vellot  aliter  imaginari  ibi,  quod  intendil 
videhcet  inferre  quod  non  simul  tempore 
posset  quis  scire  et  scire  se  scire,  quia 
iUe  actus  reflexus  causaretur  ab  ipsa  scicn- 
lia,  qu;c  in  casu  est  simul  tempore,  quod 
non  potest  probari  per  te.  Primus  inlel- 
lectus  satis  placet,  sed  ad  ulrumque  pos- 
set  responderi,  sustinendo  veritatem  con- 
clusionis  ct  probationis  ejus,  siipi^a  I. 
Metaph.  et  3.  dist.  primi,  ubi  sup.  et  1. 
et  2.  Posterior.  Instantia  tamen  videtur 
pulchra,  et  ideo  forte  conclusio  famosa, 
ut  s;epe  prius  notavi.  Posset  enim  dici,  Scicnita 
quod  nolitia,  qua  scio  me  scire,  est  expe-  l^TfJ^l^ 
rimentalis   et  forte  intuitiva,   et  non  ra-  ^'*'*  ^m';"^'-»- 

,•      .      ,.  .^.         ,  mcntulis. 

tiocmativa.  bi  voluens  Ulud  consequens 
ponere  Extra,  poteris  rationabiliter,  vel 
esse  corollarium  conclusionis,  vel  aliler 
exponere,  considera.  Et  ultimo  fortius  di- 
cit,  quod  non  polest  probari,  in  non  simul 
diiratione  existentibus,  etc.  et  est  secunda 
pars  conclusionis. 

Decimasexta  est  de  incausaUtate  primi,       21. 
in  omni  genere,   qu[c  clara  est  ex  dictis, 
ut  patet.  An  autem  possit  probari  eviden- 
tor,  vide  supra  propositiones  creditas. 

Decimaseptima  est  comparando  causas  ^^<^''^>1'* 

quo  prtoi' 

inter  se  quoad  prius  et  posterius,  et  noneo 
prrcsuppositionem  plurium  vel  paucorum,  ^SS" 
sui  vel  alterius  generis,  et  habct  duas 
partes.  Secunda  ibi  :  hi  alio  genere,  elc. 
prima  probatio  est  clara.  Motivum  se- 
cundichabet  in  2.  dist.  1.  qusest.  2.  com- 
parando  artem,  naturam,  et  Deum  intef 
se  respectu  pr.esupposilorum  plurium  vel 
paucorum,  etc.  Idem  tangit  1.  quxst.  4. 
Qmcre  antiquos,  qui  ibi  quotantur.  Dicit 
quod  in  materia  et  forma  fallit,  verbi 
gralia,  plura  efficientia  requirit  materia 
prima,  aut  compositum  sallem  mixtum, 
vel  perfectum,  ex  ipsa  fiat,  quam  materia 
proxima,  ut  patet  inducendo,  et  hoc  stan- 
te  communi  cursu  natunc.  Similiter  etiam 
forte  verum  est  de  Unibus  maxime  intra, 
vel   propinquis.    Eodeni  modo  dicendum 


81 


TllEOREMA  XIX. 


Caiisa  . 
seciinda 
plus  potcst 
iit  virtifle 

causce 

primoe. 
quani  pro- 

piia. 


22. 


(jiiavc 

ItCllS   IIOH 

habel  can- 
salila- 

tcin  malc- 
ricc  ct 
formce. 


est  de  forma  priore  secundum  perfeclio- 
nem  et  coniposilionem,  maxime  compa- 
rando  ipsam  ad  maleriam,  et  forle  ad 
efficiens  et  finem.  Inslanlia  posset  esse 
de  forma  quoad  primam  parlem  conclu- 
sionis,  sed  accipiendo  uniformiler  priori- 
lalem,  et  prajsuppositionem  patet  solutio. 
Vide  infra,  particula  de  forma,  conclusio- 
ne  23.  ubi  hanc  destruit,  et  considera. 

Decimaoctava  est  de  perfectione  causa- 
rum  inter  se  comparatarum,  et  remlltit 
se  ad  seplimam  conclusionem  liujus  par- 
lis,  et  probat  per  regulam  Topicom,  sicut 
simpliciler  ad  simpliciler,  elc.  el  excipit 
maleriam  nolanler.  Ubi  pondera  plura  de 
polenlialitate  maleria»,  el  an  denlur  gra- 
dus  etc.  Vide  in  quxsl.  lib.  dc  Anima,  et 
supra  7.  8.  et  9.  Melaph. 

Decimanona  est  comparando  causam  se- 
cundam  ad  primam,  et  est  famosa  apud 
Pliilosophos,  el  Theologos.  Pro  cujus  am- 
pUori  declaralione  qua're  hunc  in  primo, 
disl.  3.  quxst.  7.  et  8.  disl.  17.  qiisest.  1. 
et  2.  et  in  2.  dist.  3.  quaest.  8.  et  dist.  9. 
quoest.  2.  ad  tcrtium  principale,  ct  dist.  37. 
ejHsdem,  et  supra  in  traclatu  de  primo 
princ.  Ubique  hic  videatur  auclor  de  Cau- 
sis. 

Vifresima  est  de  conlinentia  causahtalis 
alterius  causa'  in  allera,  quam  supra  ali- 
quaUler  tractavil,  et  est  notabiUs,  propter 
ordinem  causarum  necessarium  in  cau- 
sandO;  ut  palet  supra  sa^pe.  Unde  forte 
posset  eUci,  quod  nuUa  causa  in  creaturis 
conlinel  causaUtatem  alterius  respectu 
lcrtii,  quod  lamen  bene  considera.  Vide 
supra  in  tractatu  de  primo  jjrinc.  et  2.  dist. 
primi,  qusest.  1.  et  alibi  sa^pe  in  doclrina 
hujus.  Quodibi  addit  de  maleria  et  forma 
corporis  simpUcis,  pondera,  plura  adden- 
do  ut  vis.  Attende  eUam  iu"c,  quare  Deus 
non  habet  in  se  causalitatcm  materia>  et 
formaj,  sicut  efficientis  et  tinis,  quod 
sciUcetnon  accidil,  eo  quod  non  conlinet 
carum  perfeclioncm,  sed  quiaei  repugnat 
earum  imperfectio  annexa. 

Vigesimaprima  est  de  quadam  alia  ra- 
lione  continentia.'  causalitalis  unius  causa' 


in  aUa,  qUcO  fuil  supra  tacta  particula  prse- 
cedenle  ad  finem.  Et  dat  duplicem  intellec- 
lum  conclusionis,   el  dicit  ulrumque  esse 
dubium,  nisi  limitando  sc.  Vide  supra  de 
primo  prlnc.  et  2.  disl.  1.  quxsl.  1.  et  ahbi 
plerumque.  Esl  enim  proposilio   famosa 
apud    Theologos,   quod    Quidquid  potest  Qiuu  ca< 
Deus  mediant^i  causa  secunda  per  se,  potest  ,^,^iJ-,'ll 
sine  ilia.  Est  tamen  credila  et  non  natu-  '"^*'  ^''" 
raU  ratione  probata,  ut  liabet  isLe  plerum-  i',iruu 
que.  Vide  7.  Quodlib.  et  42.  diit.  1.  Deinde  (ranshT, 


laiioii 
;;<:•/•  a< 


23. 


declarat  cui  convenit  proprie  lollere  pri- 
vaUonem,    quia  forma",   ut  patet    supra.  <?<«.■ ;'- 

X,    .         .  ...  ...  clutii. 

Privatio  ennn  dicitur  per  se  prmcipmm 
transmulaUonis,  Ucet  pcr  accidens  pro- 
ducU. 

Aliud  eslenim  toUere  privalionem,  aliud 
supplere  alterius  vicem  cxlrinsece.  Ciclcra 
quic  dicit  in  commenlo  sunt  clara,  valde 
tamen  notanda.  Ubi  ad  linem  attende  ad 
aliclalem  matcrice,  formic  el  composili, 
in  ordinaUs  via  composilionis,  uL  supra 
dictum  est,  et  lucc  confirmant  dicla  su- 
pra.  Consueludo  enim  solcrtiic  Scoticie  est, 
quod  in  uno  loco  breviler,  vel  dubie,  vel 
problemalice  diciL,  in  aUo  disUncle,  enu- 
cleate,  ut  expedit.  In  fine  ergo  concludit 
hanc  conclusionem.  EL  quodammodo  cjus 
probalionem  esse  Sophislicam,  et  ralione 
icquivocalionis  et  fallacicU  consequenLis 
considera. 

Vigesimasecunda  est  iUa  maxima  com- 
munis  de  idcntitate  causic  causie,  et 
cauScC  causali,  et  habet  duas  partcs.  Se- 
cunda  ibi :  et  non  convertitur,  elc,  quam 
dcclaral  singularissime  ut  5.  Metaph. 
quicst.  1.  et  alibi  sa^pe  exponit  et  conver- 
litur,  inquil,  uno  modo,  non  tamen  aUo 
modo,  ubi  Logice  pondera  illas  conver- 
siones  ul  scis.  Et  vidcLur  inferre  coroUa- 
rium  ibi  :  Kt  ita  quodlibet  causalum  in 
aliquo  f/enere,  etc.  Deimle  limitat  hoc 
corollaiium  et  conclusionem  ad  causas 
exLrinsecas  lantum,  sed  de  causa  Unali 
prima,  est  difficullas  si  loqualur  de  fine 
ullimo  simpliciter,  de  quo  stipra  in  trac- 
tatu  dc  primo  princip.  palet.  Sed  quod  sit 
vera  de  tali  finc  poLcsl  probari.  Cum  enim 


TIIEOUEMA  XIX. 


85 


prima  causa,  utpolo  Dous  glonosus,  sil 
priiiuim  efficiens  in  omni  effecLu  produ- 
cendo,  el  sit  agens  propter  finem,  non 
sui,  sed  effectus,  ct  nedum  proplcr  pro- 
ximum,  sed  romotum,  videlicet  seipsum, 
ad  quem  omnia  ordinat,  ordinabilia  sal- 
tem,  et  prirno  via  intentionis,  licet  ullimo 
via  execulionis,  ergo  conclusio,  seu  co- 
rollarium  est  verum  de  primo  simpliciler, 
in  causis  extrinsecis. 
2i.  De  causis  intrinsecis  secus  est,  inquit, 

or!)i«;)W-  ^^  ^^^^^  loquendo  de  primo  simpliciter,  non 
ma  i  ^Q  primo  in  hoc.  U])i  habet  considerari, 
qutc  sit  forma  simpliciter  prima  et  mate- 
ria,  de  quibus  hic  loquitur  :  sed  breviter 
posset  dici  conformiter  diclis  supra,  quod 
forma  primn,  simpliciter  est  perfectissima 
mnlerialis.  Nam  licet  Deus  posset  dici  for- 
ma,  ul  supra  notavil,  non  iamon  est  pro- 
prie  ingenerecaus;e  formalis,  quod  Hmite- 
lur  ad  perliciendum  formaliter  materiam,  et 
ad  componendum  intiinsece,  et  sic  palet, 
quod  dicit  de  forma.  Quod  vero  infert  de 
materia,  non  videtur  bene  sequi,  et  quod 
assignat  pro  causa  illati,  videtur  vakle 
cxtraneum,  et  nisi  caute  exponatur,  ad 
oppositum  potius  quam  ad  propositum. 
Sed  lioc  modo  inteUige  :  Doctor  vocal  ma- 
toriam  simpliciter  primam,  ipsum  mate- 
riale,  pra^scindendo  ab  omni  forma.  Tale 
inquit  simphciter  primum  non  videtur 
componere  omne  compositum  materiale. 
Ubi  nota  ly  omne,  et  videtur  loqui  liic 
ausa  cau-  confomiiter  dictis  Averrois  et  Alberti,  et 
«» ^"^-      aliorum  phuMum  de  forma   corporeitatis, 

urnt  tan- 

lun  incM-  (\\y'i?'.  inseparal)ihs  est  a  materia  prima  se- 
nmccis.    (.^^^^,^^  gQS  .  ygi  sallem  ut  componit  per- 

fectiora  entia,  oportet  quod  sit  sub  formis 
imperfectioribus  concurrentibus  cum  ea, 
in  ratione  potentiahs,  et  ita  differt  prima 
in  hoc,  eiprima  simpliciter.  Et  hic  semper 
imilatur  opinioncm  do  plurahtato  forma- 
rum,  ut  patet.  Non  tamen  ex  hoc  sequilur 
quod  Doctor  negaret  resoiutionem  lieri 
usquo  ad  matoriam  primam,  saltem  me- 
(hate,  ut  liabet  in  4.  dist.  l\.  ct  stiper  8. 
Metaph.  in  expositione  ;  nisi  forle  loqualur 
hic  famose,    quod   videlur   probabile   ex. 


quibusdam  dictis  consequenter.  Ulterius 
cum  reddit  rationem  illali,  dicens  :  cum 
magis  dependeat  materia,  etc.  intelUge 
sic  :  quia  forma  prima  simpliciler  non  po- 
tost  informare  niateriam  quamcumque, 
sed  determinatam  quam  sibi  delerminat, 
et  a  qua  dependet  quodammodo  in  sub- 
sistendo.  fgitur  materia  prima  simpliciter, 
qua>  est  minoris  entitalis,  et  majoris  per 
consequens  dependenti;c,  non  potest  sic 
nudaconcurrercindifferenteradquamcum- 
que  composilionem  immediate  cum  qua- 
cumque  forma,  Sic  potest  e.xponi  iste  lo-  • 
cus,   si  habebis  meliorem,  adde  ut  vis. 

Aliio  persuasiones  ad  probandum  idem  25, 
illatum  de  materia,  satis  clara)  sunt,  el 
licet  apparentes  sint,  possent  tamen  faci- 
lilersolvi.  Prima  procedit  de  resolutione 
non  ultimata,  vide  infra,  particula  de  for- 
ma  in  coynmento  conclusionis  secundve,  et 
seqq.  secunda  non  curril  mullum,  quia 
a^quivocat  de  materiaet  potentia,ut  patet. 

Vigesimalorlia  est  de  identitate  causali     C'^»*'» 

priof  et 

causa^  prioris  et  posterioris  in  essenliali-  iwsterhr 
ter  ordinatis,  conformiter  dictis  supra  in  ejasilem. 
tractatu  deprimo  princip.  ct  2.  dist.  primi, 
quvst.  1.  et  alibi  sffipe.  In  commento  re- 
mittit  se  ad  vigesimam  quartam,  qua^  est 
secunda  sequens,  ut  ordinavimus,  lamen 
est  vigesimaquinta  ;  sed  ponendo  ad  il- 
lam  15,  Extra  feci,  motus  maxime  hac 
rcmissione,  lunc  25.  erit  24.  ut  patct,  et 
probat  clarc  et  subtilitcr  conclusionem. 
QuaTO  supra,  particula  de  agente,  ad  hjec. 

Vigesimaquarta  est  illa  famosa  prima 
Aucloris  de  Gausis,  de  priiicipalitate  cau- 
salitatis  el  intluentia^  prima^  causa\  Obji-  rY\\po?  17 
cit  ibi  consequenter,  quam  objectionem  fonci.  i). 
et  ejus  evasionem  pertractavi  supra,  par- 
ticula  de  agente  sub  quodam  Extra,  pro- 
positione  9.  in  commento  qua^re  ibi.  Ilic 
non  ponit  aliquam  responsionem,  sed  tu 
dices,  ut  ibi  notavi,  ct  plura  considera- 
bis  hic.  Vide  37.  dist.  2.  et  ubi  supra  alle- 
gavitsa'pius  et  apud  anliquos  expositorcs, 
ad  iKccr,  bene  cnucleando.  Causa3  primtc 
ad  inferendum,   sunt  qua»  perfeclius  cons- 

tuunl  inlrinsece,  hujusmodi  sunt  ultinKc 


86 


THEOREMA  XX. 


et  immediat.T,  et  ideo  referl  dicere  cau- 
sam  rcmolam,  el  primam,  iiisi  ;oquivo- 
cando  de  prima.  De  exlrinsecis  vero,  si 
concurrant  ad  inferendum,  posset  dici  e 
contra.  Et  infra  nihil  conlra  Arislotelem 
ex  his  dictis,  si  bene  discutianlur  prajce- 
denlia  et  sequenlia.  Ihec  omnia  proba- 
biliter. 

Vigesimaquinta  est  13.  supra,  in  par- 
ticula  de  agenle,  quam  expone,  et  declara, 
et  defende  ut  ibi.  In  aliquibus  originali- 
bus  ponitur  ibi  qucedam  quotatio,  et  est 
remissio  ad  illam  parLiculam  supra,  et 
numerum  conclusionis  corrige,  secundum 
quod  suppulabis  consequenler. 
20.  Vigesimasexla  est  de  causalitate  causai 

prioris  in  comparatione  ad  posteriorem  in 
ordine  ad  pluralilalem  causatorum,  et 
declarat  se  notanter  correspondenter  dic- 
lis  in  parlicula  de  maleria  et  forma  prius, 
et  recurrit  ad  dicla  in  21.  pra?cedente, 
quam  tamen  22.  notavimus,  sed  corrigen- 
do  ut  dixi  supra,  erit  21. 

Deinde  ad  finem  harum  conclusionum 
ponilur  in  aliquibus  originahbus  quiedam 
littera,  quii;  Extra,  vel  addilio  potesl  dici. 
/Estimo  tamen  quod  sit  Doctoris  quam 
ideo  posuimus,  et  eliani  quia  confirmat 
ordinem  quem  lenui  hi  transmulando 
laboriose  has  conclusiones;  nam  quarta  hic 
eral  penullima  in  aliis,  et  ahu3  de  cajleris. 
Ubi  pulchre  dat  ordinem  harum  conclu- 
sionum,  et  assignat  §.  ut  eliam  ordinavi,  et 
ila  est  intelligendum  in  aliis  locis  hic  ip- 
sum  velle,  ubi  esl  connexio  in  maleria 
conclusionum  ;  et  quia  non  observabalur 
hoc,  vitio  scriptorum,  remissiones  et  alle- 
gationes  in  his  rcbus,  remanserunt  valde 
intricalte,  signavit  etiam  loco  et  §.  varie 
ct  forte  charlas,  et  columnas  in  originali 
suo,  quod  non  fecerunt  alii,  unde  nml- 
luni  hic  turbant  originalia.  Sententiio  ta- 
men  in  se  integra)  sunt,  et  absque  omni 
lali  allegatione  intclligi  possunt. 


THEOREMA    XX. 

SGHOLIUM     I. 

Sequuntur  sexdecira  axiomala  seu  propo- 
siliones  ramo.sa%  de  materia,  ex  hliilosoplio 
omues  :  quaruui  exactam  expo^itionem  videre 
poies  apud  ipsuui  Doctoiem,  in  iocis  ad  siu- 
guias  citalis.  Prima  estexo.  Metapli.  sequen- 
les  ires  ex  iib.  7.  reiiquae  ex  lib.  8.  Circa  de- 
cimamquiutam  propositiouem,  bciiicetex  ma- 
teria  et  io.ma  tieri  pcr  se  unum,  iu  liitera 
quie  secundum  Mauritiuui  addicio  est,  po- 
uuntur  quatuor  objectiones,  quas  idem  x\lau- 
ritius  solvituum.  iu.  Quomodo  liac  uuuui  pcr 
se  ex  Uiateria  et  rorma,  vidc  Lioctorem  2. 
dist.  li.  quoist.  i.  et  fuse  8.  Melaph.  q.  4. 
Tangitur  objectione  quarta,  an  anima  liabeat 
materiam,  de  quo  Doctor  qmest.  13,  de  Ani- 
ma,  ubi  in  commentario  de  hac  re  egi. 

1.  Malcria  est,  ex  qua  fit  aliquid  in 
cxislenlc. 

Quinto  Metaphys.  cap.  2.  A. 

2.  Materia  est,  qua  rcs  potcst  cssc,  et 
non  csse. 

Septimo  Mctapli.  c  5.  B.  Impossi- 
bile  est  aliquid  factum  esse,  si  nihil  prcc- 
cxistat,  quod  qiiidcm  pars  palam,  matc- 
rin  utiquc  yjrtrs.  Ibidcm  :  pars  ctiam 
pcrtincns  ad  essentiam,  iit  vidctur  7. 
Metaph.  cap.  8.  ct  lib.  8.  cap.  1. 

3.  Materia  nequc  quidy  ncquc  qualc, 
etc.  7.  Mct.  c.  2.  Et  maleria  sccundum 
sc  ignola  est. 

Scptimo  Mctaph.  8.  ct  1.  riiysic. 
est  scibilis  sccimdum  analogiam 
ad  formam. 

4.  Matcria  alia  scnsibilis,  ut  qmclibct 
mobilis. 

Alia  intcUectualis,  ut  Matlicmat. 
7.  ibid. 

5.  Matcriam  dico,  qmv  non  est  hoc 
aliquid,  neque  cns  actu,  polcstatc  est  hoc 
aliquid.  Ex  codcm  primo  omnia,  aut  cx 
cisdem  primis. 

Octavo  Metaph.  cap.  3. 


1. 

20.  prin 
cip. 

Text.  c  4 


Text.c.2 
Text.c.2 
Toit.c.2 
Text.c.3 
Text.  c. 
et  indi 


Text.  c. 

Text.c.3 

T«xt.c.6 


To'xt.c.3 


Text.c.l 


TIIEOREMA  XX. 


87 


ext.c.ll. 


'oxl.c.ll. 


'ext.c.ll. 


'ext  c. 
et  12 


11, 


rext.c.l^. 


rext.c.l2. 


rext.c.14. 


Text.c.14. 


Teit.c.l4. 


Text.c.15. 


Text.c. 
3. 


16. 


6.  Est  tamcn  aliqxm  propria  matcria 
cujuslibet. 

Ibidem  post. 

7.  Quorumdam  altera  materia  ex  ne- 
cessitate. 

8.  Fiunt  plures  matericc  ejusdem,  quan- 
do  cdtcra  allcrius  fuerit  ihidcni.  Contin- 
git  una  existcntc  matcria,  ficri  diversa 
proptcr  movcntem  causam. 

Ibidem. 

9.  Si  ex  altera  materia  convenit  idem 
facere  principium ,  quod  cst  ut  movens. 

Idem  ibidem. 

10.  Si  cdlcra  matcria  ct  movcns,  et 
qnod  factnm  est. 

Ibidem. 

11.  Forsan  naturcdia  scmpiterna  non 
habent  malcriam,  aut  non  talcm,  scd  so- 
lum  sccunduni  locum  mobilcm. 

Ibidcm. 

12.  Qmccumque  sine  transmutari  sunt 
et  non  sunt,  non  cst  corum  matcria. 

Ibidcm. 

13.  Quwcumque  sunt  a  natura  non  sub- 
stantiw,  non  est  in  his  matcria,  sccun- 
dum  quod  subjicitur. 

Ibidem. 

14.  Qmccumque  sic  transnmtantur ,  ut 
ex  mortuo  vivum,  ad  matcriam  oportct 
redire  primam. 

Ibidem. 

15.  Qu(c  causa  existendi  unum  cx  ma- 
teria  el  formal  hoc  quidem  potenlia,  illud 
vero  aclu. 

Ibidem. 

IG.  Qucccumquc  enim  nullam  habent 
materiam,  statim  unumquodque  unum 
cdiquid  est. 

Ibidem,  non  est  alia  caiisa  essen- 
di  unum,  niiUi  illoriim  nota,  caiisa 
scilicet  intrinseca,  qua3  sit  aliquid 
ejus.  Contra  :  formatantuminexis- 
tente  materia?  et  non  informante, 
adhuc  esset  potcntia  et  actus,  et 


tamcn    non  unum;   quid   igitur    in 
composito    prreter  hoc?   Si   ponis 
tertium,  idem  argumentum  de  isto 
quod  de  forma.  Itcm,  in  subjccto 
est  potentia  ad  accidens,  quare  ex 
eis    non  est  unum  per  se?  Quando 
hoc  fit  ex  A,  per  B  agens,  si  aliud 
agens  ageret  ex  A,  numquid  idem 
produceret?  quare  enim  magis  cs^ 
unitas  numeralis  amateria  quam  ef_ 
ficiente,  a  quoplusestesse?  sietiam 
B  producetur  ex  alio  quam  ex  A, 
numquid  idem  facerct?  Quareetiam  Quarema- 
eadem  forma  non  potest  aliam  ma-  formafa- 
teriam  informare,  sicut  e  converso  sTyn,nn) 
de  materia?  Respondco  :  matcria 
simpliciter  quse  scilicet  pcr  se  sub- 
sistit,  et  nihil  informat,  quia  quid- 
quid  est  in  accidente  informat  sub- 
jectum,  sicut  si  materia  sit  in  ani- 
ma,  non  tamen  simplicitcr  pcr  sc 
ens,  ita  quod  nullius  informativa, 
sed  tamen  una  pars  est  potentialis 
rcccptiva    alterius,   quse  est  ejus. 
actus,  et  illa  potest  dici  matcria. 
Contra  :  tunc  materia  accidcntium 
erit  perfectior,  quam  materia  sub- 
stantia)  corporcce,  quia  cst  actus 
alicujus,  et  illa  non.   Re.^pondeo, 
lisec  est  per  se  ens,  et  illa  dcpcn- 
dens. 

SGHOLIUM. 

Girca  conclusionem  socundam  pr;rcodenti.s 
Theoromatis,  ponitur  se^iuens  littcra,  quam 
Mauritius  notavit  additionem,  infert  ad  il- 
lam  conclusionem,  causam  niliil  perfectionis 
accipere  a  causato  ;  unde  cognoscens  con- 
clusionem,  non  ideo  perfectius  cognoscit 
principium,  ex  doct.  3.  dist.  li.  qufcst.  2. 
num.  11.  Vide  ipsum  1.  dist.  8.  qua^st.  5.  Si- 
militer  ex  volitionibus  mediorum,  non  in- 
tenditur  volitio  finis,  do  quo  Doctor  1.  dist. 
1.  qufest.  4.  contra  D.  Tlio;n.  pulclierrime 
disputat.  Gonclusione  7.  bene  docet  rationem 
caustc  dicere  perfectionem  quam  non  dicit 


88 


TIIEOREMA  XX. 


Adililio. 

Concliis.  2. 

Theoicin. 


Nihil  per- 

leclionis 

accipit 

caii:;a  a 

causato. 


^'oUiiilas, 

libere  vuit 

linein  i.  d. 

1.  q.  4. 

Alteriini 

fjividen- 

tiuni  ens 

dicit  per- 

liB4rtionem. 


causatum,  et  hac  via  oninis  causa  est  perfec- 
tior  causato.  De  conclus.  11.  vide  eum  cap.  3. 
conclus.  IG.  (le  primo  princip.  et  locis  ibi  in 
Scholio  citatis,  quibus  docet  unum  eirectum 
non  posse  dependere  ad  plures  causas  tolales 
ejiisdem  generis.  Sequuntur  alicu  optimic  i-e- 
guhe  de  ly  iiiquanlain.  Girca  conclusionem 
duodecimam  ejusdeni  Theor.  hic  ponit  quin- 
que  rationes  suadentes  causam  indetermina- 
tam  non  posse  agere,  nisi  ab  alio  determine- 
tur  ;  quod  in  voluntato  locum  non  habere 
optime  declarat,  solvens  ilias  raliones,  quia 
tantum  currunt  de  causa  indeterminata  non 
suCficiente  ad  elfectuni,  sine  concursu  alte- 
rius,  nou  vero  de  indeterminata  per  se  sut- 
ficieute,  cujusmodi  ost  voluntas. 

Juxta  conclnsionem  secundam  f/enerci- 
lem,  corollarium,  quod  impossibile  est 
causam  inquanlum  talis,  alic/uam  perfec- 
tionem,  vel  intensionem  recipere  a  cau- 
sato,  quia  ejusdem  rationis  intensior 
gradus,  et  alius,  vel  intensior  perfectior ; 
igitur  si  ille  ah  e/fectu,  et  tota  entitas 
causa\  CoroUaria  :  igitur  cognoscens 
conclusionem ,  non  perfectius  inleUigit 
principium,  licet  extensius,  quia  in  plu- 
ribus.  Sic  voluntas  ex  voUtionibus  entium 
ad  finem,  non  crescit  in  volendo  finem ; 
igilur  semper  summo  conatu  vuU  iUum, 
vel  sibi  subest  iUa  voUtio  sicut  cdiw. 

Juxta  septimam  concUisionem  nota, 
quod  causa  in  generc  dicit  cdiquid  sitnpU- 
citer  perfectionis,  quicc  semper  cdtcrum 
dividentium  ens,  est  tale,  quia  aUcrum 
convenit  Deo,  tamen  sicul  iinum  in  aU- 
quo  inferiori,  ut  in  continuo,  non  est 
simpUciter  perfectio;  sic  causa  in  infe- 
riori,  non  dicil  aUquid  simpUciter  per- 
fectionis,  quia  secundum  terliam,  duo 
genera  causw  incUtdunt  rationem  partis, 
ct  ita  potcnticdis ,  ct  Umitati,  et  imperfec- 
ti,  unde  non  transferuntur  ad  Deum. 
Duo  aUa  genera  snnt  simpUciter  perfec- 
tionis.  Juxla  concUisionem  11,  nota  con- 
vcisam,  sciUcct  quod  aUcra  causa  cst 
cUtcrius,   sire  quod  impossibile  est  duas 


causas  per  se,  ct  sufficicntes  in  codem 
genere  causw  et  ejusdem  ordinis,  esse 
ejusdem  cffectus,  quod  probatur  ex  dcfi- 
nilione  causa^  :  Quia  eliamsequitur  nnam 
superfluere,  imo  niliil  facere,  et  ita  non 
esse  causam,  quia  si  per  hanc  sufficienter 
est,  non  igitur  per  cdiam.  Confirmatur  : 
si  pcr  lianc  sufficienter  est  in  lioc  genere 
et  ordine  causw,  quocumque  aUo  amoto, 
adliuc  sic  per  hanc  est,  et  ila  iUo  cdio 
amoto,  quo  aulem  amolo,  res  sufficicntcr 
cst  iUud  non  est  causa.  Probalur  etiam 
tertio  modo,  quia  idem  non  referlur  pri- 
mo  ad  diversa.  Conlra  :  de  Patre  ct  FiUo 
rcspectu  Spiritus  sancti,  et  universaUter 
quando  duo  agunt,  ct  aUerum  posset  per 
se.  Vcdet  instantia  objecti  13.  3.  siib. 

Inquanlum  ctim  sit  nota  caiiSciG  per 
se,  stricte  tamen  accipitiir,  in- 
quantum  pro  causa  pmecisa  et 
proxima. 

Sic  videtur  idem  cum  primo,  quod  ad- 
dit  super  per  se. 

Inquantum  communiter  potest  esse 
nota  cujusque  caus»  secundum  ge- 
nus,  et  cujuscumque  differentisG  in 
quolibet  genere. 

Puta  jjroximce  remotw,  etc.  sed  non 
causw  per  aecidens. 

Sequcns  inquantum  non  semper 
accipitur  pro  suo  formali,  nec  il- 
lud  non  ita  est  causa,  sed  totum. 

Et  hoc  potesl  csse  vel  primo,  vel  secun- 
dum  partem,  ct  lianc  vel  iUam. 

()uod  quid  per  se  incst  sui^eriori 
et  inferiori,  et  ita  inquantum. 

Sed  non  inferiori  primo,  nec  per  se, 
ratione  fornudis  ejus,  sed  materiaUs  ejus. 

Sicut  causa  dividitur  in  necessa- 
riam  in  pluribus,  et  contingentem 
ad  utrumlibet,  sic  inquantum  potest 
notare  quamlibet. 

Cnde  ratio  sequitur;  ergo  omnis  nec 
necessario.  Contra  :  primo  Priorum,  in" 


Unins  ef-l 
fectus  noil 

possnnt 
esse  duael 
caus;e  eji 
dem  lieu 
ris. 


Iitqu:inUini[ 

'Hiila  vtii/xUf 


Inqnanlun" 
iiiniij  ]Mr- 
leiii,  iiiiuc 
lohiiH  re- 
diiplicat. 


TUEOUEMA  XX. 


89 


qnnnlum  honum;  ergo  omne  honum.  Ifcm  loquilur  dc  volunlate  :  si  aulcm  dc  scicn- 

1.   Pos/crior.    ])CV    so,   prrcsnpponit  dc  tia,    vcl   arle,    potcst  cxponi    qnod    illa 

omm,  et  id  iiicludil  ncccssario.  esl  oppositorum,  sed  insufficiens  causa, 

licspondco,  omne  honnm,  bene  sequitnr  qnia  tantnm  dircctiva  :  directio  antcm 

intclligendo  sic  consequens,  sciliccl  potest  non  sufficil  sine  imperio  ct  exccutione  ; 

csse  per  se  causa  in  dcmonstrafivis,  inclu-  causa  autcm  indelerminala,  quia  cst  in- 

dit  necessario  non  omne  de  omni.  snfficicns  nnnquam  altcrnm  prodncil  nisi 

Quando  quis  qusesiveritquid  cau-  idiud  addatur,  sic  potcst  infcUigi  concln- 


T-Kl.n.l?, 
Texl.u.lO 


sa,  oportet  omnes  dicerc,  et  proxi- 
mas,  et  circa  substantias  genera- 
biles. 

Oporlel  omnes  cognosccre  8.  Mcfaph 
c.  3.  Nota,  conclusio  gencralis  12.  proha. 
tur  :  tumper  Aristofclcm  9.  Mctap/tysic. 
c.  4.  polcntiarafionalis,  quia  cst  unacon- 
Irariorum,  non  nccesse  cst  quod  faciat, 
quia  tunc  simul  faccret  confraria,  quarc 
ncccsse  cdferum  cssc,  quod  proprium  esf, 
dico  hic  appetilum,  aul  prohcercsim.  Tum, 
quia  qnare  magis  fieret  quam  qnicscerctl 
Quarc  cliam  magis  fieret  hoc  quam  illud? 
Tum,  quia  si  communis  csf,  oportel  quod 
haheat  in  se  virtiifes  conlrarias,  quia  ca- 
dem  virtus  non  csl  ad  opposita.  Tnm, 
qnia  si  non  csl  dare,  quare  magis  facial 
quam  quiescat,  non  est  dare  quare  magis 
dat  esse  effectui  quam  non,  ct  ita  ncc 
qnare  effectns  magis  cst  quam  non  esf, 
cum  idco  sit,  quia  causa  dat.   Tum,  quia 


sio  principalis.  Causa  anfem  indetermi- 
nala,  quia  plus  quam  snfficiens,  plus 
potest  sinc  altcro  quam  deferminata,  vel 
limitcUa  ;  unde  fortc  simplicifer  est  ma- 
gis  nohilifatis  in  cansa,  contingentia  in 
causando,  quam  necessitas. 

Contra  :  effectns  neccssarius  est  nohi- 
lior  conlingente ;  igilnr  ef  causa.  liespon- 
dco,  antecedens  esl  vcrum  coitcris  pari- 
hus,  prcecise  autem  effectus  in  sc  necessa- 
rius,  non  autem  ad  qncm  causa  neccssa- 
rio  determinatur.  Similiter  causa  con- 
tingens  propfcr  dcfectum  actualitatis  ad 
cansandum,  est  minus  nohilis  causa  neccs- 
saria,  non  contingens  proptcr  domininm 
snpcr  opposita.  SimUiter  confingcnfia  in 
causando  est  magis  nohUitatis  quam  ne- 
ccssitas,  prcecipuc  respeetu  causati  non 
achequati  succ  virluti,  sicut  et  causarc 
mnlta  quam  unum  tantum  in  hujusmodi. 

Ad  sceundum,  non  est  cdincl  quarc  nisi 


Caiisa  in- 
(leternuna-' 
ta,  alia  in- 
sufliciens, 
alia  surii- 
ciens. 


Ciasa  co.i- 

tiiiLieus, 

noliilioi" 

nec.>ssuri.i 

et  quando? 


Vo!unt:is 
ilelenniuat 

i-e. 
Voluulns 
i!liiiiil;4.c 
viiliUis. 


plus  dicit  csse  causam  in  actu  quam  in  <^«'«««  sufficicns,  non  quia  determinatur 

hahilu,  ct  prius  cst  in  acfu  quam  cffectns  volcndo,  tune  cnim  vcllet  hoc,  quia  vult 

sil.  Nota,  conclusio  cst  fcdsa  de  volunfa-  "^^- 

te,  ct  prohafiones  non  vcdcnl,  quia  ad  fa-  ^^^  lertium,  hahet  unam  virtufem  illi- 

eiendum  cdiquid,  non  oportet  dare  can-  mitcdam  rcspectu  contrariorum. 

sam,  nisiperse  sufficienfem.  Et  si  quce-  '^^^  quartum,   non  est  causa  quare  dat 

ritur,   quarc  de  cffecfu  sufftcicnter  res-  ^^«s^  natura  cjus,  qucc  cst  immediata  cau- 

pondefur  per   tcdem    causam  ?   volnntas  *«  f^«'*f^*'   c"'«  f^«^  ct  non  dandi  cum  non 

autcm   cst   causa  sufficicns  omnis  actus  ^^^d,  et  tamen  cst  cansa  quare  cffcctus  cst, 

sni,  cf  quasi  illimifafce  virtutis,  qnia  lihe-  7"««  scilicel  causa  dat  essc,  scd  illud 


An  plus 
tli  •  it  c;in- 
sa  in  aclu, 

(|u  iin  in 

IkiIjiIu. 


ra  virtuaiitcr  respectu  actus  cl  ejus  oppo- 
sili,  et  rcspecfu  actnum  oppositorum ,  et 
ita  causa  commnnis,  tamcn  sic  commnnis, 
qur)d  efiam  propria,  quia  immedialcc. 
Ad  primam  propositionem  negatur,  si 


dare  non  hahcf  causam  deierminatam. 

Ad  quintum,  nihil  plus  est  in  cansa 
nisi  quod  una  relatio  consequitnr,  quce 
non  consequifur,  quanclo  non  prcecedit 
causationcm  ;  tum,  quia  fundatur  super 


90 


TIIEOIIEMA  XX. 


cam  ;  him  quia  esl  ad  tcrmimnn  prodiio- 
tuin  pcr  aclioncm. 

ANNOTATIONES. 

Sequitur  illa  parlicula  :  Maleria  est,  etc. 
ubi  specialem  digressum  facit  de  maleria, 
sed  omnia  sunt  ex  sentenliis  Aristotelis 
liinc  inde  ut  Doctor  allegal,  et  loca  assi- 
gnavimus.  Ubi  adverlat  lector,  quod  non 
curavi  in  his  quotationibus,  ulaliquihujus 
felatis  curiosa  superfluitate  et  ostenta- 
lione  frivola,  modo  Leg-islarum,  descen- 
dere  in  allegando  particulas  commento- 
rum  et  capitulorum,  et  gg.  etc.  hujusmo- 
di  ;  hoc  enim  est  perdere  tempus  in  le- 
gendo,  in  conferendo  vero  fuga  etfumus. 
Graeci  namquo  rationem  qutorunt,  leste 
Paulo,  et  non  signa,  nec  teslimonium,  nisi 
raro  ,  vide  Aristotelem  2.  Melaph.  t.  c.  14. 
et  inde,  ubi  reprehendit  hunc  modum.  Qui 
ergo  voluerit  sic  descendere,  descendat 
ipse.  Ego  vero  ascendere  intendo,  et  cum 
Platone  quiescere  in  speciaUssimis,  vel 
saltem  cum  Scoto  in  individuis.  Paucis 
ergo  in  hac  parte  me  expediam.  Gompu- 
lum  propositionura,  quarum  aliquai  sunt 
definitiones,  aliquco  petitiones  vel  conclu- 
siones,  consideret  lector,  et  majorem  vel 
minorem  numerum,  ut  placueril,  adinve- 
niat,  vel  contenlus  numero  assignato  pro- 
cedat  ;  quanlum  enim  ad  hoc  magislrali- 
ler  omnia  senlio,  et  non  aulhentice  vel 
assertive.  Examinabis  omnia  qua^  dicun- 
tur  hic  de  materia,  ut  copiose  habes  in 
doclrina  hujus.  Qua^re  7.  et  8.  Melaph.  in 
quxst ionibus  et  expositione.  Vide  12.  dist. 
2.  et  14.  ejusdem.  3.  etiamdisl.  2.  et  maxi- 
me  in  antiquis,  specialiter  in  Bona.  QuaM*e 
et  12.  disl.  ejusdem  43.  et  41.  diU.  4.  Vide 
vcrbum  Aristutelis,  Forsan  naturalia  sem- 
pilerna,  etc.  Extende  etiam  dicta  ad  varie- 
talem  expositionum  auctorum  in  Aristote- 
lem.  IHc  si  volueris,  imitabere  Averroem 
ubicumque  non  digreditur  a  verbis  Aristo- 
tclis,  et  intellectu  sincero  Scotico;  ubi 
vero  per  se  vadit,  penitus  omitlatur,  nisi 
in  materia  indifYerenti.  Sormo  de  materia 


est  satis  difficilis,  quia  objectum  incertum 

et  minime  entitatis,  et  fundamenlum  de- 

bile,  hcet  omnium  radicale.  Quod  autem  Maieria 

materia  est  hoc  ahquid,  et  ens  actu,  et  ^luiT/em 

inteUigibihs  per  se,  et  quomodo  non  prin-  "1''/^J'I'^^' 

cipium  individuationis  primum,  et  quali- 

ter  debet  intelligi  illa  ultima  de  immate- 

rialibus,  habes  ubi  supra,  salvando  sem- 

per  Philosophum.  Ca3lera  relinquo  lectori 

in  hac  particula,  angustia  temporis  pra;pe- 

ditus. 

Seqailur  ibidem  qua}dam  liltera,  vario         0. 
tamen  modo  in  originahbus  situata,  qua? 
potest  poni  Extra,  vel  additio,  ibi  :  Con- 
tra,  forma  tantum  inexistente,  etc,  usque 
il!uc  :  Juxta  conclusionem  secundam,  etc. 
Prima  objectio  est  contra  illud,  quod  dici-  ,£„  ^oroi/r 
tur  di^  unitale  compositi  ex  maleria  et  for-  *"''*'-''  P"!"- 
ma,  in  propositionibus  uUimis  de  materia,    foDnan- 
et  potest  solvi,  vel  quod  casus  esl  impos-  Xon  potr:-' 
sibilis,  ita  quod  materiam  informari,  est  ^■'.''''* ''"'' 
formam  inexistere,  saltem  concomitanter  unn  cau- 

,       s(v  inirin- 

de  necessitale.  Sed  pondera  bene  an  m-  seciv  ap~ 
formare  dicat  actionem.  Vide  infj'a,  in  ^^'iaue 
commenio  19.  parliculas  sequentis.  Vel  de-  f?«^'<'P- 
lur  secundum,  scihcet  quod  sit  tertia  enti- 
tas,  non  lamen  sine  informatione  materia) 
a  forma.  Licel  enim  prima  causa  possit 
suspendere  causalitalem  extrinsecam  infe- 
rioris  caus^e,  non  tamen  intrinsecam,  fac- 
ta  tali  approximatione,  cum  cioleris  dispo- 
silionibus  requisitis  assistentibus.  Vide  ta- 
men  iJifra  particula  sequente  in  commento 
13.  ad  hsic  notanler,  et  in  commento  19. 
Ulterius,  potest  negari  quod  infertur  de 
tertio,  quod  non  est  informans,  sed  lolius 
form;c  quidditatem  declarans.  Ad  secun- 
dam  objectionem  respondet  Philosophus 
in  litlera  8.  Metaph.  ad  fuiem,  et  iste  ple- 
rumque,  quia  scilicet  hiec  potentia,  et  hic 
actus  sunt  lales,  et  ilU  tales.  Quicre  12. 
dist.  4.  et  alibi  ut  7.  et  8.  Metaph.  supra. 
Sed  plures  ali»  declarationes  possent  ad- 
di,  licet  radicalis  causa  sil  illa.  Gonsidera 
an  forle  velit  has  objecliones  currere,  vel 
saltcm  quod  Philosophus  dicta  non  probat, 
hcet  communia  et  vera  sint  ubique. 
Deinde  ibi  :   Quando  hoc  fit  ex  A,  etc.        lo. 


THEOREMA.  XX. 


91 


movet  quacdam  dubia,  et  non  est  depen- 

dentia  ex  dictis,  et  sunt  Iria  vel  quatuor, 

quai  tanien  non  solvit  hic,    et  possunt  ap- 

plicari  ad  propositiones  supra  de  identita- 

te,  vel  alietate   maleruc  et  movenlis,  et 

proportionaliter  ejus  quod  fit.  Pro  primo 

dubio  vide  in  2.  dist.  20.  quaest.  2.  et  43.  4. 

quaest.  3.  art.  1.  e/  2.  egregie. 

Unitasper     Ad  secundum,  videlur  quod  Philosoplius 

^ifa  ma-  veht  unilalem  utriusque  requiri,  uL  patet 

tcria,      jn  httera  8.  Metaph.  ubi  supra  in  proposi- 

fonm,  vei  liombus.  Sed  quod  a  materia  magis  quam 

a:'ente     ^^  efficiente  sit  unitas,  polesL  esse  ratio, 

quia  inlrinsece  constituil  entitatem,  et  ita 

dat  uailatem.  Et  quod  dicitur  quod  magis 

ab  efficiente  est  me,  potest  negari.  Vel 

aliter,  quod  comparatio  debet  esse  in  uni- 

voco,    alia  et  alia  esl  habitudo,  ad  aliam 

el  aliam  causam,  ut  supra  dixit.   Secus 

etiam  est  de  esse  formtc  et  de  essj  toLius. 

Ad  idem  polesL  dici  quod  non,  quia  requi- 

ritur  idenlitas  matericC.  Uli  tamen  qui  for- 

mam  dicunl  esse  lotum  esse,  haberent  ali- 

ter  dicere. 

Ad  quartum  videtur  responsio  sequens 
declarare  inLellectum  dubii,  de  qua  vide- 
licet  materia  debeL  inteUigi,  licet  non  mul- 
tum  ad  proposilum  apparet  esse.  Sed  ad 
aliud,  quomodo  videUcet  in  accidenLibus 
est  materia,  cum  accidens  et  intrinseca 
omnia  sibi,  sint  actus  el  forma?  Potest  er- 
go  dici,  quod  major  eslindifferenUa  mate- 
liai  quam  form;c  :  Nam  activorum  aclus, 
elc.  et  membra  leonis,  elc.  quicrit  ergo  for- 
ma  dispositionem  ia  materia  delerminata, 
non  e  contra,  maxime  loquendo  de  prima 
simpUciler,  stante  etiam  unitate  prioris, 
Koia  pro  ^^  plurificatio  in  posLeriori.  Illa  vero  res- 
niateria    ponsio  sequons  esL  valde  notabiiis  de  ma- 

a.sscrenda  ' 

in  anjma  leria  accideuLis  et  animcc  iatellectiva), 
ponendo  ibi  materiam.  Vide  supra  7.  Me- 
taph.  et  8.  et  super  lib.  de  Anima  15.  quxst. 
hujus.  Et  replica  sequens  et  ejus  solutio, 
comparando  materiam  accidentis  ad  ma- 
leriam  substanLia)  corporeic,  sunl  notabi- 
les  et  salis  clara).  Adde  plura  hic,  ut  vo- 
lueris. 
11.  Consequenter  additur  ibi  quoedam  longa 


radonali. 


litLcra,  quam  addilionem  nolavimus  ;  com- 
muniter  tamen  ponitur  In  originalibus,  ct 
plura  subtilia  eL  uliUa  conLinel,  quare  si 
leclori  videbitur  ad  sua  loca  applicetur 
diligenter.  Transmulavimus  autem  lilte- 
ram  ibi,  aUter  quam  communiter  habetur, 
propLer  convenientiam  ad  ordinem  con- 
clusionum  qu;c  quotantur.  Infert  ergo 
primo  coroUarium  ex  secunda  conclusione 
generali,  vel  universaU,  supra  ibi,  scilicet, 
Causa  naturaliter  est  prior,  etc.  ubi  com- 
paratnolanLer  perfectionem  causa^  ad  per^ 
fectionem  causati,  quod  bene  examinabis. 
Ex  quo  aUam  coroUariam  proposilionem 
infert  de  cogniLione  conclusionis  et  prin- 
cipii,  valde  notanter,  et  potest  confirmari 
ex  dictis  ejus  8.  d.  1.  q.  fvi.  et  applicat 
singularissime  in  simUi  ad  actus  voluntatis 
circa  finem  et  media  ad  ipsum,  conformi- 
ter  dictis  inprimo  d.  \.  q.  4.  et  in  4.  d.  49. 
q.  10.  et  in  quodlib.  qucest.  16.  et  littera 
satis  clara  est,  sed  bene  ponderanda. 

Deinde  circa  dicta  in  seplima  conclusio-  i^- 
ne  generaU,  ut  ordinavimus,  ponit  aliud 
notabile  de  perfectione  causarum,  et  ha- 
bet  ponderari,  2.  et  8.  dist.  \.et  1.  dist.  2. 
ct  supra  in  tractatu  de  primo  principio,  et 
aUbi  sjicpe.  Ibi  nota  et  pondera  exemplum, 
quod  adducit  de  uno,  et  cum  dicit,  quia 
secundum  tertiam,  etc.  ut  communiter  tex- 
tus  habetur,  si  referatur  ad  tertiam  con- 
clusionem  ut  eam  ordinavimus,  non  vide- 
lur  ibi  expresse,  nec  impUcite,  nisi  mul- 
tum  remote  posse  sic  scribi,  quia  secun- 
dum  commentum,  scUicet  ejusdem  7.  con- 
clusionis,  et  in  notabiU  quodam,  post  pri- 
mam  divisionem  supra  ante  conclusiones 
generales  habetur.  Vel  pone  septimam  ^^^^^ 
loco  tertiam,  vel  primam,  juxta  alium  ,■«  caasa- 
ordinem.  Posset  eliam  inveniri  in  sequen-  c/mt^iV;'- 
tibus  conclusionibus  de  forma.  Tange  con-  f^'ctionem. 
sequenLer  ibi  plura  pro  et  contra  de  attri- 
buLis,  eL  quomodo  accipit  genera  causa- 
rum,  cum  dicit  quod  duo  aUa  sunt  simpli- 
citer  perfectionis,  quia  insLanLia  est  pri- 
ma  qusest.  quodlib.  art.  1.  par.  2.  ubi  dicit 
quod  nulla  relatio  est  simpliciter  perfec- 
tionis,   sed  pondera  bene. 


92 


TIIEOUEMA  XX. 


Uniiii  rf-      Consequenler  circa  dicla  in  undecima 

facaiisa'  eonclusicno  generali,  de  correspondenlia 

loiaiis    alielalis  causfe,  el  causali,  quod  inlelliei 

cjiisdi'in  ^  ° 

(jcHc  is.  debot  de  causa  lotali  ejusdem  generis, 
et  ejusdcm  ordlnis.  Vide  5.  Mctaph.  et  2. 
Physicor.  et  supra  in  tractalu  de  primo 
princip.  et  2.  dist.  1.  el  alibi  Scupe  in  doc- 
Irlna  hujus.  Probaliones,  quas  hic  adducit 
in  fine  conlra  3.  probalionem,  exo.Me- 
taph.  implicite,  texl.  com.  20.  quamdam 
inslanliam,  qualiler,  scilicct  Pater  ell^ilius 
referunlur  a'que  primo  ad  Spirilum  sanc- 
lum,  et  e  conlr.i  :  et  unioersalius,  inquit, 
quando  duo  agunt,  clc.  el  addiluribi  com- 
numitcr  qua'dam  remissio  seu  quotalio, 
et  posseL  poni  2].  sub  sciliccl  parlicuhi  dc 
forma.  Vel  forle  enumerat  conclusioncs 
a  principio.  Posset  etiam  supra  particula 
conclusianum  universaUuin  assignari,  et 
ila  loco  sub  poneretur  supra.  Ne  forle 
eliam  remiltit  se  plerumque  ad  conclu- 
siones  Physicorum,  et  Traclatum  de  pri- 
mo  i)rincipio.  Ad  oljjcctionem  tamen  in 
se,  potest  dici  quanlum  ad  priinam  par- 
lem,  quod  non  sunt  duo  spiratores,  sed 
unus.  PaLct  12.  disf,  1.  est  enim  uniLas 
fundamenti  ct  principii,  el  lerminus 
Fiiiussuju  eliam  formalis.  Posset  eliam  ponderari  il)i 
nnus  sin-  ^  j,^  orii'-inis  in  spirando,  et  ita  nei>'ari 
assumplum.  Quod  universaliLer  tangitur, 
patet  quod  sunt  tan((uam  unum  in  taU 
casu,  scilicet  lolale,  et  sic  loquiLur  Philo- 
sophus. 
13.  tJltcriussequunluril)i  proposilionesqua)- 

dam  de  ly  inquantum,  et  aliis  sig-nis  seu 
dictionibus  rcduplicativis,  eodem  modo, 
et  varic  siluanLur  in  ori^'iiialibus.  Nam  in 
aliquibus  poiunilur  inlcr  illas  conclusionc-s 
g'cncrales  ad  lincm,  in  aliis  vero  imme- 
diate  post  illas  proposilionos  de  m;iteria, 
in  aliis,  ut  ordinavimus,  iu  aliis  quoque 
totalitcr  omiLLunLur.  Sed  quomodocumque 
ordinentur,  salis  pulchra^  sunt  et  ad  pro- 
posiLum  in  materia  de  causis,  ideo  hic 
sub  additionc  eas  ordinavi.  Leg-anlur  quia 
snpiunl,  cl  posset  assig-nari  parlicula  pcr 
se,  ista  in  qua  Iraclantur,  ut  voluerit  lec- 
tor.  Prirna  clara  est  et  communis  distinc- 


tio  de  ly  inquantum  et  causa;  et  secunda  inquan- 
simihter,  si  ponanLur  dua;,    nam  secunda  i,ti  qKun- 
posset  poni  pars  prioris.  Terlia  est  noLa- ,|'',7/''jJ,"^_ 
bilis  :  nam  aliquando  sequcns  ipsum  in- duqnc ],ur- 
quanlum,  poLesL  accipi  pro  se  lolo,  ut  ho- 
mo  inquanLum  homo,  LrisLaLur  vel  g-ene- 
ralur;  vcl  pro  ejus  formali,  uL  homo  in- 
quanLum  homo  intelligil,  vel  est  risibilis; 
vel  pro  parle  materiali,  ul  homo,  inquan- 
lum  homo  cst  cx  lerra,  vel  clemenLis,  vel 
corrupLibilis,  vel  mortalis,  elc.  Quarta  pro-    Cnnvc- 
posiUo  est  valdc  singularis.  Ubi  adverte  sVi.'(;Vr/,',- 
quod  DocLor,  ibi  capil  materialc  in  inferio-  '''•  T'  '"^'■' 
ri,  pro  quiddiLaLe  vcl  nalura  conLracla,  eL 
iLa  differenLii  individualis  dicercLur  forma- 
le  SocraLis,  ratione  cujus  non  est  risibilis, 
sed  ratione  humanilatis.  An  propositio  pos- 
sitconverti,  considera  utscis.  Quinta  pro- 
posiLlo  eUam  esL  pulchra.  Ubi  adverte  quod 
tota  liltera  in  his  usque  ibi :  unde  non  sequi- 
tur,  potest  poni  LexLus,  vel  dividi,  ut  ordi- 
naviin  lexLumcLcommenLum.  Dicitinfine 
illius  5.  quod  non  soquiLur,  verbi  gratia, 
ignis  inquantum  ignis  comburit;  ergo  ne- 
cessario,  clc.  vel  crgo  omnis  ignis,  etc. 
Similiter  exemplifica  de  causa  conlingen- 
li  ad  ulrumliJjeL,    vel  sub    alia  forma  ct 
aliis  vcrbis,  pone  excmplum. 

Et  instat  conlra  se  brevibus  cx  1.  Prio-  H- 
rum  text.  c.  35.  et  1.  Posterior,  text.  c.  H. 
et  11.  et  circiter,  et  respondel  signanter 
etbrcviter,  exponendo  utrumquo  locuni. 
Primum  de  possibUilate.  Secundum,  fa- 
ciendo  differentiam  inlcr  necessitatem 
causalilaUs  principii,  respecLu  conclusio- 
nis,  eL  universalitatem  illationis,  et  pon- 
dera  valde.  Vide  super  1.  Posterior.  Pos- 
set  tamen  faciliter  dici  ad  illud  primi  Pos- 
lerior.  quod  ibi  esL  necessiLas  simpliciler, 
non  lanLum  ut  in  pluribus,  et  sic  non  est 
contra  dicLa.  Sed  nota  valde  responsioncm 
Doctoris,  quia  singularis  ct  suslenlabilis. 
Pro  his  explicandis  altius,  vide  Logicos  in 
nuiLcria  de  reduplicaUvis  ut  nosli,  el  de- 
clarationes  istius  in  primo  dist.  1.  quirst. 
2.  et  in  3.  dist.  6.  eMl.  qwcst.  2.  ei  prinio 
Jteporiationum,  dist.  21.  sed  clare  et  doc- 


TllEOKEMA     XXI. 


93 


Irinalilcf  iii  quodlib.  fjnn-st.  3.  aii.  2.  part. 
2.  plura  ponderando. 

Deinde  ibi  :  Quaiido  qu/s  qu,vsieril,  elc. 
ponilur  quifdam  alia  proposilio  ex  8.  Me- 
tapli.  l.  c.  12.  qute  varie  .silualur  in  origi- 
nalibus,  perlinet  lanien  ad  nialeriam  de 
causis  in  ^enerali  uL  palcl,  cL  concordaL 
scnlenLiiu  ArisLoLelis  1.  Phys.  t.  c.  1.  el 
alibi. 

Gonsequenler  ibi  :  Nota,  conclusio  ge- 
ncralis  12.  etc.  rcdiL  ad  proposiLioncni  12. 
universalem  supi-a  probandani,  illam  vi- 
delicel,  causa  indelenninata  ex  se,  cLc. 
el  adduciL  pulcln^e  quinque  probaliones 
Qmmodo  ^J^^-  Qua.'re  in  9.  MeLapli.  copiose,  cLalibi 
causa  in-   jn   doctrina   liuius,    uLpoLe  2.  dis'.  2.  et 

aelennnia-  " 

ta  cj;  se,  39.  ct  28.  ct  7.  dist.  ejusdeni.  2.  eliam  Phy- 

delcnni-       .  .       ,  ...  ..       •         i 

naiiir  ab  sicor.  ct  plcruuique  alias  m  anLiquis  ct 
"^'^  -^  modernis.  AdverLe  ad  ulLimam  probalio- 
nem  ibi  :  Titm  quia  plus  daf,  vel  dicit  cau- 
sam  cssc,  etc.  (juia  ibi  inLendiL  quod  causa 
in  actu  plus  liabet  ralionem  caus;i',  quam 
causa  in  lial^ilu;  et  non  esLin  acLu  quam- 
diu  esl  indcLerminaLa,  et  prius  csL  in  acLu 
causa,  quam  effecLus  siL,  quod  verum 
esL,  loquendo  de  absoluLo  causa'.,  sccus 
dc  rcspecLu,  uL  2.  qu:est.  1.  dist.  2.  liaJjcl, 
eL  ubi  ibi  notalur. 
15.  Addit  consequenLcr  aliud  nolabilc,  os- 

lendendo  quod  non  procedil  conclusio  de 
vuIunlaLe,  sed  de  aliis  a  volunLaLc  ;  ubi 
osLcnditillimiLaLionem,  cL  sufficienLiam,  cL 
communiLaLcm,  el  deLcrminaLioncm,  cL 
propricLaLcm  cjus  in  causando.  Qu.crc 
ubi  prius  in  conclusione  illa  12.  et  alibi 
ante  cL  posL  noLavi.  Deinde  respondel 
ad  illas  probaLiones  per  ordinem,  oslen- 
dcndo  quod  non  proccdunL  de  voluntale, 
ubi  c.xponit  in  prima  responsione,  qua-s- 
lionem  illam.  Et  disLinn-uiL  de  causa  inde- 

Aliler  ars, 

aiiter  lo- tcrniinaLa  duplici,    et  qualiLer  aliLer    ars 

Ivntas   in-       ,        ...  .     •     i    ■  •       •  i      i  • . 

deiermi-  vcl  scicnLia  esL  mdelernnnaLa,    ct  aliLcr 

Contin-    "vol^-^^l-as ;  et  uILimo  quomodo  conlingcn- 

gevtia  710-  lia  esL  nobilior  condiLio  caus;c  quam  ne- 

bilior,  , 

quam  ne-  cessilas.  Et  licct  loqualur  cum  forsan  liic, 
causa.     ^li^^^  Lamen  Iioc  asserit,  ut  8.  dist.  prim. 
quxst.  finali.  ct  Sd^dist  ejusdem,  cL  \.dist. 
2.  eL  3.  optime. 


Deindc  rci)licat  contra  rcsponsionem, 
comparando  proporLionaliLcr  effccLus  et 
causas  intcr  se  :  sed  breviter  ibi  posset 
dici,  quod  sicuL  nccessilas  repugnaL  causa', 
iLa  et  effectui,  et  Iioc  loquendo  de  ncces- 
silaLe  nedum  immuLabiliLaLis,  sed  inevila- 
biliLaLis.  Responsio  Lamen  Doctoris  cst 
valdc  nolabilis,  ubi  omnia  verba  rumina- 
bis  bene,  quiaplenasucco. 

Ad  alias  quatuor  probaliones  respondet 
consequenter,  qua'  valde  notabis  ubiquc, 
(|uia  nuilibi  ila  resoIuLe  dixit,  on)nia  sunt 
salis  clara.  Vide  5,  disl.  2.  qua-st.  2.  et  ali- 
bi  ubisupra. 


TIIEOREMA     XXI. 

SGHOLIUM     I. 

1'rinia  propositio  (|uoad  priinain  partein, 
habetiu*  Theor.  17.  coiicl.  3.  et  8.  Metaph. 
({uiL'.st.  I.  ct  :].  uhi  fu.so  ag^it  Doclor,  au  sit 
siniplo.v,  ct  an  suscipiat  inagis  et  miinis. 
(jiiud  sit  perfectior  quam  materia,  liabet  c.  2. 
de  priino  princ.  num.  6.  et  2.  dist.  3.  (xuiest. 
G.  et  dist.  12.  (fu;e>t.'2.  num.  (3.  Tertia  pars 
propositionis  est  clara.  Girea  secundam,  taii- 
git  in  co:iunento  tres  modos  dicondi  de  cau- 
salitate  form;e  ultinue  compositi,  an  scilicet 
inunediate  informet  materiain  primam,  an 
vero  compositum  e.x;  materia  prima  et  Ibr- 
ma  priori,  et  lioc  dupliciter,  sed  niliil  resol- 
vit.  h\  tcrtia  tamen  propositione  tenet  ibr- 
maai  priorem  essc  receptivam  posterioris. 
Quod  ait,  ibrmam  exemplarem  magis  spec- 
tare  ad  genus  efrtcientis,  tenet  1.  dist.  2.  q. 
2.  n.  10.  et  dist.  'iC).  n.  5.  Sequuntur  aliie 
maxiin;e  ex  Philosopho,  de  forma,  do  quibus 
vide  Doctorem  optime  explicantem  singulas, 
in  expositione  textus  Metapliysic;o.  Vide  eum 
etiam  de  (3.  lib.  7.  Metaph.  qucest.  \).  et  de 
aliis,  quiest,  0.  ct  10.  et  lib.  fci.  qu;est.  3.  et  i. 

1.  Fornia  cst  essentia  simplex,  perfcc-  21.  Piin. 
tior  pars  compositi,  el  propria  sibi.  '^'P* 

2.  Forma  cst  forma,  vcl  aclus  materia', 
non  causa  formcdis,  qiiia  nec  pars  com- 
positi  est  forma  et  ccmsa  formalis. 

Contra;  igitur  iinivorsalis.  Rcs-      i. 


94 


TIIEOUEMA  XXI. 


Fonna  cu- 

jtts  psl  ac- 

(m  ? 


An  plnves 

imniediute 

tnuleriam 

infor- 

ment  ? 


pondeo,  si  conccdatur  oppositiim  riim  siibstantialium,  et  incipit  ac- 

conclusionis,  tunc  forma  est  causa  cidens,  quia  illud  non  perlicit  ma- 

duorum  causatorum  et  informati,  teriam  primam  secundumsubstan- 

extra  quod  est  essentialiter,  et  in-  tiam  compositam,  in   specie  cons- 

formati,    cujus    essenti?e    aliquid  titutam.  Sed  hsec  via  videtur  esse 

est  :  si  tamen  illud  possit  dici  in-  contra  octavam. 

formatum,  cumnunquam  sit  infor-  Si  tcneatur  alia  via,   secundum 

mabile  proprie,  ot  tunc  vigesima  quam  currunt  vigesima  quarta  ct 

quarta  inferius  cumtribus  sequen-  tres  scquentcs,  scilicet  quod  for- 

tibus  intelligendae  sunt  de  causato  ma  perfectissima  tantum  perficiat 

formae,  quod  est  compositum,  non  propriumperfectibile,  compositum 

quod  est  materia  prima.  Si  tenca-  scilicet  ex  materia  et  formis  pra3- 

tur  quod  omnes  formse  ordinatpe  cedentibus,    ubi    incipit   accidens, 

perflciunt  materiam  primam,  se-  cum  forma  speciflca  sit  per  se  ra- 


An  fovma  \ 
])ri  n-   sit 
lalio  fe- 

ccplivii 
posleiio- 

rtim  ? 


Qnomodo 

se  Iiubet 

forma  ul- 

iimu  com^ 

2>ositi  (id 

prteceden- 

tcs  f 


cundum  enim  aliquos,  posteriores 
formse  magis  sunt  interminata3 
materise,  et  penetrantespotentiali- 
tatem  ejus,  et  majorem  stabilita- 
tcm  dant  tam  materice  quam  toti 
enti  ;  unde  se  habent  ad  allas  sicut 
radix  ad  ramos,  et  sicut  agcns 
principale  ad  instrumentum.  Ilsec 
positio  ultra  dicit  formam  ultimam 
actuare  tantum  untim,  scilicet  ma- 
teriam  primam,  et  tunc  composi- 
tum  non  v'deretur  unum  nisi  ag- 
grcgationc  ;  cum  nuUa  formarum 
ordinatarum    sit    in    potcntia  ad 


tio  receptiva  propriae  passionis, 
sicut  forma  prior  respectu  postc- 
rioris. 

Itcm,  quarc  non  dicetur  quod 
primum  receptivum  simplicitcr 
cst  forma,  non  tamen  informans, 
sed  subsistens,  sicut  nunc? 

3.  Forma  prior  esl  propria  ralio  rcccp- 
liva  posterioris,  cl  esset  si  per  se  esscl 
iit  videlur. 

4.  Forma  excmplaris  non  csl  fonna 
illius,  cujus  est  excmplar,  scd  magis  pcr- 
tinct  ad  fjenus  causce  efficicntis. 

5.  Si  forma  est  magis  ens  matcria,  crit 


aliam,nccaliquaactusaltcrius,  aut     c^  composito,  propter  eamdem  rationem. 


cum  hoc  quod  actuat  etiam  for- 
mam  quamlibet  intermediam,  et 
etiam  compositum  quodlibct  inter- 
medium,  ct  tunc  vidctur  idem  csse 
actus   multorum,  etiam    totorum 


Septimo  Metaphysicse,  et  juxta 
septimam  conclusionem  universa- 
lem. 

f).  Forma  non  gcneratur. 

Ex  prima,  quia  non  est  divisibi- 


Ttxt.  c.  2. 


et  partium  eorum,  tamcn  ordinato-  lis,  sed  flt  in  alio,  et  compositum 

rum    multorum.    Secundum   hanc  l)er  se,  ibid.  c.  (>. 

viam  locum  lialent  in  formis  ordi-  7.  Forma  cst  in  omni  composito   c.v 

natis,  illa3  qure  cxcluduntur  in  vi-  parlibus  vmterialibus  possibilibus  mancrc 

gcsimaquarta   et  tribus   sequenti-  divisis,  aliud  ab  illis,  nec  ex  illis. 


Tvxl.c.  22. 
el  inde. 


bus;  ct  hoc  loquendo  de  causato 
formse,  sicut  materia  est  ejus  cau- 
satum,  non  sicut  compositum.  Se- 
cundum  hanc  ctiam  vidctur  poni 
possc  ubi  terminatur  ordo  forma- 


Ibidem  ult.  cap. 

8.  Forma  est  principium  esscndi  et  dis- 
tingucndi. 

Octavo  Mctaph.  c.  1.  Sumenda,  ctc. 

9.  Allcrius  malcriiu  alius  cst  actus. 


Tcx.  c.  5. 

ft  inde. 
Tcxt,  c.  8, 


TIIEOREMA  XXI. 


95 


Text.  c.  8. 


Ibidcin,  Palam,  ctc.  convcnit  cuni 
illo  primi  de  Anima  commento  53. 

10.    Quod  quid   est  forince  idcm    sibi 
exislit,  non  sic  compositi. 

Ibidem  c.  2.  a. 
3.  11.    Defiiiitio  non    est  nisi  substantiw 

compositw,  cujus  est  hoc  materia,   illud 
forma. 

Ibidem  D.  Quare  Antislhenici,  etc. 


Ti-xt.  c.  9. 


SGHOLIUM     II. 

Girca  duodecimam,  de  eo  quod  quid  est, 
vide  Doctorem  7.  Metaph.  qu<T-st.  7.  et  2. 
dist.  qu*.st. '■).  ad  3.  et  quomodo  forma'  suiit 
sicut  numeri,  vide  eum  ibi  quixj^t.  7.  et  10. 
De  conclu?.  i:^.  de  simplicitate  accidentis 
vide  eum  8.  Metapli.  quiTost.  1.  et  de  14.  quod 
unum  per  se  fit  ex  materia  et  forma,  vide 
8.  Metaph.  quiest.  4.  ot  2.  dist.  12.  qutest.  1. 
num.  12.  etTheoremate  prieced.  Gonclus.  15. 
liabes  de  primo  princ.  cap.  2.  concl.  7.  et  est 
evidens  ;  16.  etiam  patet,  quia  materia  non 
est  activa  :  et  idem  est  de  quantitate  et  re- 
latione,  quod  intellige  quoad  actiones  simi- 
lium  generativas,  quia  efficiunt  partialiter 
actiones  intentionale-!,  saltem  materia  et 
quantitas,  de  qiio  Doct.  U.  Metaph.  quicst.  0. 
et  7.  Nota  Mauritium  aliter  namerare  has 
conclusiones  quam  notantur  in  margine, 
una  unitate  minores. 

12.  Quod  quid  csty  si  cst,  aliqualilcr 
numerus  hoc  est. 
Qmmodo  Quia  juxta  decimam  quartam 
st«»V'*?^MfUniversalem  ad  indivisibile  statur, 
numert  ?  ^^^.^  spccies  pcr  additionem  varia- 
tur,  quia  aliquo  alio  ab  elementis 
est  unitas,  quia  non  est  magis,  etc. 
Non  adducuntur  istse  similitudines 
de  forma,  cum  non  sit  scrmo  de 
illa,  sed  de  substantia,  quso  potest 
dici  essentia  rei,  cum  hoc  probant 
omnes  similitudines  :  non  enim  for- 
ma  rcsolvitur  in  indivisibilia,  nec 
deiinitur,  nec  ei  aliquid  additur, 
in(|uantum  forma,  (luia  respectu 
additi  fieret   materia,   nec   unitas 


forma)  est  ab  aliquo  alio  ab  ij^sa, 
sicut  unitas  numeri  est  ab  aliquo 
alio  prseterimitates.  Nec  valet,  for- 
ma  non  recipit  magis  secunduin 
speciem,  id  est,  secundum  formam. 

13.  Accidentia  sunt  purw  formw,  non 
habentia  materiam  ex  qua  sunt,  scd 
tantnm  in  qua. 

Octavo    Metaph.  c.   3.   Contra  :  Texi.c.12. 

.  .  .  Accidenlia 

accidentia  conveniunt  realiter  et  non  sunt 

■,.  ,,r,  .  ,  •     •  I  compoxila. 

diiierunt,  non  eodem  ;  igitur 
ita  deflniuntur,  sicut  substantia^ ; 
igitur  ita  composita.  Contra  :  nec 
ita  diversas  operationes  habent, 
nec  transmutatio  possibilis  per 
specificam,  manente  alia,  alioquin 
proximum  subjectum  motus  esset 
actu  per  formam  generis. 

14.  i\on  cst  dubitalio  quare  ex  maleria, 
ct  forma  fit  unum,  nec  propter  aliud 
nisi  proptcr  efficiens. 

8.4.  Ilic  est  qua3stio  bona  mota  4. 
inferius  in  19.  quae  enim  dilfcrentia'^*''^"*''^''' 
est  accidentis  non  informantis  sub- 
jectum,  sed  in  existente  subjccto, 
et  accidcntis  informantis  subjec- 
tum?  et  forma?  substantialis  in- 
existentis  matcrise  non  informan- 
tis  et  informantis  ipsam?  cum  in 
secundo  membro  et  quarto  sit  po- 
tentia  et  actus  actuans,  in  tertio 
et  primo,  actus  non  actuans. 

15.  Quwcumque  carent  materia,  carcnt    Carcm 
ct  /orma,  ac  ideosc  totissunt  una.  et  forma. 

8.  4.   C.  Text.c.lG. 

16.  Per  formam  est  compositum  potens 
ad  agcndum,  non  tamen  pcr  omnon 
quantitatem  relationi,  elc.  non  igitur  ad 
recipicndum. 

Contra   secundam  :    quia  foinna  Coroiia- 
prior  est  propria   ratio  reccptivi 
respectu     posteriorum,     sumitur 
forma  specilica  respcctu  proprice 


rium. 


96 


TllEOUEMA  X\l. 


Qucolibet 

fornia  ha- 

bet  suoiii 

operalio- 

n.in. 


Text.  c.  2. 

et  inde. 
Jn  qilO  (JC- 
uerecausa: 
est  pri- 
mnin  in 
qnolibet 
genere  ? 


passioiiis.  Reqiiirc  siij).   E.    F.  in 
commento  2. 

17.  Ciijuslibct  aclus  primi  esl  aliquis 
aclus  secundus  proprius,  axil  lalis  forma 
viderclur  oliosa. 

.  Hcec  vicletur  falsa  propter  instan- 
tias  in  15.  positas  propter  proba- 
tionem.  Xota  qiiod  alise  actiones 
ab  immanentibus,  non  sunt  prop- 
tcr  se,  sed  propter  terminos ;  si 
igitur  illi  aliunde  habeantur,  sicut 
si  i)er  tales  formas  haberentur, 
nihil  est  otiosum. 

SGHOLIUM     III. 

Vide  Doctorem  in  expositione  textus  pro 
concl.  18.  .Juxta  19.  videtur  niaterianiponen- 
dam  esse  in  accidente,  alioquin  non  liaberet 
Propriam.sedDoctor  in  textu  20.salvat  Philo- 
sophum,  quod  per  materiam  intelligit  sub- 
jectum ;  et  sufflcit  quod  reductive  sit  in  eodem 
genere,  quatenus  perfectibile  por  accidens, 
osto  ipsnm  non  sit  accidens,  quod  probat  esse 
de  mcnte  Philosophi  per  exempla  quio  ad- 
ducit,  vide  eam.  In  vigesimatertia  vult 
formam  posteriorem  in  composito  perficere 
conipositum  pnovium,  non  tantum  materiam, 
de  quo  concl.  2.  tactum  est.  In  vigesimaquarta 
forma  supsrveniens,  non  dat  parfectiones 
pricccdenlium  formarum,  quatenus  ordinata; 
sunt,  alioquin  Deus  posset  informare.  Non 
instes  de  anima  rationali  comparata  ad  sen- 
sitivam,  quia  non  dat  perfectionem  ejus  per 
modum  sensiUva^,  sedeminentius.  De  qiiin- 
que  sequentibas  conclusionibus,  cape  earum 
sen-;um  et  non  curcs  ordinem,  vel  quid  si- 
gnificent  ilhc  Iittera>,  lege  si  vis  conjecturas 
Mauritii. 

18  Iii  omni  gcnere  cst  unum  primum, 
10.  Mctaph.  cap.  ^.  In  quo  genc- 
rc  causai  est  illud  priinum?  lles- 
pondeo,  in  genere  causa)  formalis, 
non  informantis,  ncc  existentis, 
sed  unitive  continentis  :  nec  istud 
tertium  pertinet  ad  genus  efdcicn- 
tis,  sicut  exemplaris,  albuni  non 
causat  clfcctive  nii^rum. 


19. 1)1  omni  gcncre  esl  propria  fornui, 
propria  privatio,  proprium  subjeclum. 
12.  Metaph.  2.  cap. 

20.  Juxta  secundam  univcrsalem,  si  rc- 
latio  fornue  fundetur  super  actioncm ; 
igitur  forma  agit  in  materiam  propriam. 

Contra  :  quid  igitur  est  formain 
informare  materiam,  si  nihil  ultra 
essentiam  hanc  et  illam?  quomodo 
fit  aliquid  tertium  ex  istis  unum, 
nisi  aggregatione,  sicut  si  anima 
in  corpore  ensnon  animaret?  qiia- 
re  non  fieret  ex  materia  et  forma, 
nisi  unum  aggregatione. 

21.  Juxta  scplimam  nota,  opposilum 
cst  verum  de  prima  forma  infornuUiva, 
liccl  non  de  cxemplativa,  nec  uniliva. 

22.  Juxta  nonam,  nihil  quod  cst  cansa 
formalis  alicujus,  cst  cdiquo  alio  genere 
causalitatis  causa  ejusdem. 

23.  Forma  prior  adveniens  postcriori 
dat  perfectionem,  non  tantum  sibi  pro- 
priam,  scd  etiam  postcriori  proprium, 
aliter  non  fieret  unum  ex  materia  et  for- 
ma,  nisi  aggregatione. 

Hsec  probatio  non  videtur  bona  : 
quia  compositum  informatum  j^os- 
teriori  forma  antequam  priorem 
recipiat,  est  in  potentia  propinqua 
ad  illam  priorem,  et  tunc  adliuc 
non  est  in  se  perfectius  sc  :  idem 
autem  quod  primo  est  in  potentia, 
postea  in  actu,  recipit  illud,  aliter 
non  esset  prius  in  potentia  pro- 
pria,  ex9.  Metaph.tcxt.com.  15. 
cx  lioc  a^item  quod  lioc  potentia, 
illud  actus  fit  unum  per  se  ex  eis  8. 
Mctapliysicc-B  conclusio  videtur  fal- 
sa  infra,  perfcctum  concl.  4.  (^uare 
forma  ignis  quae  est  perfectior, 
non  potcst  perficere  informatum 
forma  aquae,  si  tot  formoc  ordina- 
tre  quot  dilferentia^,  et  pra>dicata 
ordinata  in  generc  ?  intcr  scnsiti- 


Texl.   (■11111 
H.t.cl  iiule. 


Qiiifl  (st 
(  oroiain 
tiifi)riti'ir 
materium 


Caiisa 
formalis 
non  coin- 
cidit  cnin 

cliis. 

An  forma 

inforniat 

aliani  for- 

main  f 


0. 


Tlicoi-.  ult.l 


TIIEOKEMA  XXI.  97 

vam  et  specificam  asini,  erunt  tot  28.  Juxla  A.  E,  illa  videlur  hic  mani- 

formce  in  asino  quot  sunt  species  fesla,  cum  nullum  sit  informahilc  prima 

animalis,  si  genus  unica  divisione  forma,  nisi  proprium  disposilwn  ad  ip- 

tantum  in  duas  species  dividitur,  sam. 

quarum    sola    altera    potest   esse  29.  Juxia  A.  F,  inielUgatur  sicut  cx- 

spccialissima  ;  igitur  reliqua  erit  poniiur  quartadecima  anteincojiclusioni' 

genus   intermedium,    et    ita   quot  hus  universiHbus. 
species  animalis  specialissimcT,  tot 

divisiones,  et  tot  genera,  inter  ani-  ANNOT\TIONES 
Nonsunt  mal  ct  asiuum.    Item  ordo  forma- 

^lltpnl  i''iri^  non  videtur  juvare  ad  rema-  Sequitur  illa  pariicula :   Formaest  esse 

dicata.    ^-^endum  idem,    specifica  abjccta   :  s/m/^^ej-,  olcubi  prosequilur  de  causafor- 

illa  (  nim  non  abjicitur,  saltem  ab  m^li  in  speciali,  ponendo  proposiliones 

homine,  nisi  pcrdestructionem  for-  sino-ulares  ol  communes,  ex  fundamentis 

m^  mixti,  quffi  ad  ipsam  disposuit,  ^^^^'^^^^'^'"^^  el  propriis,  sale  Scotico  con- 

•  f  -^    T   ,.^   •  +  -^   ^^^^^^;  dilas,    quas    eliam   brevibus    discurram, 

maxime  si  luit  dispositio  necessi-  ^                                               ' 

,           ,      .  quia  alibi  sa^pehabenlur  ;  et  sicut  prius  in 

tans  ;  si    etiam  mancrct   materia  ,..    ..    , .     ^      .     ,        ,        , 

,..,,„                                ,  alns,  ita  hic  adverlendum  duco  denumero 

disposita  ad  lormam  corruptam,  .     ^-     ,          ,     .      r,,    • 

^                                                     ^  ot  ordine  harum  lantum  Topice,  otut  con- 

pcr  agcns  naturale  posset  illa  m-  ^,^,^^-,^,  ,„,o.is  videbatur  deierminasse. 

^'^^^^-  Prima  propositio,  qua^ost  notificatio  for- 

2i.     Jnxta   vigcsimam,   nunquam  ali-  ^.,.^  X\^^^X  tres  partes,  quarum  prima  est 

qua     forma    informans      polcst   habcre  auctori.s,  et  supra  parlicula  de  agente,  pro- 

perfecliones   aliarum    ordinatarum,    in-  positione  3.    tacLa  ost.  Secunda  pars  est 

quantam  ordinatm.  Philosophi  7.  Melaph.  tixt.  com.  7.  et  inde. 

7.           Quia  tunc  haberet  in   se    prcece-  Terlia  est  suprasicpe  perlractala,  el  infra 

dentem,    non   per  modum  sui,    scd  etiam  tan-etur,  quie  omnia  cxaminenlur, 

per  modum  prsecedentis,  sic  Deus  "^  Plemmque  habet  iste. 

,      •    P                         .      •               .  Secunda  proposilio  est  valde  notabiUs, 

posset     miormare    materiam,    ut  .      ,. 

sufticienter   secundum   unam  per- 


qua)  etiam  habet  tres  vel  quatuor  partes, 
et  fere  omnia  tacta  sunt  supra  in  conclu- 


fectionem  disponat   ad  se,    secun-  sjonibus  generaUbus,  etinfra  magis  oxpli 

dum  aliam ;  ergo,   etc.  Igitur  deci-  cantur.  Objicitconsequentercontra  secun- 

masexta  nihil  valet.  f];,,n  proposilionem,  salis  mirabililer  ;  sod 

25.  Juxta  A.  B,   hic  non  habet  locum,  videtur  inferre  lioc,  quod  tunc  scilicet  se- 

qtiia  formce  nihil  est  creatum,  nisi  cujus  queretur  formam  esse  universalem,  vel, 

illa  est  pars  immcdiatc  constituens  :  sed  ut  alia  originaIiahabent,universalissimum, 

sic  non  esl  de  alia  forma,  quia  illa  cst  lioc  esl  dictu,    cum  compositum  sil  lan- 

simplex  quam    coiimmne,  ideo   causavit  sic,  erit 

an      T     ,     A    r'  11,1  I  '  communis.  Et  videlur  declinare   ad  com-  s«  forma 

Forma        25.   Juxta  A.  L,  non  habet   locum  hic,  taniuinin- 

h-ior  i.i.       •     !>  ■  /.     •  munom  viam,  tnue   ponil   materiam  osse  format 

>erfectior  quia  forma  prior  non  cst  pars  pcrfcctior  ..,.,,..        ...        .^  ,.      maiciam. 


.,,.                    .  .                                  „  causam  individualionis    et   determinalio-    ..  ^    . 

illius    compositi,    cuius  pirs   at    forma  .    .        ,            .     •  ,•,        tr  ,   •       .          •           /■ 

i         '       J       1                 I  nis  m  rebus  materialibus.  Velsic  et  magis     '^aiu 

posterior.  ^^^  propisitum  :   si  omnis   forma   lantum 

27^  Juxta  A.  D.  pluscausat  non  idem  jnformal  materiam,  et  nunquam  est  pars 

causatum  jnxtaproidicta  secundum  aliud,  materiiL',  ut  informetur  tolum,  per  formam 

quod  actuarc,  est  magis  causare.  perfecLiorem  advenienlem;  igitur  tanlum 

Tom  v.  'i 


98 


TIIEOREMA  XXI 


Duplrx  in- 
formaiio 
formce  f 


iO. 


Qiiondo 
accidens 

incipit 
in  tnaic- 

ria  ? 


maleriam  primam  informabit  :  sed  lalis 
forma  qme  immediale  advenit  maleriee 
prim^e,  est  universalis,  ut  patet  de  forma 
corporeitatis,  ergo,  elc.  considera  altius, 
si  nosti  ipse. 

Adhoc  respondendo,  inlroducit  pulclira 
fundamenla.  Primo,  declarando  quid  se- 
queretur  ex  opposito  illius  conclusionis, 
si  daretur.  Ubi  langit  duo  causata  et  du- 
plicem  informationem  formae.  Et  notanter 
dicit  quod  compositum,  de  cujus  essenlia 
est  materia,  non  proprie  dicitur  informa- 
bile,  sed  eslpotius  forma  ipsa  totius,  ut2. 
di8l.  3.  q.  2.  liabet.  Qui  tamen  teneret  op- 
positum  conclusionis,  posset  ad  ha!C  res- 
pondere,  si  compositum  ex  una  forma  et 
niateria,  esset  potentiale respeclusecunda3 
formai,  ideo  hoc  excludit,  cum  dicit  si 
omnes  formse  ordinalae,  etc.  ubi  non  debet 
esse  §.  principium,  sed  httera  continun, 
et  remittit  se  ad  vigesimamquartam  infra, 
et  sequentes  tres.  Ilia  vigesimaquarta  est 
ista  :  Juxla  F.  A.  B.  hic  non  habet  locum, 
etc. 

Deinde  ibi ;  secunium  aliquos,  etc.  tan- 
git  tresmodosdicendide  formis  ordinalis, 
et  primus  habet  duo  dicta.  Secundum  ibi  : 
Jhec  posilio  ullra  dicit,  etc.  et  infertincon- 
veniens  ibi  :  Et  tnnc  composilum  non  vid'3- 
retur  unum,  etc.  qmcre  Thomam  et  Ilen- 
ricum  et  alios  antiquos,ut  nosti.  Secunda 
positio  est  ibi  :  Aut  cum  hoc  quod  etiam 
formam  quamlibet  intermediam,  etc.  Et 
infert  quod  viderelur  ex  hoc  sequi  incon- 
veniens  ibi  :  et  tunc  videlur  idem  esse,  etc. 
et  applical  illum  modum  dicendi  ad  vige- 
simamquartam  et  sequentes  infra,  et  de- 
clarat  ulterius  ubi  incipit  accidens,  quia 
cst  totius  et  non  materhc  primce.  Et  nola 
quod  loquitur  de  accidente  per  accidens. 
Ibi  etiam  declarat  esse  lcrminuni  formarum 
substantialium,  ubi  videlicet  incipit  acci- 
dens.Qu;erchunc  \2.dist.  4.  et  3.  dist.  prim. 
et  2.  Et  ostendit  consequenter  quod  ha^c 
via  repugnat  oclavte  conclusioni  infra. 
Tertiam  opinionem  explicat  ibi  :  Si  tenea- 
lur  alia  via,  elc.  qua^  videtur  magis  sua 
ut  supra,   in  conclusionibus    generaUbus 


et  ahbi  saepe  tangit.  Vide  ante  particulam 
illam  :  Finis  intra,  etc.  in  commenlo  et 
in  4.  distinct.  11.  Quasre  alios  plerumque, 
et  maxime  Varronem  et  sequaces  hujus. 
El  objicit  contra  illam  viam  dupliciter.  Pri- 
mo  interrogative,  ibi  :  uhi  incipit  accidens. 
Secundo,  ibi  :  Item,  quare  non  dicetur, 
etc.  qua3  lamen  faciliter  solvuntur  susti- 
nendo  illum  modum.  Incipiet  enim  acci- 
dens  coaivum  subjecto,  poslerius  nalura 
passione ,  aut  ratione  formae,  aut  materi», 
aut  compositi ,  aut  ab  intrinseco ,  aut 
ab  extrinseco  causetur,  nisi  forte  di- 
cas  ahqua  acudentia  convenire  prius  tem- 
pore  iUi  matericB  totaU,  quod  verum  est  ; 
et  tunc  aliqua  accidentia  pra?cedunl  pas- 
sionem  specificam,  hcet  non  prius  dicantur 
de  specifico  toto. 

Quod  quaerit  de  forma  priore,  palet  8. 
Metaphysic.  non  enim  ut  forma  est,  pcrfi- 
cilur,  sed  ut  pars  totius  perfecUbilis  :  et 
ita  potest  negari,  si  per  se  esset,  quod 
informaretur,  vel  perficeretur,  seu  recipe- 
ret  aham  formam.  Vide  supra,  parUcuIa 
conclusionum  universalium,  conclus.  22. 
in  commento  ad  hsic.  Ubi  adverte,  quod 
hltera  iUa,  sicut  nunc  debet  commulari, 
tamen  illa  fornia  prior  usque,  ibi  :  Forma 
exemplaris,  etc.  ubi  incipit  conclusio  3. 
vel  2.  si  primam  propositionem  ponis  de- 
finiUonem  et  non  conclusionem  :  et  tota 
iUa  littera  perUnet  ad  commentum,  in 
quo  varie  habentur  originalia,  et  ita  com- 
putabisconclusionesper  ordinem,  eterunt 
tantumviginUocto,  velvigintiseptem,  non 
connumerando  primam.  Examinabis  opU- 
meomnia  verba  Docloris,  in  hoc  digressu, 
ubi  illas  tres  vias  sub  dubio  reliquit. 

Deinde  prosequitur  proposiUonem  ter- 
tiam,  vel  secundam,  ut  notavi  de  forma 
exemplari,  et  notanter  conforniiter  dicUs 
in  primodist.  2.  qurest.  1.  in  principio  so- 
lutionis,  ut  supra,  in  illa  particula  :  Finis 
intra,  etc.  declanvi.  Unde  formaexempla- 
ris  potest  comparari,  vel  ad  iUud  in  quo 
est;  vel  ad  illud  ad  quod  est,  seu  subjec- 
Wxo,  ct  objective,  vel  terminative.  Primo 
modo  polcst  recte  dici  forma,  maxime  in 


11. 

Qnouiotl 

formapei 

ficitur. 


Forma 
excmplc 

ris  qii 

modo  cs 

cfficiens 


THEOREMA  XXI. 


99 


creaturis,  et  sic  loquuntur  communiler 
Doctores  :  secundo  modo  reducitur  ad  ef- 
ficiens,  ut  liic  recte  dicit  Doctor  et  alibi. 
In  divinis  forma  exemplaris  polest  dici 
idea,  ut  communiter  ponilur,  qmc  tamen 
Deo  non  est  forma,  quia  tantum  objective 
iiabet  ibi  esse,  nisi  ponatur  respectus  qui- 
dam  rationis.  Potest  etiam  Verbum  divi- 
num  appropriate  appellari  talis  forma,  si- 
cut  ars,  vel  sapientia,  licet  non  «que  rec- 
te.  Essentiale  etiam  scienti»,  vel  arlis, 
polest  sic  nominari,  et  ipsa  essentia  Dei 
radicaliter,  et  volunlas  seu  intelleclus 
praticus  formaliter  seu  propinque. 
12,  Proposiliones  quffi  sequuntur  usque  ad 

nonam,  clane  sunt  ex  determinatione  hu- 
jus  7.  et  8.  iMelaph.  et  ubi  ibi  notavi  copio- 
se  in  doclrina  hujus.  Quod  addit  infra  in 
commento  9.  ibi  :  convenit  cum  illo  primi 
de  Anima,  ubi  originalia  communiler  dis- 
correcta  erant  :  adverte  quod  recitat  ibi 
dictum  Commentatoris  commento  53. 
Membra  leonis  non  differunt  a  membris 
cervi,  nisi  propler  diversitatem,  animse  ab 
anima,  quod  est  contra  Thomistas,  ponen- 
les  materiam  esse  primam  rationem  di- 
vcrsitatis  in  formis,  quia  lunc  circulus.  Sed 
expone  nihilominus  ibidem  \j  propter  in 
auctoritate  Gommentatoris,  nani  neque 
materia  forma>,  nec  e  contra,  est  prima 
ralio  diversilatis. 

Quod  sequilur  de  quo  l  quid  est,  et  de- 
finilione,  quicre  supra  7.  Metaph.  et  8.  et 
considera.  De  compositione  iila,  de  qua 
liquitur  decima,  et fundamenta  Aristotelis 
ibidem  pertractabis,  posuit  enim  imma- 
lerialia  necesse  esse,  elc. 
Species        Tangit  consequenter  in  undecima  nota- 

sunt  sicvt   1  .1-1  1  ?        •  j       £ 

niimen,  biliter,  quomodo  qiioi  quii  est,    seu  spe- 

quomodo  ?  ^jgg  g^^j^  numeri,  perlractando  simililu- 
dine?,  quas  adducitPhIIosophus8./J/e^aM. 
text.  com.  10.  inter  species  et  numeros. 
Conveniunt  enim  quoad  resolvi  in  indivi- 
sibilia,  quoad  non  paii  divisionera,  quoad 
liabere  per  se  uaitatem,  qujad  non  sus- 
cipere  magis  et  minus.  Qutere  in  2.  distA. 
q.l.  et  10.  et  in  primo.  dist.  17.  q.  fin.  et 
supra  8.  Metaph.  Hiec  qualujr  tangit  liic 


breviter,  et  ostendit  quod  non  intelligun- 
tur  de  forma  partis,  sed  de  forma  tolius 
seu  essentia,  velsubslantia  cujuslibet,  ubi 
plura  possunt  ponderari,  et  speciahter  de 
graduatione  formarum. 

Similiter  quod  sequilur  in  duodecima,  P- 
de  simplicilateaccidentium,  palel  supra  7 .  sunt  sim- 
et  8.  Metaph.  et  S.  distinct.  primo.  Qutere  ^Met'.^' 
Avicebron  et  Bonaventuram  et  alios,  ut  ^"'*'*^  ^- 
nosti.  Objectiones  ad  ulramque  partem, 
quas  adducit,  faciliter  solventur.  Prima 
enim  procedit  Metaphysice,  et  ad  mentem 
hujus  et  secundum  veritatem.  Secunda 
vero  Piiysice,  ut  patet,  et  quod  i!  i  irifer- 
tur  ad  finem,considera  an  currit.  Similiter 
in  subslantii?,  ponilur  pluralilas  formarum, 
ibi  tamen  non  addilur  ad  finem,  per  for- 
mam  generis,  in  aliquibus  originalibus,  et 
satis  recle,  sed  terminatur  sic  :  esse  actu, 
vel  sic  :  esset  actus.  Hoc  est  dictu,  ponalur 
albedo  composita  ex  A  et  B.  transmutelur 
B  in  C.  manente  A,  tanquam  forma  com- 
muni  generica,  vel  tanquam  materia,  cum 
tamen  A  sit  actus  formaiis,  sequitur,  sub- 
jectum  Iransmulationis  esse  actu  formali, 
vel  actum  talem,  hoc  dicit  supra  7.  Mo- 
taph.  omnia  videbis,  sed  bene  examinabis 
cuncta. 

Sequens  de  compositione  maleria^,  et 
formiB,  etresultalione  lertias  entitatis  tacta 
est  supra,  parlicula  de  materia  ad  finem, 
et  in  sequentibus  dubiis.  Et  quod  ibi 
tangitur  in  qucesLiine  habente  qualuor 
membra,  potest  diciut  dixi  supra  :  videtur 
enim  quod  primum  membrum  et  tertium 
sint  impossibilia,  nisi  informare  dicalur 
efficere,  quod  non  videtur,  ut  supra  in 
univeisalibus  conclusionibus  diclum  esl, 
quiere  hic  Formalistas,  et  Nominales.  Vide 
super  primo  Pliysicor.  et  2.  et  5.  Melaph. 
bene  p  ^nderando. 

Qujd  additur  in   15.    de  quantitate   et        14. 
relatione,  qu  )d  non  sint  activte,  hmitabis  ^";^^'^^'"'*_ 
ut  scis,  bene  exa-ninando,  et  pondera  ly      '«''"«  ^ 
omne)n,  ut  nosLi.  Objectij  sequens  contra 
secundam  parLem  conclusionis,  qua)  pos- 
set  poni  corollarium,  qualiter  currit  vide 
ubi  se  remittit,    et   sustineri  potest   lan- 


100 


TIIEOREMA  XXI. 


quam   conclusionis   in   mullis.    Palel    de  non   videtur  vera,    elc    in  aliis  sic  :  hsec 

quanlilale  respeclu  qualilalis,  et  de  utra-  probalio   non    videlur  bona,    et    utraque 

que  respeclu  relalionis;  limita  igitur  dic-  liltera   polest  bene    slare.  Aliqua   etiam 

lum,    ponderando   ly  compositum,    et  ly  non  habent  illam  primam  impugnationem 
formam.  Qmere  ubi  supra  et  12.  dist.  4. 
el  in  q.  Prcedicabilium  q.  6.  et  distingue 


de  multiplici  receptione,  in  commento 
etiam  sequentis  16.  declaral  se  Doctor 
liic. 


usque  ibi  :  Quare  forma  ignis,  etc.  exa-  Quarefor. 

ma  ignis 

minabis  illum  digressum  de  pluraiilale  non  infor- 
f(jrmarum  :  sed  illa  difficultas  de  forma  "^'lu^in* 
ignis  comparata  ad  formam  aqua^  facililer  ^°]]'^"f' 
solvitur,    quia  ista»  sunt  specifice  dispa- 


tum  ? 


An  quan-      Nota  vaUle  ea    qu;e  dicit  in  commento     rala;,  ut  patet.  Prima  impugnalio  intendit, 

titas  el  rc-  ... 

latio  sint   16.  Vide  7.   q.  Quoil.   et   alibi  siepe,  iUa 
actna'  ?  fundamenla,  et  pondera  egregie  dislinc- 

tionem  illam  de  actionibus  immanenlibus 

et  transeuntibus.    Et    adverte   quod  ilUne 

instantifc,  de  quibus  loquilur  in  15.  sunt 

istiL'  :  non  tamen  per  omnem  quantilatem, 

etc.   quicre   Averroem   et  alios  antiquos 

Iiic. 
Quomodo       Deinde  quod  tangit,  in  commento   17. 
ent  unum    p^ndera  optime,  et  caste  de  illa  continen- 


pnmum 
qiiolibet 
genere  ? 


tiaunitiva  pertractabis.  Vide  8.  dist.  prim. 
quoest.  2.  principali  oplime.  Supra  etiam 
in  particula  illa  :  Finis  intra,  etc.habet  de 
hac  duplici  forma.  Adde  multa  hic  de  per- 
fecti  )ne,  et  gradibus,  et  excessu  entium. 
15.  Illam  18.  sequentem  expone  ul  supra 

7.  et  8.  Metaph.  habel.  Vide  Averroem  et 
alios  anliquos  12.  Metiph.  Imaginalionem 
Nicolai  Turonensis  examinabis  de  materia 
prima  et  compositione  accidentium. 

Deinde  ponit  alias  conclusiones,  ulpole 
19.  et  sequentes,  referendo  vel  pravsup- 
ponendo  conclusiones  quasdam  universa- 
les  supra.  Ubi  adverte,  quod  illa  objectio 

•Aiias     post  19.  *  potest  cvadl  sustinendo,  ut  dixi 

2^0x1  18.  pj.[Qg^  illam  relalionem  fundari  superab- 
Rolutum  causa^,  licet  Doctor  supra  dixit 
lianc  qua'stionem  esse  bonam,  non  tamen 

j    „.    insolubilcsn.  Vide  ubi  ibinolavietconside- 
fundatar  y^  diligcnter  inslantias,  ct  replicas  ut  scis, 

causiv/  hic.  In  aliquibus  originalibus  signanlur 
hic  ilhc  conclusiones  per  litteras,  in  ali- 
quibus  per  numeros  consuetudine  Docto- 
ris,  ut  notavi  Sii^pe. 

Consequenler  in  22.  pertractal  de  formis 
ordinalis  in  eodem  composilo  singularis- 
sime.  In  aliquibus  originalibus  habclur  in 
principio   commenti  sic  :  hxc  propositio 


16. 
F.si  23. 


quod  illud  quod  est  in  potentia  propin- 
qua  adactum,  perfeclionem  actus  accipit, 
hujusmodi  est  compositum  ex  forma  priori 
et  malerla  ut  dicit,  et  satis  recte. 

Deinde  remiltil  ad  particulam  ultimam 
infra  de  perfecto,  conclus.  4.  Unde  etiam 
potest  confirmari  illud,  quod  supra  de 
divisione  hujus  traclatus  in  particulas 
principales  §.  seu  capitula,  ut  Theoremala 
n  )tavi,  et  non  habetur  in  omnibus  com- 
muniter  illa  remissio.  Vult  etiam,  quasi 
alio  medio  arguendo,  quod  illa  conclusio 
4.  est  contra  istam,  quia  ex  sola  relalione 
ai  perfectius,  minus  perfectum  perficitur  ; 
orgo  non  recipit  propriam  ejus  perfectio- 
nem  in  se  formaliter,  sed  lanlum  termi- 
mtur  ad  ipsam,  quod  infra  ibidem  in 
commento  nono  declaratur  oplime.  Ar- 
guit  consequenter  conlra  Nominales,  po- 
nentes  tol  formas,  quot  pra^dicala  in 
genere  Subslantia\  satis  nolanter ;  sed 
quod  infertur  de  asino,  oportet  limilare, 
scilicet  quod  velit  asinum  esse  ullimam 
speciem  sub  animali.  Vel  quod  loquilur 
de  specialissimis  animalis  supra  asinum 
dumtaxat,  et  non  absolute.  Ullima  ralio 
ibi  nolabilis  est,  sed  limita  eam,  ut  11. 
disl.  4.  exponil.  Qusere  ad  idem  dist.  43.  Forma 
4.  q.  3.  optime.  Nam  hic  plerumque  ulilur  ^compod' 
fundamcntis  communis  viaj,  maxime  ar-  """^|J^'^ 
guendo.  Non  intendit  ergo  quod  non  sinl 
ponend.-c  p'ures  forma^  in  eodem,  sed 
quod  non  tot,  quot  pr{edicala,  noc  uni- 
versaliter  perfectior  est  forma  imperfec- 
tioris,  nec  formam  ul  talem,  sed  compo- 
situm  perficit  ct  informat  superveniens 
])orfectior. 

Sequitur  -23.  conclusio   qua?   conformis        17. 


TIIEOUEMA  XXII. 


lUl 


Quomodo  est  20.  universali  supra  licet  in  illa  quo- 
'nl^clZ^lnet  l^lJone  communiter  originalia  sunt  dis- 
..ndiivam  correcla,  et  est  multum  nolabilis  et  valde 
examinanda,  in  maleria  de  pluralilate  for- 
marum,  et  pondera  cum  dicit,  inquanliDH 
ordinalse,  et  considera  quomodo  inlollec- 
tiva  continet  sensilivam  et  vegelalivam. 
Nota  eliam  cum  dicit  forma  informans, 
ad  differenliam  forma}  eminenlis,  vel 
unilive  conlinenlis,  et  probationem  ex- 
pone  ad  unguem.  Infert  coroUarium  des- 
Iruclivum  16.  universalis  supra.  Ubi  sem- 
per  adverle,  quod  illa  super  qua  ibi  posui 
Exlra,  non  debet  numerari  inter  illas 
universales,  nam  isla  16.  est  17.  ut  habes 
quolalionem,  illa  scilicet,  cansa  qicani.o 
prior,  elc.  Alia  mulla  ibi  addat  leclor. 

Vigesimaquarla  et  qualuor  sequenles, 
de  quibus  fecit  menlionem  prius  in  com- 
mento  secundo,  in  quibus  posuit  lilteras, 
ut  A.  D.  A.  C,  etc.  salis  difficuller  appli- 
cari  possunt,  eo  quod  illai  litlera;  vel 
omissa)  fuerunt  negligenlia  scriptorum,  si 
Doctor  eas  in  originali  suo  in  margine, 
vel  in  principio  propositionum  posuit, 
aut  certe  si  implicite  eas  intellexit,  ab  aliis 
inlelligi  non  curavit,  sed  primMui  credo 
verius.  Unde  breviter  videtur  mihi,  quod 
hic  excludit,  vcl  perlraclat  et  exponit 
quinque  ultimas  conclusionos  universales 
supra,  ita  quod  22.  appellat  B.  et  sic 
per  ordinem.  Per  A.  vero  in  omnibus 
potest  intelligi,  vel  21.  universalis  supra, 
vel  prima  conclusio  hujus  particuUi',  de 
forma,  aut  secunda.  Vel  forte  illa  via 
ultimo  recilata,  supra  in  commenlo  2. 
conclusionis  hujus  particuicC.  Vel  si  volue- 
ris  imaginari  has  litleras,  et  propositiones 
per  eas  assignalas  in  commento  illius  se- 
cundtc  conclusionis,  ubi  recitat  diversas 
opiniones  et  impugnat,  poteris  probabi- 
liler.  Sententia  tamen  proposilionum  in 
se  satis  clara  est.  Quierat  curiosus  lector 
altius,  si  potest,  ne  forle,  licot  minime 
reor,  llesiodi  vel  Empedoclis  sermonibus 
Doctor  voluerit  hic  uti.  Ilic  prolixius  im- 
morari  in  applicatione  varia  harum,  non 
finit  temporis  angustia.   Unde  in  summa 


notandum,  quod  inter  alia  valde  varie  in 
hoc  problemale  procedit  hic  per  totum, 
qualiter  videlicet  forma  prior  se  habet  ad 
posteriorem,  vel  potentiale  ejus  el  ad 
materiam  primam  ;  sed  huic  ullinuo  viic 
magis  adhicrere  videtur,  ut  supra  in  com- 
nienlo  2.  et  ahbi  dixil,  omnes  tamen  vifc 
sustenlabiles  sunt. 


TIIEOREMA    XXII. 

SGHOLIUM     I. 

Clrca  tertiam,  nota  eam  intelligi  de  ageiite 
qaod  repatitur,  acceptis  in  eo  aliquibiis  dis- 
positionibus  ei  iion  conveniontibus  :  undo 
cfeli  non  repatiuntur,  nec  latigantur  agendo 
in  inferiora.  Quod  tangit  de  potontii.-i  anima^ 
quse  fatigantur,  locum  habet  per  ^e  in  cor- 
poreis  tantum,  spirituales  enini  per  se  in- 
fatigabiles  sunt;  hinc  post  excellentia  sen- 
sibilia  niinus  bene  sentimus,  sed  non  sic 
postexcellentia  intelligibilia,  in3.  de  Anima, 
text.  7.  Vide  Doct.  2.  dist.  9.  quajst.  2.  n.  2G. 
Quinta,  quod  agens  sit  prsestantius  pas  o, 
habet  1.  d.  3.  quajst.  8.  num.  2.  et  d.  ii. 
qufest.  2.  ad  primum,  et  2.  d,  2.  q.  ult.  in 
flno,  bene  ibi  respondet  ad  replicam.  Gon- 
clus.  G.  optinie  explicat,  quomodo  agens  tam 
sequivocum  quani  univocum  assimilant  sibi 
passum,  de  quo  Theor.  17.  concl.  9.  ot  10. 
Vide  Doct.  locis  ibidem  in  Scholio  citatis. 
Explicatbene  quando  forma  inducta  pra)sup- 
ponit  contrariam,  vel  incompossibilem,  nem- 
pe  quando  flt  per  motum,  secus  quando  per 
mutationem,  et  explicat  claris  exemplis. 
Vide  eum  2.  dist.  1.  qua^st.  4.  ad  5.  De 
quatuor  conclusionibus,  quarum  mentionem 
facit  in  flne,  vide  Mauritium.  De  instru- 
mento,  de  quo  est7.  concl.  dictum  est  Theor. 
17.  concl.  2.  vide  ibi  Scliolium. 

1.  Oinnc  ar/ens  agit  aliquo,  quod  csl 
forma  ejllS.  22.  princ. 

Pcr  lioc  probatur  dcfinitio  ani- 
mffi  2.  de  Anima,  text.  com.  5.  et 
inde.  Item3.  Pliysic  tcxt.  com.  17. 
species  aliqna  sestimabitur  mo- 
vens.   Instantia  de    intellectu    se- 


102 


TIIEOUEMA  XXII. 


cundum  Commentatorem;  de  cari- 
tate  secundum  Magistrum  Senten- 
tiarum;  de  visionebeata  secundum 
Thom.l.  part  q.  12.  art.  2. 


5.  Omne  agens  est  prcestantius  patiente. 

Augustinus  12.  super  Genes.  et 
Philosophus  1.  de  Generatione  : 
agere  est  formse,  pati  materise,  id 


2.    Illud   quo    agens    agit,    licet    sit     est,  alicujus  inquantum  habet  for- 


Agens 

airendo  de- 

Silitatur, 

quando  ? 


forma  agentis,  cst  tamen  in  gencre  causce 
efficientis  respcctu  cffectus. 

Quo  multiplex,  instrumentum ; 
forma  agentis,  et  haec  elicitiva  de- 
terminativa,  et  ha^c  imperativa, 
regulativa. 

3.  Agcns  naturale  per  continuationcm, 
vel  frerjuc7itiam  actionis  debilitatur. 

Falsum  est  per  se,  verum  pcr 
accidens  quando  repatitur.  Instan- 
tia  de  luminoso  illuminante.  Simi- 
liter  agens  morale,  vcl  intelligens, 
fortiflcatur   per    frequentiam   ac- 


mam  vel  materiam  ;  forma  nobi- 
lior  1.  Met.  sic  igitur  sequitur 
Omne  agcns  prcestantius,  etc.  Contra 
ibidem  cap.  de  Actione  :  contra- 
rietas  requiritur  inter  activum  et 
passivum,  illa  est  ratione  fornuc 
in  utroque,  non  ratione  materise. 
Respondeo,  requiritur  ut  quo  pa- 
titur  materia,  ut  sine  quo  non  in 
passo  unum  contrarium,  sed  aliud 
in  agcnte  requiritur,  ut  quo  ngat  : 
similitcr  loquitur  ibi  de  mutua 
actione  et  passione,   ubi  activum 


2. 

Cap.  29, 
Text.  cooi 
53.  et  cir- 

citer. 

Text.  c. 

Text.  con 

50.  et  in- 

de. 


tionis.   Quare  etiam   potentia  una     etiam  est  passivum. 


Quare 

agrntia 

naturalia 

non  fati- 

yantur  : 

animata 

iic  ? 


agens  intense  impedit  aliam,  6. 
Naturalium  part.  5.  cap.  7.  in  ani- 
matis,  et  non  ita  in  naturalibus 
aliis,  lux  et  color?  Respondeo, 
quia  in  animatis  actionem  utrius- 
que  potentise  concomitatur  actio 
alicujus  tei"tii,  quod  non  potest 
ubique  intcnse  agere.  Contra  :  sic 
substantia  ignis  agit  quando  color, 
et  quando  lux,  etc.  crgo  eadem 
causa  ibi :  similiter  quomodo  sem- 
per  est  sic  in  potentiis  animse? 

4.  In  artificialibus,  ad  genus  caiisce 
efficientis  concurrunt  impcrans,  dirigcns 
ct  exequens. 

Sed  per  tertium  per  se  est  effl- 
ciens  proximum,  per  alia  duo  non  : 


Iniperans, 
dirigens, 
exrquens, 

sunt  rffi-  scd  nuia  habens  virtutem  superio-     formaliter;  aliquo  modo  in  ?equi 


6.  Omne  agcns  agit  sibi  simile,  vcl 
assimilat  sibi  passum. 

Primo  de  Generatione  cap.  dc 
Actione.  Probatur  ibi  :  quia  fa- 
ciens  est  contrarium  patienti,  ct 
generatio  est  in  contrarium  ;  igi- 
turpatienstransmutaturinfaciens. 
Ho0c  probatio  non  videtur  bona, 
cum  generatio  possit  esse  in  me- 
dium;  igitur  ex  hoc  quod  gcnera- 
tio  in  patiente  est  ad  contrarium 
illius  formae  prsehabitfc,  non  se- 
quitur  passum  assimilari  agenti. 

Notandum,  quod  hic  est  ordo 
conclusionum  istarum.  Prima  cst, 
agcns  agit  sibi  simile.  Ilaec  est  vera 
simpliciter  in  univocis,  quiasimile 


Text.  cott 
52.  et  cir- 
citer. 


ris  agentis,  sicut  Dcus  se  habet 
respectu  natur.T,  cui  ct  imperat  et 
eam  diritgi.  Quis  ordo  istorum 
dirigcntis  ct  im})crantis  respcctu 
actionis  8.  si  tantum  cssct  in  isto 
directio,  sine  imperio?  numquid 
artifcx  0.  3G.  scilicct ; 


vocis,  quia  simile  sibi  secundum 
virtutem,  qua  ngit.  Ex  hac  sequi- 
tur,  si  simpliciter  univoca ;  igitur 
ct  paticns  rcceptivum  formre  in- 
ducenda^,  est  ejusdcm  rationis  cum 
materia  agentis.  Ultra  ex  rationc 
motus   scquitnr   contrarium    ter- 


Assiniila- 

tiu  forma 

lis  et  vir 

tualis. 


TIIEOREMA  XXII, 


103 


mino  a  (/uo  prseesse,  extendendo 
contrarium  ad  omnem  formam  ejus- 
dem  generis  naturalis,  scilicet  ad 
contrarium  proprie,  et  medium. 
Si  autem  actio  illa  est  sine  motu, 
cum  mutatione  sola,  tunc  non 
sequitur  contrarium  prseesse,  sed 
Qvce  for-  tautum  privatiouem.  Difflcile  ta- 

mwsuppo-  ,  •  1    L  L- 

mntcon-  men  et  rarum  videtur,  suscepti- 

Irarias  ?  l»  i  •        • 

vum  formarum  alicujus  generis 
naturalis,  nuUam  illarum  actu  ha- 
bere,  quia  quomodo  una  abjicitur, 
nisi  alia  inducatur,  cum  natura 
non  intendat  privationem  per  se? 
Istud  verum  est  in  omnibus  formis 
forte  inducibilibus  per  motum,  quia 
sicut  sic  inducuntur,  ita  sic  abji- 
ciuntur,  et  motus  habet  utrumque 
terminum  positivum,  sed  in  formis 
inductis  per  mutationem,  fallit. 
Patet  de  lumine  in  medio,  de  spe- 
cie  sensibili  et  intelligibili,  de  ani- 
ma  hominis  secundum  plures  for- 
mas ;  igitur  redeundo  ad  primum 
membrum,  patet,  quomodo  ex  uni- 
vocatione  actionis,  et  ratione  ter- 
minorum  motus,  sequitur  tertia 
ultra  passum  contrariari  agenti, 
et  quarta  ultra  agens  repati,  in 
actione  cum  mutatione  non  sequi- 
tur  tertia  nec  quarta. 

7.  Instrummto  datur  forma,  qua  est 
instrumentum,  ct  ipsum  habens  eam  cum 
principali  agente,  agit  sine  alia  ejus  mo- 
tione,  ambo  enim  sunt  una  causa  efficiens. 

Effectus  24.  et  26.  generalis  et  in 
tabula  ad  agens  de  influentia,  quia 
requiritur  prsesentia  amborum,  ut 
sint  unum  agens,  sicut  de  materia 
et  forma  supra  11.  quaere. 

s  G  H  0  L I  u  M     II 

H»c  concl.  8.  tractat  de  libertate,  cujus 
tres  gradus  assignat.  Primus,  quando  actio 


naturalis  unius  subest  voluntati  alterius, 
quomodo  omnis  actio  creatorum,  est  libcra 
Deo.  Secundus,  quando  libertas  est  tantum 
in  applicatione,  ut  in  apertione  palpebrarum, 
vel  comestione  cibi  in  ordine  ad  digestionem. 
Tertius,  est  etiam  quoadcontinuationem,  sed 
in  solis  actibus  voluntatis,  elicitis  immedia- 
te  ;  mediate  autem  in  aliis,  quatenus  volun- 
tas  potest  alias  potentias  avertere,  de  quo 

2.  dist.  42.  q.  4.  §.  Respondeo  ergo  n.  10.  De 
hac  materia  libertatis,  vide  Doct.  1.  d.   1.  q. 

3.  4.  5.  et  2.  dist.  6.  q.  2.  et  d.  7.  et  25.  et  9. 
Met.  q.  12.  14.  15.  Replica,  quam  facit,  satis 
facile  solvi  potest  ex  rationibus  pr?cmissis. 
Quod  ait  in  flne,  visionem  impcdiri,  etiam 
recepta  in  oculo  specie,  propter  nimis  inten- 
sas  actiones  aliarum  potentiarum,  experien- 
tia  patet.  Nec  obstat  quod  dicat  2.  d.  42.  q.  4. 
n.  10.  actus  aliarum  potentiarum  intendi, 
quando  voluntas  tendit  in  earum  objecta 
complacendo  in  eis,  qu'a  id  etiam  experien- 
tia  con>tat  :  sed  si  actibus  nimis  intensis  vo- 
luntas  sibi  complaceret  in  illis  objectis,  dimi- 
nuerentur  aliarum  potentiarum  actus,  vel 
omnino  cessarent,  ut  contingit  forte  in  raptis. 
De  libertate  in  quo  consistat,  et  an  sit  in 
omni  actu  voluntatis,  vide  in  nostro  supple- 
mento  de  Anima,  disp.  3.  sect.  14.  et  15.  Con- 
clusionem  decimam  habes  explicatam  Theor. 
19.  concl.  13.  et  similiter  undecimam  ibidem, 
et  concl.  praeced.  12.  vide  Doct.  1.  d.  39. 
num.  15.  Sed  hic  locum  habet  sensus  compo- 
situs  et  divi  us,  quia  pro  instanti,  quo  vult 
voluntas  in  sensu  composito,  non  potest  non 
velle.  Quod  ait  12.  concl.  solam  voluntatem  se 
applicare  ad  agendum,  habes  supra  Theor. 
19.  concl.  12.  et  Theor.  20.  et  9.  Met.  q.  15. 
Applicatio  autem  non  est  aliud  ab  actu  vo- 
luntatis,  ut  ibi  habet,  et  alias  passim. 

8.  Actio  naturalis  potest  subesse  inipe-       3 
rio  voluntatis. 

Sicut  omnis  actio  natura?  subest  Tripicx 
voluntati  Dei.  Similiter  volunta-  s''*^/"".'*'- 
rie  quis  se  prsecipitat,  vel  cadit,  et 
tamen  naturaliter.  Similiter  natu- 
raliter  quisvidet  prsesente  objecto, 
et  medio  illuminato,  et  tamen  vo- 
luntarie.  Hic  sunt  tres  gradus.  In 
primo  actio  naturalis  unius,  licct 


101 


THEOUEMA  XXil. 


neccssaria  respectu  ejiis,  et  nuUo 
modo  sub  ejus  potestate,  est  sub 
voluntate  alicujus  superioris.  In 
secundo  idem  voluntarie  imperat, 


sibi  non  amare  quod  amat,  vel  e 
contra  :  magis  tamen  est  in  potes- 
tate  ejus  non  amare,  quia  illa  actio 
semper  dum  est,  est  in  potestate 


et  naturaliter  exequitur,  ita  quod  volentis  in  se,  ita  ut  objecto  ap- 

non  exequi    non   est   in   potestate  proximato,  puta  actu  intellectivo, 

sua,  cum  incepit  exequi.  In  tertio  et  nec  ipso,  nec  voluntate   impe- 

semper  actus,  et  continuatio  est  in  dita,   dimittatur  amatio,   non  sic 

potestate  volentis.  Nota,  actio  na-  visio  stantibus  omnibus  prseexac- 

turalis  dicitur  naturalis  a  forma  tis  ad  videre. 


Unde  adio 

est  ualura- 

lis. 


Libcrtas 

actus  clici- 

ti  rt  impe- 

rati  diffe- 

runt . 


executiva,  per  accidens  est  libera, 
si  subest  imperio  liberi.  Nota 
etiam,  quodnulla  actio  quomodo- 
cumque  omnino  subsit  voluntati, 
non  necessario  imperanti  eam,  est 
necessaria;  ergo  naturalis  actio, 
quae  subest  voluntati  mutabili  tan- 
tum,  est  ut  in  pluribus  impedibilis. 
Nota,  actio  naturalis,  quas  subest 
voluntati,  non  sic  est  libera,  sicut 
velle  ;  non  enim  potest  impedire 
voluntas  illam  actionem  activo  et 
passivo  non  impeditis,  et  approxi- 
matis  quantumcumque  tunc  impe- 
ret  oppositum. 

Sed  potest  lacerc  imperando 
agens  non  esse  approximatum  pa- 
tienti,  vel  alterum  impediri,  et 
pcr  haec  actioncm  illam  impediri  ; 
suum  autcm  actum  proprium  po- 
test  emitterc  voluntas  non  tantum 
sic,  faciendo  agens  non  approxi- 
matum  patienti,  vel  alterum  im- 
pcdiri,  sed  sine  utroque  istorum  : 
sic  salvatur  illud  Augustini  1.  Re- 
tractationum  cap.  \).  et  ±1.  Nihil  i)t 
lam  potestate  volentis,  qnam  velle,  et 
illud  14.  Civit.  cap.  :2,'].  Animns  impc- 
rat  corpori  facilim  f/nam  sibi.  Primum 
intelligitur  quantum  ad  actum  in 
se,  secundum  (luantum  ad  praece- 
dentia  actum.  Facilius  enim  nni- 
mus  palpebras  imperat  claudi,  ac 
sic  rcm  non  videri,  quam  imperet 


Potest  etiam  primum  intelligi 
de  vellc  quod  inest,  non  de  illo  quod  ^ 
non  inest,  quia  concupivit  anima  p^^"'-**' 
mea  desiderare,  quod  non  deside- 
ravit.  Secundum  verum  cst  ante- 
cedenter,  tam  de  velle  quod  inest, 
quam  quod  non  inest,  volitio  ta- 
men  impeditur,  et  propter  impedi- 
mentum  intcUectionis,  et  sine  im- 
pedimento.  Sic  voluntas  copulat 
intelligentiam  memoriae,  et  con- 
vertit  cnm  imperat  uti  forma  in 
memoria,  vel  cum  imperat  omnia 
impedimenta  amoveri,  quibus  im- 
pediebatur  talis  visus,  qualia  po- 
tuerunt  esse  intensae  operationes 
aliarum  virtutum,  sicut  est  indor- 
miente.  Sicut  etiam  species  oculo  spede  n 

..  ■  ■       •  i.  X  cepta  in 

raptim  imprimitur,  nec  tamen  oc«/o,  7»« 
videt,  quia  licet  visio  sit  actio  na-  ""'^llpldt. 
turalis,  et  specie  recepta,  agens  et  '"'' ' 
patiens  approximentur,  tamenvi- 
sus  impeditur  agere  propter  for- 
tem  actionem  alterius  potentiae 
quam  oportet  amoveri,  et  sic  in- 
tentione  visum  copulari  rei.  Nota, 
liic  videtur  dare  voluntati  actio- 
nem  natui'alem,  sicut  datur  arti, 
per  qunm  potest  convenientia  acti- 
va  adhibere  passivis,  ut  sic  aliquid 
naturaliter  producatur;  igitur  cum 
sic  sit  actio  in  jtotestate,  sicut  et 
modus  agendi,  vcd  intense  vcl  re- 
misse,  et  e  converso  :  sicut  actio 


talis  tcrinini  non  est  in  potestate 
volcntis  nisi  antecedenter,  sic  nec 
ejus  intensio;  igitnr  oculo  non 
impedito,  adliibito  visibili  non  ini- 
pedito,  intensissime  videbit,  et  sic 
de  aliis  potentiis,  quantumcumque     ageniis. 


TIIEOKEMA  XXII.  1^5 

non   inquantum   agens,  quia  idem 
causa  sit. 

12.  Nullnm  agens  se  applicat  ad  agen- 
duni  nisi  volunlas,  scd  aliunde  applica- 
tur,  aut  qiiando  agit,  aul  in  productionc 


voluntas  imperet  lioc,  vel  opposi- 
tum.  Falsum  est  igitur,  quod  dici- 
tur  de  voluntate,  Civit.  li.  Ideo 
probatur,  quia  si  potest  minus,  et 
minus  potest  continue  diminuendo 
nihii  agere.  E  converso  probatur, 
quia  plus  repugnat  principio  acti- 
vo  omnino    cessare,   quam  minus 


agere. 


9.  Agens  naturale  non  impedituni  agit 
secnndum  uliimum  sme  polentice. 

Sicut  enim  agere  non  est  in  po- 
testale  sua,    sic  ncc  intense,  nec 


remisse  agere. 


10.  Agens  naturalc  (multo  magis  de 
voluntario)  non  impeditum,  non  necessa- 
rio  agit. 


^'vllifs  ac- 

Uis  ccatus 

siiiipliciler 

necessa' 

riics. 


EXTRA. 


Tunc     ex    OCtava,    tum    septima      sumcit  quod   haboat  motionem  passivain,  ut 

similiter  ex  decimatertia  univer- 
sali,  tamen  pro  tanto  necessario  ; 
quia  non  est  tunc  in  potestate  sua 
non  agere,  et  ideo  ipsum  necessita- 
tur,  non  est  necessitas  simplicitcr. 
Tamen  naturalis  tunc  determinate 
semper  aget,  voluntarium  non  ; 
neutrum  tamen  necessario  agit 
nisi  in  sensu  composito. 

Conlra  Jianc  10.  9.  Metaph.  c.  4. 
T.c.lO. 

11.  Agens  non  necessarium  simpHciler, 
ctium  quando  agit,  non  necessario  agit 
nisi  in  sensu  composito. 

Ubi  est  necessiias  concomitantia3 
n-on  concomitantis  :  nam  in  illo 
nunc,  prius  est  natura  potens  agere 
quam  agit,  et  in  illo  priori  naturao, 
est  potens  non  agcre,  et  inquan- 
tuni  sic,    prius   causat   actionem, 


Sola  vo- 

liitUas  se 

applical 

U(l  agc7i- 

duin. 


Quid  est  ista  applicatio?  et  des- 
tructo  generante  quid  lacit  ipsum 
ad  istani  applicationem? 

SGHOLIUM     III. 

Explicat  conclus.  19.  quomodo  actio  est 
causa  passionis,  de  diversis  actionis  accep- 
tionibus,  vide  eum  de  Anima,  qui^st.  7.  ubi 
in  commentario  plura  de  lioc  dixi.  De  14.  ubi 
dividit  potentiam  in  essentialem,  et  acciden- 
talem,  vide  eum  2.  d.  q.  10.  num.  3,  et  d. 
3.  q.  8.  ad  I.  In  16.  loquitur  de  agente  prin- 
cipali,  ut  opponitur  instrumentali,  large  su- 
mendo  instnunentam,  pro  causa  dispositiva, 
unde  objectio  de  voluntate  et  cliaritate  non 
currit.  Vel  dic  objectum  voluntatis  e.sse  no- 
bilius,  quia  latius  patens.  19.  concl.  de  ins- 
trumento  tractata  est  Theor.  17.  concl.  2. 
vide  ibi    Scholium.   Ad  primam  instantiam 


iii  serra.  Ad  secundam,  illa  concl.  24.  est  25. 
Theorematis  19.  cui  non  conLradicit  h;ec, 
quia  eatenus  causa  secunda  non  movet  nisi 
mota  ,  quia  dependet  a  prima  cui  subordi- 
nata  est,  .-ine  cujus  concur.su  nihil  potest, 
non  quod  aliquam  mutationem  pneviam, 
in  se  recipiat.  Vide  Doct.  2.  d.  37.  q.  2.  num. 
15.  et  supra  Theor.  19.  concl.  12.  et  ibi  Scho- 
lium.  Ad  tertiam,  secunda  non  est  immedia- 
tior  ellectui  quam  prima  ;  instrumentum 
quandoque  immediatione  suppositi,  non  vir- 
tutis,  immediatius  est  cau^a  secunda.  De  19. 
quoniodo  agitur  in  distans,  vide  1.  d.  37.  et 
2,  d.  9.  q.  2.  n.  IG.  et  d.  14.  q.  3.  In  21.  per 
cauiitim  promploriam  intelligi  puto  executi- 
vam  vel  instrumentalem. 

13.  Actio  cst  causa  passionis,  vel  molio 
motus. 

Ut  quia  movens  movet,  ideo  mo- 
bile  movetur,  falsum  videtur,  si 
est  idcm  re,  actio  et  passio,  tamen 
pro  tanto  accipitur  ;  quia  vii'tus 


100 


TllEOKEMA  XXII. 


activa  quod  cst  imum  extrcmiim, 
prius  cst  natura  ipso  cffcctu,  quod 
cst  aliud  cxtremum,  ideo  intcllcc- 
tus  accipit  prius  rclationem  agcn- 
tis  ad  effectum  quam  c  contrario  ; 
unde  pcr  hoc  intelligitur,  quodmo- 
bilc  rccipit  movcri  a  vi  motiva, 
non  c  contrario. 

14.  Divisio  potentice  in  essentialem  et 
accidentalem,  non  est  nisi  comparando 
ad  secundum  actum. 

Potentia  Undc  nou  datur  nisi  de  potentia 
.7accS-activa,  ct  dicit  dctectum  alicujus 
'"'"'■  circumstantia?  necessaria^  ad  pro- 
ducendum  effectum,  qujB  si  esttota 
virtus  activa  vcl  pars  cjus,  tunc 
talc  cst  in  potentia  cssentiali  ad 
agcndum  :  si  cxtra,  sicut  in  aliquo 
impcdimento  amovcndo,  tunc  dici- 
tur  agcns  in  potentia  accidentali. 

15.  Nulla  polcstas  est  plcne  activa,  si 
j)er  suam  essentiam  in  nullum  actum,  ct 
in  nullum  objcctum  potcst. 

Anagens      Intcllige    siuc    aliquo    actuante 
principaie  [u^um,  nou  pcr  SG,  id  est,  sine  ins- 

habct  nobi      ^  ,  ,      . 

«(« o^icc- trumcnto,  vel  sme  passo,  vcl  sme 
actione  alterius  prioris  agentis, 
voluntas  respcctu  intellcctus. 

16.  A(jens  principalc  liabet  superius 
objcctnm,  ac  actum  nobiliorem. 

Instatur  :  Voluntas  nonliabet  ob- 

jectum    nobilius,     quam    habitus 

charitatis. 

7.  17.  Instrumentum    vcl   causa  secunda 

non  movct,  nisi  mota  prius  naluralilcr. 

Igitur  recipit  actioncm  prius 
principalis  agcntis,  qua>  non  vidc- 
tur  nisi  api)licntio  ejus  ad  agcn- 
dum,  et  ita  nuUum  instrumentum, 
nullum  etiam  secundumagens,  crit 
ex  se  sufflcicnter  determinatum  ad 
actum  suum  Contra,  tunc  instrii- 
mcntumhabct  actioncm  propriam 
contra  scptimam,  dc  agcntc  sccun- 


Corolla- 
riam' 


do,    videtur   oppositum  vigcsima- 

quarta     universali     conclusione. 

Itcm  magis  videtur  instrumentum,  25.  iheoA 

19 
vel  causa  secunda   csse    detcrmi- 

nata  ad  effectum  quam  agens  prin- 

cipale,  quia   immediatior  effcctui. 

18.  Nullum  agens  cujus  omnis  actio 
manet  in  se,  agit  ali(piid  per  instrumen- 
tum. 

Hoc  non  videtur  verum  de   ins- 
trumento  conjuncto  sicut  potentia 
respectu  csscntise,   sicut    liabitus 
respectu  potentia)  :  nec    generali- 
tcrvcrum  in  instrumcntis  agendi, 
sed  formaliter  movendi  forte,  quia 
motus    instrumcnti    cst   formalis 
ratio  movendi  aliud,  sicut  baculus  Anbacu- 
pernaturam  suam  non  movetaliud  ^^puZTef. 
localiter,  sed  formaliter,  quia  mo-  A-ctte* 
vetur,     tunc    instrumentum    non 
movet. 

19.  Non  omne  agens  esl  pr(esens  suo 
patienti,  vcl  c/jfectui  primo  sccundum 
snhstanliam,  ncc  sccundum  aliquod  cs- 
sc,  sic  ncc  finis  iUi  cujus  esl  finis,  sed 
tantum  cfficaciter  vcl  virtualiter. 

Ita  quod  ibi  causat,  ubi  non  est, 
prout    determinat    ibi    tcrminum 
causationis,    sicut   ibi    video,    ubi 
non  sum,  cum  passum  non   possit 
esse  immcdiatum    agenti,nisi  tan- 
tumsccundum  superficiem,  Sienim 
n)n  ageret  primo,  nisi    in  immc- 
diatum  tcrminum,  ageret  in  super- 
ficicm,  et  illa  in  proximam,  et  sic 
supcrficies  esset  sibi  immediatc  in 
passo,  et  infinita  in  actu,  quia  mo- 
vcns  ct  motum   oportet  esse  actu 
distincta.  Sicut  igitui"non  tantu m  corf/omZtf 
una  pars  agentis   primo   agit  s6-  '^^eni^r 
cundum  totum,  sic   habct    aliqaod^,"/,is^^fl* 
totum  passum  proportionatum  si-  "^J^s^^n- 
bi,  (luod  primo  i)atitur  ab  i|)so,  ct ''?'"'j'"'* 
illi  toti  cst  prccscns  cfficacitcr,  si-    ta^gat. 


8. 


Agens 


TilEOKEMA  XXII. 


107 


vo  in  ratione  agentis  licet  non  lo- 
caliter,  alias  magno  agenti,  et  par- 
vo  virtuoso  et  debili,  idem  essct 
proportionatum  passivum.  Tamen 
distantia  localis  dupliciter  consi- 
deratur  :  uno  modo  absolute  :  alio 
modo   quantum    ad   ordinem   ])ar- 


tium,  vcl  non  inquantum  habens 
talem  ordinem  ;  potest  enim  agere 
forte  in  distans,  niliil  agendo  in 
propinquum,  sicut  in  locutione 
et  illuminatione  :  non  enim  agit 
per  lineas  rectas,  sed  per  conver- 
sionem    spiritualem     intelligendo 


in  remoto, 

nihil 
agens  in 

medio. 


tium.  Primo  modo  impedire  potest  et  volendo,  quod  enim  est  appro- 

propter  suum  excessum,  actionem  ximatio  in  corporibus,  est  conver- 

omnis    creatur?e.   Secundo    modo  sio  in  spiritibus. 

dupliciter,  aut  quod  actio    non  sit  i^O.  Causa  originans  non  esl  aliud  nisi 

in  distans  nisi  sit  in  propinquum,  efficiens,  tamen  forle  tale  efficieiis,  quia 

sic   pertinet  ad  omnem  actionem  consubstantialc,  non  maierla. 

corporalem,  quoe  nunquam  agit  in  Quia  tunc  aliquidejusesset  pars 


Si  Dciis 

non  essct 

uhique,  an 

ideo  om- 

nipoieiis 

noii  essel  ? 


distans  nihil  agendo  in  medium. 
Alio  modo  quod  actio  sit  secundum 
ordinem  partium,  ut  scilicet  prius 
naturaliter  transmutetur  quod 
propinquius,  et  sic  nihil  transmu- 
tabitur  primo,  et  hoc  negat  deci- 
manona  conclusio.  Sic  erffo  dis- 


constituens  originatum,  et  tunc 
in  omnibus  prseterquam  in  divinis 
aliquid  substantia)  originantis,  au- 
ferretur  ab  ipso  per  hoc  quod  actu 
originat. 

21.    Causa  promptoria    videtur    effi- 
ciens,   non   principalis,  sed  disponens  ad 


Originans 

non  est 
causa  /rt- 
tvinseca. 


Angelus 
potest  ali- 
quid  agere 


tantia  nuUo    modo  requiritur  ad     l^oc. 

actionem  Dei,   qui   si  non  ubique        Similiteralliciens,  vel  inducens, 

esset,  adhucforte  omnipotensesset,     similiter  consulens  in  voluntariis, 

et  ita  posset  causare   in   terra,  et     ct  coadjuvans,multa  sunt  alia. 

non  per  transmutationem    inter- 

mediorum,  quia  tunc  non  causaret 

cum  distantia  omni  modo  ad  actio- 

nem  corporis,  sicut  quod  determi- 

nationem  requirit,  et  ordinem  par- 

tium  ejus  ;  sic  quod  semper   loca- 

liter  est  immediate   prsesens   suo 

proximo  alterabili  secundum  ulti- 

mum  ejus  ;   sic   quod   tactus  vir- 

tualis,  non  est  ibi  sine  tactu    cor- 

porali,   sicut  virtus  est  corporalis 

in  tactu,  inquantum  totius    secun- 

dum  aliquid  ejus,  sic   quod  propin- 

quiores    sunt    transmutabiles    ab 

ipsO;  alias  nunquam  transmutabit 

remotas,  quia  actus   ejus  est  per 

lineas  rectas. 

Ad  actionem  Angeli    requiritur 
determinata,    sed  non   ordo    par- 


SCHOLIUM     IV. 

Vigesimasecunda  conclusio  explicat  bene 
quid  sit  creatio,  ot  qiiomodo  differat  a  gene- 
ratione,  et  quod  for.na  est  per  se  torminus 
ejus,  non  compositum.  Videeum  2.  dist.  1.  q. 
2.  et  4.  et  dist.  9.  q.  2.  et  4.  dist.  1.  q.  l.  fuse. 
Habet  optimam  doctrinam  in  solutione  ins- 
tantiarum.  De  conclusione  vigesimatertia, 
quie  est  potius  petitio,  dicendum  juxta 
septimam  et  octavam  Theor.  17.  quod  ad 
diversas  actiones  non  requiritur  diversa  vir- 
tu-,  verbi  gratia,  in  Sole  ad  indurandum 
et  emollitindura.  In  vigesimaquarta  puto  cum 
dicit  unam  actionem  specie  convenire  poten- 
ticx;  superiori,  loqui  de  specie  subalterna,  non 
infima,  et  sic  ejus  exemplum  suadet  de  in- 
telligere,  respectu  intellectus.  Vigesimaquin- 
ta  optime  explicat  id,  actionis  non  datur 
actio,  scilicet  quse  sit  terminus  productus  per 
eam.  Quando  vero  ait  quod  actio  estterminus 
intrinsecus   actionis   non   productus,  sumit 


lOS 


THEOREMA  XXII 


actionem  termiuantem,  pro  respectu  agentis 
ad  passum,qui  resultatex  termino  producto, 
Vide  conclusionem  primam  liujus.  In  vigesi- 
manona  tenendum  est  plares  actus  simul 
esse  posse  in  potentia,  sallem  si  uuus  nou  sit 
perfectissimus,  quem  elicere  potest,  ita 
Doctor  2.  dist.  42.  qua^st.  4.  §.  Respondeo,  et 
3.  distinct.  2G.  ad  quartum  pro  opiuioue 
num.  21.  et  4.  dist.  49.  qusest.  10.  in  flne.  Si 
tameu  actus  sit  perfectissimus,  difficile  est 
quomodo  elicere  potest  alios.  De  trigesima, 
vidc  Tlieor.  19.  couclusionem  undecimam. 
Quod  ibi  tangit  de  minimo  sensibili,  quo 
scilicet  minus  uou  moveret  seorsum,  vide 
apud  ipsum  2.  dist.  2.  quaist.  9.  num.  30. 


Quid 
tio  ? 


crea- 


!22.  Crcans  non  est  nisi  mere  de  nihilo 
nullo  prwsupposito. 
10.  Transmutans  autcm  materiam 
ad  formam  inquantnm  talis,  non 
crcat,  secl  gcnerat,  etiamsi  ibr- 
mam  de  niliilo  produceret  :  scd  si 
utrumque  facit,  ita  quod  formam 
producat,  materiam  non  transmu- 
tando  (cujus  productionis  per  se 
terminus,  erit  forma  non  compo- 
situm,  quia  tunc  primse  imprcs- 
siones  omnium  agentium,  erunt 
creationes,  sccundum  })rimam  opi- 
nionem)  forte  ibi  sunt  dua?  muta- 
tiones,  una  creatiO;  alin  gencratio, 
sicut  est  in  anima  intellectiva.  Si 
autem  aliud  producat  et  aliud 
uniat;  sive  quod  idem  est,  niate- 
riam  transmu^at  ad  formam;  si- 
vc  (iuod  idcm  est,  compositum  pro- 
ducat,  uniens  dicetur  generans, 
licet  non  sit  forma  ab  ipso.  For- 
ma  enim  cst  per  accidens  terminus 
generationis,  compositum  autem 
composi-  l^cr  se.  Aut  niliil  omnino  novum 
-tumest    pgi^  j^„{^  tantum  a  Deo  immcdiate, 

per  sc  ler-  ' 

minus ge-  qi  ita  nulla  crca tu ra   ali(|uid  ope- 

nerdito-  ^ 

»iV, /o>-/*,a  ratur,  aut  ali(|uid  producitur  i^er 

crcalionis.  .  .  .i   •, 

creatioiKMn,  cujus  nihil  prauuit. 
Ht  si  crcatura  hal)et  causalitatcm 
supcr  aliijuam  i^artem  formic,  cu- 


jus  niliil  prrefuit,  pari  ratione  su- 
per  totam,  cum  tota  sit  ejusdem 
rationis,  et  agens  totam  habeat 
in  se  ;  nec  tamen  creatio,  quia 
non  est  inter  nihil  et  ens,  sed  inter 
privationem  et  formam,  quiacrea- 
tura  inquantum  talis  absolute  flt 
ens,  non  alicujus  forma,  nec  mate- 
ria,  illa  productione  ;  quod  autcm 
producitur  primo  per  generatio- 
ncm,  compositum  est  ct  formaper 
accidens,  inquantum  aliquid   ejus. 

Contra  :  igiturnuUa  necessitas 
ponendi  animam  rationalem  crea- 
tam,  cum  ibi  compositum  per  se 
producatur,  et  tunc  non  est  crea- 
tio,  per  te.  Item,  prius  naturaliter 
vidctur,  quod  oportet  formam  esse 
quam  materiam  informare.  Itcm, 
non  magis  potens  est  virtus  agen- 
tis,  super  id  quod  per  accidcns,  vel 
secundario  attingit  quam  esset  si 
primo  attingeret,  quia  virtus  in 
propinquius  magis  agit;  igitur 
super  formam  primo  posset  agens 
naturale.  Itcm,  si  actio  est  idem 
cum  termino,  et  prius  naturaliter 
cst  actio  quam  ipsa  producitur 
compositum ;  igitur  prius  natura- 
liter  est  forma  quam  compositum. 

Ad  primum  ex  iiis,  quae  appa-  n- 
rent  circa  transmutationem  cor-  ugitur 
poris  liumani  a  privatione  ad  for- 
mam,  ubi  compositum  primo  ge- 
neratur,  non  oportet  forte  ponere 
creationem  animre  :  sed  hoc  aliun- 
de  probabitur,  scilicet  quod  ali- 
quid  nunc  est  de  novo,  quod  nullo 
modo  cadit  sub  causalitatem  agen- 
tis  creati.  Unde  ex  medio,  quod  ac- 
cipitur  de  forma  ignis,  quia  ali- 
quid  est  ejus,  cujus  nihil  pra^fuit, 
non  scquitur  ipsam  gencrari.  Ad 
secundum  falsum  cst  prius,   ctc.   sed 


aniinati^ 
creari. 


TnEOREMA  XX 11. 


100 


ninia  «'a- 
'.ionalis 
)rius  na- 
ui'a  est, 
>iam  uni 
ir,  e  con- 
tra  de 
aliis. 


econverso  :  iibi  tamen  creatur,  ibi  Pro  primoDamasc.  estO.  lib.  c.  1. 
producitiir  absolute  inquantum  2i.  Superioris  formcc  el  pcrfcctioris, 
ens,  et  postea  natura  unitur  alia     nonestnisi  una  aciiosp'2cie. 


Non  sem- 
)er  ceque 
nobil^  po- 
est  esse  a- 
gens  uni- 
vocum. 


mutatione  forte.  Sic  ad  quartum, 
prius  enim  terminus  actionis  est 
compositum,  non  forma.  Ad  tcr- 
tium,  bene  potest  aliquid  in  aliud 
per  accidens,  in  quod  per  se  non 
potest,  sicut  qualitas  activa  in  ali-  secus 
quam  formam  alterius  generis 
consequentem  qualitatem  produc- 
tam.  Contraprimum  :  Dcus  potest 
causare  aliquid  nobilius  contincns 
invirtute  formam,  qure  nuilo  mo- 
do  causatur;  igitur  illud  posset 
per  transmutationem  materise  pro- 
ducere  talem  formam.  Item  :  mo- 
do  anima  intellectiva  est  qua  ho- 
mo  agit  ad  dispositioncm  necessi- 
tantem  ad  ipsam.  Item,  unde  scio- 
tur  compositum  esse  primum  tor- 
minum  ?  Ad   primum  :   sicut    non 


Sed  illa  est  perfectior,  et  ad  plu- 
ra  se  extendens  quam  actio  infe- 
rioris,  sicut  intolligere  quam 
sentire. 

25.  Actio  est  terminns  actionis  intrin-  Q^omodo 


actto  ter~ 
miniis  ac- 


Ut  mutatio  terminus   motus,   et  rj,'''"^^ 


sic  passio  passionis.  sed  non  ter- 
minus  productus  per  ipsam,  sic  in- 
telligatur  illud,  aclionis  non  est  actio, 
nec  nmlationis  mutatio  5.  Physicorum. 

26.  Actio  cujuscumque  quando  ipsum 
fit  instrumentum,  variatur  specie  ab  ac- 
tionc  ejus,  ut  principalis  agentis. 

Patet  de  calore,  qnando  est  ins- 
trumentum  animse. 

27.  Actio  non  tantum  assimilatur  prin- 
cipio  afiendi,  sicut  terminus  actionis. 

Patet  in  naturalibus,  per  conse- 


semper  seque  nobile  potest  esse  quens  contra  Ilenricum  de  assimi- 
agens  univoce,  sic  nec  semper  no-  latione  intellectus,  per  actum  non 
bilius  sequivoce,  si  talisforma  non     crit,  sicut  esset  per  speciem. 


sit  activa  :  aut  igitur  forma  de 
qua  arguitur,  liabet  de  ratione  sua, 
quod  quandocumque  de  novo  est, 
est  per  se  producta  de  nihilo,  et 
tunc  non  potest  fieri  aliquod  con- 
tinens  ipsam  in  virtute  activa  ;  aut 


28.  Si  foruvv  sint  plures  in  c.sse  pcr- 
fecto,  et  actiones,  quia  forma  esl  princi- 
pium  sufficiens  actionis. 

Propositio  videtur  falsa,  quando  q„^„^^ 
forma  non  est  totale  eliciens  ac- ^'"'''^*/°'"" 

mtP  plures 

tionis,    sicut  habitus    vel  species,  ^»"^'^'*' ««^- 


non,  et  tunc  potest  et  conceditur     sed  aliud,  ut  potentiaagit  mediante 
conclusio.   Ad  secundum  :  aliquid     illa,  quia  potentia  deficit. 


12. 

4m  ad  di- 
versas  ac- 
tiones  di- 
rersa  jv. 
quirilur 
virtus  .? 


potest  super  dispositionem,  licet 
non  supcr  formam.  Ad  tertium  : 
compositum  per  se ;  igitur  ab  ali- 
quo  primo  est,  de  forma  non  pone- 
tur,  nisi  necessario  concludatur, 
quare  inest  isti  possibilitas  sine 
necessitate. 

23.  Numquid  duce  virtutes  activce 
ad  duas  actiones  specie ,  conclu- 
dunt    duas     formas    realitcr,    vel    tan- 


29.  Polentia  liabens  actioncm  cofcqua- 
tam  sibi,  sive  secundum  totum  vigorem, 
sive  secundum  ultimum  potcnlice,  non  po- 
test  simul  alium  actum  habere. 

Probatur  de  movente  aliquod 
mobile  secundum  ultimum  poten- 
tia3  suse,  non  potest  simul  aliud 
movere.  Respondetur,  nisi  altera 
illarum  actionumalteram  regulet, 
vel  ordinet,  vel  perficiat.  Contra  : 


tiones  ? 


13. 


tum  duas  rationes  reales  in  una  forma  ?     semper  arguitur  eodem  modo,  ad 


11  0 


TIIEOREMA  XXII. 


An  polen- 

tia  possit 

daos  actus 

siinul  ha- 

bere  ? 


Causce 

oyiposilcc 

habent 

effectus  op 

2iositos,  et 

ea'dem  eos 

dcm . 


illum  alium  actum  requiritur  ali- 
quis  vigor  potentise  ;  ergo  non  to- 
tus  exhauritur  circa  primum  ac- 
t'im.  Respondetur  aliter,  glossan- 
do  propositionem  secundum  om- 
nem  rationem  potentise,  vel  secun- 
dum  formam,qu8emediante  poten- 
tiaagit.Dcus  videturtantumsecun- 
dum  portionem  superiorem,  et  tan- 
tum  per  suam  speciem,  restat  por- 
tio  inferior  et  alia  species.  Contra 
primam  glossam  :  Deus  videtur  ab 
intellectu  secundum  omnem  ratic- 
nem  intellectus,  alioquin  non  omnis 
beatilicaretur,  et  secundum  totam 
virtutem  omnis  rationis.  Contra 
secundum,  si  operando  per  hanc 
speciem  exhauritur  totus  vigor 
potcntise,  nihil  potentia?  restat  ad 
operandum  secundum  aliam  spe- 
cicm.  Aliter  propositio  negatur, 
ignis  secundum  ultimum  sui  cale- 
faciendo  .4,  potest  simul  calefacere 
D.  Contra  :  ista  virtus  .4  sphserice 
multiplicatur  in  divcrsas  partes, 
pone  totam  secundum  unam  lineam 
multiplicari  ad  unum  secundum 
totum  vigorem,  nihil  restat.  Ali- 
ter  i)ropositio  falsa  est.  Instantia, 
intellectionem  Dei  adaequat  essen- 
tia  divina  in  ratione  objecti,  ct 
tamen  simul  aliud  intelligit.  Con- 
tra  :  hic  non  est  rlius  actus,  sed 
idem  actus  in  aliud  objectum  me- 
diatum. 

30.    Omncs  formce    ejtisdcm  rationis, 
sunt  principia  aclionum  cjusdcm  rationis. 

Aliter  minima  charitas  non  suf- 
ficcret  ad  actum  suum,  ncc  fi('es 
"minima.  Contra  :  est  minimum 
•  sensibile,  minus  si  potest  esse  per 
te,  non  potcst  agere  in  sensum, 
quia  tunc  sensus  possct  crescere  in 
infinitumin  acuitatc.  Itcm,  motus 


tardus  ferri  ad  lapidem  non  gene- 
rat  ignem,  vclox  generat  ;  simili- 
ter  de  sono  et  corporibus  sonoris 
applicatis.  Item,  minima  charitas 
nullo  modo  beatificat,  nec  insepa- 
rabiliter  unit  objecto. 

SCHOLIUM     V. 

Tertiam  non  asserit,  sed  in  conimento  pro 
et  contra  disputat  :  quodnamagens  agit  in 
se  et  quod  non,  late  tractat  9.  Met.  q.  14. 
Vide  ibi  Scholium,  et  secundum  et  sextum, 
et  loca  ejus  ibi  citata.  Additio  est  subtilis  et 
pulchra,  de  forma,  an  illa  sit  agen^  primo,  et 
co.npositum  mediante  ipsa,  et  tandem  incli- 
nat  quod  sic.  Videtur  additio  concernere 
conclusionera  secundam  Theorematis,  seu 
particuUo  17.  licet  aliter  Doctor  hic  citet, 
quia  ordo  variatus  videtur.  Reliqu;c  citatio- 
nes  hujus  additionisdifflcillimeaccommodari 
possuut,  forte  ideo,  quia  ordo  textus  in  istis 
quoad  aliqua  mutatus  est,  habet  pulchram 
etsi  obscurani  doctrinara ;  si  lector  non  sis- 
tat  pedem,  nec  cerebrum  aliquantulura  fati- 
gari  patiatur,  forte  ex  hac  additiono  parum 
proficiet. 

31.  Ni/iil  arjit  in  se. 

Quia  vcl  idcm  opponitur  sibi,  ac-  14. 
tio  enim  est  ratione  contrarieta-  ^tlZ-tZs 
tis  :  similiter  agens  cst  in  actu, ''^^/,\y'5!"'' 
patiens  in  potentia  respectu  ejus-  «^''«f' ^ 
dem,  similiter  quare  non  qua^libet 
in  se?  Respondeo,  in  quadamactio- 
ne,  scilicet  a^quivoca  sufiicit  con- 
trarietas  virtualiter  contenti  in 
agente,  ad  illud  quod  est  in  patien- 
te  :  Sol  enim  non  est  contrarius 
formaliter  fi'igido  ;  actus  primus 
in  quo  virtualiter  est  secundus,  et 
potentia  ad  secundum,  formaliter 
non  opponuntur.  Ad  tertium,  non 
quilibet  actus  primus  habet  vir- 
tualitcr  quemcumque  actum  se- 
cundum,  qui  incsse  potest.  Contra 
primum,  actus  virtualis  stat  cum 
carcntia  actus  formalis  ;  igitur  non 


TIIEOREMA.  XXII.  lil 

Opponitlir    illi    carentice.     Contra  totum  primo  factum  est  tale ;  iqilnr  simi- Totum  est 

.  subjectuoi 

seciinaiim  :  siactus  Iorm.alls  oppo-  liter  ae  actione  et  forma.  Item,  qucecum-  acoiden- 

nitvirpotentice  formali ;  igiturmul-  que  forma  separata  a  materia,  est  causa 

to  magis  virtualis,  quia  ille  continet  proprice  operationis  ita  perfectc,  sicut  in 

actum  formalem  perfectius  quam  materia.  Patet  de  anima  respectu  intel- 

sit  in  se.  Aliter,  quomodo   Deus  ad  ligere  ct  de  accidcnlibus ;  igitur  inqunn- 

nihil  est    in   potentia,    tamen  tan-  tum  sunt  causcc,  accidit  eis  materia.  Itcm, 

tum  virtualiter,   etc.    Contra  ter-  accidens  et  siibjectum  non  faciunt  unmn 

tium,  quselibet  substantia  est  per-  per  se  ens ;  crgo  nec  per  se  agens ;  igitur 

fectior  quolibet  suo  accidente;  igi-  si  aliquid  eslibi  per  se  agcns,  erit  aeci- 

tur  se    movebit.    Item,   unde   pro-  dens  tantum.  Respondeo  :  concedi  jwtesl 

babitur  aliquid  ab  extrinseco  mo-  quod  accidens  esl  causa  efficiens  respectu 

veri  ?  sui  effectus,  et  accidens  tantum  effectus, 

ldditio.        Juxta  conclusionem  secundam  22.  nota  quia  ascidens  est  per  se  ens  liabcns  suam 

quod  quando  forma  est  quo,   est  causa  entitatem  complete,  et  non  est  essentialiter 

effectus,  non  cdia  quam  efficiens ;  igitur  aliquid  alicujus,    non  sic  de  forma  sub-    Forma 

fcdsum  est ,  quod  illud  qyio  est  inslrumcn-  stantiali,  unde  simile  non  concludit .  Ta- efficu  non 

tum   agentis.  Ultra,   si   compositum  non  men  propter  alias  duas  raliones  prccce-     '°''""* 

primo  efficit,  quiaaliquo  sui ;  igitur  illud  dentes,  scilicet  terliam  et  quartam,  potest 

prius,  vel  acl  nullum  primum  erit  hic  re-  concedi  quodsimiliter  sola  formasubstan- 

ductio.  Respondeo,  reducitur  ad  primum  tialis  primo  cfficit  rcaliter.  De  modo  lo- 

aijens,  non  ad  aliquod  primo,  quocl   sit  quencli  non   est  disputatio    :  compositum 

intra.   Et  ad  primum  dicitur,  quod  non  anlem  per  se,  quia  per  aliquid  ejus,   ct 

est  causa,  quia  non  est.  est  unum. 

Contra  hoc  :  tunc  non  tantum  eril  non         Maxime  habent  coneederc,  qui  clicunt  extra.. 

causa     effectus,     sid    nec    etiam   com-  formam  agere  in  materiam  primam. 
positi  agentis,  quia  non  est.  Contra  aliam         Sed  compositum  ex  substantia  et  ncci- 

responsionem  :  omne  prcedicatum  dicitur  dente  per  accidens,  quia  pcr  cdiquid  sui, 

dc  cdiquo  subjecto  primo,  quia  per  acci-  sed  ipsum  non  est  aliquid,  sed   aliqua  ; 

clens,  ad  per  se,  et  illud  ad  primum,  si-  quod  si  materia,   nec  accidcntaliter  per 

cut  omnis  veritas  mediata,  ad  immedia-  accidens,   multo    magis   nec    subjectum, 

tam;  ergo  actio  specifica  ipsius  A  de  ali-  sicut  universaliter  est,  comparando  par- 

quo  dicitur  primo,  non  cle  Deo,  patet.  tes  habentes  oppositas  conditiones  ad  to- 

15.  Ad  primum  istorum   :   efficiens  debet  tum  inrpianlum  denominatur  a  proprie- 

primitas    ^**^  ^'^'^  P^^'^  ^^)  '/''''^'  agerc  prcesupponit  tale  unius  partis,  caput,  pes,   homo  res-  Efficiens 

14"^'  csse,  et  qma  actio   esl    suppositi.  Ad  se-  pcctu    crispi.    lunc   eon/trmanlur    ducesariosuh 

cundum,   cequivocatur  de  primo   contra  primce  rationes,  quod  ad  rationem  cctusce 

partem  ct  contra  secundario,  sioe  im-  efficientis    non  reqitiritur,  quod   sit  cns 

mediate  ;  immediate    enim  dicitur  de  subsistens,  sed  actu  existens  pro  acciden- 

composito.   Ilem  tertio,  ad  eonclusionem  te   vel  actu,    alicts   nec  essentia   divina, 

illam  :  compositum  sic  patitur  per  pctr-  inquantum    hujusmodi    primo   causaret. 
tem,  quod  sola  matcria  recipit  in  trans-      Unde  nonoporlet  quod  sit  actu  peraclum, 

mutatione  substantiali,  in  transmutatione  qui  sit  alirptid  ejus,  forma  autem  primo 

accidentali   tolum    primo   patitar,    quia  est  actus,  non  compositum.  Confirmatur  : 


112 


TIIEOREMA  XXI 


quia   sicut  nolalur  secundo  20.    supra,  ordinatam  ;  etiam  dato  qiiod  secunda  non 

juxla  conclnsioncm    scpiimam   universa-  tantum  in  iievi,  sed   eliam   in   esse  c/e- 

lem,  causalitas  efficientice  est  simpliciter  pendeat  a  priori,  sicut  accidens  a  suhjec- 

perfectionis,    non  sic  causaiilas   formic,  to  quod  tamen  non  est  causa  per  se  or- 

actusinquantuni  actus  pcrfectio  est.  dinata   respectu   accidentis,  vel   effeclus 

16,  Et  si  arguitur,  quidquid  per  se  requi-  accidcntis    qtuvst.    16.    F.   Universaliter 

rilur  ad  csse  et  ad  agere,   materia  re-  quidquid  A  causaret,  si  A  maneret,  amo- 

quirilur  ad  esse   formfc  el  subjectum  ad  lo  per  possihile,  vel  impossibile,  quolibet 

accidens.  Non  valel  pcr  se  causa ;  igitur  cdio,  et  non  esset  nisi  A.  JIoc  dico,  quia 

ipsum  et  cffcclus,  sunl  camce  pcr  se  orcli-  si maneret  sine  alio,  esset  Deus,  et  ita  pos- 

natce  16.  A.  Confirmatur  sccundo  :  quia  sef  in  C  ;  igitur  nunc  non  est  causa  secun- 

cni  immcdiate  incst  ctiam  primo,   icl  est,  da  rcspectu  C,  non  scquitur  propter  istud 

totaliter    inest,    cdias   passio    supcrioris  si  cssel  tantuni    A,  non   enim  posset  C, 

primo  incsset  infcriori .    Linconicnsis  :  quia  A,  scd  quia  Deus,  in  quo  includitur, 

Nihil  non  caiisans,   etc.  neque   si-  ei  accidit,  in  hoc  A  non  est  causa. 
militer  in  liabitibns,   etc.  ohservan-         fcjitur  quantumcumque  B  sit  neccssa- 

tia  16-  rium,  necessilatc  opposila  inipossihili ,  vel 

Theor.  19.      Juxla  19.  22.   ct  24-.  universalcm,  et  inconipossihili  ad  esse  A,  non  sequitur  B 

primani   ct    secundam   17.  possunl    csse  csse  causam  prioremipso  A,  comparando 

causcc  per  se  ordinritce,   licct    nxdla   sit  utrumque  ad  C,  nisi  B  ultra  hoc,  sit  ne- 

causa  alterius,  faciant  enim   unam  cau-  cessariiimpropter  aciionem  A,sic  quodC, 

sam   respcclu  tcrtii,   ita   quocl  prior  est  sit  ah  A  et  B,  iit  ah  una  causa  intcc/ra  ct 

pcrfectior,  quasi  pars  illius  tolius  causcc,  ah  A,  minns  et  impcrfectius,  quamabip- 

Vt  causcv   sccunda  imperfectior,  ct  quasi  prius  sive  so  B,  non  solum  intelliqitur  hoc  cle  esse 

natoe   non  niagis  cst  Hlud   tertium  a  priori,  licet  a  simpliciter  ipsius  A,   sed  dc  quocumque 

^V^H^T'^  neutro  sine  alio,   incnianluni  sunt  causcc  esse  per  quod  ipsum  A  causaret,   quia 

ab  aiia.  ordincitcc  ;  sicut  mcUcria  ct  forma  cau-  semper  B  esset  causa   esse   A,    scilicet 

sanl  compositum,  et  forma  magis  cl  per-  quod  esse  causat ;  imdto  igitur  7nagis  non 

fectius,  tanicn  non  sic  prins  quod  possit  oportet  in  causis  ordinatis  priorem  esse 

intelligi  causatum  ab  ipsa,  et  non  causa-  causam  alicujus  esse  in  posteriori,  quod 


17. 


tum  a  matcria.  Inlelligendo  cnim  ipsum 
causatum  ah  ipsa,  inteUigilur  habens  ac- 
tum,  et  non  actus ;  igilur  hahois  aliquid 
aliud  quam  actus.  Sic  igilur  non  scqui- 
lur  formam  hahcre  aliquam  causalitatcm 
respectu  matcrice,  licel    sint  causoi  quasi 


omnino  sil  accidentale  posteriori  acl  cau- 
sandum ;  igitur  influentia  causcc  prioris 
in  posteriorem  respcctu  tertii,  per  sc  lo- 
cpiendo,  non  esl  aliqua  Iransmutatio  pos- 
terioris,  nec  ipsa  aliquid  recipit,  quia  ul 
arguilur,  cdiudagens,  quidquid esset  illud, 


Inflicntia 

causce 

priori.<i, 

iion  est 

transmu- 

tatio  infe- 

rioris  caH 

s(v,  .'^cd  or 

do  causa- 

ri(in. 


orclinatcc  respectu  composili    :  sic   enini  amota  causa  priori,  et  illo  manente,  pos- 

sequitur,  priorcm  causam  aliquam  cau-  scl  secundum  per  so  produccre  efj'ectum, 

salitatem  hahcre  rcspectu  postcrioris ;  igi-  cpiocl  esl  impossihile.  Sic  licet  posterior, 

tur  si  hahet,  hoc  accipit    inquanluni   csl  islo  non  reccplo  indigel  priori  :  et  tunc 

causa  superior.    Videtur  iyilur  2i.   uni-  cuni  non  csset,  nisi  rcceperit  illud,  quan- 

verscdis  neganda,  quia  causalilas  prioris  do  causarct,  non  esset  dependeniia  a  pri- 

respectu  posterioris,    facil  priorem  csse  ma,  imo  prima  ni/iil  faceret  in  c/feclum. 

per  se  causam   ejus,  non  lamcn   per  se  Opposilum   credilur  proptcr   movens   ct 


niEUKEMA  XXII. 


113 


moluin,  qmd  movcri  sif  ralio  formalis 
movcndi,  scd  tantum  cst  ordo  hujiis  ad 
hoc  in  esscndo,  a  quo  tcrtium,  qvi  ordo 
communiter  cst  secundum  ordincm  esscndi 
absolutc,  nisi  quandoque,  proptcr  modum 
cssendi  A  pcr  transmutationcm,  sicut  An- 
(jclus  dicitur  non  causa  fornuc  matcria- 
lis,  cujus  Sol  est  causa. 

An  requi-      Si  istc  orclo  sufficcrct,  tunc  quwcumque 

ralur  dc-     , .  .      ,         , .  .  , .  „ 

terminaia  distuntici  localis  non  impcdirct.  liespon- 

diilunlia      ,  i  ■   ,       .•      i         i  •     ;      •  ;  • 

adcausan-deo  :  distcintia  localis  hujus  causcc  prohi- 
""^  •''  bct  productionem  cffcctus,  quia  oportet 
causampra^sentem  essc  virtualiter  effectui, 
simililcr  illius  causcc ;  oportct  igitur  am- 
bas  prope  esse,  non  proptcr  se  invicem, 
1;^.  sed  propter  lcrtium,  tunc  \\).  falsa.  Con- 
cedilur  nisi  sicut  exponitur  ibi,  ubi  mo- 
lus  cst  forma  instrumenti  ;  sed  prima  et 
secunda  17.  salvantur,  accipicndo  ope- 
rationem  pro  proprio  effectu.  Unde 
quod  prima  sic  accipit  propriam  sccundo 
af/cnti,  falsum  est.  Unde  ista  opinio  non 
distinrjuit  inter  instrumenlum  el  causam 
secundam.  .S/i  «H/em  opcratio  accipiatur 
proprie,  prout  dcnominat  opcrantem,  sic 
primum  habet  propriam  et  sccundum 
propriam.    Nota    \).    Mctaph.    quwst.    i. 

Potctaiau-  potentialitas,  potentia,  potens,  pri- 

las,  pul<}i-  .  , 

iia,poicni.  mumnierc  importat  respectum  :  sccunduin 

difl'cnmt%  ^'sf  denominativum  respectu  ejus,  scd  abs- 

tractum  respectu  tertii,    quod  tcrtium  de- 

nominat    compositwn,    mcdiwn    partcm 

compositi,  sicut  principiatio,    princi- 

piiim,  principians,  cansatio,  causa, 

causans    :  sed  non   sunt   ista   propria 

nomina  hic,  sicut  in  potentia,  quce  tamen 

in  illo  sensu  sicjnificani  principium ;  igi- 

tur  eadcm  relatione  denominatur  imme- 

diate  pars  compositi,    et  primo  mediantc 

parte,  ct  pcr  partcm  compositum.  Exem- 

cimca-   ^>/*</'<  l)eatitudinitas,   lieatitudo  qme 

itonp^ima  <-l^(^>^ominal  actionem,   ut  visionem  vel  di- 

composi-  icctionem,  cujus  essentiam  non  dieit,  sicut 

luiu,  j)i  in—  •'  ' 

cipiat.      )icc  pnedicando  finem  de  ipsa,  idtimum 

Tom.  V. 


.l>i   I  nio 
sit  de  cs- 

^'•nlia 
conipositi  ? 


dcnominativum  cst  beatus.  Tenes  ic/itir, 
quodc[UOcst  j)rimumprinci})ium, eteodem 
r/encrc  quo  compositum principial  imo  e«« 
dcmrelationcnumcrocum  illa,  qure  dicitur 
dc  composito,  cujus  cst  quo;  ir/itur,  ctc. 

Contra  :  ir/itur  p^r  solam  relalioncm  A 
causat,  quia  pcr  inftucnliam  ijmus  B, 
sive  in  virlute  cjus,  quod  idem  est.  Pcr 
hoc  iKitet  18.  universalis  :  quia  pos- 
se  in  virtutc  est  posse,  ut  pars  tota- 
lis  causcecl  conjunctte  alteri  parti  prin- 
cipaliori,  quod  non  potest  sine  tali 
conjunctionc.  Respondeo  :  sieut  argttitur 
contra  i\.  20.  et  i;J.  21.  essentia  matc- 
rire  ct  fornnc  non  sufficiunt  ad  hoc,  r/uod 
eom/)ositu)n  sit  unum,  sed  nccesse  cst  ipsa 
intellif/i  nniii  ;  el  tamcn  i/mi  nnio  no)i 
est  aliquid  inlra  esscntiam  i/jsius  compo- 
siti,  quia  tunc  )io)i  esset  jirrvcise  com])osi- 
tu))i  ex  materia  et  for))ia.  Et  de  csscntia 
absoluti  esset  )'elatio,  i))H)  uUima  forma 
ejus  :  sed  tantiwi  mrttcria  ct  for))ia  su)it 
caus(c  i)itri)isec(L',  nunqucmi  ta))ien  cau- 
sant  sinc  relatio)ie  u)iionis,  sicut  nec 
causa)it  sine  relatio)ie  caustu,  qme  tcwioi 
no)i  cst  de  cssenlia  com/iositi ;  sic  hic 
j)rior  causa  et  jiosteiior,  )iu)iquam  cau- 
scDit  si)ie  0)'di)ie,  )iec  ta))ien  ille  est  for- 
malis  ratio  eausruuli  in  alte)'o,  sed  abso- 
lutu))i,  )ion  ta))ie)i  sine  tali  )'elatio)ie,  )icc 
dej)e)idet  i)iferior  a  relatio)ie,  sed  a  su- 
])e)'iori  ad  qua))i  habel  rclatio)icm. 

Contra  :  igitur  comj)ositu)n  est  fo)i)ut- 
liler  illud,  rjuod  est  j)er  relcttio)ie)n  ;  igi- 
tur  ))U(teria  et  for))ui  sunt  relativa  7. 
Mcl.  (I.  Rcsj)0}uleo  :  sit  esscntia  ?n«<erm"'."''""''"" 

^  stlitnicons 

C,  forr)ue  J),  co))ij)ositi  E;  dico  r/uod  est  '«'«'"';• 

'  prr  rcla- 

for))mlitcr  j)er  D,  sicut  intclligitttr  14.  ct  Honem  ? 
20.  ct  i)itcg)'alitcr  cx  C  D,  )ton  tct)nen 
^i)ic  )-elatio)ie,  sicut  efffcienter  Ug)ium  est 
ralidum  j)er  caloron  ignis,  )W)i  ta))tc)i 
)iisi  sub  relatio)ie,  (jiiia  ef  ignis  pi'imo 
fitit  calidus ;  igilur  )iu)ic  for))utliter  calc- 
fit  j)er  reUttio)iem,)to)i  sequilur.  Ele)}ienta 

8 


T.  c.  (10. 


114 


TIIEOREMA  XXI 


T.  c.  60. 


<  iidlas  ? 


vero  aliqua  pcrfeclionc  ahsoluta  egent, 
quw  est  de  essentia  comjmiti.  Conlra  : 
scparatis  C  D,  mancnt  ipsa,  ct  non  E  ; 
ifjitur  aliquid  esl  in  essentia  prcctcr  ipsa, 
ila  videtur  arfjui  7.  Metaphysic.  G.  llcm, 
unio  C  D  jtrior  cst  naturaliter  unitatc 
E  ;  ergo  et  entitate.  Confirmatur  :  quia 
non  causant  nisi  ul  unitie,  causa  prior. 
Ucspondeo  :  scparatis  scparahilihus  natu- 
Qnomodo  ralitcr    manentihds,  ut  ihi  exemplificat, 

utiiu  prior  ?  •  i 

comi>o:,ito?  ipsa  manent  naturaiiter,  lucc  non,  quia 
separatio  hccc  est  corruplio  alterius  ex- 
tremi. 

Ad  secundum,  unioprior,  ut  sinc  quo, 
non  sit  relatio  causw,  forte  tamen  acci- 
piendo  E,  inquantum  composilum,  sic 
refertur  ad  C  D  inquantum  componcntia 
Yi,  sed  compositum  cst  ens  per  accidens. 
Contra  primum,  de  anima  intellectiva. 
Aniu     Item,  naturaliter   quid  valctl  quomodo- 

ciinposilo  -11      I  ; 

6(7  tcrtia  cuniquc  euim  hoc  sunt,  el  illud  non,  lucc 
non  sunt  tota  essentia  ejus,  quia  tunc 
idem  simul  esset  et  non  csset.  Itcm  ista 
iinio,  aut  mutatur  sine  mutatione  extre- 
morum,  aul  in  illa  scparationc  oportet 
poncre  muteriam  mulari,  vel  formam ; 
icjitur  aliqnod  ahsolutum  prius  quod  non 
nnnc.  l)e  ista  materia  (pucre  8.  Mctaph. 
qiuust.  ultima. 

ANNOTATIONES. 

Soquilur  illa  parLicula  :  Omnc  nr/eitsagil 
aliqvo,  elc.  ubi  ori^inalia  varie  hajjenlur 
quanlum  ad  ordinem  proposilionuni,  ul 
supra  in  illis  universalil)us  conlingebal, 
Iransniulavinius  lit.Lcram  nielius,  quovidc- 
baLur  ad  proposiLuin,  uL  vides  ;  si  alius 
ordo  convenienlior  apparebit,  eligaL  dis- 
creLus  loclor.  Ponilur  enim  primo  loco  ab 
aliquibus  illa  quam  infra  13.  quolavi,  cL 
sic  de  aliis.  In  liac  parle  regrediLur  ad 
agens  seu  causani  efficienLem,  liceL  su- 
pra  in  generali  perlraclavit  de  ipsa  sicuL 
ibi  notavi,  el  nimirum,  quia  maximo  auc- 


iO. 


\geiis  agi 

pcr  for- 

mam,  et 


tores  loquunlur  varie  de  agenLe.  Secun- 
dum  ergo  senLenlias  diversas  diversimo- 
de  de  eo  senliri  polesL.  ForLe  eliam  ibi 
magis  Lranscendenler,  hic  vero  limitaLe 
vel  in  speciali,  eL  Physire  magis,  uL  paLeL 
in  processu.  Habilo  enim  sermone  de  cau- 
sis  in  generali,  proseculus  esL  de  omnibus 
in  speciali,  uL  vides  ordinaLe.  Omnia  La- 
men  ad  agens  perlinentia,  possent  sub 
una  parLicuIa  locari.  In  hac  eLiam  plures 
l^l^.  ordinari  possenL  secundum  quod  di- 
versimode  de  agenLibus,  acLionibus  eL 
modis  agendi  pertracLaL,  qme  omnia  re- 
linquo  lectori.  Maxime  in  his  proposiLioni- 
bus  loquilur  asserUve,  eL  secundum  pro- 
priam  opinionem,  cL  ubique  in  via  ejus 
currunL. 

Prinia  esLfamosa  apud  enra.  Vide  in  1. 
dist.  17.  q.  1.  et^.et  vi2.  di<il.  \.q.\.  et  d'st. 
8.  a.  8.  oL  alibi  pluries,  quam  probat  ex  Phi-  instaniiw 

^  r  1  I  solcuntur 

losopho  noLanter.  Et  instat  conLra  conclu- 
sionem  ex  Commenlatore  3.  de  Anima, 
commento  5.  et  iade,  et  alibi  sa^pe,  in  fic- 
tione  illa  de  inlellectu,  elmn  soIviL,  quia 
nihil  videliceL  non  meretur  aliud,  nisi 
quod  primum  principium  negantes,  sen- 
tentia  Avicenn;e  quod  jam  experitur  in 
adeptione  intellecLus  agenLis  cum  possibili 
ad  LormenLa.  Deinde  2.  insLaL  ex  Magislro 
SenLenLiarum  <l.  17.  qui  posuit  Spirilum 
sanctum  esse  charitaLem  nobis  assislen- 
lem,  qua  diligamus  Deum  oL  non  LeneLur 
communiler,  liceL  exponaLur  curiose  ab 
isto  ibidem.  TerLia  insLnnlia  esL  ex  Tlioma, 
ubi  in  littera  allegaLur,  qui  negat  Deum 
posse  videri  per  aliquam  similiLudinem 
creatam.  Quiere  in  3.  dist.  2.  q.  8.  ubi 
impugnatur,  et  ejusmoliva  solvuntur. 

Secunda  est  de  owoagendi,  el  esL  clara     ,,^.'-  . 
et  supra  tacLa,  ubi   consequenLer  tangitpi"'»  q^o 

,  .    ,  .  ,         ■  ariendi 

muILipIcx  qno,  ul  supra  eliani  de  agenle  multiplea 
IiabeL  et  posset  poni  3.  propositio.  In  ori- 
ginalibus  eLiam  antiquis  habelur  sub  qua- 
dan)  resoIuLa  forma  ad  modum  arborum, 
sed  ad  longum  ordinavi  proplei-  facilitatem 
impressionis  omnia  membra  declarabis,  ul 
nosLi  in  isto  plerumque. 
Terlia   est    lamosa  apud    Philosophos. 


TIIEOKEMA  XXII. 


115 


iimrc  In- 
minosnni 
non  fati- 

gatiir 
.(jendo  ? 


Quomodo 
nii)i/i  f(i- 
ligaUcr  ? 


22. 

mpcrans, 
dirigens, 
xeqacns, 
quomodo 
fe  habent 
inter  sc  ? 


Qiupre  ArisLoleleni  1.  de  Generalione,  texl. 
cotiDii.  5}.  el  alibi  Siope.  El  iiiaxime  est. 
vera  proposilio  apud  ipsum,  quando  agens 
el  paliens  coinmunicanlin  maleria,  el  lioc 
esl,  quod  addit  Doclor  in  lillera  cuin  di- 
cil  :  Falsuni  est  per  se,  verum  per  accidens, 
quando  repalilur,  elc.  hoc  esl,  ralione 
maleri<ii3  secundum  Philosopluim  ot  Com- 
menlatorem,  ul)i  supra.  Deinde  instat 
contra  se  :  sed  prima  facihler  solvitur  ex 
diclis  Commentatoris  ubi  supra,  si  vero 
ponatur  materia  in  coelo  vel  corpore  lu- 
minoso,  non  lamen  suscipit  peregrinas 
impressiones,  1,  Ccnli,  texl.  comm.  21.  et 
22.  Vel  forte  secundum  veritateni  recur- 
rendum  est  ad  continuationem  causa^  pri- 
nue  simpliciler  in  omnibus,  et  quoad  esse, 
conservare  et  agere.  Aliam  inslantiam  de 
agente  mobiii,  ex  2.  Ethicor.  cap.  1.  et2. 
et  3.  de  Anima,  te.rt.  comm.  7.  adducit,  et 
faciliter  solvitur,  quia  intelleclus  et  vo- 
luntas  sunt  potentia)  non  organica\  Et  re- 
fert  fortificari ,  quoad  virtutem  et  ani- 
mam,  et  quoad  corpu?.  Forte  enim  in 
eliciendo  actus  maxime  exterius  debilita- 
tur  totum,  licet  non  anima,  nisi  inquan- 
tum  dependet  in  agendo  a  potentiis  orga- 
nicis.  Plura  liic  Pliysic;u  consideralionis 
addantur.  Movet  postea  unum  dubium 
notabile  de  impedimentis  potentiarum  in- 
ter  se.  Et  respondet  notanter  satis,  sed 
replicat  optime.  Ad  cujus  solutionem  pon- 
dera  primo,  hinc  argumentum  ad  proban- 
dum  identitatem  realem  potentiarum  ani- 
m;u,  secus  in  accidentibus  ignis.  Deinde 
tange  diversilatem  organorum,  elhgamina 
membrorumanimalis,  et  admirationem,  et 
stuporem  in  animalibus,  et  imperium  po- 
tenti;u  superioris  in  age«do,  etplura  alia, 
ut  scis. 

Quarla  esl  de  tribus  ordinatis  in  efii- 
ciendo.  Primum  voluntas;  secundum  in- 
telleclus  practicus ;  tertium  potentia  exe- 
cutiva,  et  declarat  optime,  quomodo  se 
habent  inter  se  ct  rcspectu  efficientis. 
Ubl  ad  finem  ponitur  qu;i'dam  quotalio 
communiter,  tanien  non  habetur  in  omni- 
bus  originalibus,  forte  estad  primum  Sen- 


tentiarum,  in  materia  de  ideis  :  sed  qu;ere 
in  tabuhs  et  supra  in  Iractatu  creditorum. 
et  in  tractatu  de  primo  principio  et  infra 
hic  conclusione  8.  et  ahbi.  Qu;rre  in  mate- 
ria  de  praxi  in  Prolog.  el  38.  disl.  1.  Bene 
valeret  ibi  38.  vel  39.  ut  applicaretur  ad 
primum  Sententiarum,  sed  repulo  quod 
alio  direxit,  Pondera  quomodo  dirigens, 
nunc  pnecedit,  nunc  sequitur  imperans. 
Quinta  est  famosa  de  pncstantia  agen-     Anms 

2»\i'sta?i- 

tis  respectu  passi,  qu;c  est  Auguslini  ol  Hks imsso. 
Philosophi  3.  de  Anima,  text.  comm.  19. 
quam  declarat  et  probat  ex  fundamenlis 
Aristotelis,  sedplene  et  resolute3.  dist.  1. 
quifst.  7.  soloendo  argumenla  primce  opi- 
nionis.  Tangit  etiam  idem  in  2.  di&t.  3.  q.  8. 
et  dist.  9.  ejusdem,  et  in  4.  disl.  44.  q.  2. 
Qmcre  aiibi  s;cpe,  ut  scis.  Objicit  conse- 
quenter  ex  Philosopho,  et  solvit  singula- 
rissime,  ubi  littera  satis  clara  est. 

Sexta  est  de  similitudine  agentis  ad  2:?. 
passum  ex  Philosopho,  ubi  alleii-atur,  et  2  ^".P^ff 
de  Anima,  text.  comm.  G2.  et  3.  de  Anima,  tio,  ct.  ac- 
text.  comm.  37.  el  indc,  et  alibi  s;epe.  Ad- 
ducit  probalionem  Pliilosophi,  et  instat 
notanter  conlra.  Deinde  declarat  egregie 
ipsam,  et  quomodo  ordinate  dicta  Aristo- 
telis  ibidem  procedunt.  Ubi  adverte  de 
duplici  assimilatione,  formali  videlicet  et 
virtuali,  de  qua  etiam  supra  perlractavi, 
el  duplici  actione  per  motum  videhcet, 
et  mutationem,  et  terminis  utriusque,  et 
tange  ibi  de  terminis  motus  et  mutatio- 
nis,  ut  habet  in  2.  dist.  1.  qua^st.  3.  solven- 
do  3.  principale,  et  disl.  2.  ejusdem,  q.  7. 
ad  finem.  et  in  4.  dist.  10.  q.  1.  efl.  et  in 
Quodlib.  qu,vs'.  10.  Addit  etiam  notanter 
de  facto  saltem,  et  naluraliter  de  possibili, 
quomodo  susceplivum  formarum  ejusdem 
generis,  naturalis  seu  Physici,  est  sub 
una  vel  alia  earum  semper,  et  infra  in 
motu  naturali,  concomitantur  se  termini 
posl,  et  termini  concomitantes,  non  posito 
miraculo,  secus  in  mutationibus,  ut  exem- 
plificat  tripliciler  notanter.  Ibidem  etiam  Tripiax 
tangit  triplicem  conlrarietalem  conformi-  ''o'^"''^^^'-- 

°  "^  tas. 

ter  dictis  Philosophi  5.  Physicorum.   At- 
tende  oplime  ad  id,  quod  dicit  de  anima 


110 


THlOUEMA  XXII. 


hominis.  Naiii  si  ponalur  forma  corporei- 
lalis  alia  ab  inleliocLiva  in  liomine,  lunc 
inducLio  inlellectiva'  non  esL  mulaLio  ;  si 
non,  est,  el  esL  singulariLer  adverlendum, 
el  polesL  applicari  aliqualiLer  conlra  Tlio- 
mislas.  Vide  in  4.  ubi  siipra,  el  distind.  1. 
qiuvst.  1.  et  43.  distincl.  ejusdem,  quivst.  2. 
et  5.  et  in  3.  distinclione  2.  quii-sl.  3.  et 
dislinct.  7.  ejusdem,  quivsl.  2.  et  in  2.  dis- 
tinct.  17.  eL  noLa  quod  ilitL'  qualuor  con- 
clusiones,  quas  reciLaL  in  litLera,  sunt 
ista  6.  et  priucedens  lertia,  et  alia'  duiL' 
in  probaLione  istiiis  ex  Pliilosopho. 

Septima  de  inslrumento  patet  supra  de 
agente,  et  ubi  remisi  ibidem,  et  de  mul- 
liplici  acceplione  inslrumenti .  Uhi'  quola- 
tiones  ibidem  24.  etc.  usque  ad  tinem, 
non  habentur  communiler  in  originahbus, 
sed  saLis  bene  currunt.  Cum  dicit  in  fine, 
supra  11.  adverte,  quod  est  11.  principulis 
supra,  uL  liLLeram  ordinavi,  eL  saLis  recLe 
per  LuLum.  Credo,  quod  affuiL  numen  Sco- 
licum  ubique,  sed  communiler  in  onmibus 
originalibus,  non  poniLur  isla  hic. 
■^!^  Octava   esL  valde  noLabilis  de  imperio 

volunLaLis,  ubi  probabiliLer  possel  poni 
principium  parlicula',  nisi  propler  depen- 
denliam  et  allegaLiones  sequenLes,  quam 
declaraL  tripUciter,  ex  quibus  inferl  tripli- 
cem  gradum  actus  naturahs,  sub  imperio 
volunlaLis,  et  totum  clarum,  sed  maxime 
notandum, 
Deinde  ponit  pulchra  notanda  per  or- 
A  quo  ac-  dinem.   Prinmm  est,  a  quo   diciLur  actio 

tio  dkilHi'  ^        ,  ,•     ■  1      , 

n«t:«ra//4- .Mialuralis.  Quod  tamen  hnnta  et  declara, 
ut  in  2.  dist.  2.  qusest.  \{).  el  disl.  18,  ejus- 
dem,  et  in  4.  dist.  43.  qwvst.  4.  et  aliOi, 
sa'pe  habet,  el  pondera  quod  dicit  de 
libero  per  accidens. 

Secundum  notandum,  quod  aliqui  con- 
clusionem  assignanl,  est  do  impedibilitate 
actionis  naturalis  talis,  ubi  tange  plura  de 
libertale  voluntatis  croata'  et  increala',  ut 
scis. 

Torlium  nolandum  est,  quod  etiam  ah- 
(jui  conclusionem  assignant,  de  comj)ara- 
lione  actus  liberi  n;ituralis  eliciti  a  volun- 
cate,   et  imperali   ab   ipsa^  et  osl  merito 


notandum,    quia    singularissimum    et   in 
mullis    locis    applicabile.    Ibi  duo   dicta  De  aci>' 

.     .  .     ,  libcro  ri:. 

AugusLmi  exponit  et  declarat,  el  niLer  se  dio,  ct  i„ 
comparat,  eL  originalia  fuerunt  ibi  viLiata  t"^^'^''^- 
communiler,  bene  tomen  ordinavimus 
cuncLa.  Oua're  3.  dist.  1.  q.  4.  el  in  ma- 
Leria  de  lib.  arbitr.  in  2.  eL  alibi  Sicpe, 
ut  2.  Physic.  et  9.  Metaph.  De  moLu  eLiam 
gravium  el  levium,  eL  projectorum  et 
hujusmodi  potes  hic  perlractare,  el  e 
conlra. 

Ouartum  noLandum,  quod  simililer  con-  2h. 
clusio  ponilur  ab  aliquibus,  est  impugna- 
tivum  quodammodo  pra^cedentium,  sed 
paLeL  quod  non  esL  simile  de  arte  et 
voluntale,  sicut  nec  de  intellecLu,  appa- 
renter  tamen  arguit.  Ex  pr;pxedenlibus 
tamen  de  gradibus  illis,  et  torlio  notaljili 
patct  ejus  solulio.  Illa  quolalio  in  line 
varie  habetur,  nam  aliqua  originalia  vi- 
donlur  quotare  illam  conclusionem  8. 
vel  7.  supra  :  Actio  naturalis,  etc.  sed 
salis  bene  applicatur  ad  illu  1  Augustini 
de  CivVate  14.  uL  ordinavi.  Ullinio  arguit 
prj  verilaLe  noLabilis  3.  et  illius  dicti  Au- 
gusLini,  salis  efficaciler. 

Nona  conclusio  procedit  ex  9.  Metaph. 
tex'.  com.  10,  et  1.  Cccli,  texl.  116,  hmila 
Lamen  uL  supra  in  9.  Melaph.  habel. 
Vide  1.  dist.  1,  quxst.  4.  8.  et  10.  disl.  1. 
et  alibi  s;i'pe  ad  luec,  ut  supra  plerumque 
nolavi. 

Decima  videlur  contraria  9.  sed  non 
est,  si  recte  advertes.  Ponderabis  propter 
ly  neccssario  additum  in  10.  quod  non  ha- 
bolur  in  9.  et  remittit  se  ad  pnccedentia, 
ubi  varie  originalia  quolant,  sed  satis 
bene  habes.  In  dies  omnes  isL;L'  quolalio-  ^y^^^^^^ 
nes    lilleram    intricanles    depurabuntur ,  "'^  c/vaei 

simplicill 

quia  humana  ingenia  ad  micrologiam  in-  ncccssa 

7*1(1 

cUnantur,  utinam  potius  veriLalis  subtilius 
cribrand;i',  (luam  ;i'ris  abundantius  cumu- 
landi  zclo,  considcra.  Declarat  saLis  abun- 
danter  non  repugnanliam  hujus  conclu- 
sionis  ad  pnccedentem  tacite.  IUa  objecUo 
ad  finem  cx  9.  Metaph.  non  habelur  com- 
muniler  in  originalibus,  ideo  Exlra  nola- 
vimus  ipsam  ;  solvitur  tamen  faciliter  ex 


'II1E)PEJA  XXI[. 


117 


dictis,  quia  lantum  do  necessilate  secun- 
duni  quid,  et  de  faclo  procedit.  Adde  ad 
lia>c  plura,  ut  expedit.  Ali(iua  originalia 
habent  ibi  :  conlra  hanc  12.  ujji  Iiabes  10. 
forte  propter  alium  ordineni  conclusionum, 
ut  prius  nolavi. 
20.  Undecima  satis  copiose  supra  ia  univer- 

salibus  conclusionibus  12.  et  13.  pertrac- 
lata  est,  ad  quam  se  remisit  ibi  ct  ad 
alias  hic  circiter.  QuaM-e  in  doctrina  hujus, 
ut  ibi  nolavi.  Ubi  adverte  in  commonlo  de 
duph'ci  necessilale,  ut  sa'pe  liabet  isle,  et 
maxime  39.  diMincl.  1.  et  1.  (Ii3'incl.  2.  ad 
proposituin,  et  potest  vocari  necessitas 
concomitantia',  vel  consequentia'  indiffe- 
renter. 
Qiiid  est.      Duodecima  est  de  applicatione  agenlis 

%aplicatio       i  ,  i         i       •  i      •  .    i 

causcf  ad  ^^  agendum  :  et  est  singulans  et  bene 
*^'''"''""  •' examinanda,  de  ({ua  eliam  supra  fecit 
mentionem,  saltem  implicile.  Movet  du- 
bium  in  commento  de  isla  applicatione, 
de  qua  loquilur  conclusio,  et  non  solvil. 
Et  ibi  multn  j^ossent  adduci.  Vide  2.  dist.  2. 
rj.  10.  el  super  7.  e/  8.  Physicorum,  de 
molu  gravium,  etc.  posset  breviter  dici, 
quod  est  in  applicalione  seu  in  conjunc- 
tione  causarum,  vel  ordine  sive  depen- 
dentia,  nam  omnia  dirigunlur  et  appli- 
canlur  a  prinia  per  cognitionem,  et  volun- 
larie  causante  et  applicante.  Sed  lioc 
patcrelur  instanlias  in  doclrina  hujus. 
Quare  dic  altius,  dislinguendo  dc  appli- 
catione,  etini/estigando  ulriusque  causam, 
et  totalem,  et  iiarlialem. 
Drdisiinc-     Decimatertia   est  de  aclione  et  passio- 

iionraclio-  u-  .      i-  ...  ,.       , 

ji!.v,eO)«s- '"'^'  ^'"'  posset  etiam  pnncipium  parlicuhe 
sionis.     poni,  et  accipitur  ex   3.   Physicorum,    et 

primo   dc   ricneralione,   et    Auctore    sex 

Principiorum,     quam     egregic     declaral, 

dando  instantiam  ex  communi  modo  di- 

cendi.  Exaniinabis  cuncta  ex  Logicalibus, 

ct  Physicis  et  Metaphysicis  consideratio- 

nibus.  Quod  langit  de  relatione  actionis 

ct  passionis,  ubi  notanter  dicit  :  ld''.n  intel- 

lecius  accipil,  etc.  Pondera,  ut  hajjcl   1. 

dislincl.  2.  q^arst.  2.  et  alihi,  ut  ibi  quota- 

tur,  et  supra  sa^pc  tcligi.  Dc  distinclione 


haruni  vidc  in  5.  Met.  q.  G.  ct  adde  phira 
hic. 
Decimaquarta  est  de  illa  famosa  divisio-        27. 

...  ,.    ,  ,  .  ,  Po'.cnlia 

nc  potentKc  m  essentialem  et  accidenta-  esscniia- 
lem,  qua'  valde  singularis  est  et  exami-  ^^aJntaiis' 
nanda.  Qua^reS.  Physicorum/ej:;i!.  com.  32,  c-^^^piiocin- 
et  2.  de  Anima,  text.  comm.  2.  et  aliquali- 
ter  lext.  comm.  55.  el  60.  et  3.  de  Anima, 
lext.  com.  8.  5.  ct  inde,  quam  probat  et 
declarat  mirabili  solcrtia.  Vide  supra  in  9. 
et  3.  disl.  1.  qn.Tsl.  7.  et  2.  dist.  2.  quivst.  10. 
e    3.   el  25.    dist.  ejusdem,  et   in  quodlib. 
quirst.    15.    et  alibi   sa>pe   ad  ha'c.   Adde 
instanlias    ex   considerationibus   Physicis, 
ut  scis.  Pondera  ibi  duplicem  circumstan- 
tiam  necessariam  ad  agendum,  ct  simili- 
ter  duplex  impcdimentum. 

Decimaquinla  est  de  potentia  plcne  i)e  poicn- 
activa,  ubi  nota  ly  plene  quam  egregic  '!",;'(^"^ 
exponit.  Ubi  eliam  attende  cum  diclt,  non 
per  se  acluanlc,  etc.  In  fine  in  aliquibus 
originalibus  habelur,  voluntas  respectu  in- 
tcllectus,  q{  sic  posuimus.  Quod  applica- 
bis,  vel  ut  exemplum  ullimi  membri  in 
declaratione  conclusionis,  vel  (anquam 
objectionem  conlra  activitatem  voluntalis,- 
et  sic,  considera  quid  juris,  et  an  faciat 
pro  opinione  Thomislaram  de  prferogativa 
intellectus.  Vide  4.  dist.  49.  quspst.  4.  et 
alibi  pluries.   Vide  Var.  et  sequaces  hujus. 

Decimasexta  comparat  agens  principalc        2?^. 
ad    secundarium,   vel    instrumcntum.  "^i  ulLlfcan'- 
instantiam  adducit,  comparando  volunta-  saprinci- 

imlis  ac'iis 

tem  ad  charitatem,  pra\supponendo  volun-  chariuiiis? 
tatem  esse  principale  agens,  in  eliciendo 
actum.  Et  licet  possct  solvi  distinguendo 
de  agente  secundorio,  vel  instrumento, 
conjuncto  videlicet,  vel  separato,  allius 
tamcn  investigabis  veritatem  prffisupposili 
ex  17.  distinct.  1.  ubi  habet,  quod  charitas 
est  principale  uno  modo,  licet  voluntas 
sil  tale  alio  modo,  et  potest  ponderari, 
quia  valde  sapit.  QuaM-e  alia  ad  lucc, 

Decimaseptima  est  de  molione  vel  de- 
terminatione  instrumenti,  vel  causa)  secun- 
da'  ad  agendum,  et  est  notabilis  et  supra 
sa^pe  tacta.  Ex  qua  infcrt  corollarium  du- 
plex.  Et  objicit  quanlum  ad  inslrumentum 


118 


TIIEOREMA  XXIH. 


la  ? 
21). 


ex  diclis  supra  7.  hujus  parlicul?n.  Tnde 
irifert,  quod  illa  est  de  numero  conclusio- 
num  hujus  partis,  et  oliam  quod  conlinua- 
tio  conclusionuni  bene  ordinata  est.Quan- 
tum  vero   ad  causam  secundam,  reourrit 
ad  universalem  24.  qua'  tamen  25.  esl,  ut 
supra  ordinavi    numerum,  propter  illam 
quam  superaddidi,  qua^  est  Extra.  Secun- 
do   directe   olDJicit    contra    dicta    et  non 
solvit  hic,  quia  consiietudo  ejus  est,  ul)i 
non  langunt  argumenta,  el  ex  aliis  jam 
declaratis  faciliter  solvi  possunt,  non  am- 
plius  de  eis   curat,   et  in  hoc  soUicilum 
reddit  lectorem.  Sed  ist;c  objectiones  faci- 
liter  solvuntur  ex  dictis.  Vide  1.  quxst.  4. 
el  37.  (list.  2.  et  supra  de  prfmo  princ.  ct  5. 
et  2.  Met.  ct  2.  dislinct.  1.   el  alibi  saipe  ad 
hccc.  Unde  non  valet,  esl  immediatior  ef- 
Acn  avsa  fectui ;  ergo  determinatior  ad  agendum. 
]TorePcc-  ^^^^  lamen  potesl  distingui  de  immeJiatio- 
iiii,<:.st     nc  entitaliva,  vel  virtuali,  et  de  delermi- 

mafji!:  dc- 

tevmiaa-  nationc  multiplici,  ut  prius  notavi.  Plura 
hic  adducat  ingeniosus  leclor. 

Decimaoctava,  quam  tamen  in  aliquibus 
originalibus  coroUarium  pnocedenlis  as- 
signant  aliqui ,  et  pra?cedit  objectiones 
prajcedenles,  et  littera  varie  sequitur  hic. 
Nam  illa  septima  supra  ponitur  post  istam 
ad  flnem  commenti,  ibi  :  lunc  instru- 
incntum  non  movet ,  etc.  sed  ordo  isle 
placct,  licet  alius  esset  satis  conveniens  ; 
est  de  agente  actione  immanente,  a  quo 
negalur  instrumentum,  quam  tamen  sin- 
gularissime  liniitat,  distinguondo  de  ins- 
Irumento  conjuncto  et  separato,  el  agen- 
(li  atque  movendi.  IJbi  pondora  ly  for- 
mnlit'r.  Paucismulta  dixil  et  exemplilical 
clarc.  Qusero  ubi  supra  notavi,  ut  1.  e^  6. 
dist.  4.  ad  luec.  Multa  hic  pro  el  contra, 
adducat  diligens  lcctor,  quia  capil  ins- 
tantias  et  pluros  pulchras  subtilitates  hicc 
inateria.  QuaTC  antiquos,  ut  vis. 
Decimanona  esl  de  pra^sentia  et  imme- 

(Jiicc  pra'-    ... 

.srnda     diationc  agonlis  ad  passum  primum,   ubi 

fi.r/enlis  ad  11  ■  .        .  1.  .        , 

j):.ss„m     pondera  ly/^nmo,  et  est  multum  notanda 

'■'•'jKi-    jf^  considcrationibus  Pliysicis  transmula- 

lionum  et  motuum,  cl  hujusmodi.    nuain 

declarat  mirabili  discursu.  Ne  tamcn  videa- 


tur  repugnare  fundamentis  Aristotelis  7. 
Physicor.  text.  comm.  8.  el  inde,  et  alibi 
sa^pe,  distinguit  de  pra;sentia  locali  el 
virluali,  et  do  distantia  locali  suo  modo, 
et  qualilor  impedit,  et  quando,  et  cujus 
actionem,  loquendo  de  Deo,  Angelo  et 
corporali  agente.  l'bi  introducit  de  om- 
nipotenlia  Dei  et  ejus  immensitate  cum 
forsan,  quoddam  notabile  diclum,  ad 
quoddeterminate  intelligendum,  videin  1. 
dist  37.  et  maxime  in  Reporlatis.  Gonse- 
quenter  ibi  pertractat  qualiler  distantia 
requiritur  in  agente  corporali,  et  cum  qui- 
bus  conditionibus,  egregie.  Deinde  quali- 
ter  requiritur  in  AngeU  actione,  breviler 
ot  Scotice. 

Adquod  copiosius  considerandum,  qua^- 
re  in  2.  dist.  9.  ad  longum,  et  14.  disfinct. 
ejusdem^  (juxst.  3.  2.  etiam  dist.  ejusdem, 
(juiest.  5.  Vide  eliam  in  4.  disl.  45.  et  49. 
et  50.  (jusest.  3.  et  iii  3.  distincl.  14.  et 
super.  4.  Physicorum. 

Altende  insuper  ibidem  ad  illam  quota- 
tionem,  cum  dicit  :  ct  hoc  negat,  ubi  ha- 
bes  19.  et  debet  referri  ad  hanc  eamdem. 
Alia  originalia  habent  20.  el  ila  forte 
supputando  alio  niodo  ista,  esset  20.  Alia 
eLiam  habcnt  29.  et  posset  referrl  ad  iUam 
infra  hic  quotatam  29.  vel  forte  voluit 
intelligi  supra,  qua^re  curiose  ibidem, 
sed  salis  bene  jacet  littera.  Qua:!re  spe- 
cialiter  ad  propositum  hujus  conclusionis 
iii  2.  distincl.  2.  (juiesl.  9.  solvendo  2.  prm- 
cipale  ad  /inem.  Quod  ibi  ultimo  tangitur 
de  locutione  et  illuminatione  Angelorum, 
et  aclione  per  lineas  rectas  et  pcr  con- 
versionem,  vide  in  2.  distinct.  9.  et  13.  et 
in  Pcr.specliva,  ut  volueris 

Vigcsima  estde  causa  originante,  quam 
dicit  reduci  ad  efficiens.  l'nde  eUci  potest, 
quod  in  hac  particuln,  ut  prius  notavi, 
agit  de  officicnte.  Ubl  adverle,  quod  ori- 
giiians  aliquando  est  alterius  natunc  ab 
originato,  et  communilcr  in  onmibus  ila 
est ,  pnutcrquam  in  divinis,  ct  hoc  vel 
alietate  numerali,  vel  essenliali.  Aliquando 
vero  csl  ejusdem  natura^,  in  numero  et 
••unsubstantiale,   ut   in    divinis     Vido  5. 


30. 


De  looU' 

liom,  et 

illiimina* 

tione  An- 

(jelonini 


Oriijinalii 
semper  ii 
crcatis^ 
alleriiu 
natiirte 
originato 


THEOREMA  XXII. 


119 


31. 


dhtinct.  1.  qiuvst.  2.  Adde  inulLa  Pliysice 
el  Theologico  ad  lurc.  Atlende  eliam  cau- 
te,  quo  modo  in  divinis  polesl  dici  effi- 
ciens,  ju.\ta  ea  qu;ie  habel  isle  3.  disl.  1. 
g.  7.  et  25.  dist.  2.  et  supra  9.  Metaph.  q. 
penuft.  de  relatione  efficientis  :  sed  dic, 
ut  supra  dixi,  quod  extensive  accipit  ef/l- 
ciens  pro  p7'oducente. 

Vigesimaprima  est  de  alio  modo  causan- 
di,  ubi  aliqua  originalia  habent  promp^o- 
ria,  alia  instrumentalfs,  breviter  vuU  quod 
omnia  hujusniodi  reducunlur  ad  efficiens. 
Exemplifica  in  arlificialibus,  et  naluralibus, 
et  politiis  et  hujusmodi  ut  nosti. 

Vigesimasecunda  est  de  alio  speciali 
modo  efficiendi,  sallem  extensive  loquen- 
do,  qui  est  creare,  quem  modum  ponunt 


ibi  paucis  letigit  Aquila  per  piope  Solem. 
Breviter,  vult  quod  transmutans  materiam 
ad  formani,  inquantum  tale,  non  creatfor- 
mam,  nec  etiam  non  transmutans,  si  pro- 
ducendo  formam,  simulnalurauniat  eam; 
nec  uniens  ut  tale,  est  creans ;  nec  ideo 
non  creat,  quia  aliquid  fornKO  prifsuppo- 
nit;  nec  si  lotam  producat  materia  privata 
concurrente,  quia  termini  non  sunt  purum 
nihil  reale  et  ens,  sed  privatio  et  forma. 
Relinquilur  ergo  cuni  creatura  non  possit 
aliter  producere,  quod  solus  Deus  creal. 
Vide  1.  q.  4.  i-esolute  et  ubi  supra,  et 
tange  instantias  Philosophoruni. 

Gonsequenter  contra  dicta  objicit  Iripli- 
citer.  Primo,  quod  sequeretur  aniniam  in- 
tellectivam  non  necessario  creari,  cum  ad 


Tfirmini 

crcatiovis 

pitrnm  ni- 

hil,  et  cny. 


M. 


Crealio- 

nem  ainnt 

Theolo- 

gi  et  ne- 

gant  Phi- 

losopld. 


Theologi,  et  negant  communiter  Philoso-  ipsam  transmutetur  corpus,  et  tolum  cujus 

phi.  Ubi  investigat  optime  quid  sit  termi-  est  pars,  generatur,    et  est  efficax  satis 

nus  crealionis,  et  a  quo  potesL  produci,  argumentum,  utpatet.  Secundum,  et  qunr- 

scilicet  quod  a  solo  Deo.  Ponitur  inaHqui-  lum  argumenta  ostendunt  ex  dictis  posse 

bus  originalibus  ibi  quasdam  littera,  quam  inferri  omnem  formam  creari,  si  illa  est 

non  habes,   nec  refert,  quia  non  est  ne-  rafio,  quod  productio  anima\  quia  prior 

cessaria,  qua^  sic  incipit  :  Philosoplms  vi~  natura  productione  compositi,  ideo  non 

dens,  etc.  Vide  copiose  ad  ha:'C  in  2.  dist.  est  generatio,   sed  creatio.    Terlium   est 

\.  q.  2.  et  4.  et  dist.  9.  et  \7.  dist.  ejiisdein,  notabile,   ut   tetigi   prius,   quare  scili^t 

pro  opinionibus  quas  recital,  maxime  cum  agens   creatum   unire    polest   formam   a 

dicil  secundum  unam  opinionem,  etc,  et  1.  Deo  immediale  creatam,  vel  productione 

q.  4.  Vide  etiam  in  3.  dist.  11  q.  1.  oplime,  totius    ipsara  producere,   et  non  per  se, 

et  in  1.  dist.  17.  QujRre  supra  in  7.  q.  de  vel  seorsum  ipsam  creare?  Ad   primum 

rationibus  seminalibus,  et   18.  dist.  2.  et  singularissime  respondet,  declarando,  un- 


alibi  pluries.  Vide  antiquos  Philosophos 
et  Theologos.  Attende  quod  illa  litlera, 
sive  quod  idem  est,  materiam  transmutet 
ad  formam,  non  ponitur  communiter,  nec 
necessaria  est.  Ibi  etiam  habes  qualiter 
homo  generat  hominem,  licel  anima  cree- 
tur  quod    bene   nolandum  est,  sed  ins- 


de  probatur  animam  intellectivam  creari, 
et  unde  non,  vide  in  4.  et  alibi  ubi  supra. 
llla  littera  sequens,  ubi  declarat  solutio- 
neni  et  confirmal,  potest  bene  inlelligi, 
ut  jacet,  referendo  ly  ejus  ad  materiam 
ignis,  vel  ad  tertiam  entitatem,  vel  alio 
modo  posset  sic  stire,   quia  aliquid   est 


Unde  cons- 
tat  ani- 

ma,m  ra- 
tionalem 
creari  /' 


tanlias   considera,  qualiter  polius  potest      ejus,   vel    pra^fuit,    excludendo   videlicet 


Qnis  crea- 

tionis 
terminus  ? 


creatura  attingere  ad  unionem  fjrm;e, 
quam  ad  ejus  productionem  primam  ori- 
gine,  sed  hoc  infra  Doctor  non  omisit.  Ibi 
etiam  est  via  impugnandi  positionem  de 
inchoativis  formarum.  Ibi  etiam  notabiliter 
habelur,  quod  terminus  creationis  non  est 
forma,  ul  forma,  sed  ut  tale  ens,  ubi  ins- 
tantias  diligenter  exclude,   ut  etiam  Doc- 


opinionem  de  inchoatione  formarum, 
vel  loco  ly  generari,  ad  fineni  pone  ly 
creari.  Ad  2.  et  4.  respondet  oplime,  po- 
nendo  differenliam  inter  productionem 
ft)rm;i'  creahi'  el  generalje,  quoad  prio- 
i'ilatem  natura'  respeclu  tolius  produclio- 
iiis,  elest  ubique  notabilis,  el  sic  Philoso- 
phu3  negaret  animam   creari,    quia  non 


tor  ipse  in  sequenlibus  tetigit.  Multa  alia     prius,  elc.  ubi  notanter  redit  ad  prius  dic- 


120 


TIIEOREMA  XXII. 


luin  de  forma   ul  forma,   el  de  forma  ut  actiones  intelleclus  esse  ejusdem  speciei. 

ens,  qua»  sunl  valde  notanda.  Nam  (Vcere  et    inlelligere,    sunt  allerius 

33.          Ad  tertium  solutio  clara  est  :  sed  exem-  ralionis,  ut  pateL  Ideo  aliqui,  el  probabi- 

plum  examinandum,  si  loqualur  de  fornia  liler,  volunt   quod  inlelleclus    non  Iiabel 

alterius   generis,    ulpole  substanlia',   sed  aliquem  unum  aclum  ada-.qualum  ejusdem 


exempla  ponuntur  famose  :  considera  om- 
nia  diligenter  et  instanlias  exelude.  Re- 
plicat  dupliciter  specialiler  conlraprimam 
solulionem,  et  lertio  contra  solulionem 
quarta'  objectionis,  et  alias  sa'pe  diclum 
de  termino  prima^  actionis.  Ad  primum 
respondet  valde  eleganler,  Qua-re  in  simi- 
li  fjuivsl.  1.  Prolor/.  ei  3.  (Hsl.  1.  7.  1.  ei  3. 
cl  14.  f/un'sl.  Quoill,  et  3.  (h$f.incl.  2.  (/wcsl. 
7.  et  in  4.  (/uicst.  I.  et  alibi  s.vpc.  Ad  ?. 
et  3.  satis  palel,  et  clare,  et  notanler,  ubi 
adverle  in  responsione  3.  quod  inlendit 
Doclor  breviter  ponere  differenliam  inler 
esse  perse,  perseitate  lertii  modi  compo- 
sili  et  esse  forma',  quia  prinmm  est  verum 
de  faclo  el  possibili  :  secundum,  et  si  de 
possibili,  non  lamen  de  facto,  nisi  tanlum 


rationis,  nisi  actus  intellectus  vocetur  ac- 
lus  indifferens  ad  (//ccrc  et  intelligere, 
sed  forte  loquilur  extensive  de  infelligere, 
vel  loquilur  de  actionibus  absolutis  pr>)- 
prie  immanentibus.  Plura  hic  adjungal  diii- 
gens  veritatis  inquisilor. 

Vigesimaquinla  esL  valde  singulaiis  et 
nolanda  optime.  Vide  in  2.  dist.  2.  q.  4, 
ad  fiiicm  solutionis,  expresse  ad  proposi- 
lum,  et  q.  9.  ejus'iem,  dist.  ct  su/)er  5. 
Physic.  el  pondera  duplicem  terminum 
acLionis,  ot  qualiter  exponit  diclum  famo- 
sum  ArisLoLelis. 

VigesimasexLa  videtur  repugnare6.  par- 
ticuia'  17.  Ibi  lamen  satis  correxit  illam  in 
commenlo,  patet,  quod  liic  accipit  ins- 
trumentum  extensive.  Examina  etiain  be- 


de  intellectiva,   quod  mulli  negarent.  Et     ne  illud  exemplum,  quod  adducit  de  calo- 


quod  ibi  finaliter  langil  de  possibilitale  et 
necessilate,  examina  et  adde  ut  expedit. 
Ex  bis  enim  resolvuntur  mulLa,  alias  sub 
dubio  omissa  consueLudine  Scolica. 

Deinde  prosequiLur  nolanter  de  aclione 
per  toluni,  ubi  etiam  conclusiones  nolavi- 
mus  ordinate.  Vigesimatertia  esl  tanquam 
qua^stio,  vel  dubium,  aut  petiti(\  qua-  lan- 
git  du)  membra,  et  est  problema  satis 
commune.  Vide  de  polenliis  anima'  16. 
dist.  2.  sed  considera  quid  dicendum  de 
Sole  consLringente  eL  soIvenLe,  vide  su- 
pra  parLicula  17.  conclusionibus  7.  cL  8. 
ad  Iioc  expresse  allegat  Damascenum  in 
3.  libro,  et  quolalio  C,  nunc  omittitui', 
nunc  alio  et  alio  moiio  habeLur.  Qua're 
eum  c.  3.  et  14.  sed  expresse  15.  facit  ser- 
monem  pulchrum  de  actione. 

Vigesimaquarta  videtur  repugnarc  7. 
supra  parlicula  17.  scd  considcra  bene 
qualiter  hinc  inde  loquitur,  et  de  qua  for- 
ma,  et  de  qua  spccie  ;  ibi  cnim  ioquilur 


re,  uL  prius  notavi.  Quid  etiam  requiritur 
ad  speciticam  differenLiam  acLionuin,  con- 
sidera. 

VigesimasepLima  coinparat  actionem  et 
terminum  ejus  secundum  assimilalionem 
ad  principium  agendi.  Exemplum  de  cale- 
factione  et  calore  comparalis  ad  princi- 
pium  calctiondi,  sive  sit  calor,  sive  forma 
calefacientis.  Infcrtcorollariumcontrallen- 
ricum.  Vide  3.  di<f.  1.  (/.  1.  3.  et  6.  e/ 3. 
dist.  i.  (/.  8.  el  9.  et  vide,  et  (ilibi  Sie/te, 
considera  ubique  quomodo  accipit  actio- 
nem  hic  :  de  similiLudine  etiam,  vel  forma- 
li,  vel  virtuali,  polesL  lieri  vis,  alia  mulla 
addc. 

Vigesimaoclava  varie  habelur  in  origi- 
nalibus,  sed  satis  bene  ordinavimus  eani, 
ul  hic  habes.  Vide  (|ua'  faciunt  ad  propo- 
silum  3.  ('is'.  1.  (/.  7.  et  45.  disl.  4.  el  alil)i 
l)lerumquc.  Non  obstanle  enim  quod  |)lu- 
res  specics  vel  habilus,  ponanlur  in  iiiLcl- 
leolu  vcl  voluntatc,  non  lamen  loL  aclus, 


Tcrniimu 

siinilio)' 

caiis(e, 

(J.KtiH  aC' 
tio  CJHS. 


de  agenlc  illimitato,  Iiic  de  forma,  quie  vel  actiones  simul.  QuaTe  2.  Topicorum, 
multuin  diffcrunt.  Exemplum  de  inlcfige-  c.  25.  ubi  etiam  pondera  ly  p'rfecto  ct  ly 
re  posset  impugiiari,  si  intendat  omnes      su//iciens,  el  quomodo  polenlia  deficil,  et 


TlIEOllEMA  XXII. 


121 


35. 

/[)i  actKS 

aila'fjin(ii's 

excliidit 

oninein 

alimn  ? 


alia   mulla  17.  liic.  Vidc^//s/.  1.  et  iii  mo- 
rdlibus. 

Vigesimanona  videlur  currore  juxla  dic- 
lum  Philosophi  2.  Topicorum,  ubi  supra, 
el  I.  Coeli,  text.  com.  116.  ct  7.  Physico- 


faciL  approximalio  Lalis  et  tahs  objecti. 
Vide  17.  f/ist.  1.  et  49,  dist.  4.  Quiere  in  3. 
in  maleria  de  spe  et  charilale  plura  ad 
h;ec.  Forte  vuU  omnino  impugnare  pro- 
positionem,  sed  videtur  bene  sustinenda  ; 


3G. 


rum,  et  2.  Ccdi ,  el  alii)i  plerumque  de  quire  breviler  dicendiim,  quod  est  uni- 

potentia  habenle    actionem   ada^quatam,  formitas  rationis  actionis,  sicut  et  form;i; 

inlensive    et   extensive,   quam  pi'obat  et  ubique,  inquantum  entitas  aclionis  liabet 

inslal,  seu  Hmitat,  ct  impugnat  limitaiio-  attendi  pra>cise  in  ordine  ad  formam,  licel 

ncm,  et  consequenler  glossat  dupliciter,  possit  variari  propter  variationem  concur- 

el  impugnat  utramque  glossam.  Deinde  rentium  cumforma,  qua^  et  quot  sint,  con- 

adducit  duas  alias  evasiones  falsificando  sidera.  In  aliquibus   originalibus  addilur 

propositionem,  et  utramque  impugnal,  ct  quasdam  remissio  adducta  supra  ad  finom 

ita  finaliter  tenet  veritatem  ejus.  Ubi  to-  luijus,  sic  :   Item  G.  VS3.  improbatur.  Vb'\ 

tum  processum  valde  nolabis,  quia  mulla  nota,  quod  aliquando  quotat  onmcs  con- 

difdcilia  et  ardua  elici  possunt.  Vide  24,  clusiones  a  principio,  aliquando  parlicu- 


dist.  2.  rt  15.  dis!.  3.  pro  his,  qua;  tangit 
dc  portione  inferiori  et  superiori.  Qiufre 
otiam  3.  dist.  V  pait.  2.  ct  specialiter  in 
Reportationibus,  et  2.  et  5.  qua'st.  Quodii- 
beti,  et  13  ct  14.  dist.  3.  et  49.  el  50.  dist. 
4.  et  14.  et  15.  qwrst.  Quodlibeti,  ad  lucc. 
Tange  ctiam  ibi,  an  alio  actu  videtur 
esscntia,   et    alia   in    ipsa    ab    intelleclu 


las  principales  ct  certas  carum,  recurrit 
etiam  ad  alias  dicta.  Qua-re  tabulas  Physi- 
corum,  ct  qua-sliones  ibidem  plura  ad- 
dendo, 

Trigesimaprima,  e".  uliima  est  famosa 
apud  Piiilosoplios  cl  Theologos  de  via 
communi,  saltem  de  aclione,  vidclicct 
ejusdem  in  seipsum.  Ubi  adverte,  ut  prius 


crcato.  Pondcra  iiislantiam  dc  inlcUcctu     notavi  saspius,  quod  nedum  famosas  in  via 


anima?  GhrisLi. 

Trigesima  est  de  proposilione,  seu  uni- 
formitale  forma;  et  aclionis,  qua'  etiam 
notubilis  altercationis  est,  contra  quam 
inslat  pulchre,  Primo  vcro  brevibus  eam 
projjat,  inferendo  ex  ejus  opposito  in- 
conveniens.  Quod  tangitin  primainstantia 
de  minimo  sensibili,  quaTC  copiose  in  de 
Sensu,  et  Sensato,  sed  ad  unguem  in  isto 
2.  dist.  2.  qu,Tst.  9.  et  cum  dicit  per  te, 
ubi  bene  staret  per  se,  considera  an  alio- 
rum  opinione,  an  ad  scipsum  loquatur. 
Potest  solvi  argumentum,  rccurrendo  ad 
actionem  objecti  in  se,  et  patentia!  per- 
ceptibilitatem,  et  partialem  activitatem  si 
ponatur.  Aliud  quod  langit  de  motu,  cst 
examinandum  Ijcnc.  Vide  2.  dist.  I.  p.  2. 
de  productis  univoce  et  a^quivoce,  et  Aris- 
totelem,  ct  GonnncnlaLorem.  Qufcre  ubi 
ibi  (luotanlur,  ct  similiter  de  charitate 
minimn,  ubi  ponderandum,  an  magis  et 
minns  variant  speciem  aclus  bealifici  et 


sua  veras,  sed  in  via  connnuni,  hic  inservit 
et  coloravit,  ctimpugnavit  aliquando  etali- 
quando  problematice  dimisit,  nt  videantur 
motiva  utriusque  via',  tu  vero  pcrpendicu- 
lum  stabiU  digito  oppone,  et  moderaberc 
omnia  recte,  Qu;ere  supra  lib.  9.  qu;cst. 
penult.  et  ubi  ibi  quolavi  copiose  pro 
verilate  hujus.  In  pr;eccdentibus  etiam 
sa'pe  idem  tetigi.  Arguit  pro  veritate 
conclusionis  inferendo  tria  inconvenientia 
ex  opposilo  ejus  qu;c  consequenter  sol- 
vit,  duo  prima  sub  una  soiutione,  tertium 
vero  seorsum  infra  cum  dicit  :  Ad  terlium, 
non  quiiibet,  etc. 

Primum  inconveniens  est,  quod  idcm 
opponeretur  sibi  ipsi.  Secundum,  quod 
idem  esset  in  potentia  ct  in  actu  respectu 
ejusdem.  Tertium,  quod  eadem  ratione 
quodlibet  ageret  in  se,  quod  est  contra 
experientiam  :  vel  si  non,  ergo  nec  ali- 
quid,  aul  redde  ralionem  diversitatis. 
Soluliones    clane    sunt  ex    supra  dictis. 


An  nliqxid 

in  sr  (iu<;re 

possil   f 


37. 


viatoris,  et  qme  ibi  concurrunt,    et  quid      Ueplicat  singularissime  conlra  soluliones, 


U2 


TIIEOREMA  XXII I. 


et  nullibi  allius  ;    solve  lamen  omnia  ut     scilicet  anle  14,  pnrliculam  eo  modo,  quo 


Acliis  vir- 

tualis,  et 
polenlia 

foi  miilis 
non.  Ojipo- 

niiniiQ^  - 


38, 


nosti,  prius  bene  ponderando.  Unde  in- 
ferre  poles  id,  quod  jam  notavi,  qaod  hic 
videlicet  fundamenta,  pro  et  conlra  sla- 
bilivit,  et  postniodum  ut  apis  argumento- 
,  sa  subtiliora  et  saniora  elegit.  Ad  primum 
dic  brevlter,  quod  refert  loqui  de  oppo- 
sitione  aclus  virlualiter  continentis,  et 
virlu  ililer  contenti  ad  carentiam  seu  po- 
tentiam  formalem  passi  et  formalem  ac- 
tum  quem  concomitatur,  si  inest. 

Ad  secundura,  negalur  consequentia, 
licet  aliquando  sil  minor  convenientia, 
non  tamen  major  repugnanlia.  Et  quod 
addit,  quod  conlinet  formalem  perfeclius, 
hoc  forle  pjsset  negari  in  conlinenle 
tinilo.  Vel  lioc  concesso,  dicendum  ulte- 
rius  qujd  nedum  virlualiter,  sed  eminen- 
ter  Deus  omnia  conlinet,  qui  est  ahus 
modus  continendi.  Vel  breviter  dico,  quod 
non  eo  quod  virtualiter  conlinet,  non  est 
in  potentia  formah,  sed  propLer  aliam 
causam,  quia  videUcet  summe  simplex, 
sicut  Sol  respectu  caloris,  non  quia  con- 
linet,  non  formaliter  i'ecipit,  sed  quia 
non  recepLivus  peregrinarum  impressio- 
num,  2.  Coeli,  text.  21.  el  inde. 

Ad  terlium  posset  concedi,  qu  d  infer- 
tur  loquendo  de  motu  ad  Ubi,  de  aliis 
vero  non  sequitur,  nisi  forma  inclinetur 
naturaliler  ad  illas,  et  non  dependeat  ab 
aliis  in  agendo.  Vide  1.  Vhys  corum,  text. 
com.  80.  Vocat  illud  argumenlum  Achil- 
lem  alibi  ironice,  ut  scis.  Quod  finaliter 
dicit,  quomodo  probabitur,  elc.  qu;\jre 
responsionem  Aristotelis  8,  Physicorum, 
lext.  comm.  26.  4.  etiam,  et  5.  Metaphy- 
sicsp,  qusorere  omnium  causas,  etc.  Plura 
liic  ingeniosus  moderator  addat,  et  gar- 
rulantium  prolerviam  auffocabit.  Nume- 
rum  vero  pnedictarum  conclusionum,  si 
placuerit  alio  modo  suppulare,  ordinabit, 
sed  salis  recte  ordinantur,  licet  in  dies 
spero  si  quid  deesl,  supplere. 

Deinde  sequitur  illa  liltera,  super  qua 
additionem  posuimus,  et  satis  recle,  qua) 
in  omnibus  originalibus  ponebatur  supra 
immediato    anle    proposiliones    creditas, 


divisa^  sunt,  quia  vero  tangunlur  dicla  in 
pra^cedentibus,  ut  vides  in  illalittera,  con- 
venienLius  visum  est,  quod  sequeretur  ea 
qua^  recilat  et  qme  supra  dicla  appellat, 
quam  pnecederet.  Aut  ergo  vitio  scriplo- 
rum,  aut  Doctoris  originahs  transmutatio- 
ne,  aul  in  marginibus  ejus  addilionehujus 
littene,  aut  opposilione  quoquo  modo,  ibi 
communiler  habetur  :  hic  nihilominus  le- 
gatur,  si  placuerit  leclori.  Mulla  notanda 
continel,  fere  tamen  supra  onmia  lacta 
sunl.  Pulcherrime  ibi  se  resolvit  de  ordine 
causarum  requisito  in  causando,  et  de 
unione  tam  exlrinsecarum  quam  inlrinse- 
carum.  Liltera  satis  correcta  est  pertotum, 
sed  bone  Jesu  cum  quantolabore,  et  men- 
tis  angustia,  et  cerebri  infestatione,  et 
maxime  circa  quotaliones  quas  tangil? 
Divinatus  sum  etiam  nescio  quo  spirilu 
illud  dicLum  Linconiensis  quod  tangit, 
ubi  omnes  libri  corrupti  fuerunt,  et  ita  in 
pluribus  aliis,  Tanlum  ha^sitavi  in  quota- 
tione  illius  16.  quam  tangil  sa>pe,  sed  lec- 
tor  invesliget  cuncta  alte,  Remissiones  ad 
qua!St,  8,  et  0,  MeLapIi.  ibi,  non  te  move- 
ant,  ut  supra  notavi,  cuncta  bene  decla- 
rando.  Ponitur  ante  illam  particulam  :  Per- 
fectum  est,  etc.  in  aliquibus  originalibus 
quavlam  littera  longa  quam  omisimus, 
quia  non  communiter  habetur,  nec  neces- 
saria  hic,  qua>  sic  incipit  :  Dicitur  quod 
fiiiis,  etc. 

TIIEOREMA     XXIII. 

SGHOLIUM      l. 

AlVert  pulcherrimas  rojrulas  de  ratioiie 
perrecti,  partim  ex  se,  partim  ex  Philosopho, 
cujus  loca  citat.  Vide  eum  Quodlib,  5.  art.  1. 
ubi  declarat  descriptionein  perfecli,  et  de 
priuio  principio  cap.  i.  num.  .3.  et  4'i.  et  aliis 
loci.s,  ibi  in  Scholio  cltatis,  quibus  Doctoragit 
de  periectione  simpliciter,  conclusiones  sunt 
satis  clarai  per  se,  et  sua  Gommenta,  do 
quibus  vide  notas  Mauritii. 


TllEOKEMA  XXIll 


123 


2:^.  princ.       1 .  Perfeclnm    dicitur,  cvjiis   non    est 

extra  aliqiiid  accipere. 

*■  Ilrec  commiinis  est  ratio,  sive  in 

siibstantia,  sive  in  virtute,  sive  in 

quantitate  durationis,  vel  perma- 

nente;et  hoc  siveperfecto  simplici- 

Quid  cst.  ter,ut  Deo ;  sive  creata  simpliciter 

leviam')  pcrfocto,    ut   univcrso  ;   sive  hoc, 

ut  speciei  certse,  et  hoc    scquitur. 

2.  Perfeclum  est,    quod  potest  facere 
sibi  simile. 

T.c  r.4.et  Quarto  Meteororum,  glossatur 
in  Prooemio  Mctaphysicfe,  hoc  est 
pcrfectio  virtutis. 

3.  Simililer  perfertum  est,  quod  hahet 
finem  sludiosum. 

q.  ,.  21.  Quinto  Metaph.  hsec  est  perfectio 
aliquo  modo  virtutis,  per  quam 
acquiritur  finis. 

4.  Unumquodque  perfectorumy  a  melio- 
rc  ipso  perficitur  relatum  ad  ipsum. 

Ethicorum  0.  commcnto  9.  post. 

5.  Qualiter  pcrficicntur  dctcriora,  ad 
mclius  ipsis,  non  relala. 

Post. 

G.  Unumquodque  nalum  cst  suscipcrc 
melius  seipso. 

IIoc  suscipiens  melius  et  pcrfec- 
tius  fit,  non  sucipiens  manet  in  im- 
perfecto.  Il)i(lem  ante  sententiali- 
ter. 

7.  iVon  omnis  potentia  perfcctior  fit  cx 
operalione  sua  propria  intensa. 

Patet  de  actu  appetitus  sensitivi 

in  nobis. 

T.  c.  ()4.       8-  Totum  et  perfectum  idcm  3.  Pliysi- 

corum. 

2.  Quare  infinitum,  ut  est  possibile 

in  quantitate,  non  est  perfectum. 

0.    Bonum    ct  perfectum   idcm. 

Quarc  omnes  considerationes 
tertii  Topicorum  de  meliori  ct  de 
perfectiori  intelliguntur  cseteris 
paribus.  Nota  quod  suscipiens  il- 


lud,  si  est  ejus  pcrfectio  perfectius 
flt  secundum  illam  perfectionem, 
non  perfectius  secundum  suam  es- 
sentiam  ;  materia  enim  ita  perfec- 
te  est  materia,  quando  non  habet 
formam,  sicut  quando  habet,  non  ^y,^,^,.,-,, 
tamen  ita  perfecta  perfectione  for-  j;;,;^;;;'" 
mae,  nuse   est  alinuo  modo  etiam  pc- for- 

^  ^-  _  inam,  neo 

ejus  perfectio,  sicut  forma  infor-  suhjrctnm 

2>i'f  acai- 

mati,  non  sicut  intrinscca  periec-     deiis. 
tio    intra  essentiam    ejus.   Adhuc 
minus   est    sabjcctum    perfectnm 
recipiens  accidens.  Juxta  hoc,  no- 
ta   quod   numquam    minus   nobilc 
propter  conjunctionem  cum  nobi- 
liori,  nobilitatur  in  se,  nec  mate- 
ria    propter   conjunctioncm   cum 
forma,    nec  sensus    propter   con- 
junctionem    cum    intellectu,    nec 
intellectus  propter  conjunctionem 
cum  voluntate,  plusquam  sine  illis 
essent.  Tamen  dupliciter  nobilita-  Quomodo 
tur  aliquid  :  uno  modo  nobilitationc  nobiiiia- 
illius  cui  conjungitur,  quse  nobili-  conj'<nc- 
tatio  est  ejus  aliquo  modo,  eo  scili-  '7//'/«?"'^ 
cet  modo  quo  illud  nobilius  est  cau- 
sa,  vcl  perfectio  minus  nobilis.  Se- 
cundo  modo  natura  facit  disposi- 
tiones,  vel  minus  nobilia   proptcr 
nobiliora,  ct  ideo   facit  ca,  sicut 
congruunt  conjunctioni  cum  per- 
fcctioribus  ;  non  congruerent,  nisi 
in  se  flerent  perfectiora,  quam  si 
dcberent  remanere  solaT  ideo  sen- 
sus  etiam  in  se  nobilior  in  liomine 
quam  in  pecore. 
10.  Pcrfectio  participata  quanto  sim-  ,|„  sensus 

...  ,       ,  /.     .•  hominis 

plicior,  tanto  pcrfectior.  pcrfcctior 

-TT,  •  -r\  •  •         sensu  bru- 

Ut  esse,  quam  vivere,  Dionysius      u  ? 
de  divinis  nominibus,  cap.   1.  ^^ed 
ens  est  perfectius,  quod  plures  per- 
fcctiones  participat,  hoc  sccundum   . 
ipsum,  ubi  est  cst  compositio  ag- 


124 


TllEOREMA  XXIII. 


gregationiS;  noc  qiiantitatis,  nec 
distinctionis. 

11.  i\on  siiuplicitcr  perfeclius  esf,  rjnocl 
per  se,   qnam  qnod  per  alind. 

Qnia  creatura  perfcctius  intelli- 
gitur  a  Deo  (et  tamen  non  per  se, 
sic  quod  ipsa  sit  ratio  intelligendi 
se,  sed  essentia  divinn)  quam  si  in- 
telligeretur  ab  alio,  ita  quod  ipsa 
esset  ratio  intelligendi  se,  ut  mens 
Perfectuis  i\  sc  sccundum  aHquos.  Tamen  in 

2>er  sr  afj('-  ... 

re  fjiiam  actioniDus  videtur  perfectius  iier 
pe>ai>n.^^  agerc  quam  ]^er  aliud,  sicut 
Deus  per  se  intelligit.  Nota,  prima 
instantia  videtur  deticere,  quia  in 
ratione  objecti  melius  est  intelligi 
per  se,  quam  per  aliud. 

Contra  :  de  visione  rerum  in 
^'erbo,  et  in  sc.  Respondeo,  tam  ad 
lioe  quam  ad  primum,  ]ier  aliud 
non  extrinsece  continens. 

SGHOLIUM      H. 

Quo  magis  aliquod  absolutum  e.st  nocessa- 
rium,  60  nobilius,  f|uod  intelligo,  cioteris 
l)ai'il)us,  alioquin  materia  esset  nobilior  forma 
etcomposito;  aut  forte  loqnitur  in  opiniono 
Philofophorum  ponentiuiii  Intelligentias  ita 
effici,  ut  a  prima  sit  secunda  et  ab  liac  tertia, 
etc.  SeJ  juxta  exemplum,  primo  sensu  lo- 
cutus  videtur.  Quod  addit,  in  nullo  respec- 
tu  esse  perfectionem  simpliciter,  verum  est, 
etiani  loquendo  do  relationibus  originis  in 
divinis  qu;e  non  dicunt  perfectioneni,  ut 
habot  Doctor  i.  dist.  I."^.  num.  9.  10.  et  dist. 
2').  num.  'Mk  ct  alibi  sa-po,  maxime  quodlib. 
5.  Quod  ait  de  simplicitate,  quod  sitperfectio 
simpliciter,  vidc  Iract.  de  primo  principio, 
cap.  i.  num.  ;{.  et  loca  i])i  citala  in  Scliolio 
pro  doclarationo  porfectionis  simpliciter.  I)o 
simplicitate,  vide  I.  di  t.  «.  qu;est.  I.  sim- 
pliciter  nulli  cPoatur;i'  convenit,  ideo  in  oa 
perfectio  simpliciter  esse  nequit,  cum  ejus 
naturani  destruat,  in  se  tamen  perfectio 
simpliciter  est. 

Sciiolia  liactenu^  elaborata,  magno  corte 
laboro  ct  ccrebri  vexalione,  textui  in  muUis 
satis  intricalo  inserere  sategi.   Nec  p<enitet 


suscepta3  moIesti;e,  quam  spes  fructus  inde 
excerpendi,  abundo  reeompensavit.  Si  quas 
peragravi  difllcultates,  in  initio  pr;\^vidisseni, 
perterritus  forte  destitissem,  sed  quo  rudio- 
res  reperi  litteric  cortices,  difficilioresquo 
ejus  ingressus,  eo  delicatiores  profuudiores- 
que,  cum  sudore  tamen,  occurrerunt  sensus, 
minore  sane  labore  et  fatigatione  in  aliquem 
Doctoris  Subtilis  librorum,  integra  edidissem 
commentaria ;  sed  malui  hunc  subire,  quo 
ut  spero  aliis,  quibus  plusestingenii  et  otii, 
viam  aperui,  inoffeuso  pede,  metapbysicalia, 
liujus  Doctoris,  qui  altius  omnibus  specula- 
tus  est,  percurrendi,  et  si  Deus  dederit, 
fructuosius  doctrinam  eju  dem  suis  com- 
mentariis  illustrandi  :  excuser  qu^eso,  si 
multa  pertransierim  intacta,  scholiasten  egi, 
non  commentatorem. 

12.  Necessarium  in  omni  rdjsolufa  per- 
fectionc,  est  nobilitatis  majoris,  quam 
possihile,  in  nulla  rcspectiva  est  simplici- 
tcr  perfectionis. 

Sic  intelligendo,  quod  illud  sit  4, 
perfectius,  in  quo  est  respectus '^"?jjj^f/'„ 
necessarius  quam  possibilis;  imo  "^f,:^,'"'''^''' 
si  cst  ad  aliud,  semper  est  imper- 
fectionis,  quia  ponit  aliquam  ne- 
cessariam  dependentiam  ad  aliud, 
unde  nulla  talis  est  in  Deo.  Potest 
tamcn  aliquid  esse  nobilius  in  sua 
natura,  quod  babet  respectum  ne- 
cessarium,  alio  quod  non  liabet,  nt 
terra  tota  in  gravitate  perfectior 
uno  Lapide  ;  baec  nccessario  deor- 
sum,  illc  possibiliter,  respectus  ta- 
men  ipse  si  in  se  aliqua  res  est,  et 
perfectioalia  a  fundamento,  nobi- 
lior  est  si  est  necessaria  quam  si 
est  possibilis. 

13.  Xota,  simi)licitas  absolute  ^^nWpr,-- 
est  perfectio,  sic  quod  simplicitcr ^jSw^v'" 
melius  est  ipsum  quam  non  ipsum, 
sicut  quasi  est  universaliterde  om- 
nil)us  attributis.  Quod  debet  sic  in- 
t(dligi,  (|uantum  (^st  ex  parte  i])so- 
rum,   non  (luantum  est  (>x   j^artc 


rUEOUEMA  XXIIl. 


12.3 


illius,  cui  comparantur,  quud  Ibr- 

to  clcstruunt,  sicut  sapicntia  rcjju- 

g-nat  cani. 

,..     ...         \i.    Nun    omnc    illud,    cuni   auo  slal 

tas  non    ninipiiciias   in   crealuris,   est  mclius  illo 

sciitiiei'  ' 

mdior.    cui  opponilur,    ncc   cui   convcnil  major 

siniplicilas,  est  mclius  HIg   cui  convcnit 

niinor. 

5.  Alitcr  matcria  prima  essct  pcr- 

lcctior  composito,  ct  punctus  per- 

iectior  omni  continuo,   ct  unitas 

numcro,  et  ita  universalitcr  pars 

toto,   quia  totum  compositum,  et 

tamen  totum   et   perfectum  idem, 

T  •  ^-  *3i.  tcrtio  Physicorum,  tamen  inquan- 

tum  simplicius  est  melius  :  sicut 

non    omnc    im-orruptibilc,    sicut 

materia  i^rima  est  simpliciter  me- 

lius  omni  corruptibili,  puta  liomi- 

ne,  licct  in  lioc  sit  melius,  et  ideo 

quia  non  est  tnntum  una  catena  in 

mundo  2.  8.  9.  55.  sul). 

simpiici-      15.  Nota,  simplicitas  nonest  per- 

esi%'iicctio  ^eciio  simpliciter  increaturis,  quia 

sinitilicilcr  •  i  i  j.  •        j.        j.        „ 

crcaiit-  quibusdam  repugnat,  sicut  ct  sa- 
'"'•  pientia,  si  tamen  posset  stare  cum 
natura  carum,  esset  perfectionis 
in  eis. 

IG.  Eodcni  niodo  judicandum  csl  de 
siniplicitatc  ct  compositione  in  spirituali- 
bus,  et  corporalibus. 

Quantum  ad  A  B  C,  quia  ubicum- 
que  potcst  stare  simplicitas,  c^Bte- 
ris  paribus,  perfectior  est  illa  na- 
tura,  sicut  est  in  spiritibus,  desim- 
plicitate  opposita  compositioni  ex 
diversis  rebus  ;  non  autem  de  op- 
posita  compositioni  intentionum, 
sive  rationum  formalium  realium 
et  similium  talium,  (juia  talis  sim- 
plicitas  ca3teris  paribus  non  potest 
essc  in  creatura. 


ANiNOTATIONES. 

Scquilur  illa  parLicula  :  perfecluni  est,  o 
Glc.  ubi  vir  perfeclus  iii  pcrfeclione  per- 
ticcre  suum  laborem  recle  voluil,  ubi  pul- 
cliras  proposiliones  ex  Pliilosopho  el  in- 
genio  proprio  collegit,  quas  in  plerisque 
locis  langiL  eL  declaraL. 

Prlma  cx  3.  Physicoruni,  lext.  comm.Q>'6. 
et  5.  Metaph.  lext.  comm.  21.  et  10.  Me- 
taph.  texl.  cnm.  13.  Oua're  expositores 
ibidem,  cL  liunc  maxime  et  specialiLer 
in  quodlibelo,  quwst.  5.  art.  1.  Declarat 
illam  descripLionem  seu  conclusionem 
inducendo  in  pluribus  modis,  seu  specie- 
hVi%  perfecti.  Ubi  adverLe  caule,  cum  diciL, 
creato  simpUciter  perfecto ;  videLur  enim 
ibi  accipere  simpliciter  perfectum  j)ro  uni- 
versali  perfecLo,  non  eodcm  modo,  quoin 
membro  pra'cedcnLe  accepil,  scilicel  Ueo, 
uL  nosLi.  Undc  breviler  langiL  Lriplex  pcr-  Triphw 
feclum,  sciliccL  simpliciler,    uL  est   Dcus:  ^/f^''''"""' 

'  '  '  I)cus,miui- 

crcaluiii,   uL   est  mundus    cum  omnibus  <itis,  par- 

,.       ,  ,  ,,.       licalare. 

crcaLis ;  parliculare  creaLum  seu  specili- 

cum,  uL  liomo,   cLc.  Qua'  pcrfeclio  polest 

considcrarj,  vcl  in  subslanLia,  vcl  virtuLe, 

vel  quantilatc  duraLionis,  velpermancnle. 

Vide   supra   IracLaLu   dc  primo  princ,   de  c.  4.  n.  'i. 

pcrfeclione  simpliciLcr,  maxime  qu;L'rc  in       ^^' 

QuodlibeLo  qutcsL  5.  arl.  2.  ratione2.  op- 

lime.    Qua-re    Franc.   in   primo   GonflaL. 

distin,  34.  el  35.  copiose. 

Secunda  propositio,  qua'  videtur  quasi  pa-f,cunn 
corollarium  pra'cedenLis,sed  est  conclusio  :  'ino^i  !i<i'i<i- 
csL  cLiam  Philosophi  in  raulLis  locis,  ct  spc-     inilc. 
cialiLcr  ubi  allcgaLur  4.  MeLeororum  ad  fl- 
iiem.  Qua're  7.  Physicor.  t.   com.  IS.  cl  2. 
de  anima.  t.  c.  34.  et  49.  et  alibi  swpe.  Pri- 
mo  cLiam  Melaphysica'- in  procemio   in  G. 
condiLione  sapienLis,  elicitur.  Ubi  cum  di- 
ciL  DocL.  (jlossatur,  considera  an  suam,  an 
aliorum  glossam  rcciiaL,  verum  enira  est, 
quod  ipse  hoc  leLigiL  opLiine.    Qua're  ad 
fuiem  quuest.  \.  Metaphysic.  Declarat  con- 
scquenter,  de  qua  perfccLione  debct  intcl- 
hgi  haicconclusio. 


126 


TIIEOREMA  XXill. 


7. 


Terlia  conclusio  csl  ex  5.  Melaph.  ubi 
allegalur.  Expone,  plura  addendo,  vide 
2.  de  Anima,  l.  com.  49. 

Quarla  qua)  fuit  eliam  supra  recilala, 
est  nolabilis,  ubi  quolalur  comniuniler 
lib.  Elbicorum,  sed  varie  :  qu:i're  Eusla- 
Ihium  in  commento,  quem  communiler 
allegal  isle,  el  non  Averroem,  in  mora- 
libus  enim  minime  valuit.  Qua-re  19.  et  3U. 
di&t.  1.  el  12.  Mitaph.  et  3.  dist.  primi.  el 
2.  49.  dist.  4.  el  alibi  ssepe.  9-  el  10.  Ethi- 
corum  habelur  bene  ad  proposilum,  sed 
instanlias  considera. 

Quinta  propositio  ex  eodem  commento 
colIig.ilur,  et  dependet  ex  pnucedenti,  qua-- 
re  1.  et  IQ.  Ethicor. 

Sexta  ex  eodem  commento  eliam  colli- 
gitur,  qua^  supra  in  tractalu  de  primo 
principio  fuit  pertractala  aliqualiter,  quam 
eliam  limilabis,  ul  msti  copiose  ubique, 
dicta  ArisLotelis  et  hujus  pro  el  conlra 
ponderando  ;  ha-  propositiones  infra  per- 
tractanlur  post  9.  conclusionem. 

Septimi  notabilis  est,  qua>  habet  instan- 

lias  plares  in  Aristotele  el  dicLis  hujus,  ubi 

^'lione-nT  lauien  ponderaly  om««5,propler  potentias 

defeclibiles  et  deficienles,  oporlet  enim 

quod  sit  circa  objeclum  conveniens,  et  sic 

de  aliis  circumslantiis,  quia  bonum  ex  cau- 

sa   integra.   Vide  2.  3.  et  10.    Klhicorum. 

Decldrat  propositionem  exemplariler,  ubi 

tange  de  mulLipUci  perfeclione,  ut  nusli, 

et  simililerin  pra':edentibus. 

8.  Octava  propositio  esL  noLa,  et  locus  ejus- 

idlmgZd  Vide  ubi  supra  in  Quodlibelo  notavi,  quo 


Quomodo 

polenlia 

perfioilto' 


sunL  declarativa  4.  proposiLionis  supra  et 
sequenLium,  optime,  ubi  LoLa  liLLera  saLis 
clara,  sed  valde  notanda  ubique.  Ubi  tiui- 
gil  de  perfectione  (/uplici,  scilicel  intrin- 
seca  et  extrinseca,  et  danlur  gradus  in  ulra- 
que,  ita  quod  eo  modo,  quj  varie  diciLur 
totum,  ita  perfectum,  et  perfectio.  Qualiler 
etiam  ignobilius  nobilitalurex  conjunctio- 
ne,  vel  referibilitaLe  ad  nobilius  dupliciler, 
eL  omnia  verba  mensurabis  diligentcr,  ut 
scis.  PosseL  illa  liLLera  convenienLer  poni 
supra  post  6.  vel  assignari  addilio,  optima 
tamen  ubique. 

Denique  est  ex  sententia  Dionysii  ubi  in 
allegatione  varie  quotalur.  Vide  in  origi- 
nali  cap.  illud,  qua're  1.  qu;rst.  4.  ad  pro- 
positum.  cL  8.  disl.  1.  alibi  plerumque  3. 
etiam  did.  I.  et  'l.  e'  14.  quwsl.  Quodlibeti, 
de  veritale  in  communi,  etc.  Altende  ad 
litleram  commenLi,  qu;p  varie  habetur  in 
originallbus.  Aliqua  habent  compositio, 
alia  comparatio  ;  similiter  aliqua  habent 
distractionis,  aliqua  distinctionis:  qua^re  Dio- 
nysium  et  expositores.  Ubi  tange  de  mul- 
tiplici  compositione,  ut  scis,  supra  sa-pe 
ad  ha'c  plura  taclasunt,  instanlias  ubique 
ponderabis. 

Undecima  est  singularis  :  contra  quam 
possent  adduci  instantia^,  ex  2.  et  8.  Physi- 
corum,  sed  faciliter  solvunlur.  Ea  qu;e 
tangil  de  cogniLione  rerum  ab  intelleclu 
divino,  s;epe  prius  tetigi.  Limitat  notanler 
qualiter  nobilius  est  intelligi  per  aUud,  ct 
per  quoil  aliud,  ubi  loco  extrinsece,  bene 
staret  eminenter,   vide  3.    quxst.  prologi. 


perfccitini,  modo  totuui  ct  perfcclum  aliter  in   quan-  Tange  hic  mulla  de   cognitione    Dei,    et 

titate  moUs,  aliter  in  quantitate  virtutis-  aliorum  in  Deo,  et  quod  aliud  est  inteUigi 

Unde    Philosjphus    ubi    aUegalur,    dicit  per  aliud,  aliudintelUgi  per  accidens. 

quod  inUnilum  habcL  raUonem    partis  eL  Duoderima  esL  mullum  ponderanda,  et 

materi;c,  et  h  )c  ut  ipse  posuiL  inUnitum,  maxime  in  doctrina  hujus,  nuUibi  ita  ex- 

scilicel  in  polenlia    tantum,  cujus  scilicet  pressc  declaravit.  Pondcra  ly  simpliciter 

quantiLaLem  accipienLibus,  ctc.  perfectioris  propLer  multas  inslantias  eva- 

Nona  eLiam  cst  famosa,  qi;L're  uIji  prius.  dendas.  Qua're  bene  m  8.  dist.  1,  quivst. 
Arist.  1.  etiam  Elhicorum  cL  PoUlicorum. 
Ubi  altende  quoJ  ly  quare,  inhac  propo- 
siLione  et  pncccdente  posset  assignari  co- 
rollarium  convenienter. 


finali.  el  7.  qu,vst.  QuoHih.  et  1.  disl.  2-  et 
39.  dist.  1.  et  alibi  plerumque.  llabetduas 
parles  b;cc  proposiUo,  ut  patel.  Prima  pars 
de  se  nota  est,    sccundam  vero  declarat 


Deinde    ponit   qua'dam    notanda,    quic      egrcgic.  Taiigc  fundamcnta   Philosopho- 


THEOHEMA  XXII!. 


127 


IhuitiH.  - 
perfrctKin 
idem . 


Pernoncu 
dicince  re- 

latio<e. 

Necessita/!, 

essendi, 

an  aryiiat 

l^erfectio- 

nem. 


10. 


rum  liic  c!e  necessaria  causalilale  Dei  ad 
exlra.  Non  obslat  liuic  conclusioni,  quod 
personii'  divina^  sint  relativas  quia  lalis 
respeclus  necessarius  non  est  ad  aliud, 
scilicet  in  natura,  licet  bene  ad  alium, 
vel  aliam  personam.  Pondera  de  respectu 
necessario  et  possibili,  et  exemplum  de 
lota  terra  et  uno  lapide,  etinstabis  ex  pri- 
mo  Gobli,  t.  c.  19.  et  iiide.  Ad  tinem  eliam 
commenli,  ubi  de  respectu  in  se,  duo  sub 
dubio  tangit  more  suo,  ut  a  principio  no- 
tavi,  scilicet  de  realilate  ejus,  et  perfec- 
tione  dislinctis  a  fundamenlis  declarabis, 
ut  ex  dictis  hujus  alibi  scis.  Unde  breviter 
aliud  est  considerare  aliquid  ut  includens 
perfectum  necessarium  ad  aliud ;  aliud 
ipsura  in  se  et  natura  sua  ;  aliud  ipsum 
respectum  in  se.  Adverte  etiam,  quod  ne- 
cessitas  essendi  non  videtur  arguere  per- 
feclionem  simpliciter,  aliler  proprielates 
liypostaticic  in  divinis  essent  perfeetiones 
lales,  ideo  notanter  dicit  Doctor  in  2.  part. 
conclwsAoni^s,  simpliciler  perfectionis,  prop- 
ter  perfeclionem  liypostaticam,  si  qua;  sit 
ut  nosti.  Vide  5.  qiurst.  Quoiltib.  et  1. 
dist.  1.  quaist.  1.  et  2.  Adde  liic  plura  bene 
speculando. 

Deinde  ponit  notabile  de  simplicitate, 
ubi  potest  assignari  conclusio  ut  habes,  vel 
omilti  utnotabile,  et  langit  descriplioaem 
Ansehni  in  Monol.  15.  et  addit  notanter 
in  littera,  sicut  quasi  est  universaliter  de 
omnibus  attributis,  quod  dicit  propter  es- 
sentialia  ad  extra.  Vide  1.  qmvst.  Quodlib. 
Declarat  consequenter  aUqualiler  descrip- 
tionem  perfectlonis,  sed  vide  ad  plenuai, 
ut  prius  notavi  5.  quiest.  Quodlib.  art.  2. 
ratione  2.  principali.  Adde  hicmuUa  ex  8. 
dist.  1.  et  ex  diclis  supra  7.  et  8,  Metapk. 
el  in  tractatu  de  primo  p?inc.  qutere  pro 
et  contra,  ut  scis. 

Gonsequenter  additaliam,  quam  14,  no- 
lavimus  de  simplicitate  in  creaturis,  et 
est  notabilis  ubique,  quam  declarat  et  pro- 
bat  optime.  Vide  supra,  ubi  comparalur 
qualitasad  quantitatem,  etubi  ibi  quotavi 
ad  propositum.  Pondera  valde  quod  ibi 
tangil  de  materia  prima  et  homine,  et  de 


catenis  variis  in  nmndo.  Et  punitur  ibi 
communiter  remissio  et  quolatio  quii'dam 
intricata  ubique  quie  varie  habotur.  Gonsi- 
dera  an  summam  llenr.  quicrit,  vel  Thom. 
aut  Alex.  ut  notavi  supra,  an  cerle  ad  alia 
sua  dirigit  ;  sed  omittere  illa  totaliter  pa- 
rum  referl,  volui  tamen  omnia  apponere 
pro  nunc,  in  dies  depurabuntur  singula. 
Octava  etiam  dist.  1.  tangitur  hicc  proposi- 
tio,  et  alibiin  doctrina  hUjUS  sicpenumero. 

Addit  qu  )ddam  aliud  notabile  de  sim- 
plicitate  creaturarum,  et  potest  poni  15. 
hujus  particulie,  et  littera  satis  clara  est. 
De  gradibus  siniplicitatis,  et  aliis  ad  pro- 
positum  necessariis,  lector  curiosus  ubi- 
que  tractabit  :  An  creaturis  conveniat  ali- 
qua  perfectio  simpliciter,  considera. 

Ultima  propositio  est  comparativa  com- 
positionis  et  simplicitalis  proportioniditer 
in  spiritibus  et  corp  jribus.  Ubi  alifiua  orl- 
ginalia  habent  quantum  ad  dicta,  alia  et 
communiler,  qiiantum  ad  A  D  C,  per  quas 
litteras  intelligit  propositiones  tres  pnece- 
dentes  de  simplicilate.  Ubi  notanler  tangit    „    , 

Duplcx 

de  duplici    composilione    rerum,   ?,Q,\\\ce\.  eomimiiio, 
et  realitatum,   seu   rationum   formalium. 
Qusere  3.  et  8.  <lid.  1.  et  d'st.  2.  et  alibi 
sicpe   apud  istum,   et   pondera    notanter 
cum  dicit,  cseteris  paribus. 

Ihec  sunlquiead  minus  provectorum  in- 
troductionem, in  lioc  brevi  elucidario  diges- 
si.  Quain  re  si  quid  perperam  diclum  est, 
non  ita  sum  amator  mei,  ut  ea  quic  semel 
effuderim,meIiorisentenliiC  anteferre  con- 
tendam.  Si  enim  nihil  est  ex  nobis  boni, 
nihil  est  quod  in  nostris  sententiis  amare 
debeamus.  Quare  si  quid  boni,  utihtatis  et 
fructus  collegi,  id  ei  a  quo  omne  emanat 
bonum,  atlribualur  ;  minus  vero  mature  • 
dicta,  et  hujus  viri  sententiis  non  consen- 
tanea,imbecillitatimeiingenioIi  adscriban- 
tur.  Rei  etiam  difticultas,  lemporis  angus- 
tia  et  curarum,  utriusque  hominis  varie- 
tas  excusabunt.  Facilius  (ut  verum  fatear) 
aut  in  unum  Sententiaruin  scriptum,  aut 
in  Aristotelis  aliquemlibroruin  scripsissem, 
quam  hujus  miranda  fragmenta,  specula- 
lionis  arcana  ac  icnigmata  plerumque  cas- 


128 


TIIEOUEMA  XXllI. 


Ii<^are,  concordare  ac  declarare  aususfuis- 
sem.  Sed  qui  pro  pane,  ul  aiunl,  lucran- 
do,  quid  deniquo  pro  aninia' finali  salule? 
Concepluum  scandere  monles,  causarum, 
ordinum,  enlium  varielaLes,  naluras  et 
conditiones,  confusa  quadam  speculatio- 
ne  ac  problemalica  ulcumque  venaii, 
nisi  verilalihus  in  icni^^-mate  fidei,  quas 
Philosoplii  tanluui.  opinalive,  el  qui  adepli, 


succedat  clara  visio,  elpropter  quid,  alque 
perfruilio  illius  o])jecli,  eminenter  omnia 
coniinentis,  el  voluntarie  ad  exlra  repra*- 
senlanlis  in  superna  civilale,  ubi  Ilex  est 
Virginis  Eilius,  erilque  gaudium  sempi- 
ternum,  delectatio,  cibus,  opus,  laus  per- 
])eLua  Creatoris,  Cui  omne  genu  fleclatur 
in  a'vum  a?vorum. 
Amen. 


FINIS 


R.  P.  F.  JOAI^NIS 

N  S     S  C  0  T  I 

DOCTORIS    SUBTILIS,    ORDINIS    MINORUM, 

COLLATIONES  SEU  DISPUTATIONES  SUBTILISSIMyE 

SCIIOLIIS    ILLUSTRAT.E    PER   FR.    IIUGONEM    CAVELLUM     IIIBERNUM,    IN    COLLEGIO 

S.  ANTONII  PADUANI   MINORITARUM  HIBERNORUM,  REGULARIS  OBSERVANTI^, 

APUD   LOVANIENSES   SACRvE  TIIEOLOGIylC    LECTOREM    EMERITUM, 

ET    EJUSDEM    ORDINIS   IIUMILEM    DEFINITOREM 

GENERALEM. 


R.  P.  F.  LUGJ:  WADDJNGI  GEN8U11A. 

Opusculum  hoc  intcr  reliquas  Scoli  cluciibrationcs  rcponunt  Ilcnrlcus  Willotus,  ct 
Antonius  Possevinus.  Miror  Joannem  Pitsmim,  solliciticm  Scoti  opcrum  indagatorcm , 
neque  inter  tot  codices  MSS.  scriptorum  hujus  Doctoris,  quos  in  An(/Iia,  Lothari)tgia 
et  cdibi  se  offcndisse  narral,  rcpcrisse,  ncque  intcr  alia  a  se  recensita  numerasse.  Ab 
initio  prodierunt  cum  reliquis  Scoli  operibus,  sed  ineulta  et  corrupta.  Correxit  pri- 
mus  sub  annum  1510,  Antonius  dc  Fantis,  vir  doctissimus  in  Scoti  opcribus  xdtra 
omnes  vcrsatus.  Secundus  paulo  post  liomulus  Laurcntianus  Servita  Florentiiius,  dn- 
dicavitque  suo  Genercdi  Prccfccto  Auf/elo  Morcllio  Arclino,  q)icm  ob  ScoticLC  discipli- 
noi  pcritiam  Scoti  animain  appellabant.  Tcrtius  Paulinus  Berti  Luccnsis,  Ereinifa 
Augustinianus.  Quartam  et  poiissimam  editionem  reliquis  cultiorem,  ct  Scholiis  illus- 
triorem  adhibuit  IUustriss.  Dom.  Cavellus,  ipsius  opusculi  commendationc  prwfixa, 
quam  hic  subjungo. 

Porro  Collationes  has  seu  Disputationes,  habuit  Doctor  Parisiis,  undc  ct  CoUa- 
tioncs  Parisienses  vocat  Possevinus,  et  codex  MSS.  Vaticanus,  infra  a  mc  sub 
fmem  hujus  opusculi  citandus.  Docla  sunl,  et  malurum  fcccundumquc  rcdolcnt  inge- 
nium.  Etsi  vero  plerascpie  habeant  quccstiones  Thcologicas  cdiasque  morn.lcs,  inter- 
mixtce  tamcn  sunt  et  Philosophicce ;  qua  clc  causa  hic  inter  alios  Physico-Theologicos 
Iractatus  reposuimus,  iit  ejusdcm  generis  opuscula  in  unum  cxcrcscercnt  volumen. 


Tom.  V. 


PR^FATIO  AD  LECTOREM. 

Traclalus  Collationum,  seu  Dispulationum  Doctoris  Sublilis  vere  aureus,  inutilis 
liactenus  extilil  et  paucorum  manu  tritus,  unde  a  paucissimis,  iisque  Scotistis  tanlum, 
citalum  reperies.  Causa  hujus  duplex  fuit,  mendarum  et  errorum  multitudo,  et  resolu- 
tio  passim  omissa.  Ulrique  malo  liac  castigatione  occurrimus  ;  mendas,  quibus  ubique 
scatebat  opus  detersimus,  et  resolulionem  ex  Doctore,  maxime  in  scriplo  Oxoniensi 
apposuimus,  loca  e  quibus  deprompla  est  fideliter  citantes.  Ubi  etiam  materiam  argu- 
mentorum,  quibus  singulas  quaestiories  in  ulramque  parlem  agital,  sedulo  movemus, 
nihil  hic  omiltentes  eorum,  quse  in  castigatione  rehquorum  Doctoris  Subtilis  operum 
pra'stita  sunl.  Argumenta  contra  illam  partem,  quam  alibi  Doclor  assertive  habet  quan- 
doque  solvimus,  nonsemper,  quia  cum  brevitate  Schohaslis  id  male  cohiereret.  Habet 
in  liisce  CoIIationibus  Doctor  selectas  quKStiones  in  utramque  partem  aculissime  ven- 
tilatas,  quasi  quodlibetice,  alteri,  ut  resolvantur,  propositas.  Ilabent  hic  juniores  Theo- 
logi  quasi  armarium  bene  inslructum,  unde  sine  labore  in  Scholasticis  dissertalionibus, 
et  veluti  ex  opere  (ut  aiunt)  operalo  disputenl;  habent  etiam  promptuarium  difficulta- 
tum  et  objectionum,  quibus  Doctoris  Subtihs  opiniones  impugnari  possint,  quarum 
perpensis  solulionibus  ipsius  doctrina,  solida  et  perspicua  apparet.  Lege  attente,  expe- 
rieris  vera  me  loqui.  Vale. 


COLLATIO  I. 


131 


COLLATIONES  SEU  DISPUTATIONES  SUBTILISSIMJl. 


COLLATIO     PRIMA. 

An  lanlum  sit  una  prudentia  respcctu 
omnium  agibilium,  ita  quod  ad  diri- 
gcndum  omncs  actus  morales  in  suos 
fincs  sufficiat  una  prudentia  spccie  ? 

D.  Thoiii.  1.  2.  qiuisl.  60.  art.  \.  Henric.  quod- 
lib.  9.  qu.Tsl.  4.  Scol.  3.  dht.  36.  num.  2l. 
Occhain.  3.  qu;isl.  12.  ar/.3,Bassol.  2.  dist.  35. 
quxst.  2.  Rubioii  3.  (/.  36.  q.  2.  Gabr.  q.  unic. 
arl.  3.  Alm.  tract.  5.  moral.  c.  4.  Assor.  tom. 
1.  lib.  3.  c.  29.  q.  4. 

Videtur  qiiod  sic,  quod  declara- 
tur  triplicitcr.  Primo  ex  parte 
objecti  sic,  quoniam  ex  parte  ob- 
jecti  habentis  unam  rationem  for- 
malemobjectivam,  est  tantumunus 
habitus;  sed  ratio  objectiva  objecti 
prudentise  cst  tantum  una,  quso 
cst  bonum  liumanum  ordinabile 
secundum  rationcm  rectam  in  fi- 
nem  debitum ;  ergo  prudentia  est 
tantum  una  specie,  dirigens  circa 
omnes  actus  virtutum  moralium. 

Secundo  ex  parte  principii  prac- 
tici  :  quoniam  prudentia  prsesup- 
ponens  ipsum  primum  principium 
practicum  agibilium,  ad  tot  secun- 
dum  unitatem  suam  se  extendit, 
ad  quot  se  extendit  illud  princi- 
pium  practicum,  quia  intellectus 
secundum  habitum  prudentise  elicit 
syllogizando  ex  primo  principio 
practico  omnes  conclusiones  agi- 
bilium  ;  sed  primum  principium 
agibilium  se  extendit  ad  omnes 
conclusiones  ngibilium ;  ergo  res- 
pectu  omnium  agibilium  sufdcit 
unam  prudentiam   specie  ponere. 

Tertio  ex  parte  unitatis  attribu- 


tionis,  quoniam  quamvis  sint  di- 
versa  agibilia,  circa  quse  dirigit 
prude^ntia  monastica,  tamcn  om- 
nia  habent  attributionem  ad  unum 
flnem  ;  nam  in  agibilibus  est  ali- 
quid  unum  quod  est  aliorum  flnis, 
propter  quem  omnia  alia  agibilia 
sunt,  et  ad  quem  ordinanda  sunt ; 
ideo  propter  hanc  unitatem  attri- 
l)utionis  ad  aliquod,  una  pru- 
dentia  unitatem  speciflcam  soi^- 
titur. 

SGHOLIUM. 

Refiitat  primam  rationem  pro  sententia 
D.  Thoma3,  dicantis  unam  prudentiam  res- 
pectu  omuium  agibilium,  quia  e.st  unica 
ratio  objectiva  :  contra  argait  Doctor,  primo, 
quia  esto  sit  una  ratio  communis,  sicut 
diversae  speciale>,  verbi  gratia,  temperan- 
tia^  fortitudinis,  etc.  Secundo,  alius  est 
habitus  de  corpore  mobili  ut  sic,  et  alius  de 
corpore  locabili,  vel  mobili  ad  formam  ; 
ergo  idem  de  bono  humano  ut  sic,  et  de  hoc 
bono,  nempe  temperantice.  Terlio  ex  Philo- 
sopho.  Quarto,quot  sunt  conclusiones  diver- 
Sit3  specie,  tot  habitus.  Quinto,  cum  notitia 
alicujus  in  universali,  stat  ejus  ignorantia 
in  particulari,  et  adducit  exemplum  ex 
Philosopho. 

Sed  contra  i'ationem  primam 
arguitur  sic  :  Quandoque  aliqua 
plura  habent  aliquam  unam  ratio- 
nem  ad  quam  conveniunt,  et  di- 
versas  rationes  formales,  quibus 
in  speciali  specie  differunt,  sicut 
de  illis  est  unus  habitus,  ut  una 
scientia  secundum  illam  rationem 
communem  in  qua  conveniunt,  ita 
de  illis  sunt  diversi  habitus,  ut 
divcrsse  scicntise,  prout  formalitcr 
et  specifice  difl^erunt,  sicut  de  om- 
nibus  scibilibus   in  quantum   con- 


132 


DOCTOIllS  SUBTILIS 


veniunt  in  rationc  entis,  est  una 
scientia  commnnis,  nt  Metaphysi- 
ca  ;  ita  etiam  de  scibilibiis  cliTersis, 
pront  differunt  secimdum  rationes 
suas  formales,  sunt  diverscTe  scien- 
tise  et  diversi  habitus  particula- 
res  ;  sed  agibilia,  circa  quse  sunt 
virtutes  morales,  quamvis  conve- 
niant  in  ratione  aliqua  communi, 
ut  in  ratione  boni  humani,  tamen 
differunt  per  rationes  suas  forma- 
les,  quibus  specifice  differunt  ; 
aliud  est  enim  bonum  humanum 
in  quod  inclinat  temperantia,  et 
aliud  ad  quod  inclinat  fortitudo, 
aliter  enim  non  essent  diversse  vir- 
tutes  specie ;  ergo  licet  respectu 
specie  agi- omnium  agibilium,  ut  conveniunt 

bilia,  pe-      .  ,  •  i  • 

luntdiver-m  rationc  boni  communis,  pona- 
saspruden-  ^^^^^  ^^^^  prudcntia,  tamen  respectu 

agibilium,  prout  specie  differunt 
secundum  rationes  formales  agi- 
bilis,  oportet  ponere  diversas  pru- 
dentias. 

Prseterea  ad  confirmationem  is- 
tius  rationis  arguitur  sic  :  ubi 
minor  diversitas  objcctorum  suf- 
licit  ad  variationcm  habitus,  ibi 
major  diversitas  sufficiet  ad  diver- 
siticandum  habitum  ;  sed  minor  est 
diversitastotius  universalis  aparte 
subjectiva,  quam  totius  integralis 
a  sua  parte;  sed  diversitas  prima 
suFlicit  ad  diversilicandum  habitus 
formaliter,  sicut  alius  est  liabitus 
de  corpore  mobili  simpliciter,  et 
alius  est  liabitus  dc  corpore  mobili 
ad  locum,  vel  ad  formam;  igitur 
cum  l)onum  speciale,  ut  bonum 
unius  se  habeat  ad  bonum  commu- 
nc,  sicut  pars  integralis  ad  totum 
integrale  :  (diversa  enim  agil)ilia 
sunt  partes  unius  boni  totalis  hu- 
mani,  aliaest  prudentia  formaliter 


respectu  objecti  particularis  agi- 
bilis,  et  respectu  boni  humani  sin- 
gularis,  vel  saltem  cum  plus  diffe- 
rat  unum  bonum  ab  alio  quam 
totum  universale  a  particulari,) 
alius  est  habitus  prudentiae  res- 
pectu  unius  boni  agibilis,  et  res- 
pectu  alterius. 

Prseterea,  si  bonum  agibile  se-       3. 
cundum   rationem  rectam  sit  ob-  (Ufferal' 
jcctum    prudentise ;   ergo    ubi  est  ejo"^g'^Jj 
aliud  objectum  formale  prudentise,   ^^'^"^' 
ibi  erit  alia  prudentia  specie  :  sed 
secundum  Philosophum  6.  Ethico- 
rum  comparantem   prudentiam  ad 
artem  et  scientiam,  ipsa  est  prse- 
ceptiva  respectu  artis  et  scienti?e  ; 
objectum  vero  scientise  quantum- 
cumque  (quidquid  sit  de  factibili, 
quod  est  objectum  artis)  est  aliud 
objecium    formaliter    ab    objecto 
agibili,  quod  liabet   rationem  op- 
positam,  quoniam  agibile  est  con- 
tingens,    objectum  vero    scientise 
est  necessarium ;   ergo  non    res- 
pectu  omnium  diligibilium  est  una 
prudentia  specie. 

l^rreterea,  sicut  prudentia  est 
habitus  inclinans  ad  consiliandum 
de  vero  agibili  complexo  contin- 
genti,  ita  scientia  est  habitus  ad 
speculandum  de  vero  complexo 
necessario  non  agibili  ;  sed  sub  Qnot 
scientia  considerantc  de  quo  ob- „6^^?^ 
jecto  in  communi,  de  quo  ostendit  ^^,*^ 
passionem  in  communi,  sunt  di- 
vcrsae  scientia)  et  diversi  habitus, 
respectu  diversarum  conclusio- 
num  specie  differentium,  ut  quot 
sunt  diversneconclusiones,  totsunt 
diversi  habitus  specifici  rcspectu 
earumdem,  ut  probabo;  igitur 
cum  sub  bono  uno  agibili  liumano 


hal)ituJ 
vers 


'»' 


in  communi  sint  divcrsa  agibilia 


COLLATIO 


133 


spccie  tliftcrentia,  respcctu  cornm  bcnc  agerc  liabct  in  (lirigcndo  A 
erunt  (Uvers?e  prudentite  differen-  bonuni  in  particulari,  circa  quod 
tcs.  Minor  proba'Air  per  hoc,  quia     habere     potest     aliquis     liabitum 


cum  scientia  unius  conclusionis  in 
scientia  naturali,  stat  ig'norantia 
dispositionis  de  alia  conclusione. 
Unde  cum  scientia  de  corpore 
mobili  ad  formam,  stat  ignorantia 
dc  corpore  mobili  ad  locum,  ut 
de  corpore  coelesti.  Undc  etiam 
Philosophus  bene  tradens  scicn- 
tiam  circa  aliqua  naturalia,  erra- 
vit,  et  erat  in  dispositionis  igno- 
rantia  circa  qusedam  alia,  ut 
Avcrroes  circa  animam  humanam, 
sed  ad  hoc  quod  sit  ignorantia 
dispositionis  de  aliqua  conclusione 
amota  ab  intellectu  alicujus,  opor- 
tct  quod  hoc  fiat  pcr  liabitum 
scientiae  incompossibilcm  ei.  Si 
igitur  habitus  scientinp  de  aliqua 
vera    conclusione   sit    idem    cum 


prudentijp,  et  tamen  non  rccte  di- 
rigit  circa  agibile  B  in  particulari, 
sequitur  quod  non  est  unus  habi- 
tus  prudentise  respcctu  omnium 
particularium  agibilium. 

Dicitur  quod  de  scibilibus,  ut 
inter  sc  distingnuntur  formaliter, 
ct  ut  conveniunt  in  ratione  objcc- 
tiva  scientiae  communis  ex  una 
parte,  ct  agibilibus  diversis  secun- 
dum  speciem,  et  ut  conveniunt  in 
ratione  boni  communis  cx  alia 
parte,  non  cst  similc  ;  quia  objcc- 
ta  specialia  specifice  ditfcrcntia 
praetcr  hoc,  quod  convcniunt  in 
una  ratione  objectiva  communi, 
secundum  quam  dc  eis  cst  una 
scientia  communis,  habent  diver- 
sas  rationcs  objectivas  formaliter 


liabitu  scientino  dc  conclusione,  de     diversas,  propter  quas  dc  eis  pos- 


Cum  noli- 
tia  alicujus 
in  univer- 
sali,  slat 
ignoran- 
tia  ejus  in 
particulari. 


qua  habcbatur  ignorantia  disposi- 
tionis,  scfiuitur  quod  idem  hal)itus 
sit  comi)Ossibilis,  ct  incompossibi- 
lis  ignorantia?  dispositionis  unius 
C3nclusionis,  quod  est  impossibile, 
quia  tunc  idem  posset  esse,  et  non 
esse. 

Praeterca,  cum  notitia  alicujus 
in  universali  stat  ignorantia  ejus- 
demin  particulari,  quoniam  secun- 
dum  Philosophum,  conlingil  scire 
omnem  inulam  csse  sterilem,  ct  lamcn 
ignorare  in  ntero  hanc  habere;  si  igitui' 
prudcntia,  qua)  habitus  est  cogni- 
tivus,  habcat  pro  suo  primo  ob- 
jccto  bonum  humanum  agibilc  in 
universali,  cum  habitu  talis  pru- 
dcntise   stabit   ignorantia    in  diri- 


sunt  esse  divers<'^  scientise  spccia- 
les  prseter  communem;  sedagibilia 
specie  diversa  praeter  hoc,  quod 
conveniimt  in  ratione  boni  liuma- 
ni,  non  habent  diversas  rationes  ob- 
jcctivas  respcctu  prudenticT,  quia 
cx  hoc  est  aliquod  objcctum  pru- 
dentiae,  quia  habct  rationem  boni 
pcrsuasibilis  a  ratione.  Et  ha'c 
ratio  ejusdem  rationis  invenitur 
in  objecto  tcmpcrantia^  sicut  in 
objecto  fortitudinis.  Undc  agibilia 
divcrsa  inquantum  spccifice  diffe- 
rnnt,  tantum  snnt  divcrsa  objccta 
matcrialia,  ct  respectu  prudcntia^ 
et  non  formaliter  diversa  ;  et  idco 
sicnt  una  Logica  potest  dirigerc 
syllogizationcm    circa    materiam 


gendo  hoc  bonum  agibile,  ut  circa  Grammatica^,  et  Geometrica^,  ct 
bonum  temperantise.  Cnm  crgo  circa  objecta  omnium  scientia- 
non   sit  aliqnis  prudcns,   nisi  qui     rnm,  qna)  non  sunt  nisi  materialia 


134 


DOCTOUIS  SUBTILIS 


rcspcctu  Logic?e,sicuna  prudentia 
potcst  dirigere  circa  omnia  agibi- 
lia  in  actibus  Yirtutum  moralium, 
quce  omnia  ut  convcniunt  in  una 
ratione  boni  liumani,  sunt  objcc- 
tum  formale  ipsius  prudentise. 

Contra  :  objectum  temperantise 
secundum  quod  est  objectum  ejus, 
est  agibile  formaliter  distinctum 
ab  objecto  fortitudinis  ut  objec- 
tum  ejus  est,  aliter  enim  tem- 
perantia  ct  fortitudo  non  essent 
diversoe  virtutes  formaliter  dis- 
tinctse  ;  si  igitur  per  comparatio- 
nem  ad  prudcntiam  non  essent 
formaliter  distincta  objecta,  sed 
tantum  materialiter,  sequeretur 
quod  sub  alia  ratione  esset  aliquod 
agibilc  objectum  prudentineettem- 
perantise,  et  per  consequens  ex  di- 
rectione  prudcntia?  circa  objcctum 
tempcrantise  nunquam  temperatus 
recte  per  sc  eligeret  per  virtutem 
tempcrantia?  ;  scd  si  dirccte  eligat, 
iioc  crit  i)er  accidens,  cum  pruden- 
tia  non  dirigat  circa  agibilia,  ut 
sunt  objcctum  formaliter  tempe- 
rantise,  sed  tantum  materialiter. 

SGHOLIUM. 

Contra  secundam  rationem,  ex  unitate 
principii  practici,  conchulentem  unitatem 
prudentijTo  ad  omnia  agibilia  ;  objicit  primo, 
quia  sic  ponenda  erit  una  scientia  omnium 
scibilium.  Secundo,  ex  principio  practlco,  ex 
fine  temperantia;,  potest  quis  syllogizare  de 
iis  quse  sunt  ad  illum  finem,  et  repetendo 
actus,  acquirere  habitum  prudentia;,  quoad 
agibilia  temperantisc,  sed  non  Ibrtitudinis, 
adducit  et  refutat  solutiones  aliorum  ad  lias 
rationes. 

Contra  sccundam  rationem  po- 
sitionis  arguitur  sic  :  si  i^roptor 
lioc  ost  tantum  una  prudcntia  sc- 
cundum  spccicm  respcctu  oninium 


agibilium,  quia  est  unum  princi- 
pium  practicum  circa  flnem  ulti- 
mum,  ex  quo  deducuntur  per  habi- 
tum  prudentise  conclusiones  circa 
omnia  agibilia,  tunc  tantum  erit 
una  scientia  de  omnibus  scibilibus, 
quia  est  tantum  unum  primum 
principium,  a  quo  dependent  om- 
nes  conclusiones  omnium  scientia- 
rum. 

Sed  dicitnr,  quod  non  est  similc : 
quia  primum  principium  in  scien- 
tiis  specubibilibus  particulatur,  et 
quando  sic  particulatur,  unum  non 
dcpendct  ab  alio,  et  ideo  sunt  di- 
versoe   scientiffi ;  nunc  autem  licet 
primum  principiumpracticum  cir- 
ca  flncm  communcm  particuletur 
a  prudentia  syUogizando,  et  con- 
siderando   circa  ea  qua^    sunt  ad 
flncm    hujus  virtutis ;   lioc  tamen 
est  cum  prudentia  ad  principium 
particulatum  circa  flncm  alterius 
virtutis,    cum    virtutes    sint    con- 
ncxse  in   prudentia,   ita  quod    im- 
possible  sit    habere    prudentiam 
circa  ea,  qu?e  sunt  ad  flncm  hujus, 
vel  unius  virtutis,   quin  etiam  cir- 
ca  ea  qu?e  sunt  ad  flnem  alterius 
virtutis  simul  habcatur.    Et   hoc 
ideo  cst,  quia  quidquid  prudentia 
syllogizat,   aut   consiliatur    circa 
materiam  unius  virtutis,  aut  circa 
matcriam    temperanticr,    hoc    est 
propterbonum  rationis,  ut  si  con- 
cludat,   quod  tempcrate  coineden- 
dum  sit  propter  sanitatem  corpo- 
ris,    aut   proptcr  aliquid  aliud,  et 
non  proptcr  bonum  rationis,  non 
est  actus  prudentire,  aut  virtutis  ; 
bonum  autem  rationis  est  simili- 
tcr  in  matcria  alterius  virtutis,  et 
idco    i)cr    prudentiain   non   potest 
quis  sc  habcre    bcne  circa  mate- 


COLLATIO  L 


133 


riam  virtutis,  nisi  etiain  bene  se 
habeat   circa    materiam    alterius 
virtutis. 
7.  Contra  :  ex  principio    practico 

Principium  .  •     .     .•  . 

iri  maleria  SUmptO    CX    line    UUIUS   VirtutlS,    Ut 

lS'non'de-temperanti8e,    sufticientcr    potest 

^^^i^a!"^  practice   syllogizari,   et  concludi 

illudquodestadfinemtemperantise, 

sed   principium  sumptum  ex  flne 


bonum  secundum  rationem  inve- 
nitur  in  flne  alterius  virtutis,  idco 
non  potest  quis  exercere  se  in  ac- 
quirendo  prudentiam  circa  unam 
virtutem,  nisi  circa  omnes  seexer- 
ceat,  antequam  habeat  perfectam 
prudentiam. 

Contra  :  aut  intelligitur,  quod 
ratio  boni  secundum  rationem  sit 
temperantise  non  est  principiumad  formalis  ratio  objectiva  cujuslibet 
concludendum  illud,  quod  est  ordi-  virtutis  moralis,  et  finis  virtutis 
natumadflnem  fortitudinis;  igitur  moralis;  aut  quod  virtutes  mora- 
principium  particulatumcircama-  les  habeant  propria  objecta  for- 
teriam  unius  virtutis  non  dependet  maliter  distincta,  quse  tamen  con- 
a  principio  particulato  alterius,  veniant  in  communi  ratione  boni 
nec  ex  principio  sumpto  circa  fl-  secundum  rationem.  Si  primo  mo- 
nem  unius  virtutis  potest  argui  do,  tunc  sequitur  quod  non  sit  nisi 
aliquid  circa  materiam  alterius  una  virtus  moralis  formaliter,  eo 
virtutis.  quod  tantum  unam  rationem  for- 

Ex  hoc  arguitur  propositum  malem  objectivam  habent ;  si  au- 
principale  ;  quia  si  ex  principio  tem  prseter  communem  rationem 
practico  cx  flne  tempcrantise  po-  boni  secundum  rationem  habeant 
test  recte  syllogizari  et  consiliari     propria  objecta  distincta  formali- 


de  his,  quse  simt  ad  flnem  tempe- 
rantise,  ex  tali  actu  frequenter  eli- 
cito  potest  generari  prudentiadiri- 
gens  in  actibus  temperantias,  quia 
nuUus  actus  est  actus  prudentiae  ; 
cum  igitur  principium  sumptum 
ex  flne  temperantiae  non  sit  prin- 
cipium,  ex  quo  potest  recte  syllo- 
gizare  circa  ea,  qua)  sunt  ad  flnem 


ter  secundum  suas  rationesforma- 
lcs  objectivas,  tunc  sequitur  propo- 
situm,  quod  principium  sumptum 
ex  flne  unius  virtutis  non  est  me- 
dium  ad  concludendum  ca,  quse 
sunt  ordinata  ad  flnem  alterius 
virtutis. 

Prseterea,  habitus  prudentia^non 
est  augmentabilis  in  infinitum  ;  igi- 


fortitudinis,  sequitur  quod  potcst  tur  cum  prudentia  augmentatur 
acquiriprudentiaperfectadirigens  ex  actibus  dictandi,  et  dirigendi 
circa  agibilia  temperantia)  absque     circa  ea,  qu3e  sunt  ad  fincm  tcmpe- 


hoc,  quod  acquiratur  prudcntia  di- 
rigens  objectum  fortitudini?,  per 
consequens  tot  oportet  ponere 
prudentias,  quot  virtutes  morales. 
Dicitur  quodex  fine  temperantise 
inquantum  habet  rationem  boni 
secundum  rationem,  sumitur  prin- 
cipium,  ad  concludcndum  ca  quse 
sunt  ad  flncm  temperantia) ;  et  quia 


rantia3,  toties  actus  hujusmodi  eli- 
cit,  quod  prudentia  sit  in  termino 
suo ;  igitur,  etc. 

SGHOLIUM. 

Contra  tertiam  inferentem  unitatem  pru- 

dentise,  ex  attributione  omnium  dirigibilium 

ad  unum  finem,  arguit  primo,  qaia  sic  una 

tantum  esset  virtus  moralis  ex  attributione 

mniuni  operabilium  ad  unum  ftnein,  quod 


8. 


13G 


DOCTUIUS  SUBTILIS 


Si  priiden- 


falsum  est.  Conlirmat  hoc  et  refutat  solutio- 
nes  pro  adversariis.  Secundo,  quia  virtus 
habet  esse  per  conformifatem  ad  prudentiam, 
ut  late  probat  i.  distiuct.  i7.  qua^st.  3.  a 
num.  1.  et  hic  ex  Philosoph.  vide  eum  3. 
d.  36.  num.  5.  ergo  si  prudentia  esset  uiia, 
omnes  virtutes  morales  cssent  una  virtus. 
Tertio,  prudentia  sub  eadem  ratione  dirigit, 
qua  appetitu  per  virtutem  in  objectum  incli- 
natur,  si  ergo  diversificatur  virtus,  ita  et 
prudentia,  quia  eadem  ratio  est  de  intellectu 
et  voluutate,  quantum  ad  hoc.  Quarto,  actus 
prudentiae  circa  fortitudiuem  et  temp.^ran- 
tiam,  sunt  diversi  spocie ;  ergo  et  habitus 
quos  gignunt.  Hanc  rationem  fuse  et  pulchre 
prosequitur,  refutans  solutiones  et  replicas 
aliorum  et  ostendens  '^lare  duos  actus  specie 
distinctos,  non  posse  esse  causam  per  se 
unius  habitus  specie,  nec  potest  dici  quod 
per  diversos  actus  haberet  liabitus  certos 
gradns,  quia  Thomistre  cum  D.  Thoma  ne- 
gant  hujusmodi  'gradus  in  habitu  i.  2. 
quciest.  52.  art.  1.  et  2.  et  2.  2.  q.  2i.  art.  5. 
quos  refutat  Doctor  iate,  1.  dist.  17.  qu;est.  5. 
a  num.  3.  et  3.  phj-sic.  qusest.  3.  et4.  Quinto, 
non  est  una  ars  specie  omnium  factibilium; 
ergo  ncc  una  prudentia  agibiiium.  Sexto,  in 
speculativis  aliu-!  e-t  habitus  de  principiis, 
alius  de  conclusione;  ergo  alia  prudentia 
circa  finem,  et  alia  circa  media. 

Contra  rationcm  tertiam  posi- 
tionis  ar.i^iiitnr  :  siibendcm  ratione 


^Jlhit  eT  ^"^  ^l"'"^  priulontia  dictat  de  agibili, 
attribntio-  3,1])  cadcm  rationc  Tirtus  moralis 

ne  omnium 

dii-i-ii.iiium  inclinat  in  illud  ;  si  i^^itiir  nriidcn- 

ad  iinuin  "^"  ^ 

fmemvir-  tia  dirigit  circa  omnia  opcrabilia, 

lus  mora-  ,  .,         . 

lis. erit    nt  liabcnt  attribntioncm  ad  fincm 


tanlum 
una. 


nnum  nltimum  ut  ad  fclieitatem, 
virtutcs  moralcs  codcm  modo  in- 
clinabunt  in  sua  objecta,  ut  attri- 
butionem  habcnt  ad  unum  fincm; 
igitur  si  prudcntia  liabcat  suam 
unitatcm  ex  prima  attributionc, 
inquantum  scilicct  omnia  agibilia 
habent  attributioncm  ad  unnm 
fmcm;  crgo  similitcr  virtutcs  mo- 
ralcs  diccntur  una  virtus  spccie 
proptcr  camdcm  un'tatcm  atti'il)u- 


tionis,  inquantum  scilicet  fmes 
yirtutum  moralium  habcnt  attri- 
butioncm  ad  ultimum  fincm  mora- 
lem. 

Confirmatur  ista  ratio  :  nam  in 
intcUcctu  tantum  una  fldes  poni- 
tur,  quialicet  sit  rcspectu  omnium 
credibilium  temporalium,  tamcn 
proptcr  unam  rationem,  qunp  est 
dc  illis  rcspectu  primi  credibilis, 
adquod  aiia  attributionem  habcnt; 
similitcr  in  voiuntate  est  tantum 
una  charitas,  quia  licet  sit  de  (ii- 
versis  diiigibilibus,  lioc  tamen  cst 
ut  ordinctur  ad  piimum  diligibilc; 
ergo  simiiiter  si  virtutcs  morales 
inciinant  appetitum  in  diversa  agi- 
biiia  bonorum  humanorum,  ut  or- 
dinantur  ad  unum  principium  agi- 
bile,  sive  ad  rJtimum  finem  mora- 
lcm,  scquitur  quod  sit  tantum  una 
vii^tus  moraiis,  quod  falsum  est; 
igitur  virtus  moraiis  absoiute  in- 
clinatur  in  unum  bonum  agibile 
absoiutc,  non  formaiiter  sub  uite- 
riori  rcspectu ;  igitur  similitcr 
prudcntia  diria^et  contra  talia  aai- 
biiia  absoiute,  non  pcr  rationem 
formaicm  aiicujus  respcctus,  et 
per  consequcns  prudentia  liabcbit 
divcrsa  olijccta  formaiitcr  sinc  at- 
tributione  ad  aiiquid  unum,  et  ita 
erunt  i)iures  prudentiae. 

Ad  primum  istorum  dicitur, 
quod  iicet  prudcntia  sit  tantuni 
una  sccundiim  spccicm  proptcr 
unitatem  iliius  attributionis,  non 
tamen  erittantum  una  virtus  mo- 
ralis  ex  eadcm  attributione,  quia 
aiiud  cst,  quod  formalitcr  et  ne- 
cessario  divcrsificat  virtutes  mo- 
raics,  co  quod  simt  iu  divcrsis 
potcntiis,  ut  irascibili,  concui^isci- 
bili  :  similitcr  quia  virtutes  mora' 


10. 


COLLATIO  1. 


137 


Diversitas 
potenti;e 
non  (li- 
versi- 
Bcat  habi- 
tus. 


les  aiiforimt  diversas  difficiiltatcs  sic  :  ab  eodem  a  quo  virtus  habet 

potentise  respectu  diversoruni  ac-  suam  entitatem  formaliter,  ab  eo- 

tuum,  et  ideo  oportet  quod  distin-  dem   habet  suam    unitatem  :  scd 

guantur  specic,  sicut  ct  ill?o  diffi-  cum  virtus  sit  habitus   clectivus 

cultates  et  actus  consequentes,  et  dctcrminatus  recta  rationc,  habe- 

non  sic  est  ex  parte  prudenti?e,  et  bit  virtus  suam  entitatem  formali- 

idco  sufflcit  una  prudcntia  spccie.  ter   ex    determinatione    rationis; 

Contra  :  ccrtum  est,  quod  quam-  ergoet  unitatem  formalem  liabebit 

vis  virtutcs   moralcs   ponantur  in  cx  determinationc  rect?e  rationis. 

diversis  potentiis  partis  appetitivre  Cum  igitur  dcterminatio  rcctae  ra- 


scnsitiv.T,  ista  tamcn  diversitas 
potentiarum  non  facit  formaliter 
diversitatem  habituum  moralium, 
sicut  ncc  unitas  potcntifc  unitatem 
habitus.  Unde  si  sola  divcrsitas 
potentiae    secundum  gcnus  arguit 


tionis  sit  a  prudentia,  sequitur 
quod  virtus  moralis  liabebit  suam 
unitatcm  ex  prudentia,  sive  ex  res- 
pcctu  ad  detcrminationem  pruden- 
ti?p ;  igitur  si  sit  tantum  una 
prudcntia  sccundum  speciem,  est 


diversitatcm  habituum,  nunquam  tantum  una  virtus  moralis  sccun- 

tamen  formaliter  ct  causalitcr  di-  dum  speciem. 

versitas  potentiarum  arguit  diver-  Confirmatur  istud  :  quamvis  vir- 

sitatem  habituum,   quia   materia  tus  matcrialiter  sit  qusedam  qua- 

est  proptcr  formam,  ct  non  forma  litas    animse,    formalitcr    tamen 

propter  materiam,  ex  secundo  de  virtus    moralis    rcspectum    dicit, 

Anima.  Unde  materia  habet  diver-  scilicct  ad  dcterminationem  ratio- 


Facililas 
•lon  es.t  de 
ralione  vir- 
lutis. 


11. 


sificari  propter  formam,  et  non  e 
convcrso,  sicut  ibidem  patct. 

Item,  quod  dicunt  de  amotione 
difficultatis  potentiae  respectu  ac- 
tuum,  non  videtur  valerc  ad  cau- 
sandum  divcrsitatcm  virtutum, 
nuia  ista  amotio  difficultatis  est 
conscqucns  virtutem  moralem  ; 
prius  enim  virtus  habct  essc,  ante- 
quam  faciliterpotentiam,  amovcn- 
do  difficultatcm. 

Itcm,  facilitas  non  est  de  ratione 
formali  virtutis  :  tum,  quia  est 
communis  virtuti  morali  ct  scien- 
tise,  utraquc  enim  facilitat  potcn- 
tiam  amovendo  difficultatcm  res- 
pectu  actus;  tum,  quia  hoc  non 
apparet  in  dcfinitionc  virtutis,  quae 
est  quod  sit  habitus  clcclivus  dctcrmina- 
fus  recta  ratione. 

Praetcreaa,dpropositum  arguitur 


nis  rectse,  quae  est  a  prudentia, 
sicut  patet  ex  definitione  ejus.  Et 
ideo  dicit  Philosophus  7.  Physic. 
quod  in  hctbitihns  virtutis  non  est  alte- 
ratio,  nec  mofus  ;  virtus  igitur  mora- 
lis  formaliter  respcctum  dicit  ad 
prudentiam,  sed  impossibilc  est 
quod  ad  cumdem  terminum  spccie 
sint  divcrsa?  relationes  differcntcs 
specie;  ergo  virtutes  morales  non 
erunt  divcrsae  spccie,  si  prudentia 
non  sit  diversa  specie. 

Prffiterea,  sub  eadcm  ratione 
formali,  sub  qua  appetitus  inclina- 
tur  per  virtutcs  morales  ad  eligen- 
dum,  intellcctus  per  prudcntiam 
dirigit  in  eligcndo,  et  in  idem  for- 
maliter  in  quod  virtus  inclinat, 
prudcntia  dirigit,  quia  si  prudentia 
non  in  idem  formaliter  dirigit  in 
quod  virtus  inclinat,  nunquam  ex 


In  virtul ; 

non  est  al- 

teratio,  nec 

motus. 


12. 


Prudentia 
dirigit,  sub 
iilaratione, 
sub  qua  ap- 


138 


DOCTOKIS  SUBTILIS 


petitus  pcr 
virtutem 

indinatur 

in  objec- 

tum . 


13. 

Aclus 

prudentia; 

circa  objec- 

ta  tempe- 

rantiic  ac 

Ibrtitudi- 

nis,  sunt 

diversi  spe- 

cie. 


dircctionc  prudentise  sequeretur 
recta  electio  secundum  yirtutem, 
cum  prudentia  dirigat  in  aliquid, 
et  dictet  de  aliquo  secimdum  unam 
rationem,  et  virtus  inclinat  inidem 
secundum  aliam  rationem  ;  sicut 
igitur  virtutes  inclinant  appetitum 
in  divcrsa  objecta  formaliter,  ita 
oportet  quod  prudentia  sit  circa 
eadem,  ut  sunt  objecta  diversa  for- 
maliter,  et  non  secundum  aliquam 
rationem  unam;  igitur  sicut  in 
nppetitu  sunt  diversi  habitus  vir- 
tutum,  propter  diversitatem  ob- 
jectorum  in  quse  inclinat,  ita  opor- 
tet  in  intellectu  ponere  diversos 
habitus  prudentise  correspondenter 
])roptcr  diversitatem  formalemeo- 
rumdem  objectorum  in  qua^  diri- 
gunt. 

Item,  si  in  intellectu  sufflciat 
ponere  unam  prudentiam  dirigen- 
tem  et  regulantem  circa  omnia 
operabilia,  quare  in  voluntatc  non 
sufficit  una  virtus  ad  inclinandum 
in  ea,  cum  ab  una  rcgulare  regu- 
lante  non  sit  nisi  una  regulatio 
passiva  formaliter? 

Praeterea,  actus  generativi  ha- 
bitus  diversi  secundum  speciem, 
sunt  diversorum  habituum  secun- 
dum  speciem  ;  actus  prudentiae  cir- 
ca  objectum  fortitudinis  sunt  di- 
versi  secundum  specicm;  igitur 
prudentia  dirigens  in  actibus  ])ru- 
dentioe,  erit  alia  specie  a  prudcntia 
dirigente  in  acti])us  fortitudinis. 
Major  probatur  per  hoc,  quod  im- 
possibile  est,  quod  dua3  causa) 
secundum  specicm  diversa\  sint 
causa?  proximse  pcr  se  unius  effec- 
tus  secundum  speciem;  ergo  cum 
actus  sint  per  sc  generativi  habi- 
tus,  impossibile  cst,  quod  diversi 


actus  secundum  speciem  sint  cau- 
sa  unius  habitus  secundum  spe- 
ciem.  Minor  probatur  per  hoc, 
quod  respectu  objectorum  diver- 
sorum  secundum  speciem,  sunt 
diversi  actus  secundum  speciem; 
sed  finis,  sive  objectum  temperan- 
tipe  et  fortitudinis  sunt  diversa  se- 
cundum  speciem;  ergo  actus  pru- 
dentife  dirigens  circa  objectum 
unius  et  alterius  erit  diversus  spe- 
cie.  Et  ad  clariorem  intellectum 
illius  minoris,  est  sciendum  secun- 
dum  istos,  quod  prudentia  non  est 
habitus  primi  principii  sumptiab 
ultimo  flne  morali,  licet  forte  se- 
cundum  hanc  opinioncm  hoc  esset 
dicendum,  ita  quod  virtualiter  con- 
tineret  directionem  circa  alia  pos- 
teriora,  sed  secundum  cos  est 
habitus  conclusionis  practicse  con- 
clusa3  ex  principiis  practicis,  eo 
quod  prudentia  est  habitus  con- 
siliativus  secundum  rhilosoplium, 
qui  includit  discursum.  Fiat  ergo 
syllogismus  practicus  secundum 
actum  prudenti?e  circa  actum,  vel 
materiam  temperantise  sic  :  IIo- Varii  sy 
neste  est  vivendum  ;  sed  honcsta  prST 
vita  haberi  non  potest  sine  casti-  ^tutfbu" 
tate ;  ergo  caste  est  vivendum. 
Et  ulterius  ex  ista  conclusione 
accepta  pro  principio  potcst 
argui,  quod  castc  est  vivendum, 
non  potest  quis  castc  A^vere  nisi 
moderando  passiones,  ergo  pas- 
siones  sunt  moderanda:»,  et  sic  de 
aliis.  Fiat  etiam  syllogismus  in 
materia  fortitudinis,  sic  verbi  gra- 
tia  :  rcmpublicam  sollicite  et  cum 
omni  virtute  custodirc  oportct, 
hoc  autcm  non  potest  fieri,  nisi 
aggredicndo  ct  bcllando;  crgo  pro 


GOLLA.'riO  l. 


m 


14. 


repiiblica  bellandum  est,  et  mors 
aggredienda  cst. 

Prudentia  igitur  est  liabitns 
unius  conclusionis  et  alterius,  sed 
actus  directivi  et  consiliativi  res- 
pectu  istarum  conclusionum,  sunt 
diversi  specie,  quod  patet,  quia 
sunt  circa  objecta  formaliter  di- 
versa  specie;  ergo  habitus  conclu- 
sionum  sunt  diversi  specie,  princi- 
piaenim  exquibus  procedunt,  sunt 
diversa  specie. 

Et  ut  videatur  melius  ista  ratio, 
potest  aliquis  statim  dicere,  quod 
sicut  arguitur,  quod  prudentia  is- 
tius  conclusionis,  passiones  sunt 
moderand[B,  est  alia  specie  a  pru- 
dentia  istius  conclusionis  ;  bellum 
pro  republica  est  aggrediendum, 
quia  principiaex  quibus  procedunt 
sunt  diversa  specie  ;  ita  potest  ar- 
gui,  quod  prudentia  de  ista  conclu- 
sione,  caste  est  vivendum,  et  de 
ista  conclusione,  juste  est  viven- 
dum,  sint  eadem  sccundum  spe- 
ciem,  quia  principium  ex  quo  pro- 
cedunt,  est  idem,  scilicet  illud, 
honeste  est  vivendum. 

Sed  nota,  quod  licet  illud  princi- 
pium  sit  idem,  utrobique  tamen 
medium  quod  est  minor,  variatur, 
quia  ex  una  parte  subjicitur,  quod 
nonpotest  quis  honeste  vivere  sine 
castitate.  Et  ex  alia  parte,  quod 
non  potest  quis  perfecte,  vel  ho- 
neste  vivere  sine  justitia,  ct  ideo 
sicut  justum  et  castum  specie  dif- 
ferunt,  ita  actus  prudentige  direc- 
tivus  et  consiliativus  circa  unum, 
et  circa  aliud  respectu  conclusio- 
num,  quarum  est  prudentia,  sunt 
diversi  specie,  et  per  consequens 
prudentia,  qu3e  causatur  ex  istis 


actibus  erit  diversa  et  diversa  spe- 
cie. 

Sed  dicitur  hic,  quod  diversi  ac-  15. 
tus  secundum  spccicm  non  sunt 
diversorum  habituum  secundum 
spcciem  generativi,  sed  possunt 
esse  generativi  ejusdem  habitus 
secundum  speciem,  quoniam  intel- 
lectiones  albi  et  nigri  sunt  diversa? 
intellectiones  secundum  speciem, 
sicut  objecta  sunt  diversa  secun- 
dum  spocicm,  et  tamen  habitus 
scientise  de  albo  et  nigro,  est  unus 
secundum  speciem,  quia  eadem  est 
scientia  contrariorum,  et  potentia 
rationalis  valet  ad  opposita,  ex  9. 
Mct.  Ad  probationemdicitur,  quod 
duao  causa3  diversse  secundum  spe- 
ciem,  possunt  esse  unius  effectus, 
quia  illae  causae  in  agendo  habent 
diversa  objecta  specie. 

Contra  prsedicta  arguitur,  minor  Omnia  in- 
probatur    sic   :    omnia    individua   ejusdem 

T  .     .  1  1        •  specieipos- 

ejusdem   speciei  possunt   produci   suntiieii 
ab   una  causa  tantum    secundum  caiisaTe- 
speciem,     sicut  quicumque    calor  siTctem. 
potest  ])roduci  ab  uno  agente  se- 
cundum  speciem.  Omnis  igitur  ef- 
fectus    unus    secundum    speciem 
producitur  ab  una  causa  secundum 
speciem  proximam;  igitur  impos- 
sibile  est,  quod  duse  causse  proxi- 
m?e  et   per  se  diversae  secundum 
speciem  sint  unius  effcctus  secun- 
dum  speciem. 

Praeterea,  effectus  essentialiter 
dependet  a  sua  causa,  sed  impossi- 
bile  est,  quod  aliquid  per  se  essen- 
tialiter  dependeat  ab  aliquo  infe- 
riori,  quo  non  causante,  nihil  mi- 
nus  flt,  aut  nihil  minus  habet  csse; 
sed  si  duo  actus  diversi  secundum 
speciem  sunt  generativi  unius  lia- 
bitus  prudentia),  non  existente  uno 


140 


DOCTORIS  SUBTILIS 


actii,  nihil  mimis  priidentia  habet 
csse  ex  alio  actu  ;  similitcr  non 
existente  alio  actn,  niliil  minus 
prudentia  habet  csse  ex  isto  actii ; 
crgo  neuter  cst  per  secausa  actus. 
16.  rr?eterea,  si  actus  sit  per  se  ge- 

nerativus  liabitus,  reliquit  suam 
similitudinem  in  passo ;  ergo  si 
duo  actus  secundum  speciem  diver- 
si,  generant  unum  habitum  secun- 
dum  speciem,  unus  habitus  secun- 
dum  speciem  erit  duo  secundum 
speciem. 

Si  dicitur  hic  quod  non  sequitur, 
nisi  quod  unus  habitus  liabeat  di- 
versos  gradus  secundum  spociem, 
quod  non  est  inconveniens ;  sicut 
sensitivum,  vegetativum,  et  intel- 
lectivum  sunt  diversi  gradus  sc- 
cundum  speciem  in  una  forma, 
ita  quod  per  unum  nctum  gencra- 
tur  unus  gradus 'in  habitu,  et  per 
alium  actum  alterius  speciei,  ge- 
neratur  alius  gradus  sccundum 
speciem. 

Contra  istos,  qui  tenent    istam 

viam,  arguitur  sic:  Secundumgra- 

dus  habitus  est   omnino  simplex, 

nec  est  in  eo  additio  gradus  adgra- 

dum,  nisi  tantum  secundum  ratio- 

nem;   igitur  per  alium  actum  non 

gcneratur  alius  gradus. 

inieiiec-      rrrctcrea,  prima  ratio  stat,  quia 

sUivunret' aut  pcr  secundum  aliquid  produci- 

"^vum!''   tur,  aut  nihil.  Si  nihil;  crgo  liabi- 

quomotio  ^,g  ^q^  augctur.  Si  aliquid,  et  al- 

terius  spccici  a  priori ;  ergo  liabi- 

tus  ille  contincbit  in  sc  essentias 

duarum  specicrnm,  et  ita  non  eiit 

una  essentia  secundum  speciem  ; 

nec  valet  exemplum  de  intellectivo, 

sensitivo,  ct  vegctativo,  quia  non 

sunt   divcrsJB    esscntirc   in  cadcm 

forma,  sed  tantuni  diffcrunt  in  for- 


ma  secundum  virtutem,  et  virtua- 
litcr. 

Sed  etiam   quod  adducitur   pro    sdenii 
opinante,  quod  scientia  albi  etnigri  grino^n  '< 
est  unus  habitus  spccie,  diccndum*^'^'cTe!^ 
quod  non  valet ;  nam  cujuscumque 
conclusionis,    in    qua    ostenditur 
passio  diversa  secundum  speciem 
a  subjecto  diverso  secundum  spe- 
ciem  a  subjecto,  ct  passionc  alte- 
rius  conclusionis,  est  alius  habitus 
specie  ;  unde  tantum  est  unus  ha- 
bitus  in  virtute  alicujus  principii, 
aut  connexione  alia. 

Alitcr  dicitur  ad  rationem  prio-  ^^- 
rcm,  quod  actus  respectu  produc- 
tionis  habitus  est  causa  aequivoca, 
quia  actus  et  habitus  nonsuntejus- 
dem  specici  specialissimse,  quia 
tunc  actus  esset  habitus  ;  nunc  au- 
tcm  non  cst  inconveniens,  quod 
unius  effectus  specie,  sint  duse  cau- 
src  diffcrcntes  specie,  non  agcntcs 
modo  univoco,  sed  sequivoco,  sicut 
mulus  generatur  ab  asino  ct  equa 
diffcrentibus  specie. 

Contra,  quicumque  habitus  ha- 
bcns  tcrminum  suse  augmcntatio- 
nis,  si  augmcn'atur  ex  aliquo  ac- 
tu,   potcst  augmentari    usquo    ad 
tcrminum   suum  ex  actibus  ejus- 
dcm  spccici  cum  priori  actu,  quia 
qua    ratione  augmentatur  cx  uno 
actu,  augmentari   potest  cx   aliopotestcc 
ejusdem  speciei,  et  tamcn  illi  actus  Cia^^di 
ejusdcm    specici  possunt   sibi   in-  raMf",r 
viccm  succcdciT  in  inflnitum,  vcl  ji|!e['^^,„\1: 
augmontabitur  illc   habitus  in  in- ^[^'l,"''',:^!." 
fmitum,  vcl  pcr   frcquentationcm  tuJ''iem 
istorum  actuum  tandcm  dcveniet 
ad  tcrminum;  igitur  prudentia,  si 
augmcntatur  ex  actu  circa  objec- 
tum  tcmperanticT,  et  ex  actu  circa 
objcctum   fortitudinis,    qute    sunt 


COLLA,TIO  L 


141 


18. 


diversariiin  specieiuiin,  poterit  cx 
solis  actibus  circa  objectum  tem- 
perantise  augmentari  usque  ad 
terminum  suum,  et  per  consequens 
prudentia  dirigens  circa  objectum 
temperantinn  perfecte  acquiri  po- 
test  sine  actibus  elicitis  circa  ob- 
jectum  fortitudinis  ;  et  ita  potest 
esse  prudentia  dirigens  circa  actus 
temperantise,  licet  non  sit  aliqua 
dirigens  circa  actus  fortitudinis, 
et  per  consequens  cuilibet  virtuti 
morali  correspondet  sua  pruden- 
tia,  et  habetur  propositum. 

Unde  mirabile  est,  quod  dicunt, 
cum  aliqiiis  prudenter  possit  age- 
re  circa  actus  fortitudinis,  et  dic- 
tare  secundum  rationem  rectam, 
quod  propter  rempublicam  bellum 
sit  aggrediendum,  et  tamen  sequi 
passiones  delectationis ,  et  esse 
Epicurus. 

Aliter  dicitur,  quod  dirigere  cir- 
ca  objectum  temperantise,  et  for- 
titudinis,  sunt  actus  prudcnti?e  et 
ejusdem  speciei,  quia  sunt  circa 
ista  objecta,  ut  habent  unam  ra- 
tionem  formalem  objectivam,  ut 
rationem  boni  humani ;  et  hoc  suf- 
ficit  ad  hoc,  quod  sint  unius  spe- 
ciei,  et  sic  visio  albi  et  nigri  est 
ejusdem  speciei,  quia  visio  est  co- 
rum  sub  ratione  coloris.  Et  quod 
sit  verum  hoc,  probatur  :  nam 
sub  eadem  ratione,  sub  qua  poten- 
tia  respicit  objectum,  actus  tendit 
in  illud,  quia  potentia  non  uni 
tur  objecto,  nisi  per  actum  :  sed 
primum  objectum ,  et  formale 
potentise  visivse  est  color;  ergo 
actus  videndi  non  est  ratio  albi  et 
nigri,  nisi  inquantum  sunt  colora- 
ta  ;  ergo  visio  respicit  album  et 
nigrum  sub  una  ratione  formali ; 


ergo  sunt  unius  speciei,  cum  ha- 
beant  unam  rationem  formalem 
objectivam. 

Contra  :  adhuc  ratio  stat,  quia 
probatur,  quod  actus  dictandi  cir- 
ca  diversa  objecta  virtutum  sunt 
alterius  speciei,  quia  sunt  objecto- 
rum  per  se,  et  primo  differentium 
specie,  sicut  et  virtutes,  aliter  non 
sub  eadem  ratione  dictaret  pru- 
dentia  de  illo,  ad  quod  inclinat  vir- 
tus. 

Prseterea,  albedo  inquantum  al- 
bedo  immutat  visum;  ergo  albedo 
sub  ratione  albedinis  videtur  non 
tantum  sub  ratione  coloris  :  unde 
cum  color  sit  genus,  et  dicat  aliud 
quam  unam  formam  realem,  illud 
autem  quod  est  principium  immu- 
tandi  visum,  oportet  quod  dicat 
unam  aliam  formam,  non  videtur 
quod  color  sit  ratio  immutandi, 
nisi  ut  habet  esse  in  aliqua  forma 
speciflca. 

Item,  Metaphysica  est  unius  ha- 
bitus  secundum  speciem,  et  tamen 
ejus  sunt  diversi  actus  secundum 
speciem,  ut  considerare  substan- 
tiam,  et  considerare  accidens.  Quod 
si  dicatur,  quod  non  considerat 
hoc,  nec  illud  nisi  sub  ratione  en- 
tis,  tunc  sua  consideratio  imper- 
fectissima  erit,  et  imperfectissi- 
mam  cognitionem  faceret.  Etiam 
determinat  de  substantia,  ut  dis- 
tinguitur  ab  accidente. 

Ad  illud  quod  adducitur  de  visio- 
ne  albi  et  nigri  dicitur,  quod  licet 
videantur  sub  colore,  ut  sub  pro- 
prio  objecto,  tamen  per  se  viden- 
tur,  et  ideo  visiones  sunt  specie 
differentes. 

Contra  :  tunc  eadem  ratione  est 
dicendum    de    habitu    prudentise, 


Quomodo 

color  mutat 

visum. 


19. 

Non  negat 

in  Meta- 

physica 

Elures  ha- 
itus  spe- 
cie. 


Visiones 
albi  et  ni- 
gri  diver- 
sae  specie. 


142 


DOGTOUIS  SUBTILIS 


quod  licet  ipsa  habeat  pro  objecti- 
va  ratione  formali  rationem  boni 
humani,  tamen  quia  per  se  dirigit 
circa  objectumtemperantise,  etcir- 
ca  objectum  fortitudinis,  qu8e  dif- 
ferunt  specie,  erit  alia  prudentia 
specie. 
Nonest  Pra^tcrea  arguitur  ad  principale 
specre^om-  sic  :  sicut  ars  se  habet  ad  factibi- 
tSunr  lia,  sic  prudentia  ad  agibilia,  quia 
ars  est  recta  ratio  factibilium  ;sed 
respectu  omnium  factibilium  non 
est  unus  liabitus  artis  secundum 
speciem,  sed  diversus  specie,  sicut 
habitus  navis  factivrenon  est  ejus- 
dem  speciei  cum  habitu  artis  do- 
mus  factivse;  crgo  similiter  res- 
pectu  omnium  agibilium  non  erit 
unaprudentia  specie. 
De  hoc  Praeterea,  sicut  principium  se 
n"'et?;  habet  in  speculabilibus,  ita  finis  in 
4!num.'i6'.  opei^abilibus,  sed  in  speculabilibus 
alius  est  habitus  secundum  spe- 
ciem  de  principio,  ct  concbisione; 
ergo  similiter  in  operabilibus  et 
agibilibus  alius  erit  habitus  secun- 
dum  speciem  de  flne,  et  de  his  qua? 
sunt  ad  tinem,  ut  sic  alia  sit  pru- 
dentia  circa  finem,  et  alia  dc  his, 
quae  sunt  ad  finem,  ut  prcTstituat 
finem  secundum  unam  prudcntiam, 
et  secundum  aliam  dirigat  virtutes 
in  finem  pr?estitutum. 

SCHOLIUM. 

Conclusio  Doctoris,  in  hac  disputatione, 
plurcs  dari  prudentias,  juxta  pluralitatem 
virtutum,  quarum  actus  prudentcr  dirigitur; 
conslat  enim  ut  hic  docet  n.  18.  aliquosesse, 
qui  prudenter  valde  agunt  in  materia  Ibrti- 
tudinis,  pro  reipublicK  defensione,  et  tamen 
in  materia  delectationum  esse  Epicuros,  con- 
clusionem  hanc  tenet  3.  dist.  30.  num.  21. 


COLLATIO    IL 

Ulyum  volunlas  possi(  amovere  intellec- 
lum  hahitualum  ab  uno  ad  aliud  dicta- 
men  ? 

Alens.  1.  /).  q.  107.  men.b.  1.  2.  Scot.  2.  d.  42.  q. 
4.  D.  Thoin.  1.  2.  q.  20.  arf.  1.  Bonav.  2.  dist. 
42.  ort.  l.  q.  i.  Rich.  art.  1.  quxst.  2.  Augusl. 
1,  conlra  <luas.  cap.  31. 

Videtur,  quod  sic  :  quia  illa  po-  i. 
tentia  qu?e  secundum  actus  suos 
subjicitur  imperio  voluntatis,  po- 
test  ex  imperio  voluntatis  mutari 
de  uno  actu  ad  alium  actum  ;  sed 
intellectus,  et  aliae  potenti?e  ani- 
males  omnino  secundum  actus  suos 
subsunt  imperio  voluntatis ;  ergo 
ex  imperio  voluntatis  potest  intel- 
lectus,  et  aliae  potentise  amoveri 
dc  uno  actu  ad  alium,  et  per  conse- 
quens  voluntas  potest  avertere  in- 
tcUectum  ad  considerandum  de 
alio  objecto.  Major  patet  de  se. 
Minor  probatur  per  Anselmum 
de  Conceptu  virginali  cap.  4. 
ubi  loquens  in  pcrsona  aliarum 
potcntiarum  a  vohmtate ,  dicit, 
Deus  nos,  el  potestatem,  qucc  in  nobis 
cst,  subjicit  volunlali,  ul  ad  imperium 
cjus  non  possitnus  non  movere  nos,  ct  fa- 
cere  quod  vull,  imo  illa  movel  nos,  sicut 
instrumenta  sua,  el  facit  opera  qmc  vi- 
deniur  facere,  nec  )ws  possumus  illi  per 
nos  resislere,  nec  qucc  facit  possunl  non 
fieri  dominatione,  quani  nobis  Deus  dcdil, 
nec  dehemus,  ncc  possumus  non  ohedire. 
Haec  ille. 

Ex  quo  patet,  quod  potcntise  in-  poienti£e 
fcriores  moventur  ab  uno  actu  ad  suiSunTvo- 
alium  ex  imperio   voluntatis,    et    '""^^*^'- 
multo  magis  per  consequens  ipse 
intellectus,  qui  est  magis  annexus 


COLLATIO  11. 


143 


2. 


volimtati  liabet  ei  obedire,  ut  ad 
imperium  ejus  transferatur  ab 
uno  actu  dicendi,  vel  intelligondi 
ad  alium. 

Sed  contra  arguitur,  quia  secun- 
dum  Augustinum,  hivisa  diligere  pos- 
sumus,  incognita  nequaquam  ;  voluntas 
ergo  non  potest  velle,  nisi  prius 
cognitum  ab  intellectu  ;  sed  intel- 
lectus  dum  actualiter  considerat 
unum  objectum,  non  intelligit 
quodcumque  objectum;  ergo  intel- 
lectum  considerantem  unum  ob- 
jectum  non  potest  voluntas  con- 
vertere  adintelligendum  quodcum- 
que  aliud  objectum ;  ergo  nec  ad 
intelligendum  aliud,  cum  illud  si- 
mul  non  intelligat. 

Dicitur  ad  hoc  quod  sufficit  cog- 
nitio  alicujus  objecti  in  universali, 
ad  hoc  quod  voluntas  possit  velle 
intellectum  distincte  considerare 
illud,  et  intellectus  dum  considerat 
unum  objectum,  habet  cognitionem 
alterius  objecti  in  universali. 

Contra  :  simul  duratione,  dum 
voluntas  est  in  actu  suo,  intellec- 
tus  est  in  actu  suo,  et  prius  natu- 
ra  intellectus  est  in  actu  suo,  quam 
voluntas  sit  in  actu  suo,  quia  prius 
natura  est  aliquid  cognitum,  quam 
volitum,  aliter  incognitum  posset 
diligi,  et  ex  hoc  arguitur  sic  :  in 
illo  instanti,  in  quo  voluntas  avcr- 
tit  intellectum  ab  una  intellectione 
ad  aliam,  qusero  quid  intellectus 
intelligit,  et  quam  intellectionem 
habet?  aut  intellectionem  illius 
objecti,  a  qua  avertitur,  aut  intel- 
^j^  jjj^gj_  lectionem  istius  objecti,  ad  quam 
'f*"?lp-  convertitur.    Non   primam,    tum, 

telligit  1  ' 

lando  vo-  quia  tunc  illa  intellectui  non  inest, 

iitas  eam 

triit,de    cum  mtellectus  sit  aversus  ab  iUa 
.1.  n.'  6.'  intellectione  in  instanti  per  conclu- 


sionem  ;  non  istam,  ad  quam  con- 
vortitur,  quia  illa  naturalitei'  se- 
quitur  actum  voluntatis,  per  quam 
intellectus  convertitur  ad  intellec- 
tionem,  cui  naturaliter  prsecedat 
efFectum,  et  ideo  naturaliter  actus 
volimtatis,  quo  convertit  intellec- 
tum  ad  intelligendum  aliud,  natu- 
ralitor  praeccdit  conversionem  in- 
tcUe  'tus,  et  aliam  intellectionem 
ad  aliud  objectum  intelligendum. 
Prfeterea,  si  cognitio  alicujus  in 
universali  sufficiat  voluntati  advo- 
lendum  idem  distincte,  et  determi- 
nate,  tunc  voluntas  posset  intellec- 
tum  convertere  ad  intelligendum 
aliquod  objectum,  quod  nunquam 
prius  intellexit,  cujus  species  non 
est  in  intellectu,  nec  in  phantasma- 
te,  nec  quod  prius  fuit  phantasia- 
tum,  et  tunc  oporteret  voluntatem 
facere  speciem  illius  objecti  in 
phantasia,  aut  in  intellectu,  vel  in 
utroque.  Consequentia  patet,  quia 
istud  objectum  cujus  species  nun- 
quam  fuit  in  intellectu  nec  in 
phantasmate,  potest  esse  cognitum 
ab  intellectu  in  universali,  sicut 
objectum  illud  cujus  species  habe- 
tur  in  intellectu,  et  in  phantasma-  Non  suffi- 
te  ;  si  igitur  habita  cognitione  ali-  "lo^^S- 
cujus  objecti  in  universali,  volun-j^^gjl^g^"^"^ 
tas  possit  converterc  intellectum  ^«'.'^"tas . 

^  velit  illuu 

ad   illud   intellisfendum,    sequitur  in  part'cu- 

lari  2.  (1. 

quod  prius,  scilicet  quod  voluntas  42.  n.  7 
possit  facere  intellectum  intellige- .,     ,  :  , 
re,  cujus  speciem  non  habet  nec  in 
se,  nec  in  phantasmate,  quod   est 
impossibile. 

Praeterea,  si  ad  hoc  quod  volun-      3. 
tas  possit  convertere  intellectum 
considerantem  naturam  lapidis  ad 
considerandum  de  asino,  sufficiat 
cognitio   de    asino   in   universali, 


144 


DOCTORIS  SUBTILIS 


quando  cognoscit  lapidem  distinc- 
te,  tunc  qusero,  an  ista  cognitio  de 
asino  in  universali,  sit  alia  cognitio 
a  cognitione  distincta,  quam  habet 
de  lapide,  aut  non  sit  alia,  sedeam- 
dem  realiter?  Primum  non  potest 
esseverum:  quia  tunc  duo  actus 
intelligendi  simul  essent  in  intel- 
lectu,  et  per  consequcns  duo  acci- 
dentia,  quae  non  differunt  specie. 
Tum,  quia  tunc  sequeretur,   quod 
ad  hoc,  quod  voluntas  possit  con- 
vertere  intellectum  ad  considera- 
tionem  alterius  objecti;  quam  il- 
lius,  quod  considerat,  requiratur 
quod  intellectus  habeat  duos  actus 
intelligendi  simul,  cujus  oppositum 
experimur.  Si  vero  dicatur,  quod 
illa  cognitio  confusa  de  asino  non 
sit  alia  cognitio,  nej  alius  actus 
cognoscendi,  quam    cognitio    dis- 
tincta  de  lapide,  cum  actus  intelli- 
gendi  lapidis  non  ducat  in  cogni- 
tionem  asini,  vel  alterius  disparati, 
sequitur,    quod    voluntas    potest 
convcrtere  intellectum  ad  aliquod 
objectumcognoscendum,  quod  sim- 
pliciter  non  cognoscit  aliquo  actu 
intelligendi,  et  tunc  sequitur  idcm 
quod  prius,  quod  voluntas  potcst 
velle  considcrationem  objccti  om- 
nino  incogniti. 
,,  .,     Pra^toren,  voluntas  potest  aver- 

Non  sumcit  ^  . 

coyr.itio    tcre  intcllectum  a  consideratione 

entis  utvo-         .  ,  .       ,  .  ,  ■  i  i 

voiuntas   unius    objccti    ad    considerandum 

illud  velil       ..,,.,  .  I  •    ,  „ 

di.tincie2  aliud  objcctum  omnino  et  primo 
''•^^•"■^' diversum,  cum  quo  non  convc- 
nit  nisi  tantum  in  intentionc  entis, 
sicut  a  considerationc  substantioe 
ad  considcrandum  de  accidentc  ;  si 
igitur  requiratur  cognitio  confusa 
illius  objecti  in  intellectu,  ad  cujus 
distinctam  intellcctionem  volun- 
tas  convcrtit  intcllectum,  scquitur 


quod  cognitio  confusa  de  aliquo 
inquantum  ens,  sufficit  ad  volen- 
dum  illuddistinctepervoluntatem, 
quod  est  falsum  ;  tunc  enim  volun- 
tas  posset  velle  quodcumque  in- 
cognitum  habita  apprehensione 
entis,  quod  primo  occurrit  intel- 
lectui  cujuscumque. 

Ad  primumistorumdicitur,  quod 
licet  intellectus  distincte  non  pos- 
sit  plura  intelligere,  tamen  potest 
intelligere  unum  in  comparatione 
ad  aliud,  ut  lapidem  in  compara- 
tione  ad  asinum,  et  hsec  cognitio 
sufficit  prfecedens  voluntatem.  Un- 
de  dum  intellectus  stat  in  tali  cog- 
nitione  comparativa  duorum,  vo- 
luntas  potest  avertere  intellectum 
a  consideratione  unius,  ut  absolute 
consideret  aliud,  dimittendo  pri- 
mum  consideratum.  Per  hoc  patet 
ad  formam  rationis,  quod  in  ins- 
tanti,  in  quo  voluntas  avertit  intel- 
lectum  a  considcratione  unius  ob- 
jecti,  considerat  illud  in  compara- 
tione  ad  alind  objectum. 

Contra  :  si  in  illo  instanti,  in  quo    Non  fli 

intellectus  avertitur  a  considcra-^col^nitic 

tione  unius  objccti,  adhnc  conside- ''■^'t.Va^.n' 

rct    illud    objcctum,   quamvis    in  "ob-e^' 

comparatione  ad  aliud,  nunquam 

averteretur  ab  illo  objecto  per  im- 

perium  voluntatis,  ct  habetur  pVo- 

positum.   Probatio  conscquentife  : 

sit  objectum  a  cujus  considcratione 

avertitur  .1;  et  objcctum  ad  cujus 

cognitionem  convertitur   B,   tunc 

arguitur   :   in  eodcm  instanti,   in 

quo  est  avcrsio  intcUectus  ab  in- 

tcUcctionc  ipsius  .1,  est  convcrsio 

intcllcctus  ad  intellectioncm  ipsius 

B,  sicut  in  eodcm  instantiestgcne- 

ratio  et  corruptio.  Si  igitur  intel- 

lectus  consideret  A  in  illo  instanti, 


COLL.Vno  II. 


145 


011  i-equi- 
lur  colla 
0  inlelloc- 
IS  II i.  vo- 
liinlfis 
nveiint 
euni. 


in  ({110  avcrtitui'  al)  A  ;  ii^itur  quan- 
(lo  conv(n^titur  ad  inlcllcctioncm 
/->',  non  avcrtitur  al)  intcllectionc 
-1;  igitur  nun(|uam  avcrtctur  ab 
cjus  intcllcctionc,  (juia  nun(]uam 
avcrtitur  ab  /1,  nisi  \)q.v  convcrsio- 
ncm  ad  aliud  intcUigibilc,  nisi  po- 
natur  omnino  intcllectum  non  in- 
tcUigerc,  cujus  oppositum  suppo- 
nitur. 

PrfBtcrca,  si  talis  cognitio  c(jm- 
parativa  unins  objccti  ad  aliud  rc- 
(]niratnr  ad  lioc,  (juod  voluntas 
avertat  intellectum  a  considcra- 
tione  nnins  ad  considerationem  al- 
tcrius,  tunc  seqnitur  qnod  voluntas 
non  potest  avertere  intellectum  a 
considcratione  nnius  obje(;ti,  nisi 
intellectns  prins  comparct  illud 
objectum  ad  alind.  Et  tunc  scqui- 
turqnod  vohmtas  non  potcst  con- 
vertere  intellectnm  ad  considcra- 
tionem  cujuscnmquc  alterins  ob- 
jecti  indittcrenter,  cujus  specicm 
et  habitum  habet,  qnod  expcrimnr 
esse  falsnm  :  nam  voluntas  potcst 
avertere  intcUcctum  consideran- 
tem  lapideni  ad  intelligendum  asi- 
nnm,  vel  equum,  vel  quodcumque 
aliud  objectum,  cujus  species  ha 
betur  in  memoria,  cum  tamcn  in- 
tellcctus  non  simul  comparct  lapi- 
dcm  ad  quodlibet  aliud  objectum, 
cujus  spccies  reponitur  in  memo- 
ria. 

Praiterea,  patet  statim  essc  lal- 
sum,  quod  voluntas  non  possit 
averterc  intcllcctum  a  considera- 
tione  unius  objecti  ibi,  nisi  prius 
intcllectus  illud  comparet  ad  aliud 
objcctum ;  post  intcUectionem  enim 
RomEepotest  intcUectus  intclligcre 
Pascha,  licet  non  prius  comparct 
Pascha  ad   Romam,   quic   minime 

Tom.  V. 


comparari  possunt ;  undc  non  vi- 
dctur  talis  cognitio  comi^arativa 
duorum  ncccssario  pra3ccdere  ac- 
tionem  voluntatis,  qna)  vult  unum 
postaliud. 

Ad    primum     istorum    dicitur, 
quod  quiaintelligimus,  et  volumus 
cum  continuo  tempore,   ideo   non 
est  dare  ultimum   instans,  in   quo 
ultimo  intelligitur  .1,    sicut  objec- 
tum   primo    cognitum  :  sicut  nec 
est  dare  ultimum  instans,  in  quo 
aliquid  est  album,  quando  aliquid 
mutatur  de  albo   ad   non  album, 
Juxta  determinationem  Philosophi 
8.  Phjs.  ct   ideo  in  toto  tempore 
praecedenti  ultimum  instans  intel- 
ligit  .4  in  comparatione  ad  D,  et  in 
ultimo  instanti  intelligit  B,  in  quo 
etiam  instanti,  tunc  primo  non  in- 
tclligit  .4,  et  in  quo  etiam  instanti 
avertitur  ab  .1,  etconvertitur  ad  B, 
quia  idcmest  instans  utriusque,  sci- 
licet  conversionis  et  aversionis.  Sed 
tunc   stat  argumentum    primum; 
(luiaqua^ro  quidininstanti  conver- 
sionis  intcUigit  intellectus?  Si  di- 
catur  ipsum  B,  ad  quod  converti- 
tur    pcr    impcrium    voluntatis   : 
contra,    simul  duratione   currunt 
actus  vohmtatis,  et  actus  intellcc- 
tus,  prius  tamen  secundum  natu- 
ram  cst  actus  intellectus  in  intellec- 
tu,  quam  actus  voluntatis  in  volun- 
tatc  ;  scd  conversio  ad  intcllectio- 
nem  ipsius  B,  scquitur  secundum 
naturam  actum  voluntatis  in  eo- 
dem  instanti  temporis,  cum  volun- 
tas  per  imperium  suum  sit  causa 
conversionis  intellectu?  ad  aitelli- 
gendum  in  illo  instanti  ,  nec  potest 
dici,  quod  tunc  intelligit  ipsum  A, 
quia  jam  ponitur  quod  intellectus 

10 


140 


DOCTORIS  SUBTILIS 


niam. 


aversiis    est  n   coiisidcratione   ip- 
sius  A. 
Ajrensma-     Confirmatui'  ratio  :  agons   indu- 

xime  auit  .  •x     •  14.  • 

in  eoins-  ccus  formani  maxime  agit  m  uiti- 
inducitTr- mo  instanti,  in  quo  inducitur  for- 
ma  ;  aliter  enim  induceretur  for- 
ma,  et  nullo  agente,  unde  generans 
quod  intense  agit  alterando,  in 
ultimo  instanti  agit,  formam  sub- 
stantialcm  inducens,  aliter  enim 
forma  substantialis  in  instanti  in- 
duceretur,  et  a  nuUo.  8i  igitur  per 
actum  voluntatis  convertatur  in- 
tellectusad  intellectionem  alicujus 
objecti  in  ultimo  instanti,  in  (iiio 
iutcllectus  conversus  est  ad  illud 
intelligendum,  maxime  voluntas 
operabitur  per  actuni  suum  impe- 
randi,  et  consequens  actus  volun- 
tatis  in  illo  instanti  naturaliter 
praecedet  actum  intellectus,  quod 
cst  impossibilc ;  sic  non  vide- 
tur,  quod  per  actum  voluntatis  in- 
tellectus  possit  converti  ab  uno 
objecto  ad  intclligcndum  aliud  ob- 
jectum. 

SGHOLIUM. 

Arguit  voluntatem  nuUo  niodo  avertero 
intoUectuni,  quia  alia  ab  ipsa  sunt  sufticiens 
causa  intcUoctionis,  scilicet  inteUectus  et 
objectum,  de  quo  late  1.  d.  .'}.  quiest.  0.  et  7. 
et  quodlib.  15.  re  poiidet  id  intelligenduni 
de  causa  immcdiata,  at  voluntas  est  causa 
mediata,  appiicans  intellectum,  sicut  et  alias 
potentias  ad  suos  actus.  Secundo  ad  idiMii, 
quia  non  potest  voluntas  avertere  sensum 
ab  actu,  nisi  per  motum  organi ;  ergo  non 
avertit  intellectum,  quia  non  habct  orga- 
num.  Tcrtio,non  potestimpodirevegetativani, 
Quarto,  iinpcdire  causam  naturalem,  ne  agat 
in  passum  approximatum,  est  miraculum,  ut 
in  igne  Babylonico.  Quinto,  aversio  illa  non 
est  actus  voluntatis  iiLiC  intellectus.  Sexto, 
ratio  determinat  voluntatem;  ergo  non  e 
contra.  Septimo,  non  potest  hoc  ratione  libor- 
tatis,  quia   potentia  ad   opposita  est   passiva 


ex  Philos.  8.  volunlas  r.on  potcst  habere  ac-  ' 

tum  sine  intellectu,  ergo  magis  subjicitur 
intellectui  quam  e  contra.  De  comparatione 
utriusque  potentice  in  perfectione,  vide 
Doct.  '1.  d.  '1!).  q.  4. 

Prseterea,  ad  principalem  quses-  ^,.  i- 

•^  ^  ^  Aha  a  v. 

tionem  arguitur  sit^  :  alia  a  volun-    h.ntat. 

.«unt  sulli- 

tate  sunt   suflicien^    causa   agens  cier.s  cau- 

,  ,  .  intelleclio- 

per  modum  naturae  oujuscumque  nis,  i.aisi 
intellectionis  ;  igitur  ad  productio-  n!'?.', 
nem  naturalis  intellectionis  volun-  '^"'"^'"  ^' 
tas  non  agit  per  imperium  suum, 
et  per  consequens  intellectus  po- 
test  intelligere  quodcumque  objec- 
tum  absque  hoc,  quod  convertatur 
ad  intellectionem  illius  per  actum 
voluntatis  effective.  Antecedens 
patet,  quia  sufliciens  causa  cujus- 
cumque  intellectionis  est  intellec- 
tus  agens,  et  intellectus  possibilis, 
et  objectum  imprimens,  sicut  patct 
in  prima  intellectione  intellectus, 
ubi  voluntas  non  concurrit,  nec 
aliquid  aliud  praeter  illa  agit  per 
modum  natura?  ;  sicut  etiam  patct 
in  prima  intellcctionc,  respectu 
cujus  non  est  in  potestate  intellec- 
tus  non  intelligere,  si  objec- 
tum  sit  prjBsens ;  igitur  alia  a 
voluntate  sunt  sufflciens  causa  in- 
tellectionis  pcr  modum  natura? 
agentis  ;  ergo  voluntas  nonconcur- 
rit  ut  causa  ad  actum  intellectus. 
Ista  consequentia  patet  :  quia  si 
int(dlectio  sufficienter  producatur 
al)  aliis  a  voluntate ;  crgo  secun- 
(him  totum  csse  suum  causatum  est 
ab  illis.  Si  igitur  voluntas  pcr  ac- 
tionem  suam  ageret  ad  productio- 
nem  illius,  sequeretur,  quod  effec- 
tus  bis  produceretur,  quod  est  im- 
liossibile,  vel  potest  hsec  ratio 
ticri  sub  forma  syllogistica  sic  : 
Illud,  quod  est  exti*a  totam  cau- 


GOLIATJO  II 


M7 


salitatein  nlicujus  effoctus,  niliil 
opcratur  ad  i)i'0(luctioncin  illius 
olfectus  ;  scd  voluntas  cst  oxtra 
totam  rationcm  totius  causalitatis 
cujuscumque    intollectionis,    quia 


ratio  quaro  magis  intellij^it  unum 
o1)jcctum,  quam  aliud  post  talom 
conversionem,  nisi  quia  fort(\  ot 
quodam  casu  sibioccurrit  i)liantas- 
ma  unius  objocti,  et  non  alterius  : 


cujuscumque    intelloctionis    sufil-     si     enim  voluntas  non   f;iceret  ad 


)lU)lllOilo 

volunlas 
acit  ma- 
iscoiisi. 
tlerare 
nuin  ob- 
jectuni 
mn  alui. 


ciens  causa  et  totalis  ost  intolloc- 
tus  agens  cum  intellectu  possi])ili, 
et  objecto,  sivc  specie  improssa  ; 
igitur  voluntas  non  operatur  ad 
aliquam  intellectus  intellectioncin, 
ct  per  consequens,  quod  intoUigat 
unum  objectum  post  aliud,  non  est 
per  actum  voluntatis,  quo  convor- 
tit  intelloctum  ad  illud  intelligon- 
dum. 

vSod  liic  dicitur,  (juod  aliqu.id 
agere  ad  productionem  alicujus 
effectus  est  dupliciter  :  vol  mediato, 
vel  immediate  et  quadam  actiono 
praevia  ;  nihil  autem  immediate 
causat  actum  intolligendi,  nisi  in- 
tellectus  possibilis  et  objectum,  ot 
intellectus  agens,  quse  directe  con- 
curruntad  intellectionem.  Verum- 
tamen  voluntas  concurrit  sua  ac- 
tione  prsevia  respectu  secunda) 
intoUectionis,  sed  non  respectu 
])rim9e;  quia  voluntas  sua  actiono 
avertit  intellectum  ad  considera- 
tionem  unius  objecti,  ot  convortit 
ipsum  ad  considerandum  aliud  ob- 
jectum,  otideovoluntas  non  causat 
actus  intelligendi,  sicut  concludit 
ratio,  sed  facit  tantum,  quod  intel- 
lectus  convertitur  ad  aliud  consi- 
derandum,  et  tunc  intellectus  cum 
aliis  concurrentibus  producit  ac- 
tum  intelligendi. 

Contra,  si  voluntas  non  faciat 
ad  productionem  intellectionis  res- 
pectu  alterius  objecti,  sed  tantum 
avertit  a  cognitionc  primi  o])jecti  ; 
orgo   non    erit  aliqua    causa,   vel 


'  al.  dis- 
tinnuit. 


productionem  secundi  actus  intol- 
ligendi,  cum  non  plus  j^raecedat 
notitia  unius  objecti  quam  altorius, 
non  plus  convorterot  ad  intellec- 
tionem  objocti  unius  quam  alte- 
riiis. 

Prseterea,  ad  principaloarguitur 
sic  :  voluntas  sicut  est  copulatrix, 
et  reparatrix  ipsius  intellectus 
rospectu  o])jocti  intelligibilis,  ita 
etiam  ipsius  sensus  respectu  sensi- 
bilis.  Nunc  autom  secundum  Au- 
gustinum  de  Civ.  c.  H.  de  Magnis, 
el  27.  (Ic  Parvis,  voluntas  qua3  con- 
jungit,  ot  copulat  sensum  in  sen- 
ticndo  cum  corpore  sonsibili,  ipsa 
non  soparat,  noc  *  disjungit,  nisi 
motus  cor[)oris  a  re  sensibili  aver- 
tit,  ergo  secundum  Augustinum 
sonsum  existentem    in  directione  Vokmtas 

quoiiiouo 

ad  objectuin,  non  potcst  voluntas  avertitseu- 

.     .  suni  ab 

avertero  ab  actu  suo,  nisi  quia  aetu  ( 
inovet  organum  sensus,  avertendo 
illud  al)  o])jecto,  et  sic  objectum  a 
sonsu.  ('um  igitur  ex  parte  intol- 
lectus  non  sit  aliquod  tale  orga- 
num,  quod  potest  moveri  per  vo- 
luntatem,  cujus  motus  soparet 
intellectum  ab  objecto  intelligibili, 
non  potest  facere  ut  olijcctum  non 
sitprsesens  intellectui,  sequitur,  ut 
videtur,  quod  voluntas  non  possit 
avortero  intelloctum  a  suo  objecto 
intelligibili,  sicut  nec  visum  a  vi- 
sibili,  nisimoveret  organum  visus, 
avertendo  ipsum  ab  olojecto. 

Pr?eterea,    potentia    vcgetativa  n„,„..„n 
radicatur  in  cadem  essentia  animse  '""^^s  no- 


148 


DOCTOKIS  SUBTILIS 


men  impe-  cuiii  poteiitia  scnsitiva,  ct  intellec- 

rat  vegeta- 

tivie.     tiva,  ct  sicnt  potcntia  vc<ietativa 

natnralitcr    rcrtnr    in    subjectum 

suum   sibi    approximatum,  ita  et 

potentia  sensitiva,  ct  intellectiva  ; 

(luare  igitur  potest  voluntas  ma- 

gis  avertere  intcllcctum,  vcl  scn- 

sum  al)  uno  actu  ad  alium,  quam 

potcntiam  vegetativam.  Et  tu  An- 

selme  dic,   ({uare  Dcus  potcntiam 

vegctativam  non  subjecit  imperio 

voluntatis,  sicut  alias  potcntias,  et 

hoc  videtur  concludere  contra  An- 

sclmum. 

^^-  Praetcrea    arguitur   (]uod   mira- 

culum  essct,  si  voluntas  averterct 

intcUectum   a  consideratione    sui 

objccti,  sicut    si   Dcus    impediret, 

quod  ignis   non  com])urcrct  com- 

bustibile  sibi  approximatum,   na- 

tum  pati ;  quoniam  sicut  combus- 

AV.T.-W  iu- tibile  approximatum  igni  natura- 

S'iaer('r  litcr  patitur,  et   ignis  naturalitcr 

qSi-o  wHi  ^^^cit'   it^"^  intellcctus  in  prima  ap- 

DiivacuUim,  ppehcnsionc liabcns  objcctum  suum 

nis  non   j^ji^i  api)roximatum,  naturaliter  in- 

conibure-  ^  ^ 

lot.  tclligit,  nec  est  in  potcstate  sua 
non  intelligcrc  ;  nunc  intcllcctus 
non  i)lus  subjicitur  imj^crio  A'olun- 
tatis,  (juam  ignis  impcrio  divino; 
ergo  sicut  Dcus  non  potcst  raccre, 
nisi  pcr  miraculum,  quod  ignis 
non  comburat  combustibile  sibi 
approximatum,  ita  vidctur,  quod 
voluntas  non  possit  facerc,  quod 
intellectus  non  intclligat  objcctum 
sibi  ai^proximatum,  avertendo  ip- 
sum  ab  objecto,  nisi  pcr  miracu- 
lum,  quod  non  cst  oi)us. 

Vel  arguitur  sic  :  omneagens  na- 
turale  lial)(uis  passum  sibi  approxi- 
matum,  secundum  quod  hoc  natum 
cst  agerc,  et  illud  pati,  nccessario 
agit,  et  si  non   agat,  hoc  crit  per 


miraculum,  scd  intcllcctus  habens 
objectum  suum  sibi  prsescntatum 
est  agens  naturale,  et  natum  est 
agere  ct  ctiam  pati,  ita  quod  non 
requiritur  aliquid  aliud,  nec  ex 
partc  intellcctus,  nec  objecti,  quia 
secundum  Augustinum  non  esi  hi 
polestale  nostra,  qnin  visis  tangamur ; 
ergo  intellectus  nt^ccssario  intclli- 
git,  ita  quod  si  non  intcUigat,  scd 
avcrtatur,  hoc  crit  pcr  miraculum. 

Prseterca  secundum  Philoso-.Yvers.o. 
phum  3.  P/njsicor.  actio  ct  passiol^j^^l^Jil, 
sunt  idcm  motus,  ct  una  res.  Si 
igitur  voluntas  moveat  intcllcc- 
tum  ab  una  intellcctione  ad  liam, 
oportct  ut  ille  motus  sit  commu- 
nis  intcUcctui  et  voluntati,  aut  illc 
motus  est  ipsum  velle,  ct  inle(li,jere 
ambo  simul,  aut  altcrum  istorum  : 
non  ambo  simul,  quia  inlellifjere,  ct 
vellc  sunt  actus  rcalitcr  dilFcrcn- 
tcs  ;  crgo  non  sunt  eadem  res,  ct  i)er 
consequens  non  i(.lcm  motus  ;  ncc 
esta  Itcrum  istorum  tantum,  quia 
tunc  iniellifjere  essct  causatum  a  vo- 
luntate  ctiam  in  intcllcctu,  et  sic 
actio  voluntatis  esset  transiens  ;  si 
tantumvcllc;  crgo  motus  illc  tan- 
tum  crit  in  voluntatc,  et  non  in 
intcllcctu,  ct  sic  intcllectus  non 
moverctur  ad  imperium  volunta- 
tis,  ncc  potcst  csse  aliquid  aliud 
in  intcUectu,  quia  ncc  habitus,nec 
spccies. 

Pr;ctcrca,  vidctur  quod  magis  Raiio . 
intcUcctus  dcterminet  vohintatem  voiuut''' 
ad  certum  actuni,  quam  c  conver- 
so,  voluntas  intellcctum  adcertum 
actum  intelligendi  dcterminati  ob- 
jccti ;  quia  secundum  Philosophum 
7.  Physic.  ralionc  e.rif/enfe  univcrsaU 
cuiii  ajtjirchcnsionc  parliculari,   sequilur 


COLLATIO  IIL 


149 


12. 


otonliaail 
pposiliini 
4pn!->iva, 
lelliLjitnr 
eessenlia- 
i,  iion  de 
icidenlali, 
le  qno  1. 

3.  q.  7. 
.  38.  ot  2. 

2.  q.  10. 


conclnsto  opcrntioms,  itaqnod  noccssc 
cst  volimtatcm  opcrari;  crg^o  ratio 
(lctcrminat  voluntatcm  ad  actiim 
volendi. 

Scd  qnidqiiid  sit  de  rationc  Phi- 
losophi  in  sc,  snfficit  dicere  ad 
propositum,  quod  minor  particu- 
laris  non  stnt,  quia  pervoluntatcm 
avertimur  ad  nliud. 

Prseterea,  si  voluntns  possit 
avcrtcrc  intellcctum  a  considcra- 
tionc  unius  objccti  ad  considcran- 
(hnn  aliud,  hoc  non  cst  nisi  cx  li- 
bertatc  sim,  quia  cx  lioc  est  ali- 
quid  liberum,  quia  est  indilTcrcns 
nd  opposita,  et  contradictoria; 
scd  sccundum  Commentatorcm  ?>. 
Phys.  omnis  polcntia  qu^c  csl  rcspccln 
opposilorum,  cst  passiva.  T^nde  SCCun- 
dum  ipsnm  ibidem,  miUa potontia  cst 
indiffcrcns  ad  conlradicloria  ;  crii'0  cx 
hoc  quod  voluntns  cst  libera,  ipsa 
est  passiva,  ct  pcr  consequens  non 
movebit  intcUcctum  ab  una  intcl- 
lectione  ad  aliam. 

Rcspondctur,  quod  potcntia  du- 
plex  est,  essentialis,  et  accidenta- 
lis.  Potentia  cssentinlis  ad  contra- 
dictoria,  et  respectu  contradicto- 
riorum  cst  passiva  semper,  scd 
non  potentia  accidentalis  ad  con- 
tradictoria,  cujusmodi  est  volunta- 
tis  ad  contradictoria. 

Prnetcrca,  ista  potcntia  magis 
subjicitur  alteri,  qua)  non  potcst 
habcrc  suumactum  sine  illa, quam 
c  contra;  scd  voluntas  non  potest 
liaberc  actum  suum  sinc  intellcc- 
tu,  e  contra  autem  potcst  intellcc- 
tus,  ut  dc  prima  intellectione  pa- 
tct;  ergo. 

SGHOLIUM. 
Conclusio  hujus   disputationis   habstnr  2. 


que  rnodis  dioendi,  de  qno  modo  voluntas 
avortit  intoiloctum,  resolvit  eam  ]ia])ere 
qiiandoque  cum  intollectione  perAjcta  aiicu- 
jus,  multas  confusas,et  imperfectas  aiiorum, 
et  quando  siln  complacet  in  aiiquo  horum, 
tunc  intelleetio  intenditur  et  flrmatur  circa 
i]]ud,  et  atia  considerare  de^init,  juxtahunc 
modum  faciie  argumenta  ailata  solvuntur.  A(] 
primum,  bene  responsum  est  ;  ad  secundum 
ot  tortium  sensitiva  et  vegetativa,non  subsunt 
voluntati,  nisi  media  loco  motiva,  et  sic  ma- 
gis  despoLice  subsunt  :  Doctor  supra  n.  is. 
intellectus  modo  pricfatomagis  potitice  sub- 
est.  Ad  quartum,  non  impedit  actionem  cau- 
s;ie  approximatjo,  sed  approximationem  tol- 
lit.  Ad  quintum,  intellectus  determinat  vo- 
luntatem,  proponendo  ei  objoctum,  voluntas 
determinat  ipsum,  complacendo  in  aliqua 
intollectione  ejus.  Ad  sextum,  aversio  consis- 
tit  in  illa  complacentia  voluntatis.  Ad  septi- 
mum,  loquitur  de  potentia  essentiali,  qu;e 
est  ad  principium,  non  de  accidentali,  qua^ 
e^tadactum,  uthic  in  fine  ait  ip  e  Doct.  vi(]e 
euiii  de  liac  duplici  potentia,  quodlib.  15, 
num.  :).  et  1.  d.  :^.  q.  7.  n.  3S,  et  2.  d.  2. 
q.   10.  Ad  octavum  patet  ox  dictis. 


COLLATIO    IIL 

Utnim  diclamcn  inlcUcclus  sit  primum 
principium  aclirum  rcspcciu  clcclionis? 

Alcns.  1. ;).  r/.  .38.  memb.  1.  D.  Thom.  1.  p.q.  S2. 
art.  1.  ct  1.  2.  cj.  10.  art.  1.  et  2.  Scot.  1.  rf.  1. 
q.  h.  c{  alii  ibi  cilati,  n.  3.  d.  3G.  n.  14. 
Alm.  Bassol.  Gabr.  Rubioii  il)i  citatiin  Schol. 

Dicitur  quod  non,  quia  si  intcl-      i. 
lectus    pcr   dictamcn   snum   cssct  ncSaSo 
principium   cffcctivnm   elcctionis,  pl.in^elj.iis 
scquerctur  quod  voluntas  non  pos-°'^^°'|^J^"' 
sct  idem  vcllc  ct   noUc,  ncc  idem  ificessanfc. 
eligere  et  non  eligcrc  :  conscqucns 
cst  falsum,  quia  per  hoc  toUeretur 
libcrtas    voluntatis;    ergo.     Antc- 
cedens  est  falsum  ;     conscquentia 
ostenditur,  quia  si  agcns   necessa- 
rio    ngit,  paticns  necessario  pati- 
tur;    aliter    enim    aliquid    agerct 


dist,  4/.  q.  'i.  n.  10.  et  11.  ubi  refntatisquin-     nuUo  patientc,  et  sic  actio  recipc- 

1 


150 


DOCTOUIS  SUBTILIS 


retnr  in  nihil  ;  scd  intcllcctus  nc- 
cessario,  qiiantum  cst  ex  partc  sui, 
asscntit  princii^iis  practicis,  ct 
ctiam  concVusioni  habenti  nccessa- 
riam  conncxioncm  cum  principio 
practico,  ita  (luod  quantum  cst  cx 
partc  sui,  non  potcst  illis  non  as- 
scntirc,  aut  non  dictare  ;  si  igitur 
hujusmodi  asscnsus  et  dictamen  sit 
per  se  principium  cfTectivum  elec- 
tionis  in  Yoluntate,  scquitur  quod 
voluntas  non  potest  illud  non  elice- 
re,  nec  noUc,.  sed  tantum  necessa- 
rio  eligerc  et  vellc. 

Prseterea,  si  dictamcn  per  se  es- 
sct  causa  electionis  :  aut  igitur  ut 
l  causa  totalis,  aut  ut  causa  par- 
tialis,  una  cum  voluntatc.  Non  pri- 
mo  modo,  quia  tunc  electio  nullo 
modo  convcniret  voluntati,  ut  ac- 
tus  ejus,  quod  est  contra  Philoso- 
phum  0.  Ethic.  qui  dicit,  quod  e/ec- 
tio  csl  appctitus  intellcctivus ,  vcl  inlcl- 
Eiectio  lcctus  appetuivus;  igitur  saltcm  ad 
voSatem  vohintatcm  pertinet.  Et  quod  in  0. 
Ethic.  dicit  de  disjunctionc  in  3. 
cjusdcm,  asserit  dctcrminate,  quod 
clifjibile  est  volunlarium  rcconcHiatuin  ; 
ratio  igitur  vokmtarii  pcr  se  ct 
primo  pcrtinct  ad  clectioncm,  ct 
per  consequens  intcUectus  per  dij- 
tamcn  suuni  non  est  tota  causa 
clcctionis,  nec  ctiam  per  sc  causa 
})artialis,  ita  quod  intellcctus,  ut 
una  causa  pai^ticularis  cum  vo- 
luntatc  concurrat  ad  causandum 
actumclcctionis,  ({uia  quando  cUuv 
causa)  concurrunt  ad  prochiccn- 
(him  unum  cftectum,  oport(^t  (juod 
concordcnt  iu  agcndo,  ila  ({uod 
actio  unius  non  contrarictur  ac- 
tioni  alterius  ;  nunc  autcm  volun- 
tas  in  cligcndo  potcst  contrariari 
intcllcctui  in  dictando,  alitercnim 


voluntas  ncccssario  cligcret,  quod 
est  dictatum  pcr  intcllcctum,  et 
sic  voluntas  posset  nccessitari,  ct 
tollcrctur  libertas  voluntatis;  ergo 
nullo  modo  concurrit  dictando, 
tanquam  pcr  sc  causa  respcctu 
electionis,  sed  vel  tanquam  occa- 
sio,  et  causa  sine  qua  non  cst  elec- 
tio,  quia  clectio  est  cum  ratione, 
et  intcllectu  ex  3.  Ethicorum. 

SGHOLIUM. 

Contra  intentum  dnarum  primarum  ratio- 
num,  nenipe  intellectum  esse  tantum  occa- 
sionem,  seu  causam  sine  qua  non  electionis, 
arguit  primo,  quia  quando  voluntas  avertit 
intellectum  ab  uno  actu  ad  alium,  volitio 
avertendi  non  supponit  actum  a  quo  avertit, 
quia  is  non  est,  posita  aversione,  nec  actum 
ad  quem  intellectus,  quia  sequitur  aversio- 
nem.  Habes  solutionem  liujus  rationis  Scho- 
lio  ult.  disp.  pra'ced.  quo  explicatur  quo 
modo  fit  aversio  intellectus  per  voluntatem. 
Secundo  arguit,  quia  iUacausasine  qua  non, 
cumnon  sit  ap  proximatio,  (quia  voluntas  est 
sibi  approximataj  erit  quinta  causa.  Respon- 
det  Doctor  actum  intellectus  esse  approxima- 
tionem,  sine  qua  voluntas  non  estsibi  appro- 
ximata  in  ratione  agentis.  Solvit  primam 
rationem  disputationis  inferens,  si  intellec- 
tus  inllueret  in  electionem,  toUi  libertatem, 
quia  ad  hanc  sulTicit  principalem  causam, 
nempe  voIuntate;n  osse  liberam,  esto  con- 
causa  sit  necessaria.  Hic  videtur  innuere, 
non  sibi  displicere  illam  opinionem.  Non  sol- 
vit  secundam  rationem,  tamen  tenendo  in- 
tcllectum  esse  causam  partialem  electionis, 
lacile  solvi  potest,  negando  unam  concausa- 
rum  non  posse  contrariari  aliis  concausis. 
Tertio  arguit  ad  idem,  quia  voluntas  neces- 
sitatur  ad  linem,  secundum  WhiA, sicutprin- 
ciiniim  in  speculabilibiis,  ctc.  ergo  et  ad  mo- 
dia  liabenlia  connexionem  necessariain  cuin 
line.  Adducit  responsionem  aliorum  hoc 
admittentium,  quando  connexio  illa  necessa- 
ria  ostenditur  voluntati,  juxta  quam  infcrt 
intellectum  hunc  coagere  ad  eloctionem, 
quandoquidem  volunlalem  ad  illamnecossilat. 
Non  loquitur  secundum  pi'opriam  senten- 
tiam,   quia  contra  D.  Thomam  1.    d.  i.  q.  4. 


GOLLA.TIO  IM. 


151 


docet  volr.ntatem  neque  ad  tinem,  neque  ad 
medium  necessitari  ;  et  ibi  n.  10.  explicat 
illud,  siciU principiuin  in  speculabilibus,etc. 
Ad  idem  aflert  duas  rationes,  sed  facile  so- 
lubiies,  tenenti  communem  opinionem  quod 
intellectus  non  influit  in  electionem. 

2.  Sed  contra  lioc  arguitur  primo, 

quod  dictamen  intellectus  non  sit 
c^iusn  sine  r/ua  nnn,  respectu  elcctio- 
vi<ie2.  d.nis,  ct  lioc  pcr  rationem  prius 
*^io.'ii."' factam  in  qusestione  praecedenti ; 
quia  suppono  quod  Yoluntas  per 
actum  volendi  perfcctum  possit 
avertere  intellectum  ab  uno  actu 
intelligendi  ad  alium,  respectu  il- 
lius  actus  volendi,  non  est  ponere 
alium  actum  intelligendi,  ut  causa 
aine  rpta  non,  quianon  actus  intelli- 
gendi  a  quo  voluntas  avertit  intel- 
lectum,  quia  ille  actus  non  est 
quando  intellectus  est  aversus  al) 
eo  ;  nec  actus  intelligendi  ad  quem 
convertitur,  quia  actus  ille  intelli- 
gendi  naturaliter  sequitur  actum 
volendi,per  quem  intellectus  ad  se- 
cundum  actum  est  conversus,  et 
causa  sine  qua  non  alicujus  cffectus 
semper  pi\Tcedit  effectum  secun- 
dum  naturam  ;  ergo  actus  intelli- 
gendi  non  potest  esse  causa  sino. 
qna  non,  respectu  actus  volendi,  et 
ita  nec  respectu  electionis,  si  elec- 
tio  ponitur  actus  voluntatis. 


agens,vel  potest  poni  effectus,  si  sit 
causa  libere  agens;  aliter  enim  es- 
set  ponere  quintam  causam,  unde 
tunc  cessat  causa  sinequa  non  ;  nam 
caus  1  sme  qua  non  vcl  reducitur  ad 
approximationem  passi,  vel  ad  re- 
movendum  prohibens,  sicut  divel- 
lens  columnam  est  causa  sine  qua 
non  motus  gravis  superpositi  ;  si 
igitur  voluntas  sit  totalis  causa 
electionis,  et  sufticiens,  ct  etiam 
ipsa  estcausa  materialis,etsuscep- 
tiva  electionis,  ut  certum  est,  et 
ipsa  sufficienter  approximata  si- 
biipsi,  sequitui'  quod  excluso  illo 
actu  intellectus,  et  etiam  objecto 
eligibili,  voluntas  posset  eligere, 
quod  falsum  est;  ergo  oportet  quod 
dictamen  intellcctus,  vel  objectum 
liabens  esse  in  dictamine  intellec- 
tus,  sit  pcr  se  causa  cum  volunta- 
te  respectu  electionis. 

Dicitur  ad  hanc  rationem,  quod 
sicut  in  actione  transeunte  ad  ex- 
tra,  requiritur  approximatio  pas- 
si  in  quod  agat,  ita  etiam  in  ac- 
tione  immanente  in  agente  requi- 
ritur  ostensio  objecti :  tum,  quia 
nuUum  agens  creatum  agere  po- 
test,  nisi  prsesente  objecto,  et  licet 
actio  voluntatis,  aut  intellectus 
realiter  sit  manens  in  agente,  sig- 
natur  tamen  ut  transiens   in  ob- 


3. 

Posilo 


Praeterea  secundoprobatur,quod     jcctum,   ita  quod  quantum  est  ex 

partc  sui,  nata  esset  transire  in 


agenii,  et  voluntas  iion   sit  tota  causa  res- 

ap"TOxima.  pcctu  clectionis,  ct  intellectus  tan-     objectum,  nisi  ratio  agentis  et  na- 

ta, 
necess;i 

ertectus  causa;  quia  causa  finalis  et  for- 
ve/"ofest  i^^^i^  causa  scquitur  fieri  rei,  ])o- 
sequi  si  est  sita    causa  agente  tota,   et  sufli- 


liber 


sai-io  tum  causa  sine  qua  non,  sed  per  se     tura  ejus  impediret  ;  tum,  quia  si- 

cut  agens  actione  transeunte  re- 
quirit  approxiinationem  passi  ad 
determinandum  agens,  si  sit  agens 
fequivocum,  ut  Sol,  ita  etiam  vo- 
luntas,  cum  sit  ccquivocum  respec- 
tu  actus  eligendi,  et  intellec- 
tus  respectu  actus  dictandi,  requi- 


cienti,  et  causa  materiali  approxi- 
matis,  prout  hoc  natum  est  agere 
et  illud  pati,  necessario  ponitur 
effectus,   si   sit  causa  naturaliter 


152 


DOGTOUIS  suirriLis 


4, 

Voluntas 

sine  ;iclil 
intellectus 

non  est 
sibi  appro- 

xi  iiaia. 


rit  objectum  prsesensdctorminans, 
non  imprimendo,  siciit  nec  in  actio- 
ne  transeunte,  sed  ostendcndo,  et 
ideo,  nt  vohintas  determinetur  ad 
eliciendum,  requiritur  objectum 
sibi  ostensum  perdictamen  intel- 
lectus. 

Per  hoc  patet  ad  formam  ratio- 
nis,  quia  agente  et  passo  approxi- 
matis,secundumquodhocnatum  est 
af>'ere  et  illud  pati,  potest  sequi 
actio,  sed  tunc  minor  falsa  est. 
Xam  ab  absente  objecto,  et  non 
ostenso  per  actum  intellectus,  vo- 
luntas  non  est  sibiipsi  approxima- 
ta,  ut  nata  est  agere,  quia  non  est 
nata  agere,  nisi  determineturper 
objectum  (ut  dictum  est.)  Unde  si- 
cut  in  actione  transeunte  passum 
non  est  approximatum  a^renti, 
quando  est  improportionabiliter 
distans,  nam  est  absens,  ita  etiam 
voluntas  non  est  approximata  si- 
biipsi  in  rationc  agendi,  nisi  ob- 
jectum  sit  sibi  ostensum  :  unde  si 
ratio  concluderet,  sequeretur  quod 
agens  actione  transeunte  posset 
agere  in  passum  non  approxima- 
tum,  quia  approximatio  non  est  ra- 
tioagendi,necratio  qua  patienspa- 
titur  ;  unde  quando  passum  est  dis- 
tans  et  non  approximatum  agenti, 
ponitur  agens  sutficiens  et  passum 
sufliciens,  nec  tamen  potest  poni 
actio,  nec  tamen  sequitur  quod 
approximatio  sit  quinta  causa. 
Sic  est  in  proposito,  ad  hoc  quod 
agens  actione  immanente  agat,  r(^- 
quiritur  respectus  ad  objectum 
prsesens,  nec  tamen  sequitur,  quod 
illc  respectus  sit  tertia  causa,  nec 
objcctumsit  causa  aliqua  concui-- 
rens  ad  agendum. 

Prseterea  arguitur,  quod  prima 


ratio  in  propositione  non  conclu-  a.i  uheA 
dat  :  quia  quando  du?n  caus.T  fufncitl 
concurrunt  per  se  ad  agendum,  si^^'causan| 
principalis  sit  libera,  tota  actio  *^fe%ntenl 
dicetur  libera,  licet  secundaria,  et  ^cotcal^ 
minus  principalis  sit  causa  natu-     .^'"U 

^-  i  natural»! 

raliter  agens,  sicut  ad  actum  vi- 
dendi  secundum  qui  est  in  potes- 
tate  nostra,  concurrit  voluntas  co- 
pulans  et  potentia  visiva,  et  ideo 
dicimur  libere  videre,  licet  poten- 
tia  visiva  sit  causa  naturaliter 
agens,  et  similiter  dicimur  libere 
movere  :  dicitur  enim  quis  libere 
movere,  cum  aliquis  moveret  ma- 
num  suam  libere,  licet  potentia 
motiva  in  manu  sit  causa  natura- 
liter  movens.  Nunc  autem  secun- 
dum  veritatem,  dictamen  intellec- 
tus  non  est  principalis  causa  res- 
})ectu  olectionis,  sed  voluntas  qua-^ 
simpliciter  libera  est  ;  licet  igitur 
respectu  actus  electionis  concur- 
rat  dictamen  intellectus,  veletiam 
objectum,  non  sequitur  quod  elec- 
tio  non  sit  libera,  cum  dictamen  ot 
objectumnon  sit  principalis  causa 
electionis  ;  unde  ista  ratio  solum 
probat,  quod  dictamen  intellectus 
non  sit  tota  causa  electionis,  quod 
est  concedondum,  sed  tamen  est 
causa  per  se  et  partialis,  quse  ad 
actionem  liberam  voluntatis  agit, 
sicut  ad  imperium  voluntatis  agit 
potentia  motiva. 

Praeterca,  sic  linis  so  habot  in  - 
oi^orabilibus,  sicut  princij^ium  in 
special)ilil)us  ;  sod  intelloctus  sic  so 
Iiabot  in  si)oculabilibus,  quod  as- 
sentiens  i^rincipio  non  i^otost  non 
assentire  conclusioni  habcnti  con- 
noxionem  nocessariam  ad  illud 
principium;  igitur  voluntas,  qua> 
est  principalis  causa  in  operabili- 


COLLATIO  IV 


153 


bus,  sic  sc  habct  ad  flncm  quod  ipsa 
ncccssario  yoIcmis  (incm,  ncccssa- 
rio  vult  illud,  quod  habct  conncxio- 
ncm  ad  llncm;  igitur  voluntas  sic 
ordinata  ad  tincm,  non  potcst  non 
cligcre,  si  sit  silii  ostonsum  pcr  in- 
tellcctum. 

Dicitur,  quod  si  ostendatur  vo- 
luntati  aliquid  talc  ab  intellectu, 
ita  qnod  intcllcctus  illud  judicavc- 
rit  habere  omnimodam  conncxio- 
ncm  ad  fincm,  sinc  quo  nuUo  modo 
potcst  flnis  attingi;  tunc  dicitur, 
quod  sicut  voluntas  necessario 
vult  iinem,  ita  neccssario  vult  il- 
lud  quod  liabct  conncxionem  talem 
adfinem;  tunc  cnim  illius  non  cst 
elcctio,  sed  tantum  istius,  quod  est 
ostensnm,  ut  non  habct  connexio- 
nem  necessariam  ad  fincm;  si  ta- 
men  ostcndatur  voluntati  ab  intcl- 
lectu,  non  sub  tali  connexionc, 
tunc  voluntas  potcst  illud  cligere, 
vcl  refutarc. 
Si  vo'unias  ^^^^  tunc  sequitur  quod  intcllec- 
'T!;f''Iv"  tus  concurrat,  ut  causa  agens  ad 
quo  posi-  volcndum  illud,  quodest  ostensum 
leiiecuis  sic  :  quia  si  aliqnod  agens  de  se  sit 
eicciionem.  indiffcrcns  ad  actionem,  ita  quod 
potest  illud  agere  et  non  agere,  si 
concurrcnte  aliquo  alio  necessario 
agat,  oportot  quod  sic  concurrens 
concurrat  in  ratione  causrc  ncces- 
sario  agentis,  quia  nunquam  de 
agente  contingenter  fit  agcns  ne- 
cessarium  pcr  concursum,  nisi 
illud  concurrens  necessario  agat  ; 
si  igitur  voluntas  indifierenter  sc 
liabcat  ad  volendum  aliquid,  quod 
habct  ncccssariam  connexioncm 
ad  lincm,  antcquam  ostendatur  ab 
intcUcctu  sub  tali  conncxionc,  ct 
post  ostensionem  illius  sub  tali 
connexione,    neccssario    scquitup 


clectio  in  voluntate,  oportct  ut  ta- 
lc  dictamen  concurrens  cum  vo- 
luntatc  sit  causa  rcspectu  electio- 
nis. 

l^raeterca,  illud  quod  includit  cs- 
sentialiter  respectum  ad  actum  in- 
tcllectus,  dependct  ab  actu  intcllcc- 
tus,  sicut  a  causa;  scd  elcctio  vir- 
tuosa  in  voluntate  includit  ad  ra- 
tionem  rcspcctum  et  ad  actumpru- 
dcntise,  omnis  enim  oporatio  vir- 
tuosa  est  dictata  a  recta  rationc, 
sicut  patct  cx  definitione  virtutis. 

Prsetcrea,  voluntas  non  potest 
vellc  aliquid,  nisi  sub  ratione  boni; 
si  igitur  intellectus  ostendetvolun- 
tati  aliquid  sul)  ratione  boni,  vo- 
luntas  ant  vult  illud,  et  habctnr 
propositum;  aut  non  vult  illud 
quod  non  convenit,  cum  ostenda- 
tur  sub  ratione  boni,  et  non  snb 
aliqua  alia  rationc,  etc. 

SGHOLIUM. 

Conclusio  certa  non  habotur  in  liac  qn;os- 
tiono  apiul  Docioroni,  sud  iit  diibimn  rolin- 
quit,  aii  voluiuatis  actus  aniciatur  oliani 
partialiter  ab  intollectu,  et  sic  rcliquit  2. 
dist.  "^5.  nuni.  21. 


COI.LATIO     IV. 

Ulrnyn  voluntas  possil  pcccnrc  eUcicndo 
conlra  diclamcn  rationis  recta\ 


D.  Tbom.  i.  2.  77.  art.  2.  Scot.  3.  di.st.  30.  num. 
12.  13.  li.  Gajjr.  Occliaiii,  Uuliioii.  liassol.  ihi 
cilnii. 


(]uod  non  vidctur  : 

Omnis  mnlus csl  ignornns  cx  )].  E  tilic. 
crgo  non  cst  malitia  ex  volun- 
tatc  sine  ignorantia  in  intcllcctu ; 
ergo  voluntas  non  potcst  pccoare 
stante  dictatione  rationis  rcctaB. 


6. 

QuoJ 

inlelleclus 

concurriit 

ad  volilio- 

noin . 


1. 


Voi 


DOCTOIUS  SUBTILIS 


Dicitur,  quod  est  ignorantia  du- 
plex,  scilicet  pr?ecodens  malitiam, 
et  concomitans  ;  malitia  vero  po- 
test  esse  in  Yoluntate  sine  ignoran- 
tia  prsecedente,  sed  non  sine  con- 
comitante  ignorantia,  et  maxime 
verum  est  de  malitia  radicata. 

Contra  hoc  arguitur,  qnod  mali- 
tia  in  voluntate  non  potest  causa- 
rc  ignorantiam  in  intcUectu.  Pri- 
mo  pcr  secundam  regulam  1.  2. 
collationibus  :  quoniam  in  primo 
instanti,  in  quo  actus  malu.s  est  in 
voluntate,    est    aliquod   dictamen, 

Dictnmen       .  •iii        .•        •         •j.n       ± 

erroneum  sivc  mtcllectio  lu  mtellectu  pr<T- 
vohlniluemcedens  naturaliter  actum   malum 
in  A^oluntate,  licet  sit  simul  dura- 
tione  :  illud  etiam  dictamen,  aut 
est  rcctum,  aut  erroneum  ;   si  sit 
rectum,  liabetur  propositum,  quia 
pro  illo  instanti,  pro  quo  aliquis 
est  malus,  non  est  ignorans.  Non 
potest  dici,  quod  sitdictamen  erro- 
neum,  quia  illud  sequitur  naturali- 
ter  malitiam  in  voluntate,  quse  est 
/^    causa  ejus  per  oxcsecationcm,  et 
oportot  quod  alia  intellectio  prge- 
codat  naturaliter  actum  in  volun- 
tato.  Bicitur  quod  non  stntim  ma- 
litiam  in  voluntate  soquitur  orror 
in-^rationc,  sod  quando  est  malitia 
radicata  :  illa  onim  excsecat  intel- 
lectum,   et  orrat   circa  principia 
practica,   ut  dicitur   G.    Etliic.    ot 
idoo  in  pi'iuio   instanti   in  {[uo  est 
malitin  in  voluntate,  ost  dictamen 
rectum   in   ratione,  sod  postquam 
ost  tirmata,  tunc  corrumint  dicta- 
mon  roctum,  ot  causat  orrorom  in 
intelloctu. 
2  Contra,  pro  illo  instanti  pro  quo 

voluntas  corrumpit  dictamon  roc- 
tum,  ot  causat  dictamon  obli- 
quum  in  rationo,  aut  ost  illud  dic- 


lllS. 


tamon  rectum  in  intellectu,  aut 
dictamon  crronoum  :  si  dictamcn 
rectum,  tunc  sequitur  propositum,  1| 

quod  malitia  radicata  sit  cum  vero 
dictamino  rationis,  ot  similiter  si  i-'iciam|. 

enonet! 

tunc  esset  dictamen  roctum  in  in-  sequiiu 

nialilia: 

tellectu,  tunc  non  corrumporotur  in  voiun- 

te 

illud  dictamen  rectum.  Non  potost 
dici  quod  pro  illo  instanti  pro  quo 
malitia  est  radicata  in  voluntatc, 
quod  sit  dictamen  erroneum  in  ra- 
tione;  quia  cum  causaturdictamon 
ox  malitia  in  voluntate,  naturali- 
tor  sequitur  malitiam  in  volunta- 
to,  et  actus  intellectus  naturaliter 
prsecedit.  suipui. 

Prseterea,  illud  quod  liahot  cau- '^''•i'""" 

erronoi, 

sam  naturalem  sufiiciontom  pro-  mi.u., 
ducontem  ipsum,  aliam  a  vohmta- 
to,  non  causatur  a  voluntato,  tunc 
onim  idem  his  causaretur  ;  sed  dic- 
tamcn  erroneum  in  intolloctu  ha- 
hct  causam  naturalem  et  sufficien- 
tom,  aliam  a  vohmtate,  nt  patot 
quando  dictamen  orronoum  causa- 
tur  in  intollectu  por  paralogis- 
mum,  nam  per  paralogismum  suf- 
ficiontor,  ot  necossario  por  modum 
natura:^  causatur  orror  in  rationo  ; 
orgo  nullus  orror  causatur  in  in- 
tellectu  a  vohmtato  maha,  ot  Ii.tc 
ratio  tacta  est  in  CoUationo  imme- 
diate  pra?codento. 

SGHOLIUM. 

Peccatnm  posse  esse  in  voluntate  sine  ulla 
i^norantia  in  intellectu  :  cjuod  solide  probat 
:i.  dist.  ;](3.  num.  12.  [3.  et  quoinodo  volun- 
tas  oxca^cat  intellectum  tam  privative  quam 
positive,  ibi  exponit  num.  11. 


GOLIAriO  V, 


155 


Pencatiim 

habet 
cniisain, 
sed  ileli- 
cienlcni. 


COLLATIO    V. 

Utrum  volunlas   creala    possit  pcccare? 

Alens.  2.  part.  quxst.  100.  m.  3.  2.  D.  Thom.  1. 
parl.  qvwst.  iOo,arl.  5.  Scot.  2.  dist.  37.  qiiwst. 
1.  num.  6.  et  quxsl.  2.  num.  9.  et  alii  ibi  cilali. 

Qnod  non,qiua  poccntnm  non  ost 
(lc  sc  nccessc  essc,  ncc  habot  ali- 
quam  caiisam  efficientcm  sui;  igi- 
tur  non  potest  esse.  Anteccdcns 
patet  quoad  primum ;  quoad  se- 
cundum  probatur  per  Augustinum 
de  Civit.  lib.  12.  cap.  8.  vel  7.  Pecca- 
tum  non  hahet  causam  effeclivam.  Itcm, 
pcccalum  est  actus  vohmtarius  contingcns 
cffcctus,  non  neccssarius.  Tunc  sic  :  vel 
voluntas  non  potest  non  peccare, 
quando  pcccat;  vel  potest  non  pec- 
care,  quando  peccat  :  si  primum, 
tunc  csset  effectus  neccssarius  non 
contingens,  et  ita  non  peccatum  ; 
similiter  quando  peccat,  non  i)0- 
tcst  non  peccare;  ergo.  Dico  quod 
sic  :  Ad  primum,  peccatum  habet 
causam  non  per  se  efflcientem  sed 
deficicntem,  et  quodammodo  per 
accidens.  Ad  secundum,  qunndo 
peccat  potest  peccare,  et  similitcr 
qiiando  non  pcccat  in  sensu  divi- 
sionis;  quando  peccat,  nec  pcccat 
necessario  simpliciter,  sed  secun- 
dum  quid,  et  conditionaliter  tan- 
tum. 

Contra  hoc  quod  dicitur,  (|uod 
pcccatum  habct  causam  defecti- 
vam;  aut  igitur  defectivam  defec- 
tu  necessario,  aut  defectivam  cau- 
sa  contingenti  :  si  sit  aliqua  causa 
peccati  neccssaria,  tunc  non  erit 
peccatum,  quia  erit  neccssarius 
defectus;  sisitdefectusvoluntarius, 
erit  peccatum,  et  peccati  illius  erit 


alin  causa  defcctivn,  et  sic  prccn- 
tum  erit  ante  peccatum. 

Contra  aliud  :  quandocumquc  2. 
aliquid  repugnat  alicui  entitnti 
positive,  ilhid  non  potest  poni  illo 
positivo  manente  ;  sed  vohmtati, 
ut  peccans  est  incompossibiUs  ista 
entitas,  qupp  est  non  pnccare;  ergo 
voluntate  peccante  impossibile  est 
non  peccarc  inesse  vohmtati.  Si  de 
ratione  vohmtatis,  ut  vohmtas  est, 
quod  possit  non  peccare;  ergo  nun- 
qunm  ponitur  pcccarc  in  ipsn. 

Ad  primum  nonest  dare  primum  oeieciabi- 

^  ^  liter 

sine  secundo  in  eodem  ordme  ;  et  spqnimr 
dico  quod  seque  primo  vohmtas  est  creatam. 
totius  actus  defectibihs ;  ergo  con- 
ccditur  major.  Ad  aliud,  defectibi- 
litas  necessario  sequitur  vohmta- 
tem  creatam,  et  illa  defectibilitas 
est  in  libero  arbitrio,  sicut  causa 
quare  potest  peccare,  non  autem 
defectibilitas  est  tota  causa;  ergo 
peccatum  non  est  necessarium.  Ad 
ahud,  hoc  posito  non  potest  oppo- 
situm  poni  simul  in  sensu  compo- 
sitionis. 

Contra  ista,  quod  peccati  non  sit 
aliqua  causa.  Probatio,  quia  si  sic, 
voluntas  prima  posset  aliquid  con- 
tingenter  causare,  inde  et  peccnre; 
sed  prima  voiuntas  non  vult  ali- 
quid  contingenter,  quia  illa  con- 
tingenter  non  potest  velle  aliquid 
Iil)ere,  nec  intrinsece,  nec  in  ob- 
jecto  volito,  sive  in  extrinscco, 
quia  illud  objectum  extrinsecum 
ponitur  volitum,  nec  sub  velle, 
cum  vohmtas  necessario  pone- 
ret  illud  in  essc.  Item  cui  entitati, 
de  ratione  sui  ponend?e  in  esse  re-  ^^  causa 
pugnat  habere  aliam  causalitatcm  ?,?,^r  ^f ' 

*-  *  (jUIU.       VIS  a 

a  sc;  si  non  est  a  se,   impossibile 
est  ipsum  esse.  Sed  secundum  An- 


Causa 

ppccali, 
f|nia  VI?, 


106 


DOCTORIS  SUBTILIS 


selmum  <le  cam  diahoU ,  causam  qua- 

rc  Angolus  voluit  appetere  simili- 

tudinem    Dei,   non  est  dare,   nisi 

quia  peccare  voluit,  nec  est  causa 

quare  voluit,  nisi  quia  voluit.   Ad 

primum  vult  contingenter  multa, 

et  ha3c  contingentia  non  est  in  actu 

suo  absoluto,  sed  in  connotato. 

veiie  Dei      Contra,  connotatum  est   objec- 

S^caelt  tum;    ergo    objectum  est  illud  in 

coniingens  ^^^^^   ^g|.   contingcutia ,   scilicet   .1, 

ut  terminans  actum,  sive  seternum 
terminans ;  ergo  in  objecto  fuit 
contingentia  ab  aeterno.  Dico,  con- 
tingentia  est  in  voluntate,  a  vo- 
luntatc  divina,  et  per  ipsum  vcUc 
positum  contingenter  inesse  vo- 
luntati. 

Contra  :  voluntas  necessario  est 
sub  velle;  ergo  neccssario  ponit  vo- 
litum.  Dico,  veUe  respectu  extrin- 
seci  est  contingens,  unde  causa  est 
necessaria  in  se,  tamcn  non  ncces- 
sario  causat,  imo  minus  necessa- 
rio  se  liabet  ad  nliud  a  se  quanto 
cst  magis  necessaria  in  se.  Ad 
aliud,  non  fuit  altcra  causa,  ut  ac- 
tiis  sccundus  respectu  vcUc  mali, 
sed  tantum  actus  primus,  sicut  an- 
tc  illum  non  alius  actus  secundus 
malus  ;  unde  quia  voluit,  id  est, 
voluit  per  veUe,  non  quod  aliud  vcUc 
malum  fuerit  causa  primi  vcUc  ma- 
li,  sicut  adversarii  volunt. 

SCHOLIUM. 

Conclnsio  liujns  coUationis,  dari  cansam 
poccati,  SL'd  ilcficionteni,  non  erficienteni  : 
de  quo  latc  Dootoi'  2.  <list.  37.  qinost.  2.  a 
nnni.  '.).  ot  quiost.  l.  a  n.  li.  l])i  liabes  luso  ({11:0 
liic  hrcvitei'  ])onit,  ox  quibus  clare  >olve^ 
quic  liic  ob-tciirius  ot  breviiis  soh  it   lojtor. 


COLLATIO     VL 

Ulnim  habihis  pcvficicns  aliquam  polen- 
tiani  sit  principium  activum  actus,  ita 
quod  per  habiluni,  tanquam  per  princi- 
pium  elicitivum,  vel  aclivum  cUcialur 
actus. 

D.  Tliom.  L  2.  qu.vit.  ^9.  arl.  9.  ct  q.  51.  arl. 
2.  nbi.  Cnjet.  Mcdinn,  Vnsqiiez  1.  2.  (L  83.  cap. 
\.  Coniiribr.  G.  Elhic.  disp.  7.  q.  2.  art.  7.  Gnbr. 
Mnjoi'.  ot  alii  3.  disl.  23.  Occhani  quoillib.  3. 
qinvst.  20,  Hcrv.TUS  quoltib.  I.  qiurxl.  13.  a/ftr- 
viarJ,  el  inclinat  S;'otus  1.  dist.  3.  qu.rsl.  7. 
7iunK  20.  el  d.  17.  quwsl .  2.  num.  S.  cl  ^.dist. 
37.  ad  ar,j.  princ.  cl  4.  dist.  \d.  qu.rst.  2.  ad 
ult.  Neqant  Dur.  3.  d.  23.  q.  2.  3.  Falud.  ibi  q. 
2.  Rubion,  q.  1.  art.  3.  con.  L  Aureol.  l. '/.  17. 
7.    1.  art.  2.  Joaii.  AuJreas  qu.rsl.  2. 

Quod  sic  videtur  :  forma  activa 
dans  esse  primum,  est  principium 
activum  respectu  actus  secundi  ; 
sed  habitus  prudentia^  est  hujusmo- 
di,  quia  prudcntia  cst  habitus  cum  vcra 
ralione  activus,  sicut  ars  csl  hahilus  fac- 
tivus,  ex  0.  Ethicorum,  ubi  etiam 
Philosophus  separat  prudentiam  a 
sapientia  etscientia,  et  aliintellec- 
tu,  pcr  Iioc  quod  prudentia  est  ac- 
tiva;  igitur  prudentia  est  princi- 
]iinmactivumoperationis  secunda^, 
quo  prudens  agit  opus  prudentirT. 

Pr?etcrea,  omne  habens  fincm 
aliquem,  habet  operationem  pro- 
piMam,  per  quam  attingit  istum 
flnem,  quia  alitei'  illum  finem  frus- 
tra  haberct;  sed  omne  habens  ojjc- 
rationem  ])ropriam,  per  quam  at- 
tingit  tinem  illum,  est  principium 
activniu  illius  operationis  ;  cum 
igitur  prudentia  habeat  finem  pro- 
prium,  ut  tlnes  aliarum  virtutum, 
sequitur  (]Uod  prudentia  sit  princi- 
]»ium  activum  rcspectu  propria» 
actionis. 

Confirmatur  ratio  sub  jinc  for- 


COIJATK)  VI. 


157 


ina  :  quidquitl  cst  intelloctui  habi- 
tuato  ratio,  per  quam  iiabet  ali- 
queni  flnem,  est  sibi  principium 
activum  operationis,  pcr  quam  at- 
tingit  illumlinem  ;  sed  habitus  cst 
ratio,  qua  intellectus  liabituatus 
liabet  proprium  finem,  qui  non  est 
finis  intellectus  inquantum  intel- 
lcctus,  sed  inquantum  habituatus; 
ergo  habitus  est  principium  acti- 
vum  cliciendi  operationem  respec- 
tu  illius  fmis. 
iiubitMsebt     Prseterea,  habitus  est  forma  ab- 

tbnna  abso-         i     ,  , 

luta.  soluta,  ut  supponitur  ;  sed  unum- 
quodque  tale  habet  propriam  ope- 
rationem  in  supposito,  quam  cum 
potest  habere  ;  dicitur  csse  tale, 
cum  non  potest,  non  dicitur  Iiujus- 
modi,  unde  ut  ibidcm  vult,  o^tuiia 
sinit  dctenninala  upemlione ;  cvy;o  ha- 
bitus  liabot  propriam  operatio- 
nem,  in  quam  potcst,  ipsani  eli- 
ciendo. 
5?-  Confirmatur  ratio    pcr  Philoso- 

Malerioest 

pnii.et  lor-  phum  :  pati  cst  materi?e,  agere  ve- 
ro  alterius,  ut  iorm?e;  sicut  igitur 
materia  cst  principium  patiendi, 
ita  quod  in  quocumque  est  mate- 
ria,  illud  est  natum  pati,  sic  forma 
universaliter  est  principium  agen- 
di;  igitur  cum  liabitus  sit  forina 
quDedam  absoluta,  sequitur  quod 
erit  principium  activum  actus  se- 
cundi. 

Prseterea,  agens  in  agendo  assi- 
milat  sibi  effectum  per  principium 
agendi :  illud  igitur  est  principium 
activum  respectu  actus  secundi, 
pcrquodeflectus  magis  assimilatur 
agenti,  sed  actus  magis  assimilan- 
tur  habitui  quam  potcntia;  crgo 
habitus  magis  erit  principium  ac- 
tivum  respectu  actus,  quam  poten- 
tia  in  qua  est  liabitus. 


Prseterea,    sccundum  Piiilos.   8. 

Physic.  ct  2.  de   Animn,  inscins  qui 

non  habet  /labilnni  scicn(ia>,  est  in  potcn- 

fia  cssenliali   ad  acl.uui  considcrandi  cl 

sciendi,  sciens  habenshabitum  scicn- 

tise  est  in  potentia  accidsntali,  sed 

(iuandocumque  aliquis  est  in  poten- 

tia  essentiali  ad  aliquem  actum  sc- 

cundum   sine   forma,   etsi    liabcat 

formam,  remanct   tantum   in   po- 

tentia  accidentali  ad  secundum  ac- 

tuin,  illa  formaest  principium  rcs- 

pectu   actus  secundi,  quoniam  id, 

quo  aliquis  reducitur  ad  potcntiam 

accidentalem   respectu    actus,  est 

principium   activum   actus,    sicut 

patct  de  calore  respentu  actus   ca- 

lefaciendi  et  in  omnibus  aliis,  ubi 

actus    secundus    sequitur    nctum 

primum;  crgc  scientia  est  princi- 

pium  activum  respectu  actus  con- 

siderandi. 

Responsio,  sicut  intcllectus  antc 
speciem  est  in  potcntia  essentiali 
ad  considcrandum,  sic  ante  scien- 
tiam  est  in  potentia  essentiali  ad 
faciliter,  et  pcr  scientiam  cst  in 
potentia  accidcntali,  non  quidem 
ad  considerandum,  sed  ad  facilitcr 
considerandum. 

Contra:  operatio  proportionatur 
principio  activo  in  hoc,  quod  quan- 
to  operatio  est  perfectior  ct  inten- 
sior,  tanto  principium  ejus  acti- 
vuin  est  perfcctius,  aut  majorcm 
conatum  liabens,  si  sit  tale  princi- 
pium  cui,  vel  conatus  ;  sed  operatio 
elicita  a  potentia  habituata  potest 
esse  perfectior  et  intensior,  quam 
operatio  elicita  a  potentia  eadem 
non  habituata,  cum  sequali  aut  ma- 
jori  conatu;  (unde  vidcmus,  quod 


3. 


m 


DOCrOKIS  SU13T1LIS 


Actuspo-  vii'tuosus  cuin  minori  conatu  ])o- 
biiuaui;  ebitcst  clicerc  actuni  virtuosum  for- 

Ijerleclior, 

qnam  non  titudinis  aut    tenipcranticT,    quam 

liabilualui.  I      1  •■  •    4-     4-- 

non  habens  hai)itum  virtutis,  qui 
cum  magna  difficultate  et  conntu 
potentise  non  potest  talem  actum 
elicere,  sic  etiam  est  de  intellcc- 
tu,  et  voluntate  habituata)  igitur 
principium  activum  talis  operatio- 
nis  est  perfectius,  et  magis  acti- 
vum,  aut  majorem  conatum  ha- 
bens  ;  sed  non  est  ex  parte  poten- 
tise,  quia  cum  sequali  conatu  aut 
mnjori,  non  potest  actum  ita  per- 
fectum  elicere;  ergo  hoc  est  ratio- 
ne  habitus  potentiam  perficientis; 
igitur  habitus  in  potentia  est  prin- 
cipium  activum  respectu  operatio- 
nis,  ut  quia  plus  de  activitate  est 
in  potcntia  et  habitu  quam  in  i)0- 
tentia  solum,  ideo  potentia  habi- 
tuata  perfectiorem  actum  potest 
elicere.  Vel  sic  potest  argui  :  quod 
confert  potentise  facilitatem  agen- 
di,  aufert  ab  ea  difficultatem  agen- 
di  ;  sed  potentia  agens  cum  cona- 
tu,  si  auferatur  difhcultas  agendi, 
agit  cum  minori  conatu  ;  ergo  cum 
liabitus  tribuat  potentife  facilita- 
tcmagendi,  potentiahabituata  cum 
minori  conatu  oi^erabitur  ?equa- 
lem  opcrationem,  quam  non  habi- 
tuata  ;  ergo  cum  a^quali  conatu 
operabitur  operationem  perfectio- 
rem  :  sed  operatio  perfcctior  est  a 
causa  i)otcntiore,  hoc  autem  in 
l^roposito  non  est  ii^sius  potcntia}, 
quia  ponitur  a^qualis  conatus  po- 
t(mtia)  a^que  perfect:p;  igitur  est 
propter  causalitatem  habitus  con- 
currentis. 
4.  Prsetcrea,    Philosophus  5.    Meia- 

Ars  ail  elTi-  i       ,w        •  i        •  i. 

cieus  spoij- ;)A//.v.    rt    sccuiulo   Physicorum    reducit 

''actka!'^  artcMu  ad  auens  causa.^  ellicientis. 


de  arte  loquens  ut  habitus  est,  a 
(juo  denominatur  artifex.  Unde 
vult,  quod  nd  idem  genus  causa) 
reducatur  ars  et  artifex;  ergo  iia- 
bitus  lactivus,  qui  est  ars,  crit 
principium  activum  respectu  ope- 
rationis  secundse  artificis. 

Similiter,  nonoMelaphysic.  cap.  5.  di- 
citur,  quod  potentia  rationalis,  ut 
ars  et  scientia  factiva,  sunt  poten- 
titC  factivse,  qida  principium  transmu- 
tandi  aliud  inquantum  aliud.  Et  idem 
vult  5.  Melaphysic. 

Praeterea,  virtutis  habitus  est 
causa  cifectiva  moralitatis  in  actu,  vntusqu. 

'  moilo  caii- 

ita  quod  dat  actui,  quodsit  virtuo-^a  "'oraii- 
sus  et  moralis  ;  sed  moralitas  ac-  actu. 
tus  est  eadem  res  cum  substantia 
actus;  ergo  habitus  erit  princi- 
pium  activum  actus  quantum  ad 
substantiam  actus.  Major  patet  : 
quia  quod  dat  actum  primum,  dat 
actum  secundum,  ut  quod  dat  csse 
inquocumque  genere,  dat  agere;  sed 
hal)itus  virtutum  dat  csse  virtuo- V^"* ''*"'• 

uat  a.u:ere. 

sum  ;  ergo  dat  agere  virtuose ;  ergo 
vii^tuositas  et  moralitas  in  actu, 
estab  liabitu.  Major  probatur,  quia 
si  moralitas  inactu  sit  aliud  a  sub- 
stantia  actus,  aut  igitur  aliud  ab- 
solutum,  aut  aliud  respectivum  : 
non  aliud  absolutum,  quia  tunc  ac- 
tus  virtutis  non  esset  formaliter 
simplex,  sed  csset  ens  per  acci- 
dens  ;  ncc  est  tantum  respectus, 
(juia  tunc  cum  habitus  sit  princi- 
i)ium  illius  moralitatis,  sequitur 
(juod  ad  soLam  relationcm  daretur 
actio. 

l*ra>terea,   si    habitus    non    sit  au  ucpm- 

,  .  ,  ,  do  eriicien- 

l)rincipium    activum    actus,    tunc  tiam  imhi- 
scquitur,  ut  videtur,  opinio  Pela-  '"'' '''""" 
gii,  quodnon  sit  ponerc   cliarita- 
tem  et    grntiam,    quia    tunc    sinc 


lur  Pela- 
-io  ? 


COLLATIO  VI. 


150 


Chai'itatt^  possot  quisdililiero  DeniU      «inia  appetitni  ;    iiitelloctus  eogitat  de    igno 

snpoi'  omnia,  et  ita  qiiidqiiid  potest 
Yoluntas  ciim  charitate  et  gratia, 
potest  sine  tali,  et  per  conseqnens, 
iit  yidetur,  non  est  necesse  ponere 
gratiani  cooperantem,  nec  operan- 
tem. 


SGHOLIUiM. 

Argiilt  habitum  non  esse  activum  actus, 
nec  quoad  substaatiam,  nec  quoad  moralita- 
tem  :  pro  qua  parte  late  agit,  1.  dist.  17. 
qusest.  2.  num.  't.  5.  6.  et  JO.  Primum  argu- 
mentum  pro  hoc,  quiaactus  causat  habitum  ; 
ergo  non  causatur  ab  eo,  quia  iu  causis 
ixjquivocis  non  datur  circulus  ;  habet  pul- 
cherrimam  docLriuam  circa  hoc,  et  an  poten- 
tia  sensitiva  efficit  actum  virtutis,  ut  subest 
voluntati  et  rationi,  an  vero  volunlas,  ipsa 
tantum  passive  se  habjnte,  de  quo  mira 
subtilitate  et  claritaLe  hinc  inde  disputat. 
Argumentum  do  circulo  in  causis  univocis 
non  admittendo,  ^-olvit  i.  dist.  17.  qutest.  :?. 
num.  10.  quod  probat  tantum  decau.ra  ojqui- 
voca  totali,  nou  de  partiali.  Ad  id  de  appetitu, 
de  quo  hic  nihil  resolvit,  juxtaejus  mentem, 
dicendum  est  quod  est  principium  activum 
suorum  actuum,  ex  quibus  giguitur  habitus, 
qui  potest  esse  virtus  vel  vitium,  socundum 
conlormitatem  ad  regulam  prudonti;e,  ita  1. 
dist.  17.  quaist.  3.  num.  8.  fin.  ct  3.  dist.  33. 
num.  18.  Ad  tertium,  favero  vidotur  alteri 
parti  ibi  num.  13.  sed  absolute  tenendum, 
socundum  ipsum,  voluntatem  non  producere 
actus  virtutum  in  appetitu,  gonorat  tamen  in 
se  ipsa  virtutes  morales,  ut  ibi  probat  Doctor 
num.  12.  contra  D.  Thomam.  Prsecipua  dirti- 


inCerni,  et  phantasia  ostendit  appetitui  illud 
1'ugibile  annexum  delectabili,  et  iiac  rationo 
illud  refugit,  et  sic  do  aliis. 

Ad  qurestionem  dicebatur.  ([uod 
habitus  non  est  principium  acti- 
vum  respectu  actus,  nec  quantum 
ad  substantiam  actus,  nec  quantum 
ad  moralitatem  in  actu.  Primum 
istorum  ostenditur  sic  :  actus  est 
surtlci(ms,  et  totalis  causa  Iiabitus, 
non  est  autem  causa  univoca,  sed 
sequivoca  ;  nam  actus  et  habitus 
non  sunt  ejusdem  speciei,  cum  ha- 
bitus  liabeat  rationem  manentis  et 
quiescentis,  actus  vero  rationem 
transeuntis  ;  sed  in  causis  ?equivo- 
cis  impossibile  est,  quod  sit  circu- 
lus,  ut  hoc  sit  causa  illius,  et  e 
converso;  ergo  impossil)ile  est,  ut 
habitus  sit  causa  ettectiva  actus, 
et  principium  activum  ejus. 

Mnjor  probatur  primo  dc  acti- 
bus  ;  actus  eniin  voluntatis  gene- 
rans  liabitum  in  voluntate,  suHi- 
cientercausat  habitumut  causato- 
talis,  et  nihil  voluntas  operatur  in 
productione  habitus,  quia  tunc  ac- 
tus  nati  generare  habitum,  ipsuin 
non  generarent  si  voluntas  noUct 
hujusmodiactusgenerarehabitum, 
quod  falsum  est  ;  quantumcumque 
enim  voluntas  eliciens  actus  justi- 


In  cnnsis  x- 
fiuivofis 

iioii  est  ch'- 
culus. 


cuiias  de  appetitu,  quod  non  potest  produce-     ti?e  nollet,  quod  ex  istis  generarc- 


re  actum  virtutis,  est,  quia  tendit  in  suum 
deloctabilo  quantum  potest,  neque  potest 
tendere  in  illud  ut  fugibile,  neque  ut  propo- 
nitur  ab  intellectu  teniperato,  ut  habet  Doc- 
tor,  num.8.  Dici  potest  actum  appetitus  tem- 
perari  circa  delectabile,  quando  prtesentatur 


tur  justitia  in  ipsa,  adhuc  necessa- 
rio  justitia  generaretur  in  ea,  cum 
hujusmodi  actus  naturaliter  suam 
similitudinem  imprimunt  in  vo- 
luntate;  ergo  voluntas  nullam  ac- 


Actus  cau- 
sat  habi- 
tum  inde- 
pendenter 
a  polentia, 
si  elevatur. 


ei  fugibiie  annexum,  et  hic  fleri  potest  per     tivitatom  immediate  habet   super 

intellectum,  sic  impetus  carnisin  carnem  (ut      ijabitum,  sed  tantum  actus  CX  qui- 


habet  Doctor   4.  dist.  45.  qua?st.  3.  num.  11. 
temperatur  metu  virg;e,    cujus  spectes,  vel 


bus  generatur  habitus;  ergo  actus 


phantasma  ostendit  eam  ut  fugibile,  eodem      est  tOtallS  causa  iiabltus. 

modo,  dum  repriesentatur  caroin  quadrage-  IIoc  probatur  de  liabitibus  mora- 


160 


DOCTOHIS  SUBTILIS 


tatis. 


f^"  ^^^''^"'^  libiis,  si  ponaiitur  i>enei'ai'i  in  ai)- 
ti.-e  -eneic-  petitu  sensitivo;  namactus,  ex  nui- 

tiir  per  ae-  ^-  ■■■ 

iiis  voiiin-  bus  generatur  habitus  tempcran- 
tia)  in  appetitu  sensitivo,  sunt  cau- 
sati  a  voluntate  ex  imperio  volun- 
tatis  in  appetitu  sensitivo,  et  non 
sunt  a  potentia  ?ensitiva,  nec  ab 
objecto  :  cujus  probatio  est,  quod 
agens  naturale  naturaliter  agens 
habeat  contrarias  actiones,  ut  quod 
ignis  moveatur.  sursum  efc  deor- 
sum  ;  appetitus  autem  sensitivus, 
et  objcctum  delectabile,  et  acfcus 
proprius  si  eliciatur  a  potentia  ap- 
petitiva  sensitiva,  sunt  agentia  na- 
turaliter;  ergo  impossibile  est, 
quod  eliciant  contrarios  actus  ; 
sedactus  pro})rius,  etnaturalis  ap- 
petitui  sensitivo,  et  objecto  delec- 
tabili  cst  contrarius  actui,  ex  quo 
generatur  habitus,  quia  objectum 
sensibile  delectabile  de  sc  natum 
est  causare  delectationem,  et  sen- 
sus  appetitivus  de  se  natus  est  im- 
mobiliter,  et  iminoderate  tende- 
re  in  objectum  delcctabile,  ita 
quod  si  sensus  appetitivus  et  ob- 
jectum  delectabile  derelinquan- 
tur  proprise  virtuti,  causabunt 
actum  corruptivum  habitus  vir- 
tutis  ;  ergo  impossibile  est,  quod 
ab  istis  sint  actus  quibus  genera- 
tur  virtus ;  ergo  sunt  impressi  in 
appetitu  sensitivo  a  voluntate  ex 
imperio  voluntatis.  Non  igiturpo- 
tcntia  appetitiva  sensitiva  habet 
aliquam  activitatem  cuin  actil)us, 
ex  ({uibus  generatur  habitus  tcm- 
perantine  in  appetitu  sensitivo,  et 
per  consequens  actus  erit  tofcalis 
causa  liabifcus,  et  non  potentia,  iu 
qua  sunt  actus.  Unde  sive  sinfc  a 
potentia,  sive  non  sint  eHcctive  a 
potentia,  scd   tantum  impressi   in 


Ciiiis; 


potentia,  adluic  generant  habitum. 

JNIinor  probatur,  scilicet  (juod 
impossibile  sifc  esse  circulum  in  acjiiivo, 
causis  a^quivocis,  nain  causa  a)qui-  suociib 
voca  semper  est  perfectior  suo  el- 
fectu,  non  enim  potest  esse  imper- 
fectior,  impossibile  est  enim,  ut 
imperfectius  producat  perfectius  ; 
tunc  enim  posset  dici,  quod  totus 
mundus  possct  produci  a  musca, 
si  non  repugnaret  imperfectiori 
producere  perfectius,  nec  probari 
primum  principium  esse  inflnitum, 
nec  etiam  priinum  agens  csse, 
tuncenim  quodlibet  a  quolibetpos- 
set  produci  ;  non  igitur  causa 
sequivoca  potest  esse  imperfectior 
suo  effectu,  ncc  etiam  sequalis  in 
perfectione  sil)i,  quia  causa  setiui- 
voca,  et  cffcctus  diticrunt  specie,  ct 
iin])ossibile  est  duas  species  esse 
ffiquales  in  perfectione  ;  igitur  sem- 
pcr  causa  .lequivoca  est  perfectior 
suocffectu  ;  cum  igitur  perfcctius 
non  possit  produci  ab  imperfcctio- 
ri,  utprobatumest,  impossibileest 
quod  individuum  speciei  effectus 
sitcausa  alicujus  individui  speciei 
causre,  qusc  estsequivoca  ;  igitui'  in 
causis  a^quivocis  impossibile  est 
esse  circulum,  et  per  consequens 
impossibile  est  actum  esse  causam 
habitus,  et  e  converso. 

Sed  huic  rationi  primo  instatur,  Aivuit 
quia  non  vidctur  verum,  quod  ap- ^('•'cero 
petitus  scnsitivus  per  actus  suos^uTia' 
non  i)ossit  in  segenerare  hal^ituni; 
quia    licet     ai^pctitus    sensitivus 
quantum  (^st  de  se,  immoderate  et 
effi\Tnate    tenderet    in     objectum 
suum  dclcctabilc,  tamen  quia  est 
pcrsuasibilis  a  ratione,  ct  subjacet 
imperio  voluntatis.potest  alio  mo- 
do  tcndere  in  objectuin  suum,  quain 


COLLATIO  VL 


161 


Quoniotlo 
appetitus 
per  vo- 
lunt.item 
t  intellec- 

tuni, 

temperet 

uos  actus. 


modo  illo  qiio  de  se  tenderet,  siciit 
equus  curreret  in  locum  determi- 
natum,  tamen  per  assessorem  po- 
test  dirigi  nunc  ad  unum  locum, 
nunc  ad  contrarium  ;  ita  appetitus 
per  causam  superiorem,  ut  per  ra- 
tionem  practicam,  et  voluntatcm 
imperantem  potest  alio  modo  ten- 
dere,  et  appetere  objectum  suum, 
quam  faceret  derelictus  appetitui 
proprio. 

Contra,  impossibile  est  quodcau- 
sa  inferior  naturaliter  agens  ogat 
actionem  oppositam  su»  actioni, 
aut  ex  imperio  aut  motu  causse 
superioris,  nisi  causa  superior  im- 
primeret  aliam  formam  in  causa 
inferiori,  qua  mediante  possit  eli- 
cere  actionem  contrariam  suse 
actioni  proprise;  ergo  si  voluntas 
imperio  suo  non  imprimeret  aliam 
formam  in  appctitu  sensitivo,  im- 
possibile  est  ipsum  tendere  in  ob- 
jectum  suum  contraria  ratione, 
quam  sit  natus  de  se,  et  ita  semper 
tenderet  in  objectum  suum,  illud 
concupisccndo  tanquam  delectabile 
prosequendum. 

Dicitur,  quod  non  habet  actio- 
nem  contrariam  ex  imperio  vo- 
luntatis  actioni  suse  propria?,  sed 
tantum  alio  modo  tendit  in  objcc- 
tum  suum  per  directionem  causai 
superioris,  quia  ex  se  inordinate 
et  immediate  tendit,  ex  imperio 
volimtatis,  et  persuasione  rationis 
tcndit  ordinate  secundum  debitas 
circumstantias  ;  nec  hoc  videtur 
inconveniens,  cum  videmus  in  na- 
turalibus,  quod  calor,  ut  calor 
habet  consumere,  et  non  nisi  pro- 
priam  formam  inducere,  et  tamen 
ut  dirigitur  ab  anima,  est  princi- 
pium  augmentandi  et  conservandi, 

Tom.  V. 


cujusmodi  est  calor  vitalis  animse, 
et  hujusmodi  etiam  calor  in  se- 
minc. 

Contra  :  sicut  in  voluntatc  vclle, 
et  nolle  respectu   ejusdem   objecti 
sunt   actus  contrarii,   ita  fuga  et 
prosecutio,  sive  fugere,  et  proseqni 
sunt   actus   contrarii  in  appetitu 
scnsitivo.    Et    secundum   Philoso- Atfirmatio, 
phum,  quod  est  affirmatio  et  nega-  fn  iS^- 
tio  in  intellectu,  est  fuga  et  prose- ^secuUol^Tt" 
cutio  in  nppetitu  :  ergo  operatio,   /"^e^Ju 
qua   appetitus  tendit  in  objectum 
delectabile,    ipsum    appetendo    ct 
proscquendo,  est  contraria  actui, 
quo  appetitus  refrsenatur  ct  fugit 
illud  objectum  delectabile  sensui, 
ex  quibus  generatur  temperantia; 
igitur  actus  ex  quibus  nati   sunt 
generari  habitus  virtuosi,  contra- 
riantur  actibus    quibus  appetitus 
natus  est  tendere  in  objectum  suum 
delectabile  ipsum  prosequendo. 

Dicitur,  quod  isti  actus  contra- 
rii  non  sunt  respectu  objecti  sub 
eadcm  ratione  objectiva,   sed  sub 
diversa  ratione  objectiva,  et  ideo  Quomodo 
sunt  respectu  diversorum  objecto-  TuTair* 
rum  formalitor  ;  quoniam  fippeti- a(;tufcoL 
tus  sensitivus  natus  est  tendere  de    tranos. 
se  inobjcctum  suum  utest  delecta- 
bile,  sed  illud  idem  a-pprehensum  a 
ratione  practica  judicatur  fugibile, 
ettunc  appetitussensitivus  persua- 
sus  a  ratione  practica  fugit  illud 
objectum,  ct  quod  prius  habuit  ra- 
tionem  delcctabilis  et  prosequibi- 
lis,  jam  ex  sententia  rationis  prac- 
ticse  habet  rationem  fugibilis.  Quod 
autem  agens  naturale  respectu  ob- 
jectorum  diversorum  habeat  con- 
trarios    actns,    non    cst   inconve- 
niens. 

Contra  :  sud  eadem  ratione,  qua      8. 

11 


162 


t)OCrOR[S  SUBTILtS 


Arguit    sonsibile  est  apprehensum  a  sensu 
appetitum  appreliensivo,  sub  eadem  ratione 

non  posse 

tendere  in  appotitus  scnsitivus  tondit  in  illud, 

delectabile, 

ut  fugibiie.  aliter  enim  tendcret   sub    ratione 

non    ostensi  ;    sed  apprehensivus 

sensus  non   apprehendit  sensibile 

delectabilc,    nisi  sub    ratione  de- 

lcctabilis,  quia  sub  nulla  alia  ra- 

tione  de  se  natum  est  immutare 

sensum;  crgo  impossibile  est,  quod 

alia   ratione  appetitus   sensitivus 

tendat   in   illud   quam   sub    ratio- 

ne  delcctabilis,   et  hoc   per  actio- 

nem  sibi  propriam,  non  igitur  per 

suam  actionem  quam  elicit,  tendit 

in  illud  objectum  sub  ratione  fugi- 

bilis. 

Prseterea,   sub  illa   ratione   sub 

Appetitus  Qua  est   apprehensum   a  ratione, 

fno,,je"[l|^,  non  est  objectum  appetitus  sensi- 

"hensum'  ^^^'^'  ^""^  objcctum  intellcctus  sit 
ab  inteiiec-  universalc,  et  objectum  sensus  sit 
singulare;  ergo  quamvis  intellec- 
tus  dicat  aliquid  esse  fugibile,  np- 
petitus  scnsitivus  non  tendct  in 
illud  pcr  suam  actionem  sub  eadcm 
ratione,  nisi  ab  appetitu  intellecti- 
vo  causetur  in  appetitu  sensitivo 
actus,  qui  sit  illius  objecti  sub  ra- 
tionc  fugibilis. 

Prseterea,  prsedicta  responsio 
multum  mngis  irrationabile  ponit, 
quam  responsio  ad  quajstionem  ; 
majus  enim  inconveniens  est,  quod 
intellcctus  rationem  causaret  ob- 
jcctivam  in  objccto  appetitus  sen- 
sitivi,  quam  quod  voluntas  cujus 
est  secundum  imperium  suum  mo- 
vcre  alias  potentias,  causaret  ali- 
quid  impressive  in  appetitu  sensi- 
tivo,  quod  sit  actus  objecti  scnsi- 
bilis,  tanquam  aliqua  impressio 
dcrelicta  in  appetitu  sensitivo  ex 
impcrio  voluntatis,  et  ejus  motu. 


tu. 


Sed  contra  hoc  instatur,  quod 
cum  voluntas  non  sit  potentia  fac- 
tiva  liabens  actum  transeuntem, 
sed  immanentem,  nonvidetur  quod 
per  actum  suum,  et  per  imperium 
possit  causare  in  appetitu  sensiti- 
vo  actum  ipsius  appetitus  sensiti- 
vi,  quomodo  enim  posset  ibi  cau- 
sare,  nisi  per  actum  suum  illud 
attingat,  quod  tamen  non  potest, 
cum  non  habeat  actum  transeun- 
tem. 

Prseterea;    ratione,    qua  volun-    videiil 

.  .    si  voluiis 

tas  potest  causare  m  appetitu  sensi-    causai 
tivo  actum  ipsius  appetitus,  eadem  %etiiii 
ratione   potest  voluntas  in  intel- ^"a^tun '^ 
lectu  causare  actum  intelligendi,  "^**^"^' 
cummajorem  connexionem  habeat 
cumintellectuquamcumsensu ;  sed 
hoc  dicere  respectu  intellectus  est 
inconveniens,  quia  tunc  intellectus 
non  liabcret  actum  sibi  proprium. 
Sed  ad  hoc  est  dicendum,  quod 
actus  voluntatis  qui  dicitur  vellc, 
non  est  actio  de  genere  Actionis, 
quia  actio  de  gcnere  Actionis  non 
beatificat  voluntatem,  scd  aliquid 
absolutum,  voluntas  autem  in  vo- 
lendo  ct  diligendo  Deum  beatilicat. 
Similiter    Philosophus   Ethic.  po- 
nens  quod  fclicitas  consistat  in  actu 
intcllectus  et  rationis,  non  ponit 
quod  felicitas  sit  actio  de  gcnerc 
Actionis,   et  ideo  vdle  et  inlelUgere    [Jjjf*^ 
sunt  qua:^(lam  qualitates  producta3 
pcr  actioncm  dc  genere  Actionis, 
ut  pcr  actioncm  diccndi  ex  parte 
intcUectus,  et  per  actum  spirandi 
cx    i^arte  voluntatis.  Et   quia   ad 
actionem  de  "'cnere  Actionis  non  Opcraij 


arl. 


nes  sul 


terminatur  productio,  impossibilequaiJi-atJ 
cst  quod  actus  intelligcndi  ct  vo- 
lendi,  qui  producuntur  per  actio- 
ncm  intellectus  et  voluntatis,  sint 


COLLATIO  Vr. 


163 


to 


actiones  de  genere  Actionis;  sunt 
igitur  qu3edam  qualitates;  liujus- 
modi  vero  qualitas  in  ipsa  volun- 
tate  existens  per  conversionem 
voluntatis  ad  appetitum  sensiti- 
vum,  nata  est  actum  causare  in 
sensu  appetitivo,  qui  etiam  actus 
non  est  actio  de  genere  Actionis, 
sed  est  qusedam  qualitas  in  appeti- 
tu  sensitivo,  ex  quo  derelinquitur 
habitus  in  sensu  appetitivo,  et  sic 
ex  imperio  voluntatis  potest  gene- 
rari  in  appetitu  sensitivo,  et  lioc 
est  voluntatem  aliis  potentiis  im- 
perare. 
;tus  vo-     Vel  etiam  nata  est  voluntas  ex 

ilalis, 

possit  imperio  suo  causare  actum,  non 

lusare  . 

uM  in  solum  m  appetitu  sensitivo,  sed 
^*^'"'  etiam  in  potentia  motiva,  et  ideo 
licet  actus  voluntatis  qui  est  de 
genere  Actionis,  non  sit  actio 
transiens,  sed  recepta  in  potentia, 
tamen  qualitas  illa  quJB  est  actus 
volendi,  quse  est  activa,  potestage- 
re  in  aliam  potentiam,  et  causare 
ibi  qualitatem  realem,  quse  sit  ge- 
nerativa  haliitus. 
ireactus     Ad    sccundum,    dicendum    quod 

Detitiis,  ,         .       . ,  .  ... 

potius  non  est  simile  :  quia  appetitus 
Stus'  sensitivus  est  reccptivus  alicujus, 
SntaTe!  Quod  uon  possuut  causaro  moven- 
tia  ipsum  naturaliter,  quse  sunt 
objectum  delectabile,  ct  ipsemet, 
sed  intellectus  non  est  receptivus 
alicujus  formse,  ad  quam  non  mo- 
vent  moventia  ipsum  naturaliter. 

SGHOLIUM. 

Probat  habitum  virtutis,  noii  efficere  mo- 
ralem  bonitatem  actus,  quia  hiec  est  aggre- 
gatio  omnium,  quiie  actui  secundum  rectam 
rationem  debentur  ex  Doctore  1.  dist.  17. 
qunest.  3.  num.  4.  et  2.  dist.  40.  et  ratione 
hujus  aggregationis  nullus  habitus  est  prin- 
cipium   activum,   nisi   quatenus   influit   in 


actum  secundum  substantiara,  quia  consistit 
bonitas  moralis  in  relationibus  ad  diversa, 
quae  non  habent  aliam  causam,  nisi  sui  fun- 
damenti.  Hinc  num.  II.  inclinat  Doctor  in 
illam  sententiam  (quam  docuit  ut  probabi- 
lem,  1.  dist.  27.  qu?est.  2.  num.  11,  12.  13. 
solvens  argumenta  contra  eam,  qua^st.  3. 
num  II.)  qua!  negat  liabitum  esse  activum, 
sed  inclinare  subjectum  ad  actus  per  modum 
ponderis,  sicut  gravitas  inclinatad  deorsum, 
si  teneatur,  non  esset  activum. 

Secundum    principale,    scilicet       lo. 

^  ^  Quod  po- 

quod  habitus  non  sit  causa  inora- tentia  non 
litatis  in  actu,  probatur  sic  :  actus  substan- 
prsecedentes  habitum  virtutis  non  actus',  et 
secundum  rectam'rationem  eliciti,  nSua- 
nunquam    generarent    virtuosum     *^"^- 
habitum,  sed  magis  vitiosum;  igi- 
turcum  moralitas  in  actu  praece- 
dat   habitum,   sicut   et  substantia 
actus,  habitus  non  potest  esse  cau- 
sa  effectiva    moralitatis  in  actu ; 
unde  non  est  imaginandum,  quod 
potentia  in   qua  est   habitus,   sit 
causa   substantise   actus,   et   quod 
habitus  sit  causa  moralitatis,  ita 
quod  substantia  actus  correspon- 
deat  activitati  potentise,  et  mora- 
litasinactu  correspondeat  habitui, 
sicut    quidam    imaginantur;     sed 
potentia    intellectiva    et    volitiva 
habituata  secundum  actualitatem 
potentioe  est  causa  actus  secundum 
circumstantias    actus,   ex   quibus 
dicitur  virtuosus.  Nam  ex  hoc  di-  ^ctus  vir- 
citur   virtuosus    actus,    quia    est  q^l^a^yon- 
conformis  suse  regulse  qua3  est  pru-     '"""i^ 

^  i^  I  pruiientici 

dentia,  scilicet  intellectui  :  quan- 
tumcumque  enim  aliquis  eliciat 
actus  temperantia)  aut  fortitudi- 
nis,  qui  secundum  regulam  rectse 
rationis  nati  essent  generare  ha- 
bitum  virtutis,  si  non  sint  confor- 
mes  suse  regulse,  sed  eliciantur  ex 
timore,  aut  ex  alia  causa  nonvir- 


cB 

1.  d.  17. 

q..3. 

piin '. 

art.   3.  q. 

36. 


164 


DOCTORIS  SUBTILIS 


tuosa,  nunquam  generabunt  tem- 
pcrantiam  aut  fortitudinem,  ncc 
dicuntur  actus  virtuosi ;  quamvis 
enim  ex  illis  actibus  naturaliter 
derelinquatur  quasdam  qualitas  ab- 
soluta,  non  tamen  dicetur  virtus, 
quia  non  est  conformis  suae  regu- 
la},  scilicet  rectse  rationi,  scilicet 
liabitui  prudentise  ;  et  virtus  mo- 
ralis  formaliter  dicit  respectum 
ad  regulam  suam,  scilicet  rectam 
rationem,  ut  patet  cx  delinitione 
virtutis,  prout  est  dictum  prius  in 
quadam  coUatione,  et  ideo  si  actus 
prsecedentes  habitus  virtutis  ge- 
ncrativi  liabitus,  sunt  conformes 
recta3  rationi,  erunt  actus  virtuosi, 
etsi  nondum  habeatur  habitus  vir- 
tutis. 
Non  ha-      Unde  quod  dicit  Philosophus.  2. 

beus  justi-  _  ^ 

liain  potest  Ethic.     quod    noH    /labeus    juslitiam, 

operari 

justa,  non  (jiiaincis  jjossil  operari  justa,  non  tamen 
''^miiu'  juste,  hoc  intelligendum  quantum 
ad  omnem  conditionem  actus  vir- 
tuosi;  quia  non  habens  habitum 
non  potest  prompte,  ncc  delectabi- 
liter  operari  juste,  et  delectatio 
est  signum  generari  habitus  ;  quod 
tamon  non  habens  habitum  justi- 
tia>,  possit  juste  el  virtuose  ope- 
rari  per  conformitatem  ad  ratio- 
ncm  rectam,  ([uamvis  cum  difiicul- 
tate,  non  credo  Philosoi)hum  velle 


ncgare. 


11. 


Scd  contra  lioc  arguitur,  quia 
vidcmus  quod  potentia  liabituata 
magis  prompta  cst  etiam  ad  actum 
cliciendum,  et  dclcctabilius  actum 
elicit,  quam  carens  habitu;  ergo 
lial)itus  dat  potentia)  facilitatem  et 
promptitudinom  ad  agendum,  et 
aufert  diflicultatem  ;  sed  quod  dat 
potentia)  facilitatem  et  prompti- 
tudinem  ad  agendum  in  eliciendo, 


facit  quod  actus  elicitus  a  tali  po- 
tentia  habituata  sit  delectabilis  et 
virtuosus,  et  per  consequens  habi- 
tus  videtur  esse  causa  moralitatis 
saltem  in  actu.  Dicitur  quod  habi- 
tus  inclinat  potentiam  et  facilitat, 
sed  non  ad  patiendum,  necad  agen- 
dum  :  non  ad  patiendum  et  ad  reci- 
piendum  actum,  quia  tunc  actus 
reciperetur  in  toto  composito  ex 
potentia  et  habitu,  quod  est  fal- 
sum,  quia  actus  prsecedentes  habi- 
tum,  ex  quo  sunt  ejusdem  speciei 
cum  actibus  sequentibus  habitum, 
habebunt  idem  receptivum  ;  actus 
vero  pra?cedentes  habitum  reci- 
piuntur  in  nuda  potentia;  igitur 
similiter  et  actus  sequentes  habi- 
tum  ;  nec  etiam  habitus  inclinat  ad 
agendum,  ut  praeostensum  est,  sed 
dicitur,  habitus  inclinat  potentiam 
secundum  quod  prior  formadicitur 
inclinare  subjectum  suum  ad  for- 
mam  postcriorem,  cum  qua  con- 
venit  naturaliter  forma  prior,  ct 
per  quam  quodammodo  perticitur 
et  salvatur  forma  prior.  Exem- 
plum,  si  ponatur  quod  gravitas 
non  sit  principium  activum,  (|U0 
grave  movet  se  deorsum,  tunc  gra- 
vitas  non  inclinat  grave  ad  moven- 
dum  se  effectivc  deorsum,  nec etiam 
gravitas  inclinat  passive  grave  ad 
recipicndum  ?/6<  deorsum,  quiasola 
quantitas  cst  principium  recipicn- 
di  uhi,  sicut  et  replendi  locum  ; 
ideo  gravitas  dicitur  inclinarc  gra- 
ve  ad  ubi  deorsum,  sicut  forma 
prior  ad  formam  postcriorem  pcr 
(juam  salvatur,  nam  grave  natu- 
raliter  quiescit  et  salvatur  in  ubi 
deorsum. 

Aliud  cxemplum  de  ligno  sicco 
ad  recipicndum  calorcm  ab  ignc. 


Acti^ 
recip; 

in  ni! 
pote:i  , 


Quoi 

bal 

suie 

ci< 

incl 

exei 

eipui 


Sic. 

qU(i: 

incliii 
calor  1 . 


COLLATIO  VI. 


1G5 


12. 

Jenlia 
icitur 
va  sine 
cientia 
roprii 
tu8  in 
folen- 
tia. 


in  qiio  siccitas  non  inclinat  ad 
agendum,  ncc  etiam  ad  subjective 
recipiendum,  ita  qiiod  siccitas  sit 
ratio  subjectiva  in  recipiendo  calo- 
rem.  Sed  dicitur  inclinare  :  quia 
naturaliter  siccitas  salvatur  cum 
forma  caloris,  et  ideo  dicitur  sic- 
citas  inclinare  ignem  ad  calorem, 
sicut  ad  formam  cum  qua  conve- 
nit,  et  per  quam  perficitur  et  sal- 
vatur.  Sic  in  proposito  liabitus 
perficitur  et  augetur  per  actum,  et 
ideo  dicitur  habitus  inclinare  po- 
tentiam  ad  actum  sic  it  ad  formam, 
per  quam  salvatur  et  perllcitur. 

SGHOLIUM. 

Sicut  problematicus  mausit  Doctor  ia  liac 
quiBSt.  1.  dist.  17.  qunest.  2,  et  3.  magis  ta- 
men  inclinans  in  sententiam  tribuentem  ac- 
tivitatem  habitiii,  ita  manet  et  hic,  licet 
magis  in  oppositam  partcm  inclinare  videa- 
tur,  quia  solvit  o  unia  argumenta  altcrius 
sejitentia?  contra  eam,  ct  non  e  contra.  Solvit 
etiam  alia  argumenta  contra  eamdem,  dist. 
qusest. 3.nuui.  II.  etqutpst.  2.  num.  12.  expli- 
cat  optime,  quomodo  quatuor  conditione^ 
qucC  conveniunt  habitui,  salvari  possint  sine 
illa  activitate.  Solvit  novem  argumenta  in 
principio  collationis  posita,  per  selectam  et 
claram  doctrinam,  ut  noto  in  margine,  addit 
et  solvit  decimum  argumentum. 

Ad  primam  rationem  principa- 
lem  dicendum,  quod  prudentia  dici- 
tur  activa  et  ars  factiva,  non  quia 
sit  principium  agendi,  aut  faciendi 
proprias  actiones  potentise  in  qua 
sunt,  tunc  enim  scientia,  et  alii  ha- 
bitus  speculativi  essentprincipium 
activum  respectu  propriarum  ope- 
rationum  ;  sed  ideo  dicuntur  isti 
duo  habitus  principium  agendi  et 
non  habitus  speculativi,  quia  diri- 
gunt  circa  operationes  exteriores, 
quomodo  non  faciunt  habitus  spe- 


potest  al- 

tiii^ero 

suum 

finem. 


culativi  ;  prudentia  enim  dirigit 
circa  actus  virtutum  moralium, 
qui  actus  sunt  in  voluntate  aut  in 
appetitu  sensitivo,  ars  autem  diri- 
git  circa  operationem  transeuntem 
exteriorem  materiam. 

Ad  secundam,  quando  arguitur 
quod  omne  liabens  finem,  liabet 
operationem  propriam  per  quam 
attingit  finem,  dicendum  quod  non 
sempcr  est  verum,  quia  natura 
non  dedit  principium  activum 
intrinsecum  cuilibet  attingendi 
suum  finem,  sicut  liomo  non  ha- 
bet  ex  se  sufficiens  principium  ac- 
tivum  ad  attingendum  Beatitudi- 
nem.  Similiter  potentia  sensitivn,  uomonon 
si  ponatur  passiva,  nonhabet  prin- 
cipium  activum  ad  eliciendum  ac- 
tum  suum  qui  est  finis  cjus;  sed 
ha?c  vera  est :  omne  habens  finein, 
liabet  in  se  principium  activum 
attingendi  finem  suum,  vel  in  natu- 
ra  est  aliquid  cujus  adjutorio  po- 
test  finem  attingere,  et  sic  habitus 
prudentise  finem  suum  potest  at- 
tingere  per  activitatem  sua?  poten- 
tia3  intellcctivse  quam  perficit. 

Ad  tertiam,  quando  arguitur  Non  omnis 
quod  omnis  forma  absoluta  habet  soiuiaa-it. 
propriam  operationem,  dicendum 
quod  falsum  est  :  non  enim  omnis 
forma  absoluta  est  activa,  quanti- 
tas  enim  est  forma  absoluta,  non 
tamen  principium  activum,  unde 
formse  rerum  naturalium  per  quas 
agunt,  sunt  determinatse  propriis 
operationibus,  de  quibus  loquitur 
Pliilosophus  i.  Metaph.  cum  dicit, 
quod  omnia  sunl  delerminata  operationc. 

Et  quando  arguitur  in  confirma- 
tione,  quomodo  natura  ipsius  ma-  Materiaj 
teria3   est  pati,  ita  natura  ipsius  lorm.eage- 
forinse  est  agere  :  dicendum  quod"^^' tur^.*^"'" 


166 


DOCTORIS  SUBTILIS 


si  loqiiitur  proprie  de  materia  pri- 
ma  et  forma  sibi  conveniente,  quse 
est  perfectio  ejiis,  vera  est  propo- 
sitio,  quod  sicnt  materife  primae 
proprie  est  pati,  ita  formae  sub- 
stantialis  perficientis  materiam, 
est  agere ;  pono  enim  formam 
substantialem  esse  activam,  et  es- 
se  principium  operationis  specifl- 
cae.  Si  vero  accipiatur  materia  im- 
proprie  pro  quocumque  habente 
modum  materise,  sic  falsa  est  ha^^c, 
quod  ubique  materi?e  est  pati,  ali- 
qua  enim  forma  activa  respectu 
alterius  habet  modum  materige  et 
potentialis,  et  tamen  est  activa,  et 
sic  etiam  falsa  est,  quod  ubicum- 
qne  cujuscumque  formoe  estagere. 
13.  Ad    quartam,    quando    arguitur 

caiisa  assi-quod  actus  magis  assimilatur  ha- 
actum.'  hit'n  quam.  intellectui;  ergo  habi- 
tus  magis  est  principium  activum 
actus  quam  intellectus  :  dicendum 
quod  actus  magis  assimilatur  ob- 
jccto  quam  habitui,  et  objectum 
est  principium  assimilandi  actum, 
ct  ideo  sequitur,  quod  objectum 
cum  intellectu  sit  principium  acti- 
vum  actus,  quod  concedo. 

Ad  quintam,  quando  arguitur 
per  Philosophum  quod  intellectus 
per  scientiam  reducitur  dc  poten- 
tia  essentiali  ad  potentiam  acci- 
dentalem,  dicendumquod  a^quivoce 

^cc^pUur  ''^ccipitur  scicntia  a  Philosoplio  ; 

pro  specie  ^am  ibi  accipitur  scientia  pro  spe- 

iinpressa  :  ^  ^  * 

dequoi.d.  Qic  imprcssa  ab  objecto,  quse  })o- 
test  dici  habitus  et  scientia,  quia 
habet  rationem  quiescentis  et  pcr- 
manentis  in  intcllcctu,  vel  otiam 
principir.m  aetivum  cum  intellectu 
ad  intcUigendum,  ct  acquirendum 
notitiam  simplicem,  prout  liabet 
vicem  objecti.  Sed  alio  modo  acci- 


pitur  scientia,  et  habitus  pro  qua- 
dam  qualitate  derelicta  ex  actibus 
sciendi,  et  ista  scientia  non  est 
principium  activum  reducens  in- 
tellectumde  potentia  essentiali  ad 
accidentalem,  et  sic  etiam  dicen- 
dum  est  de  habitu  prudentise,  quia  ^^,'^°'  • 
species   impressa  in   intellectu  a  '*«}"<• 

tellect 

primo  objecto  practico  est  princi-  p^^tei 
pium  reducendi  intellectum  de  po-  adac. 
tentia  essentiali  ad  actum  pruden- 
tiae,  et  potest  dici  habitus  pruden- 
tise  illa  species  propter  causam 
pra^dictam  ;  sed  habitus,  qui  quali- 
tas  est  derelicta  ex  actibus  pruden- 
tise,  non  est  principium  activum 
eliciendi  actum  prudentiae. 

Ad  sextam,  quando  arguitur  quod      i 
operatio  perfectior  et  intensior  re- 
quirit  principium  activum   inten- 
sius,    vel    majorem    conatum   in       l 
principio   activo,    dicendum   quod       ' 
est  verum,  sed  tamen  quilibet  ex- 
peritur,  quod  habens  habitum  cum 
minori  conatu  potentia),  a^qualem 
actum  elicit  quam  carens  Imbitu, 
et    liabitus    amovet    difdcultatem 
agendi :  unde  videtur,  quod  habitus    Qm! 
sit  principium  agendi  quando  est  TaVi'*' 


diversitas  a  parte  susceptivi  ;  si-  ,;,cit 


t 
cut  igitur  ignis  sequali  actione  in- *■"•",;,■ 

tensiorem  calorem  causat  in  ligno    t'"" 

sicco  quam  in  ligno  viridi,  propter 

diversitatem  suppositi  vel  suscep- 

tivi,  sic  in  i^roposito  ;   licet  enim 

liabitus  non    sit  ratio  susceptivi, 

ita  quod   compositum  ex  potentia 

et  liabitu   sit  proprium  suscepti- 

vum  actus,  tamen  propter  couA-e- 

nientiam  habitus  cum  actu,  actus 

receptus  in  potentia  liabituata  est 

perfectior  quam  in  potentia  nuda 

receptus  ;    unde   sicut   siccitas  in 

ligno  inclinat  ad  recipiendum  calo- 


M 


COLLATIO  VL 


107 


rcm   iutcnsiorcin   propter   conve-     rendi,  ut  scilicet  liabcns   cliarita- 
nicntiani  quam  liabet,  sic  et  liabi-     tem  acceptctur  a  Deo. 


tus    inclinat    potentiam    respectu 

actus,  et  secundum  lioc  patct,  quo- 

modo  iiabitus  dicitur  amovere  dif- 

ticultatem. 

Msre.iii-      Ad  septimam,  cum  arguitur  per 

ueii"'  ex-  Philosoplium  quod  ars  reducitur  ad 

'"^'"^"'''  causam  ayentem,  dicendum,  sicut  su- 

pra  dictum  est,  quod  ibi  non  acci- 

pit  artem  pro  qualitate  derelicta 

ex  actibus,  sed  pro  specie  rei  arti- 

licialis  impressa  ab  objecto,  quo- 

v.ssumiiur  modo  loquitur  Philosoplius  6.  Me- 

injressa'*a  taphysic  cum  dicit  :   ab  arte  fiunt 

^  '")ho°'     ({uorumcumque  species  est  in  anima,  spe- 

ciem  autem  dico,  quod  quid  erat,  etc.  et 

ista  species  potest  dici  ars,  et  ha- 

bitns   propter   causam  supra  dic- 

tam. 

Dansesse      Ad   octavam,  cum  dicitur  quod 

Ixpomrur.  habitus   sit  causa   moralitatis   in 

actu,  quia  dat  esse  virtuosum;  igi- 

tur  dat   agere  virtuose,   dicendum 

quod  non  sequitur.  Quantitas  enim 

dat  esse  primum,  et  tamen  non  est 

principium  alicujus  operationis  sc- 

cundoe,  ct  ideo  non  est  verum  quod 


15. 


Contra,  aliquis  dicitur  mereri 
propter  aliqnid  quod  est  in  potes- 
tate  sua  ut  prseparatione  quam  ha- 
bet ;  si  igitur  charitas  non  sit  prin- 
cipium  agendi,  tunc  sequitur  quod 
non  sit  principium  merendi,  dicen- 
dum  quod  major  falsa  est.  Deus 
enim  acceptat  te  non  propter  ac- 
tionem  tuam,  sed  quia  dat  tibi  cha- 
ritatem  proptcr  quam  acceptat  te, 
et  non  propter  oi)us  tuum. 

Prseterea,  adliuc  arguitu-r  ad 
principale;  actus  proprius  pruden- 
tiffi  excedit  actum  intcUectus  non 
habcntis  prudentiam,  ita  quod  ac- 
tus  intcUectus  habituati  per  pru- 
dentiam  excedit  actum  intellectus 
sine  prudentin,  quia  actus  intellec- 
tus  solum  est  intelligere  aliqua 
dividendo  vel  componendo,  non  re-  acius  pru- 

,.  111,.  n  1  denlise  ex- 

ferendo  ad  ulteriorem  finem,  sed  cedit  ac- 
actus  intellectus  informati  l^er  [eclus"ioii 
prudentiam  est  referre  in  finem  ^'g^j'';^^';f,^^^^^ 
prudenti.T;  ergo  actus  intellectus  ^[^"'^''e^t^ 
habituati  excedit  actum  intellectus  ^'^^^^^* 
non  habituati  :  illud  plus   in  quo 


Negans  ha- 
bitus  esse 


dans  esse  primum,  dat  esse  secun-  excedit,  a  quonam  est?  Non  est  ab 
dum,  scilicet  operationem,  nisi  intellectu,  quia  tunc  non  excede- 
quando  ad  esse  primum  sequitur  ret  actum  intellectus  sine  habitu 
actus  secundus,  quod  non  contingit     cxistentis;  ergo   relinquitur  quod 

sit  al)  liabitu,  et  ita  hal)itus  erit 
principium  activum  respectu  il- 
lius.  Respondeo,  quod  intellectus 
sino  habitu  potest  habere  illum  ac- 
tum  rcferendi  in  fmem,  aliter  non 
posset  habere  actum  virtuosum 
pr?ecedentem  habitum,  ex  quo  ha- 
bitus  generetur  sine  habitu;  sed 
non  potest  habere  actum  ita  inten- 
sum,  non  propter  majorem  cona- 
tum,  sed  propter  diversitatem  a 
parte  susceptivi. 


in  proposito. 
Ad  nonam,  diccndum  quod  non 
-Surider  sequitur  opinio  Pelagii ;   quia   Pe- 

cum  l'ela- 
gio. 


lagius  dixit,  quod  liomo  ex  puris 
naturalibus  potest  mercri,  quod 
non  ponit  ista  opinio;  licet  enim 
sine  charitate  posset  habere  sub- 
stantiam  actus,  quam  habet  cum 
cliaritate,  non  tamen  potest  mere- 
ri  sine  charitate.  Charitas  enim 
requiritur  propter  rationem  me- 


168 


DOCTORIS  SUBTILIS 


1. 


Responsio. 


COLLATIO    VIL 

Ulrum  intelleclus  possibilis  sit  activus  in 
causando  actum  intelleclus? 

D.  Thom.  1.  parl.  quxsl.  50.  arl.  1.  ct  55.  arl.  1. 
Scol.  1.  dist.  3.  q.  G7.  et  quodlib.  15.  et  4.  dist. 
10.  quxsl.  3.  llenric.  quodlib.  4.  qic/rst.  7,  Co- 
iiimbr.  2.  de  Anivia,  cap.  G.  qussi.  2.  arl.  3. 
Gapr.  2.  dt^i.  35.  quxd.  1.  «rL  1. 

SCHOLIUxM. 

Arguit  subtilissime  intellectum  possibilem 
non  esse  activum  :  primo,  quia  secundum 
Philosophum  agentis  e.>t  agere,  et  possibilis 
pati.  Respoudet  possibilera  pati  et  agere. 
Contra,  quia  sequeretur  eum  perfectius  agere 
quara  ageutem,  quod  est  incouveniens,  cum 
possibilis  sit  iraperrectior  ageute.  Re^pondet 
agentem  non  tantum  couciirrere  ad  speciem, 
sed  ad  ipsam  operationem  immediate  cum 
possibili.  Contra,  uterque  iutellectus  suut 
una  uatura  simplex,  ex  2.  d.  16.  ergo  uou 
concurrunt  in  eumdem  actum,  quodam  ordi- 
ne,  ita  ut  agens  sit  perfectior  et  nobilior 
causa,  quia  cauScX)  subordiuatie  habeutdiver- 
sitateui  in  reali  nobilitate.  Respoudet,  ins- 
tando  quod  voluntas  et  iutellectus  suut  uua 
simplex  uatura,  tameu  subordinantur,  et 
voluutas  movet  iutellectum,  et  est  uobilior 
60,  ex  4.  dist.  49.  qugest.  4.  Contra,  quia  si 
nulla  est  diversitas  realis,  uua  potentia  uou 
est  realiter  uobilior  alia,  et  illa  subordinatio 
est  tautura  secuudam  actus,  inter  quos  est 
realis  diversitas  uobilitatis.  Prteterea  insta- 
tur,  quia  possibilis  se  habet  ad  suum  actum, 
sicut  sensus  ad  suum;  ergo  sine  concursu 
iramediato  agentis  eum  efficiet.  Vide  Docto- 
rem  quodlib.  15.  u.  13.  ubi  ponit  quatuor 
argumenta  pro  hac  parte. 

Argviitur  (jiiod  non;  intellectus 
agens  non  potcst  pati;  ergo  nec  in- 
tellectus  possibilis  potest  agere. 
Conscquentia  probatur  ex  3.  dc 
Aniina,  sicut  intellectus  arjens  est  omnia 
facere^  sic  intellcctus  jwssibilis  est  omnia 
fieri. 

Dicitur  quod  conscquentia  nou 


valet  ;  quia  licet  agens  aliquid 
agendo,  non  moveatur,  non  prohi- 
bet  tamen  quod  idem  quod  move- 
tiir,  moveat,  et  quod  illud  quod 
patitur,  agat,  sic  est  de  intellectu 
agente  et  possibili. 

Contra,  probatio,  quod  si  intcl-  Repiica| 
lectus  agcns  tantuin  agat,  quod 
intellectus  possibilis  tantum  patia- 
tur,  quia  possibilis  intellectus,  si 
sit  activus  respectu  actus  intelli- 
gendi,  sequitur  quod  magis  activus 
quam  intellectus  agcns,  conse- 
qucns  esl  falsum.  Probatio  conse- 
qucntia)  :  actus  intcUigendi  est 
qualitas  qusedam  perfectior  et  ac- 
tualior,  quam  species  abstracta  a 
phantasmate  per  actionem  inteL 
lcctus  agentis;  sed  cffcctus  nobi- 
lior  ct  pcrfectior  est  semper  ab 
agentc  nobiliori,  et  magis  activo 
producente  secundum  ultimum  po- 
tcntise  su(r  ;  si  igitur  actus  intelli- 
gcndi  producatur  per  actionem  in- 
tellcctus  possibilis,  et  species  re-  inieiicctul 
prcTcsentans  per  actionem  intellec-  pectu  cujJ 
tus  agentis,  sequitur  quod  intcllec-  ^'^1i"^*^ 
tus  possibilis  sit  magis  activus 
quam  intellcctus  agens,  et  nobilior 
intellcctu  agentc,  cum  tamen  sem- 
pcr  paticns  sit  ignobilius  suo  agen- 
te  ;  et  intellectus  agens  tantum  di- 
citur  agcns  respectu  possibilis,  et 
non  respectu  phantasmatis,  quia 
nihil  imprimit  in  phantasmatc,  sed 
cum  phantasmate  agit  in  intellec- 
tum  possibilem. 

Dicitur  quod  adhuc  non  sequitur, 
quod  intellectus  possibilis  sit  ma- 
gis  activus,  quia  etiam  respectu 
intcUcctionis,  ct  actus  intelligen- 
di  intcllectus  agcns  est  magis  ac- 
tivus,  et  non  soluin  respcctu  speci- 
ci  iinpressa)  in  intcllectu  possibili. 


2. 

Replica.l 


GOLLATIO   VIL 


169 


ide2.sent, 
list.  16. 


^aaatiira 
uplici  po- 
esl  esse 
iversitas 
sentialis. 


esponsio.  Contra,  impossibile  est  qiiod  in 
una  natura  simplici  respectu  unius 
effectus  simplicis  producendi,  sint 
causalitates  duarum  causarum  es- 
sentialiter  ordinatarum  :  sedintel- 
lectus  agens,  et  possibilis  sunt  una 
natura  simplex,  quia  natura  ani- 
ma),  supponendo  quod  potentice 
animse  non  sint  aliqua  accidentia 
absoluta  superaddita;  ergo  impos- 
sibile  est  quod  intellectus  agens, 
et  possibilis  concurrant  ad  produc- 
tionem  actus  intelligendi  sub  quo- 
dam  ordine,  ita  quod  intellectus 
agens  sit  causa  principalior  quam 
possibilis.  Major  probatur  perhoc, 
quod  causse  essentialiter  ordinata>, 
habcnt  diversitatem  in  reali  nobi- 
litate,  cum  in  causis  essentialiter 
ordinatis  una  sit  nobilior  alia,  rea- 
li  nobilitate  :  sed  impossibile  est 
quod  in  natura  simplici  sit  diversi- 
tas  realis  nobilitatis,  tunc  enim  ea- 
dem  natura  esset  realiter  nobilior 
seipsa,  quod  est  impossibile;  ergo 
impossibile  est,  ut  in  aliqua  natura 
simplici  sit  causalitas  nobilitatis 
duplicis  essentialiter  ordinatse. 

Dicitur  quod  major  falsa  est, 
quia  voluntas  est  potentia  nobilior 
quam  intellectus,  vel  e  contra,  et 
tamen  sunt  una  essentia  animse,  et 
una  nihilominus  habet  causalita- 
tem  nobiliorem  alia,  tanquam  cau- 
sse  essentialiter  ordinatae,  cum  vo- 
luntas  possit  intellectum  movere. 

lepiica.  Contra,  illud  non  evacuat  pro- 
bationem  majoris,  quia  cum  im- 
possibile  sit  in  natura  simplici, 
quod  sit  diversitas  nobilitatis  rea- 
lis,  oportet  qusecumque  duo  sunt 
una  natura  simplex,  quod  unum 
non  sit  nobilius  alio  reali  nobilita- 
te;  ergo  si  intellectus  et  voluntas 


3. 
Vide  4, 
nt.  d.  49. 

q.  4. 
esponsio. 


sint  una  natura  simplex  in  tertio, 
ut  jam  supponitur,  sequitur  quod 
impossibile  sit  voluntatem  essc 
nobiliorem  intellectu,  aut  e  conver- 
so,  reali  nobilitate  ;  et  ideo  si  intel- 
lectus  et  voluntas  sint  una  essen- 
tia  animse,  qu?estio  quse  qua^rit, 
quse  potentia  sit  alia  nobilior,  nul- 
la  est,  nisi  per  comparationem  ad 
actus;  quia  cum  sint  una  natura,  Tenendo 
unum  eorum  non  potest  esse  nobi-  tum^^et^vo- 
lius  alio  reali  nobilitate,  et  ideo  luntateni 

'  non  distin- 

nunquam  duo  ex  parte  animse  pos-s"'  ab  ani- 

*  "^  ^  nia,  an 

sunt  csse  causse  essentialiter  ordi-  stat  nnam 
natoe  ad  effectum  aliquem  produ-  noMiio- 
cendum,  et  simul  stat  quod  poten- 
tioe  animse  excedant,  quantum  ad 
actus,  sed  non  quantum  ad  nobili- 
tatem  realem  in  se  absolutam, 
quia  una  natura  potest  esse  causa 
etiam  agens  secundum  ultimum 
potentise  suse  respectu  diversorum 
effectuum,  quorum  unus  sit  per- 
fectior  altero,  dummodo  tamen  sit 
causa  sequivoca,  sicut  Sol  respectu 
diversorum  ab  ipso  productorum; 
et  sic  anima  potcst  esse  causa 
unius  actus  ut  volendi,  et  actus 
alterius  ut  intelligendi,  quorum 
unus  sit  nobilior  alio,  et  ut  eliciat 
unum,  quod  sit  una  potentia,  vel 
ut  alium,  alia  potentia,  licet  in  se 
non  habeat  potentia  diversitatem 
in  nobilitate  reali. 

Item,  quoddicitur,  quodvoluntas 
movet  intellectum  et  agitinipsum, 
hoc  non  cst  intelligendum  imme- 
diate,  sed  voluntas  causat  actum 
volendi  qui  est  qua^dam  qualitas, 
et  per  istam  qualitatem  potest 
agere  in  intellectum,  movendo  ip- 
sum  et  alias  potentias,  et  lioc  est 
voluntatem  movere  secundum  im- 
perium  suum,  ut  supm  dictum  est. 


170 


DOGTORIS  suirriLis 


*•  Item,  intellectiis   possibilis  non 

est  minus  sufiiciens  ad  causandum 
actum  suum,  quam  potentia?  sen- 
sitiva3  inferiores  ;  sed  potentia  sen- 
sitiva  prsesente  suo  objecto,  ut  vi- 
sus  cum  objecto  visibili  sibi  prse- 
sentato,  causat  actum  videndi,  nec 
requiritur  visus  agens;  ergo  simi- 
liter  praesentato  objecto  intellectui 
possibili,  intellectus  possibilis  cum 
objecto  erit  sufflciens  causa  ad 
pr.Tosentialitatem  objccti  causan- 
dnm,  et  propter  lioc  vidctur  solum 
IMiilosoplius  ponere  intellcctum 
agentem  ;  quod  etiam  intellectus 
sit  activus,  et  habeat  propram 
operationem,  et  quod  forma  ho- 
minis,  a  qua  homo  cst  homo,  sit 
activa,  non  solum  forma  acciden- 
talis,  dicit  Albertus  super  1.  Eihic. 
tractalu  quarlo,  cap.  5. 

Pr?eterea,   si    intcllectus    agens 

dicatur  activus  respectu  actus  in- 

telligendi,   hoc   non  est,  nisi  quia 

movet   intellectum   possibilem  ad 

intclligen(bim  ;     scd    lioc    vidctur 

falsum,  quia  tunc  per  istam  mo- 

tionem   intellectns    agcns    aliquid 

causaret   in    intellectu    possibili  : 

aut  igitur  actum   intelligendi,  aut 

speci(uu  ;  non  actum,    quia  prius 

intellectus   possibilis   movetur  ab 

An  Agens  agcute  sccundum  dictam   respon- 

p^rXclt    sionem,    quam    actus    intelligendi 

in  inieiiec- (^li(3it„,,  .    ^t   nou    spccicm ,     quia 

l)Ost  imi^ressionem  et  abstractio- 
nem  sMCciei  a  phantasmate,  intcl- 
lectus  agens  ponitnr  secundum 
istos  movere  possibilem  ad  intelli- 
gendum;  ergo,  etc. 

SGHOLIUM. 

Additcit  alia  tria  arguiueiila  eoutra  activi- 
tatum  intcUectu.s  po  sibilis,  cuni  responsiono 


et  replica  ad  singula.  Primum,  quia  tuuc 
superflueret  agens,  quia  possibilis  causaret 
hanc  speciem,  cum  ponatur  causare  actum, 
quia  hic  est  nobilior  effectus.  Secundum, 
quia  posset  per  voluntatem  impediri  ab 
actu,  si  esset  activus.  Tertium,  quia  posset 
intelligere  sine  specie,  cum  sensus  posset 
sentire  cum  specie,  et  voluntas  vult  sine 
specie. 

Prgetei^ea,  arguitur  sic  ad  prin-  5. 
cipale  :  si  intellectus  csset  activus, 
qui  dicitur  possibilis,  tunc  intellec- 
tus  possibilis  posset  sibi  fabricare 
specicm  :  consequens  est  falsum, 
quia  tunc  intellectus  sibiipsi  sufil- 
ceret  ad  intelligendum,  et  super- 
flueret  ponere  intellectum  agen- 
tem.  Consequentia  probatur  :  id  ^iJ/Jse^l 
quod  est  activum  rcspectu  formoe  aciivus  arl 

^-  ^  ,     supernue-l 

nobilioris  et  perfectioris,  cst  acti-  ret  a-ensl 

intelleclusl 

vum  rcspectu  formoe  ignobuioris 
praecise,  cum  forma  ignobilior  sit 
dispositio  respectu  formse  nobilio- 
ris,  sicut  patet  in  nctivis  natura- 
libus  ;  et  propositio  videtur  vera 
per  hoc,  quod  minor  entitas  re- 
quiritur  ad  productionem  formae 
ignobilioris,  quain  ad  productio- 
nem  formne  perfectioris;  igitur 
activum  respectu  formse  nobilioris 
sufflcit  ad  productionem  formoe 
ignobilioris,  sed  actus  intelligendi 
cst  forma  nobilior,  quam  species 
abstracta  a  phantasmate,  qua)  spe- 
cies  est  sicut  dispositio  requisita 
in  intellectu  possibili  ad  actum 
intelligendi ;  ergo  si  intellectus 
])ossibilis  sit  activus  ad  producen- 
dum  actum  intclligendi,  poterit 
produccn^  in  seipso  speciem  in- 
telligil)ilem.  i| 

Diciturquod  majornon  estvera:  Responsii] 
aliquod  enim  agens  est  producti- 
vum  formno  perfectioris,  quod  non 
cst  productivum  formoe  ignobilio- 

II 


COLLATIO  VII 


171 


Replica. 


Unile  re- 

pugiiat 

possibili 

producere 

specieni . 


ris,  qnia  non  convenit  sibi  talem 
rormam  producere,  etiam  licet  sit 
dispositio  ad  formam  periectio- 
rem  ;  forma  enim  snbstantialis 
potest  formam  sibi  similem  pro- 
ducere,  et  tamen  non  formam  al- 
terativam,  qure  est  ut  dispositio 
ad  inductioncm  forma)  substantin- 
lis,  quia  forma  substantialis  si- 
biipsi  sufflceret  ad  inducendum 
formam  suam. 

Contra,  si  producere  speciem 
repugnet  intellectui  possibili  pro- 
ductivo  actus  intelligendi,  aut  hoc 
est  propter  imporfectionem  intel- 


pcdire,  nec  aliquem  actum  haberc, 
cum  voluntas  non  liabeat  actum, 
nisi  circa  objectum  cognitum  ; 
ergo  intellectus  non  Imbet  acti- 
vitatem  subjectam  vohmtati,  sed 
erit  passivus  ab  objecto,  ut  quia 
voluntas  non  potestimpedire  phan- 
tasmaquin  moveat  intellectumcau- 
sando  passionem,  qua3  dicitur  in- 
telligere,  ideo  non  possit  impedire 
intellectum  ab  intellectione  objecti 
sibi  ostensi. 

Dicitur  quod  voluntas  nonpotest 
impedire  intellectum  a  prima  in- 
tellectione  objecti,   quia  non  cst  in 


lectus  possibilis,   aut  proptei'  ejus     poteslale  nostra,   quin  visis   tangamur 


perfectionem.  Si  propter  ejus  im- 
perfectionem  repugnet  sibi,  hal)c- 
tur  propositum,  quod  repugnabit 
sibi  producere  actum  intelligendi, 
quia  imperfecto  cui  repugnatpro- 
ducere  ignobilius,  repugnat  pro- 
ducere  nobilius,  cum  major  pcr- 
fectio  requiratur  ad  producendum 
nobilius  quam  ignobilius  ens.  Si 
autem  non  repugnet  intellectui 
impossibili  propter  ejus  perfectio- 
nem  ;  ergo  cum  intellectus  agens 
sit  perfectior,  et  magis  activus 
quam  intellectus  possibilis,  intel- 
lectui  agenti  repugnabit  causare 
speciem  in  intellectu  possibili  per 
abstractionem  a  phantasmate. 

Preeterea  ad  principale  arguitur 
sic  :  omne  activum  subjectum  im- 
perio  voluntatis  potest  impediri  a 
sua  actione  per  imperium  ;  sed 
intellectus  possibilis  habens  objec- 
tum  sibi  sufficienter  prajsentatum, 
non  potest  impediri  a  voluntate 
quinillud  intelligat ;  voluntasenim 
cum  ante  intellectionem  intellectus 
non  habeat  ilhid  objectum  sibi  os- 
tcnsum,  non  potest  iDtellectumim-     cie    intelligibili,   et  per  te   Iiabct 


potest  tamen  impedire  intellectum 
a  secunda  intellectione  et  tertia, 
et  universaliter  ab  exercitio  actus 
intelligendi,  postquam  objectum 
intcllectum  est  solum  ab  intellec- 
tu,  et  ostensum  voluntati. 

Contra,    intellectus   habens   <-^<-'- ^"^7^^"^ 
monstrationem  alicujus  conclusio-  impedire 

'^  assensiun 

nis  scibilis,  ita  firmiter  adhseret  condusio- 
conchisionis  veritati,  intelligendo  monstratte. 
ipsam,  et  considerando  quod  vo- 
luntac  non  potest  facere  intellec- 
tum  dissentire  tali  conclusioni ; 
ergo  intellectus  non  habet  activi- 
tatem  subjectam,  quia  si  talem 
liaberet,  voluntas  posset  facere ; 
ergo  quod  hoc  non  possit  facere 
est,  quia  objectum  causat  assen- 
sum  in  intellectu,  et  non  quia  in- 
tellectus  ex  se  eifective  assentit 
conclusioni. 

Praeterea  ad  principalem  argui- 
tur  sic  :  omne  habens  entitatem 
activam  ab  alio  distinctam,  habet 
operationem  distinctam  in  quam 
potest  ;  sed  intellectus  possibilis 
habet  entitatem  distinctam  a  spe- 


172 


DOCTORIS  SUBTILIS 


tactivitatem  distinctam  a  specie  ; 
ergo  potest  in  operationem  intel- 
ligendi  sine  specie,  quod  falsiim 
est. 


terialitatis,  ea  quae  ponuntur  prop- 
ter  actionem  unius  ex  parte  unius 
potentia?,  possunt  salvare  actio- 
nem  alterius  potentiae  ;  sed  nunc 


Responsio. 


Dicitur,   quod   species  licet  non     est  ita,  quod  ad  lioc  quod  voluntas 


Replica. 


requiratur  propter  substantiam 
actus  intelligendi,  qui  est  ab  intel- 
lectu,  est  tamen  propter  actuum 
determinationem. 

Contra,  si  intellectus  liabcat  ali- 
quam  activitatem,  hocestrespectu 
determinati   actus   et    singularis. 


velit  agendo  actum  volendi,  non 
requiritur  aliquid  impressum  in 
voluntate,  sed  sufficitsola  ostensio 
objecti  in  intellectu ;  ergo  ad  hoc 
quod  intellectus  si  sit  activus,  in- 
telligat,  sufficit  quod  objectum  sit 
sibi   ostensum  in   phantasmate,  in 


Causaactus  nonrespectu  actus  universalis  ;  ac-     virtute    intellcctus    agentis  ,     nec 

secundiiiu  •     ••  ,      . 

eniitatem  tus  igitur  productus  ab  intellectu 

est  causa  •  i        •  ,  i  i 

ejusdem  ex  se  smgularis  est ;  ergo  ab  eodem 

sSguia"?^  babet,    quod   sit  habens    substan- 

tatem,  {[r^^jii  suam    ct    singularcm,   quod 


oportet  speciem  aliquam  imprimi 
in  intellectu  possibili. 


SGHOLIUM. 


igitur  est  causa  actus  secundum 
substantiam,  erit  causa  actus  se- 
cundum  suam  singularitatem. 

Prseterca,  arguitur  quod  non  sit 
necesse  ponere  speciem  intelligibi- 
lem  in  intellectu   possibili,  si  sit 


Circa  responsionem  quamdam  ad  ultimum 
argumentum  (quod  concludit,  si  pouatur 
possibilem  esse  activum,  non  requiri  spe- 
ciem  )  qua  dicitur  intellectum  non  esse  cau- 
sam  totalem  sed  speciem,  quatenus  tenet 
vicem  objecti,  esse  concausam  intellectionis, 
ut  docet  2.  d.  3.  q.  7.  n.  20.  et  q.  8.  ubi  n.  2. 


activus  ;  quia  in  Ordine   agentium      prcbat  intellectum  esse  causam  principalio- 


videmus,  quod  quanto  agens  est 
superiuset  perfectius,  tanto  minus 
patitur,  ct  magis  activum  est,  ut 
patet  in  ordine  agentium  corpora- 
lium.  Unde  coelum,  quod  est  per- 
fectius  inter  agentia  corporalia, 
Quod  possit  niinus  patitur,  imo  non  rccipit  ab 
shies^p^eal  extcrioribus  et  inferioribus  ali- 
agere.  qnam  passioncm.  Ideo  similiter  in 
ordine  vitalium  agentium,  quanto 
agcns  est  supcrius,  tanto  minus 
patitur,  et  magis  agit  ;  si  igitur 
sensus  ad  actionem  retiuirat  spe- 
ciem  impressam,  qua  agat,  ascen- 
dcndo  erit  tandem  devenire  ad 
agentem  natura3  intellectualis,  qui 
sic  agat,  quod  non  patiatur  reci- 
piendo  speciem. 

Pra^terea,  intcllcctus  et  voluntas, 
cum  sint  potentiaj  cjusdem  imma- 


rem  respectu  visionis,  ad  quam  naturaliter 
movetur;  arguit  multipliciter,  quod  intellec- 
^tus  sit  tota  causa  intellectionis, 'et  argumenta 
sunt  pulcherrima,  et  satis  urgentia  :  alia 
argumenta  ad  idem  liabet  1.  d.  3.  q.  7.  n.  1. 
et  2,  et  solvit  n.  24.  et  40.  et  juxta  doctrinam 
sparsim  datam,  ibi  q.  6.  et  7.  argumenta 
hic  posita  solvi  possuut.  Quod  vero  species 
dentur,  contra  quod;aliqua  ex  liis  argu- 
mentis  faciunt,  late  probat  ibi  q.6.  a  num.  5. 

Prseterea,  quod  dicitur,  quod  in- 
tellectus,  licet  sit  activus,  non 
tamen  est  tota  causa  actus,  scd 
species,  inquantum  tenet  vicem 
objei-ti,  ita  quod  intellectus  cum 
objccto  relucente  in  specie  est 
totalis  causa  actus. 

Contra  hoc  arguitur,  primo  spe- 
cialiter  de  actu  intelligendi  re- 
llexo  ;  nam  intellectus  non  solum 
intcUigit  aliquod  objectum,  ut  la- 


COLLATIO  VII. 


173 


Quomodo 

cognoscit 

intellectus 

reflexe. 


Cognitio 
accidenlis 
an  perfec- 
tior  cogni- 
tione  sub- 

stantia. 


pidem,  sed  etiam  intelligit  suum 
intclligcre,  quod  quidem  est  per  se 
intoUigibile,  quia  vera  qualitas  et 
absoluta. 

Qusero  igitur,  an  intellectus  sit 
tota  causa  actus  intelligendi,  quo 
intelligit  saum  inielUgcre  Inpidis, 
aut  objectum  sit  causa  cum  intel- 
lectu  :  si  intellectus  sit  tantum, 
habetur  propositum,  quodintellec- 
tus  sit  totalis  causa  efflciens  actus 
intelligendi.  Si  dicatur  quod  intel- 
lectus  cum  objecto  est  causa  actus 
intelligendi,  qui  intelligit  suum 
inlelligere  : 

Contra,  quando  intelligit  actu 
reflexo  suum  intelHgere,  illud  intelli- 
gerc  non  est,  quia  non  est  qualitas 
mansiva,  et  per  consequens  non 
durat  in  alio  actu  intelligendi,  ali- 
ter  enim  duo  actus  intelligendi  si- 
mul  essent  in  intellectu,  et  infiniti, 
cum  in  inflnitum  contingat  reflec- 
tere  super  actus  intelligendi  :  sed 
quod  non  est,  non  est  principium 
activum  actus  ;  igitur  non  semper 
objectum  est  principium  activum 
respectu  actus  intelligendi  cum 
intellectu. 

Prseterea,  si  objectum  prsesens 
in  specie  esset  causa  partialis  actus 
intelligendi,  tunc  sequeretur  quod 
actus  intelligendi  respectu  igno- 
bilioris  objecti,  esset  perfectior 
quam  respectu  objecti  perfectio- 
ris,  quod  falsum  est ;  consequentia 
probatur,  quia  si  objectum  relu- 
cens  in  specie  esset  causa  actus 
intelligendi,  tunc  illud  objectum 
quod  perfectius  relucet  in  specie, 
et  perfectius  esse  habet  in  intellec- 
tu  per  speciem,  perfectius  esset 
principium  causandi  actum  intel- 
ligendi,  quia  quanto  aliquod  acti- 


vum  vcrius  esse  habet,  tanto  est 
magis  activum;  sed  quidditas  ac- 
cidentis  verius  esse  habet  in  intel- 
lectu  per  speciem,  quam  quidditas 
substantise,  quia  forte  substantia 
non  intelligitur  per  speciem  pro- 
priam,  eo  quod  speciem  propriam 
non  facit  in  intellectu,  nec  in  sen- 
su.  Similiter  quidditas  substantiae 
materialis  verius  esse  habet  in  spe- 
cie  intelligibili,  quam  substantiae 
immaterialis,  qu?e  non  habet  pro- 
prium  phantasma  ;  ergo  actus  in- 
telligendi  accidentis  perfcctior  es- 
set,  quam  actus  intelligendi  sub- 
stantiae  materialis,  et  actus  intelli- 
gendi  substantise  materialis  per- 
fectior,  quam  actus  intelligondi 
substantise  immaterialis ,  et  sic 
respectu  nobilioris  objecti  esset 
imperfectior  actus  intelligendi. 

Prseterea,  secundum  quod  innui-  lo. 
tur  a  Philosoplio  2.  Metaph.  et  ex- 
pressius  ibidem  habetur  a  Com- 
mentatore,  difflcultas  in  cognos- 
cendo  res  materiales  est  ex  parte 
rerum  naturalium;  sed  hujus 
oppositumsequeretur,  si  objectum  pifficuitas 
materiale  concurreret  cum  intel- esrexparte 
lectu  ad  actum  intelligendi  sub-  '■^''"'"- 
stantiae  materialis,  quiaomne  acti- 
vum  natum  est  facere  de  se  actio- 
nemsibi  proportionatam  secundum 
virtutem  suam  :  unde  activum  per- 
fectius,  ut  calor  intensus  natus  est 
facere  actionem  calefaciendi  pro- 
portionatam  suae  virtuti,  et  calor 
parvus  et  remissus  in  objectum 
sibi  proportionatum,  natus  est  fa- 
cere  actionem  proportionatam  suae 
virtuti,  licet  non  ita  perfectam,  si- 
cutcalorintensus;  ergosiobjectum 
rei  sensibilis  concurrat  cum  intel- 
lectu  ad  actum  intelligendi,  ita  in 


174 


DOCTORIS 


Esse  abs- 
Iracluni  a 

singulari- 
1-us,  an 
activiim. 


11. 


Intelleclus 
est  causa 

totalis 

inteilectio- 

nis  sui. 


illud  objectum  aget  actionem  sibi 
proportionatam,  sicut  objectum 
nobilius  cum  intellectu  ;  igitur 
difiicultas  ad  cognoscendum  res 
materiales  cognitione  ejus  pro- 
portionata,  non  erit  ex  parte  re- 
rum ;  sed  intellectus  esset  sola 
causa  actus,  tnnc  posset  salvari 
quod  difflcultas  esset  ex  parte 
rerum,  quia  intellectus  non  potest 
cognoscere  rem  propter  mutabili- 
tatem  rei,  non  propter  imperfec- 
tionem  suam. 

Praeterea,  objectum  non  habet 
csse  in  specie,  nisi  esse  cognitum  in 
intellectu  :  hoc  esse,  aut  est  csse 
abstractum  a  singularibus,  nihil 
autem  secundum  tale  esse  est  prin- 
cipium  activumreaUs  operationis, 
quia  omne  tale  activum  est  singu- 
lare;  igitur  objectum  secundum 
cssc  quod  habet  in  specie,  non  vide- 
tur  quod  possit  esse  principium 
realis  operationis. 

Prscterea,  omne  agens  respectu 
duorum  effectuum,  quorum  unus 
est  nobilior  alio,  si  sit  totale  prin- 
cipium  activum  respectu  effectus 
nol)ilioris,  erit  multo  fortius  res- 
pectti  effectus  imperfectioris,  ut 
l)atet  de  Sole  producente  diversa 
animalia  exputrefactione,  quorum 
unumest  perfectius  alio  ;  et  ratio 
est,  quia  minor  virtus  requiritur 
ad  productionem  effectus  ignobi- 
lioris,  ct  quod  potest  in  majus,  po- 
test  in  minus ;  sed  anima  separata 
est  ^oquivoca  causa  respectu  intel- 
lectionis  sui  et  aliorum  sensibi- 
lium,  et  intellectio  sui  est  actus 
nobilior  intellectione  rei  materia- 
lis,  quia  objectum  est  nobilius  ; 
respectu  autem  intellectionis  sui 
cst  causa  effectiva  totalis,  quia  in 


SUBTILIS 

hac  intellectione  intellectus  et  ob- 
jectum  sunt  idem ;  ergo  respectu 
intellectionis  materialis  intellec- 
tus  est  totale  principium. 

Praeterea,  hic  arguitur  de  visione  si  esseniia 
beata  :  nam  si  ad  actum  videndi  ^cau^t'* 
beatificum  concurrit  intellectus  nlturaS 
beati,  et  objectum  ut  essentia  divi-  ^e^-a"! 
na,  sequitur  quod  essentia  divina 
necessario  habebit  actionem  ad  ex- 
tra.  Probatio,  omnis  actio  quse 
competit  Deo  prius  secundum  or- 
dinem,  quam  per  respectum  volun- 
tatis,  competit  sibi  ex  natura  rei 
et  ex  necessitate  ;  sed  essentia 
divina  ut  essentia,  est  objectum 
beatificum,  sic  autem  secundum 
respectum  prsecedit  seipsam,  ut 
volens  est ;  igitur  si  ut  objectum 
est  intellectionis  beatse,  concurrat 
ad  causandum  ipsam,  sequitur 
quod  necessario  causabit  ipsam. 
Conlirmatur  :  si  Angelus  videat 
Angelum,  si  objectum  concurrat 
ad  actum  intelligendi  causandum, 
Angelus  visus,  non  obstante  quod 
sit  intelligens  et  volens,  ut  tamen 
quoddam  ens  et  natura,  necessario 
concurreret  ad  illum  actum;  igitiir 
cum  Deus  consimiliter  non  solum 
ut  inteiligens  ct  volens,  sed  ut  na- 
tura,  sic  concurreret  ad  actum  vi- 
dendi,  necessario  causabit  illum 
actum  in  intellectu  Beati. 

Prsoterea,  si  in  cognitione  intui- 
tiva,  qua  anima  separata,  vel  An- 
gelus  videt  aliquod  singulare  prae- 
sens,  concurrunt  intellectus  possi- 
bilis  et  objectum  extra,  sequitur 
quod  non  sit  necessarium  ponerc 
intellectum  agcntem,  quia  actus 
intelligendi  perfectior  cst,  quam 
species  ;  si  igitur  ad  actum  intelli- 
gendi  causandum  sufiicit  intellec- 


C;OLLA.TIO  VIt[. 


175 


tus  cuni  objecto  materiali,  multo  ligi  formaliter,  quia  objectum  non 

fortius  sufficiet  cum  objecto  mate-  est  formaliter  actus   intelligendi ; 

riali  ad  causandum  speciem,  et  sic  ergo  formalitcr    per  objecta  non 

non  requiritur  intellectus  agens  ;  distinguuntur,    nec    materialiter ; 

unde  si  propter  translationem  de  certum  est  quod  matcria  activum 

ordine   materialis   ad    immateria-  est  subjectum,  in  quo  est,  quod  est 


le,  ibi  non  requiritur  intellectus 
ngens,  nec  oportebit  in  abstractio- 
ne  speciei,  cuni  intellectio  sit  ita 
immaterialis  sicut  species. 


SGHOLIUM. 

Scotus  in  hac  qujestione,  an  intellectus 
possibilis  sit  activus  necne,  problematicus 
est,  quodlib.  15.  ubi  a  n.  10.  solvit  argumenta 
pro  utraque  parte ;  argumenta  hic  posita, 
sunt  urgentissima,  quibus  in  particulari 
satistacere,  brevitas  instituti  non   peiinittit. 


COLLATIO     VTIL 

Uirum    aclus  inlcllifjendi  sit   ab  ohjcclo 
c/feclive  ? 

Doctores  citati  dispul,  prxcedenli. 

SGHOLIUM. 


anima. 

Similiter  operationis  manentis 
in  agente  non  est  aliquid  aliud, 
quod  est  finis  ejus,  prseter  usum, 
ex  9.  Metaph.  ergo  distinguuntur 
per  objecta  effective;  ergo  objecta 
efliciunt  in  intelloctu  actus  intelli- 
gendi  diversos  secundum  speciem, 
imprimendo  suas  similitudines. 

Dicitur  quod  nullo  illorum  mo- 
dorum  actus  distinguuntur  per 
objecta,  nec  in  aliquo  genere  cau- 
sae,  sed  tantum  manifestative :  nam 
cum  actus  intelligondi  assimilcn- 
tur  objectis,  et  non  potentia)  intcl- 
lectiva?,  ideo  distinctio  actuum 
magis  manifestatur  per  objecta, 
quamvis  effective  sint  actus  intel- 
ligendi  a  potentia  intellcctivasola. 

Contra,  eadem  causa  limitata,  et 

Probat   objectum   effective  concurrere   ad      cjusdem    rationis    non    potcst  esse 


actum,  quia  actus  distinguuntur  per  objecta 
non  formaliter,  materialiter,  aut  flnaliter. 
Respondet,  quod  tantum  manifostative  dis- 
tinguuntur.  Contra,  non  possunt  intellectio- 
tiones  diversse  specie  esse  a  sola  potentia 
intellectiva.  Respondet,  habere  divorsas  vir- 
tutes,  objectum  eam  determinare,  et  substan- 


cfiiciens  principium  effectivum 
respectu  diversorum  specificc  dis- 
tinctorum;  ergo  cum  diversorum 
objectorum  secundum  speciem  sint 
diversae  intellectiones  secundum 
speciem,  non  possunt  diversse  in- 


tiam  actus  esse  ab  ipsa,  et  determinationem  ab      tcllectiones  SCCUndum  spccicm  CSSe 


objecto.  Refutat  tria  dicta  huju^  responsionis 
clare  et  subtiliter,  quamvis  ipsam  replicam 
non  tanti  faciat  1.  d.  '.^.  q.  7.  n.  40.  ad  ter- 
tium  :  quia  Sol  multos  specie  diversos  effec- 
tus  efficit  ;  de  qao  otiam  hic  n.  7.  late  dispu- 
tat  a  n.  8.  si  intellectus  solus  producere  pos- 
set  ihfinitas  intellectiones  successive,  an 
inde  sequeretur  esse  infinitai  virtutis. 

Videtur  quod  sic  :  actus  distin- 
guuntur  per  ob;ecta  sua  ex  2.  de 
Anima  ;  hoc  autem  non  potest  intel- 


sola  potentia  effectiva  intellectiva, 
nisi  concurrant  effective  objecta 
distincta  secundum  speciem. 

Dicitur  ad  hoc,  quod  potcntia  ^ 
intellectiva  ex  sua  dignitate  et  Responsio. 
perfectione  activa  habet  diversas 
virtutes,  per  quas  potest  in  di- 
versas  operationes  secundum  spe- 
ciem  ;  et  objectum,  licet  non  cau- 
set  effective  actum   intellectus  in 


176 


DOGTORIS  SUBTILIS 


potentia  intellectiva,  tamen  de- 
terminat  intellectum,  qui  est  po- 
tentia  indeterminata  omnino  ad 
hunc  actum,  vel  ad  illum,  ideo  in- 
tellectus  per  hoc  quod  habet  divcr- 
sas  virtutes,  et  per  hoc  quod  ob- 
jecta  diversa  determinant,  potest 
elicere  intellectiones  distinctas  se- 
cundum  speciem ,  ut  sic  solus 
intellectus  facit  ad  causalitatem 
actus,  quantum  ad  differentiam 
actus,  sed  objectum  quantum  ad 
determinationem  actus,  ut  actum 
determinat,  tamen  potentia  inde- 
terminata  de  se  determinata  ab 
objecto  eliciat. 
Repiica.  Contra  hoc  quod  dicitur,  quod 
^*  objectum  determinat  potentiam  ad 
actum,  ex  hoc  sequitur  proposi- 
tum,  quia  quidquid  cst  inintellcctu 
imprcssive  ab  alio,  est  vel  species, 
vel  actus,  vel  habitus.  Si  igitur 
objectum  efFectivc  determinat  in- 
tcllectum,  illudimpressum  in  intel- 
lectu  quod  ipsum  determinat  ad 
actum,  erit  vel  species,  vcl  habi- 
tus,  vcl  actus,  et  tunc  sequitur  pro- 
positum  dupliciter. 
.  ..  Primo,  quod  tale  non  sit  species, 

Si  obiec-  ^-  .        .  • 

tiun  (le-    fniia  ante  talcm  determmationem 

torminat     .     ,     ,,        ,  .  .  •       •• 

inieiiec-  intcllcctus,  spccies  imprimitur  m 
'acuunT'  qua  objectum  relucct,  quod  poni- 
tur  potcntiam  intellectivam  deter- 
minarc  ;  nec  habitus,  quia  liujus 
dctcrminatio  potest  pr?ocedere  ac- 
tum  intcUigcndi,  ct  habitus  causa- 
tus  ex  aotu  intclligendi  sequitur 
actum  ;  crgo  relinquitur,  quod 
illud  impressum  sit  actus  intcUi- 
gcndi. 

Sccundo  sequitur  propositum, 
quia  cum  liujusmodi  determi- 
natio  intellectus  non  potost  in  ac- 
tum  intclligcndi,    nisi   inquantum 


4. 
Divert 
virtutel 


determinatur  ab  objecto;  igitur 
intellectus  non  sufficit  ad  causan- 
dum  actum  intelligendi  sine  actio- 
nc  objecti  in  intellectum ;  ergo 
concurrit  objectum  ad  causandum 
actum  intelligendi,  quia  determi- 
natio  actus  concurrit  ad  elicien- 
dum  actum,  cum  intellectus  (in- 
quantum  sic  determinatur)  actum 
eliciat,  et  sic  liabetur  propositum, 
quia  actus  intelligendinonfitasola 
potentia  inteilectiva  effective. 

Contra  hoc,  quod  secundo  dici- 
tur,  quod  intellectus  habet  diver-  -.^YlieSx 
sas  virtutesad  causandum  diversas  ^""^^  '^'^'"l 

sss  potel 

operationes  secundum  speciem.  ti^e- 
Nam  sive  potentia  animse  ponatur 
esscntia  animse,  sive  absolutum 
additum  per  hoc,  quod  anima  ha- 
bct  virtutes  respectu  diversarum 
operationum  secundum  speciem, 
habet  diversas  potestates,  aliter 
enim  intcUectus,  et  voluntas  non 
esscnt  divcrsre  potentise;  ergo  si 
intellcctus  habeat  virtutes  diver- 
sas  respectu  diversarum  operatio- 
num  secundum  specicm,  sequitur 
quod  intellectus  sit  plures  poten- 
tise. 

Contra  hoc,  quod  tertio  dicitur,  Abeoderj 
quod    intellectus    causat   substan- subsian 

'  et  clctei 

tiam   actus,  et  obiectum  dctcrmi- minatio, 

.  ,  ...      quo  coUa 

nationem  in  actum,  quoniam  hicG.  num.f 
actus,  ut  hic  actus,  quo  attingitur 
objectum,  determinatus  est;  ergo 
quod  habct  sufficientem  causalita- 
tcm  rcspectu  substantifie  istius  ac- 
tus,  habet  ctiam  sufhcicntem  cau- 
saUtatem  rcspectu  dctcrminationis 
in  isto  actu  ;  si  igitur  solus  intcl- 
lectus  sit  per  se  causa  substantia) 
illius  actus,  sequitur  quod  solus 
intcUectus  sit  causa  dctcrminatio- 
nis  illius  actus.  Unde  ab  eodem  est 


COLIATIO   VIII. 


!77 


0. 


actus  secundum  substantiani,  ot 
secunduni  deterniinationem  illius. 
Ad  primum  istorumdicitur,  quod 
illiul  impressum  ab  objecto  in  in- 
tellectu,  quo  intellectus  determina- 
tur  ad  actum  determinatum  eli- 
ciendum,  non  est  species,  nec  habi- 
tus,  nec  actus,  sed  est  sola  passio 
de  genere  Passionis,  qua  intellec- 
tiva  potentia  inclinaturab  objecto, 
ad  actum  determinatum,  sicut  in- 
tellifjerc  non  est  aliqnid  absolutum, 
sedactio  qua^dam,  vel  passio  sim- 
plex,  qUcX3  est  actus  perfecti. 

,\j  actio-       Contra,     Philosophus  5.  Phifsic. 

tinotus.  probat  per  plures  i-ationes  ex  m- 
tentione,  quod  ad  actionem  non 
est  motus,  neque  ad  passionem; 
ergo  impossibile  est,  utmotus  (juo 
intellectus  mutatur  ab  A,  esse  in- 
determinato  ad  csne  determinatnm 
per  actionem  objecti  determinan- 
tis  effective,  terminetur  ad  solam 
passionem. 

xihii  mo-      Prseterea,   quidquid  ])atitur  rea- 

veliir  se-        .  i  j.  i 

cuniuni    liter,    patitur    secundum   aliquam 

iiotuui  ne-   „  .  1  •        •  1  .  • 

ue  paiiiur  lormam,  quod  enim  aliquid  patia- 
aSoaem.  tur,  et  tamen  quodnihil  absolutum 
in  passo  relinqnatur,  est  opposi- 
tum  in  adjecto  :  nnde  sicut  nihil 
movetur  secundum  motum,  sed  se- 
cundum  aliquam  formam,  secnn- 
dum  quam  movetui',  ita  nihil  pati- 
tur  secundum  passionem,  sed  se- 
cundum  aliam  formam,  secundum 
quam  patitur  ;  ergo  si  intellectus 
patiatur  ab  objecto  per  hoc,  quod 
ab  ipso  determinatur,  oportet  ut 
aliam  formam  imprimat,  secun- 
dum  quam  patiatur. 

Prseterea,  nihil  potest  esse  prin- 
cipium  et  ratio  formalis  operandi, 
nisi  aliqua  forma  absoluta,  et  non 
sola  passio  :  non  enim  per  solam 

■lom.  V. 


passionem,  ut  per  principium  et 
rationem  formalem,  dicituraliquid 
agere,  sed  secundum  dictam  res- 
ponsionem  intellectus  non  potest 
agere,  nisi  inquantum  ab  objecto 
determinatur;  ergo  illud  per  quod 
intellectus  sic  determinatur,  non 
potest  esse  sohi  passio,  sed  aliqua 
forma  absoluta. 

Praeterea,  posita  causa  sufficien- 
ti  et  naturali,  et  materia  circa 
quam  agit,  si  habeat  operationem 
transeuntem,  potest  agerc  cir- 
cumscripto  quocumque  alio,  aliter 
enim  non  esset  causa.  Si  igitur 
intellectus  sit  sufficiens  causa  et 
totalis  respectu  intellectionis,  cnm 
ipse  sit  causa  naturaliter  agens, 
et  non  libere,  circsumscripta  deter- 
minatione,  et  quocumque  alio, 
adhuc  poterit  agere  ;  ergo  intellec- 
tus  ageret.  licet  ab  objecto  non 
determinetur  ad  intelligendum. 

Vel  sub  alia  forma  sic  :   intellec-  inteiiectus 
tus  aut  habet  totam  causalitatem  imSJei-e 
respectu  intellectionis,  aut  non  :  si  ^ofs^nou' 
nontofam  causalitatem  liabet,  ha-  actmua. 
betur  propositum,quodactus  intel- 
ligendi  non  sit  a  sola  potentia  in- 
tellectiva.  Si  vero  intellectus  habet 
totam  causalitatem  respectu  intel- 
lectionis,  cum  posita  tota  causali- 
tate,  effectus  naturaliter  causandi, 
ponitur    effectus,     sequitur    quod 
intellectus    sine   objecto,    et   sine 
determinatione   facta  ab   objecto, 
intelligereposset. 

Aliter  dicebatur  ad  rationem  su-       6. 
perius    factam,    quod   alio    modo  poSf 
determinatur    potentia    activa    et  CL-IrT, 
potentia  passiva   :   nam    potentia  .""^^° ""'' 

^  *•  i  impresso. 

passiva  est  potentia  contradictio- 
nis,  et  non  determinatur  ad  aliquem 
actum  secundum,  nisi  per  aliquam 

12 


178 


DOGTOUIS  SUHTILIS 


7. 


formam  quse  sit  principium  actus 
secundi  sibi  impressam,  ut  lignum 
non  doterminatur  ad  calefacien- 
dum,  nisi  per  calorem  sibi  impres- 
sum  :  sed  potentia  activa  ad  lioc 
quod  determinetur  ad  agendum, 
non  requirit  quod  aliquid  sibi  im- 
primatur,  sed  sufrtcit  sola  approxi- 
matio  materioB,  circa  quam  agit  : 
Iioc  patet  9.  Meiaph.  ubi  probat  Phi- 
losophus,  quod  ad  hoc,  quodpoten- 
tia  naturalis  exeat  in  actum,  non 
requiritur  nisi  quodsit  approxima- 
tum  passum,  itaquodhocsitnatum 
agere  et  illud  pati,  et  non  quod  ali- 
quid  sit  potentise  activfe  impres- 
sum,  et  ideo  secundum  prsedictam 
opinionem,  potentiaintellectiva  ad 
hoc  quod  determinetur  ad  certum 
actum  eliciendum,  non  requiritur 
quod  aliquid  sibi  imprimatur,  sed 
sufflcit  sola  exhibitio  objecti,  in 
({uod  per.actum  suum  tendit.  Ratio 
igitur  superius  facta  falsum  sup- 
ponit,  quod  objoctum  effective  de- 
terminat  intellectum,  et  ideo  non 
imprimit  objectum  aliquid  intel- 
lectui,  nec  actum,  necspeciem,  nec 
liabitum,  sed  intellectus  in  seipso 
causat  actum  intelligendi. 

Sed  tunc  restat  respondere  ad 
unam  rationem  prius  factam,  quan- 
do  arguitur  quod  causa  unius  ra- 
tionis  non  potest  esse  principium 
sufiiciens  respectu  diversarum 
operationum  distinctarum  specie. 
Ad  quod  dicitur,  quod  hoc  verum 
est  de  causa  univoca,  sed  non  de 
causa  sequivoca,  quae  ])er  exhibi- 
tionem  diversorum  objectonnu 
causat  diversas  operationes  specie 
distinctas,  ut  Sol  constriugit  lu- 
tum,  et  dissolvit  glaciem  :  intellec- 
tus    vero  cst   causa   nMjuivoca,  et 


aliquo  modo  limitata  rcspectu  in- 
tellectionnm,  et  ideo  per  conformi- 
tatem  ad  diversa  objecta,  potest 
sua  causalitate  diversas  intellectio- 
nes  causare. 

Sed  contra   hoc    ar2"uitur;  quia     p^ssq] 
posse  producere  duas  intellectio- .  miii.iias' 

,  1   •        1  •        1 .       inlellectio-l 

nes  duorum  objectorum  specie  dis-  nes,  an 
tinctorumest  majoris  perfectionis,  f.mi!rtemTi| 
quam  posse  producere  unam  ista-  p"'^"^'"- 
rum  tantum:  sicut  posse  producere 
duas  species,  etduos  effectus  specie 
distinctos,  majoris  perfectionis 
est,  (juam  producere  unum  isto- 
riim;  aliter  enim  habens  virtutem 
ad  producendum  unum  istorum, 
tantum  haberetvirtutem  ad  produ- 
cendum  ambos,  quod  falsum  est; 
et  eadem  ratione  posse  producere 
tres  intellectiones,  majoris  perfec- 
tionis  est,  quam  producere  duas. 
Cumigitur  intellectiones  possint 
invicem  succedere  in  inflnitum,  si 
intellectus  habet  virtutem  activam 
sufficientem  respectu  unius  intel- 
lectionis,  habebit  virtutem  causan- 
di  infinitas  intellectiones  successi- 
ve,  sed  hocest  infinitae  perfectionis 
ut  probatum  est,  cum  posse  in  tres 
intellectiones  successive  sit  majo- 
T*is  perfectionis,  quam  posse  in 
duas,  et  ita  posse  in  infinitas  suc- 
cessive  erit  infinitae  perfectionis; 
igitur  intellectus  erit  infinitae  i^er- 
fectionis,  et  infiniti  vigoris,  quod 
est  impossibile. 

Ad  hanc  rationem  dicebatur,  pri-  ». 
mo  ostendcndo  quod  haec  ratio  non 
magis  concludit  contra  opinionem 
l)onentem,  quod  intellectus  sit  to- 
talis  causa  intellectionis,  quam 
contra  aliam  opinionem  poncntem, 
(luod  non  sit  tota  causa  intellec- 
t;onis,   sed  partialis,   quac  cum  ob- 


COLLATIO  VIII. 


170 


jccto  concnrrit  ad  cfiiciondnin  ac-  cieni  possot  aliam  in  infinitum  pro- 

tum  intolligendi  ;  quoniam   causa-  ducere;  hoc  tamen  supposito,  ulto- 

litas  ot  actualitas   partialis,   qua  rius  dicitur  ad  rationem,  quod  pos- 

intelloctus    cum    duobus    objectis  se  producere  hanc  intellectionem 

specie  distinctis  potest  producero  et     illam,     est   majoris    virtutis, 

diversas  intellectiones  specie  dis-  quam  producere  unam  tantum,  ot 


tinctas,  est  majoris  perfectionis 
et  virtutis  in  intollectu,  quam  cau- 
salitas  partialis,  qua  cum  uno  ob- 
jecto  potest   in  unam   intellectio- 


hoc,  quia  istse  intellectiones  sunt 
infoquales,  et  una  est  nobilior, 
quse  erit  respectu  nobilioris  objoc- 
ti,  cujus  cognoscibilitas  non  exco- 


nem  secundum  speciem.   Probatur     dit   virtutom    intellectus;  sod    sic 


hoc,  sicut  ipsi  probant,  quia  alitor 
habens  causalitatom  partialem  res- 
pectu  unius  intellectionis  tantum, 
haberet  causalitatem  partialem 
respoctu  duarum  intellectionum 
specie  distinctarum;  et  hoc  etiam 
patet  esseverum,  cum  intellectus 
majorem  visum,  et  majorem  vir- 
tutem  habet  ad  intelligendum  ma- 
jus  intelligibile,  ut  substantiamde- 
terminatam,  quam  ad  intelligen- 
dum  minus  intelligibile,  et  majoris 
difficultatis  est  ad  cognoscendum 
majus  intelligibile,  quam  minus. 
Haec  autem  difficultas  non  est  ex 
parte  intelligibilium,  quia  unum 
objectum,  quantum  est  do  se,  na- 
tum  est  imprimere  et  agore  cum 
intellectu,  sicut  aliud;  igitur  se- 
cundum  deductionem  rationis  \)vvc- 
dictae  posse  successive  in  infinitas 
intellectiones  secundum  speciom, 
sicut  causa  partialis  concludit  in 
intolloctu  infinitatem  virtutis. 

Ad  rationem  in  se  dicebatur, 
quod  ratio  supponit,  quod  potest 
esse  processus  in  infinitum  in  spe- 
ciebus  et  objectis  distinctis  sccun- 
dum  speciem,  rospectu  quorum 
possunt  esso  intellectiones  infini- 
tfc  distinctse  secundum  speciem. 
Hoc  autem  suppositum  dubiumest 
valde,  an  Deus  super  omnem  spe- 


procedendo  in  infinitumin  objecto, 
secundum  speciem  ot  intoliectio- 
nem,  ultimo  erit  devenire  ad  ali- 
quod  objoctum  adsequatum  virtuti 
intollectus,  cujus  cognoscibilitas 
adfequat  virtutem  cognitivam  in- 
tollectus,  quod  etiam  natum  est  ab 
inteilectu  cognosci,  quantum  cog- 
noscibile  est.  Et  circa  illud  objoc- 
tum  inteiiectus  natus  ost  ha- 
bere  actum  inteiligondi  porfec- 
tum  quem  habero  potest,  et  si 
tunc  producatur  aliqua  spocies 
nobiiior,  quse  excedit  virtutem 
cognitivam  inteiiectus,  circa  illud 
objoctum  inteiiectus  non  hal)ebit 
perfectiorom  actum  cognoscendi, 
et  tandem  ascendondo  iiabobit  ac- 
tum  imperfectiorem  cognoscendi, 
et  minus  intonsum  circa  objoctum 
nobiiius,  quam  circa  objectum  ad?e- 
quatum  sibi;  et  tunc  posse  produ- 
cere  aiiam  inteilectionem  imper- 
fectiorem  et  perfectiorem  circa 
objectum  sibi  adsequatum,  nonost 
majoris  virtutis  producero  iliam 
inteiioctionem  perfectiorem  tan- 
tum,  quia  per  eamdem  virtutem  in 
summo,  per  quam  potest  in  ac- 
tum  porfectiorem,  potest  etiam  in 
actum  imperfectiorem  circa  nobi- 
lius  ol3Jectum,  quod  excedit  virtu- 
tem  inteiloctus  cognitivam. 


180  DOCTOKIS  SLBTiLIS 

Contra  :  fiat  ratio  pra^dicta  non 


10. 
Posse 

producere  de  insequaUtato  objcctoriim  et   in- 

infinitas  ' 

inteiiectio-  tellectioniim,    sed    de    plurautate 

ues  a-qua-     .     ■     , ,        ■  .  i 

]es,  an  mtellectionum  secundum  speciem, 
iniimfatMii  quanivis  essent  Dequales  et  objecta 
potentKu.   ^q,|,^i[g^  gj(j  posse  produccre  duas 

intellectiones  ?equales  secundum 
speciem  majoris  virtutis  est,  quam 
posse  producere  unam  tantum;  er- 
go  posse  producere  infinitas  intel- 
lectiones  diversas  secundum  spe- 
ciem  etiam  aHjuales,  erit  infinitae 
perfectionis  et  virtutis;  sed  hoc 
posse  convenit  intellectui,  si  sit 
sufficiens  causa  respectu  intellec- 
tionis  cujuslibet  objecti;  ergo  ut 
prius  sequitur  tniod  intellectus  sit 
inflnitus  in  vigore. 

Prseterea,  quod  dicitur,  quod  du- 
bium  est  de  processu  in  infinitum 
in  productione  specierum,  lioc  niliil 
facitad  propositum,  (juia  sive  pos- 
sibile  hoc  sit,  sive  impossibile, 
ratio  sequaliter  concludit ;  quia  si 
ponatur  per  imi)ossibih',  quod  su- 
per  quamcumque  speciem  posset 
produci  alia  in  infinitum,  et  quod 
solus  intellectus  causet  intellectio- 
nem,  cum  omnc  producibile  i^ossit 
ab  intellectu  cognosci,  ct  posse 
cognoscere  plura  objccta  secun- 
dum  speciem  sit  majoris  virtutis 
in  intellectu,  etiam  successive, 
quam  posse  cognosccrc  pauciora, 
sequitur  secundum  rationem  prio- 
rem,  (juod  intcUectus  sit  infinitus 
in  vigore;  scd  hoc  impossibile  non 
sequitur  propter  propositum  hoc, 
((uo  i)onitur  processus  in  infinitum 
in  speciebus  rcrum,  (juia  ctsi  lioc 
vcrum  cssct,  quod  cssent  species 
infinitfc,  adhuc  cum  hoc  essct  una 
spccics  limitata,  sicut  modo  cst 
int(dlcctus   cjus,   esset    linitus    in 


lis. 


il. 


perfectione;  ergo  illud  impossibilc 
sequitur  cx  hoc,  quod  ponitur  in- 
tellectus  activus  sufflciens  ad  cau- 
sandum    intellectionem.     Unde   ct      ^''^«^ 

arguere  ■.•\ 

Pliilosophusaliquando  in  arguendo  .position 

^  *  impossi!  :- 

sup[)onit  impossibile,  dum  tamen 
cx  impossibili  non  sequatur  imi)os- 
sil)ilc,  ut  probando  quod  tempus 
non  sit  motus  c<jeli,  arguit  quod 
tunc,  si  plurcs  cssent  motus  ccjeli, 
plura  essent  tem])ora,  cum  tamen 
antecedens  sit  impossibile  apud 
cum. 

Similiter  Augustinus  probando 
quod  innascibilitas  et  paternitas 
non  sint  eadcm  notiO;  arguit  quod 
si  Pater  esset  ab  alio  in  Divinis, 
adhuc  essct  Patcr,  et  non  innasci- 
bilis. 

Ad  primumhorum  dicitur,  quod 
si  essent  a^quales  species  in  pcr- 
fcctione,tunc  posse  producere  duo, 
non  essct  majoris  perfcctionis,  sive 
virtutis  quam  posse  producere 
unam,  sicut  nec  successive  produ- 
cei^c  duo  individua  arguit  majo- 
rem  perfectionem  intensivam, 
(jiiam  posse  producere  unum  in- 
dividuum,  imo  tunc  per  eamdem 
virtutem,  per  quam  ratio,  velcau- 
sa  potest  producere  unamet  aliam. 

Contra  :  si  esset  aliqua  causa, 
qu£ie  habcret  formaliter  causalita- 
tcs  inflnitarum  causarum  univo- 
carum  cequalium  in  pei^fectione, 
illa  csset  inflnita  ;  ergo  cum  habcre 
causalitatem  alicujus  virtualiter, 
sicut  habct  causa  aMjuivoca,  sit 
jxM^fcctius  haberc  causalitatem 
(juam  habere  formaliter,  sequitur 
(juod  causa  a^quivoca  virtualiter 
habens  causalitatcm  rcspectu  in- 
rtnitorum  cifectuum  sj)ecie  dillc- 
rcntium,  licct  essentialium,  sit  in- 


COLLATIO  IX. 


181 


-  1?. 


Ohjeftnni 
socnii(liiin 

PllilOf.O- 

pliuni  psse 
aclivum. 


linitpo  pcrfcctionis  intcnsivc;  igi- 
tur  si  intellcctus  habcat  causalita- 
tcm  respectu  intellectionum  infl- 
nitarum  specic  aequalium  in  pcr- 
fcctione,  crit  infinitus  in  perfcc- 
tione. 

Praeterca,  si  possc  producerc 
(luas  spccies  in  pcrfectione  non  sit 
majoris  virtutis,  quam  produccrc 
unam,  tunc  habcns  virtutcm  ad 
producendum  unam,  haberet  virtu- 
tcm  ad  producendum  duas,  et  sic 
cum  una  species  habcat  virtutem 
ad  producendum  individuum  spe- 
ciei  sua3,  sequitur  quod  unaquse- 
que  species  possit  producere  aliam 
indiffcrcnter,   quod  falsum  est. 

Ad  primum,  quod  si  omnes  spe- 
cics  esscnt  sequaics  in  perfectionc, 
sicut  individua  unius  spcciei,  tunc 
illa  causa  qufc  includct  formaliter 
causalitates  omnium,  non  esset  in- 
flnita  intensivc,  sed  solum  exten- 
sive.  Si  enim  esset  infinita  intensi- 
ve,  nccessario  perfcctio  unius  spe- 
cieiesset  major,  quam  perfectio  al- 
terius. 

Ad  primum  principale  arguitur 
per  Philosophum  7.  Mntaph.  uhi\i\\t, 
quod  principium  omnium  in  syllo- 

gismis  practicis,  cst  quod  quid  Cftt,  c.r 

quo  fiunt  s\jUof)ismi.  Undc  ait  ibi,  quod 
sicut  eorum  qua^  flunt  a  natura,  est 
potentia  in  spermate,  per  quam  flt 
aliquid  simile,  sic  eorum  qure  flunt 
ab  arte,  est  principium  rci  factfc, 
ut  conclusiones  practica?  rcducan- 
tur  in  principia,  et  principium, 
quod  quid  csf  :  scd  quod  quid  csl,  ob- 
jectum  est  intellectus;  ergo  objec- 
tum  intellectus  cst  i)rincipium  ac- 
tivum  eorum,  qu?e  flunt  ab  artc, 
quorumcumque  specics  cst  in  ani- 
ma  ;  spcciem  autem  dico  quod  quid 


crai  mc  cujuscumquc,  et  illud,  ([uod 
quid  emt  csse  rci  artiflcialis  in  ani- 
ma  dicit  esse  principium  activum 
cognitionis  factiva^,  sive  artiflcia- 
lis,  propter  quod  etiam  princi- 
])ium  dicit  in  artiflcialibus,  siuiilc 
fil  a  siuiili. 

Undc  concUidit,  quod  si  sanitas 
flt  ab  arte,  tunc  species  quao 
est  ab  anima,  est  faciens,  un- 
de  inchoatur  motus  sanandi.  Et 
sicdicit,  quod  accidit  sanitatem 
cx  sanitate  fleri,  quia  cx  sanita- 
te  in  anima  flt  sanitas  in  re  cx- 
tra  :  si  autem  solus  intcUectus 
essct  principium  activum  cogni- 
tionis  artiflciaUs,  tunc  in  artiflcia- 
libus  nuUo  modo  flcrct  similc  ex 
simiU,  nec  ex  domo  in  anima  flerct 
domus  extra,  sed  ex  solo  intcllec- 
tu,  qui  non  magis  assimilatur  do- 
mui  quam  sanitati. 

SCHOLIUNr.  •    "• 

Resoliitio  Doctoris,  in  liac  coUationo  lia- 
bctur,  l.  d,  3.  qufcst.  7.  num.  3.  et  20.  ubi 
auctoritatibus  et  rationibus  probat  speciem 
essc  concausam  intoUectionis,  et  declarat, 
quomodo  ips<e  et  intellectus  sint  caus;ie  su- 
bordinat;e,  et  solvit  argumenta  in  contra- 
rium,  n.  ii.  et  iO.  vide  ipsum  ad  idem  2.d. 
3.  q.  S.  n.  S. 


COLLATIO     IX. 

(Iruui  iuleltcctus,  circumscripto  omni  ac- 
tu  rohinlatis,  possil  asscntirc  omni 
pcr  sc  scihili  ? 

Alcns.  3.  part.  qu.rsl.  80.  memhr.  1.  D.  Thom.  3. 
)).  q.  24.  art.  2.  et  2.  2.  q.'i.  art.2.  D.non;ivcn.  3. 
d.  23.  art.  1.  q.  2.  Rich.  art.  (j.  q.  1.  Suar,  3. 
])arl.  lom.  i.q.  7.  n?.  art.  3.  Vasq.  \.2.q\iTst. 
18G.  cap.  2.  Scot.  3.  d.  25.  qxurst.  2. 

Licitur,  quod  omni  per  se  scibili 
a  nobis  in  via  potest  intcUectus  as- 


Sanitas  iit 
ex  sanitate, 

ot  doimis 
ad  extra  a 

ilonio  ad 
intra. 


182 


DOCTOUIS  SUBTILIS 


scntire  circiimscripto  impcrio  vo- 
luntatis,  non  tamen  omni  scibili 
in  se. 

Primum  probatur  per  hoc,  quod 
omnis  potentia  habet  in  se  suam 
operationem,  quae  est  salus  et  per- 
fectio  ejus,  circumscripto  quocum- 
(|ue  alio,  quod  non  facit  ad  suam 
operationem  :  sed  ostenso  aliquo 
scibili  a  nobis  ipsi  intellectui,  as- 
sentire  veritati  illius,  et  intelligere 
veritatem  illius  scibilis,  est  opera- 
tio  intellectus,  quse  est  salus  et 
pcrfectio  ejus,  ad  esse  cujusmodi 
operationis  nihil  facit  actus  vo- 
luntatis  ;  tum,  quia  non  est  in  vo- 
luntate  nostra,  quin  visis  tanga- 
mur;  tum,  quia  actus  intelligendi 
prior  est  actu  voluntatis,  et  pri- 
mum  non  depcndet  a  posteriori; 
erg'o  circumscripto  omni  actu  vo- 
luntatis,  intellectus  potest  dc  se 
assentire  omni  scil)ili  ab  alio. 

Non  tamen  omni  scibili  in  se, 
quia  creditum,  aut  Deum  esse  tri- 
num  ct  unum,  est  scibile  in  se,  et 
tamcn  ei  non  assentit  intellectus, 
nisi  concurrat  actus  voluntatis, 
(|uia  secundum  Augustinum  cceiera 
polest  quis  nolcns,  credere  vero  non  nisi 
volens. 

Contra  arguitur,  probando  quod 

cuilibet  scibili  ctiam  credito,  po- 

test  intellectus  assentire  sine  im- 

perio  voluntatis,    ita    quod   si  est 

scibilc   in   se,   quod    sit   scibile  a 

^,^3,,    nobis.    Et    arguitur     sic  :    omnis 

requTratni-  compositlo   cujus  tcrmiui  possunt 

?untatin  apprehendi    ab    intellectu,    si    est 

scibilis  in  se,  estscibilis  intellectui : 

sed  hujusmodi  complexionis  Dcum 

esse  irinum,     termini    possunt    aj)- 

prcliondi    ab    intellectu     nostro ; 


ergo  talis  complexio  scibilis  est  ab 
intellectu  nostro. 

Dicitur,  quod  major  vera  est,  2. 
si  termini  complexionis  possint 
apprehendi  ab  intellectu  secundum 
suas  rationes  quidditativas,  tunc 
enim  complexio  potest  sciri  ab  eo- 
dem  intellectu  :  sed  quando  termi- 
ni  solum  apprehenduntur  in  genera- 
li,  non  oportct,  sic  vero  solum  ap- 
prehenditur  Deus  in  via  a  nobis, 
non  secundum  suam  essentiam,  ut 
est  hsec  essentia  in  se,  sed  solum 
secundum  generales  rationes  attri- 
butorum. 

Contra  :  major  i^robatur  genera- 
liter,  sic  arguendo  :  omnis  propo- 
sitio  constituta  ex  terminis  in  ge- 
neralicognitis,  scibilis  est  ab  intel- 
lectu  apprehendere  illos  terminos 
in  generali,  ut  sunt  extrema  illius 
propositionis  ;  sed  liaec,  Dcus  est  tri-  propositiil 
nus,  cst  hujusmodi  propositio  cons-  abSeii«l 
tituta  ex  terminis  in  generali  co-  ^J;e,|Hul 
gnitis ;  ergo  est  scibilis  a  nobis  in  te''"»n«| 
generali  ab  intellectu  nostro  in  ge- 
nerali  apprehendente  illos  termi- 
nos,  ut  sunt  extrema  illius  com- 
plexionis.  Major  sic  probatur  : 
Nam  talis  propositio,  aut  est  im- 
mediata,  aut  mediata  :  si  est  imme- 
diata;  ergo  scibilis  est  ab  intel- 
lectu  ai)i)rehendente  terminos  il- 
los  confuse,  et  in  generali,  ut  sunt  ' 
tcrmini  illius  propositionis.  Si  est 
mediata;  ergo  medium  habetinter 
extrema,  sed  si  extrema  appre- 
hendi  possunt  ab  aliquo  intellec- 
tu,  et  medium  inter  illa  potest 
apprehendi,  de  quo  medio  quae- 
rcn(him  est  sicut  prius,  aut  est  im- 
HKMliata  i^ropositio,  aut  mediata. 
Si  immcdiata;  ergo  scibilis  cst  ab 
inteUectu     apprehendente    termi- 


COLLATIO  X. 


183 


nos  :  si  mcdiala;  orgo  liabet  me- 
dium,  et  sic  usque  ad  aliquod  im- 
mediatum  })rincii)ium  deveniatur ; 
ergo  omnis  complexio  cujus  ter- 
mini  in  generali  a[)prehendentur 
ab  intellectu  aliquo,  scibilis  est  ab 
eodem  intellectu. 
3.  Aliter  vero    potest  sic   formari 

ratio  :  omnis  complexio  scibilis  ex 
terminis  confuse  cognitis  scibilis 
cst  ab  intellectu  confuso  apprehen- 
dente  terminos  :  sed  hsec  Deus  est 
/rmHsscil)ilis  est  ex  terminis  confu- 
se  cognitis  ;  ergo  scibilis  cst  a  no- 
bis  apprehendcntibus  confuse  ter- 
minos.  Si  vero  istius  syllogismi 
concedatur  major,  ct  negatur  mi- 
nor. 
Compiexio  Contra;  omnis  complexio  neccs- 
tmnhis  saria  cx  tcrminis  confusecognitis. 


nece.-sana 
ex  I 

fiogniUs!    scibilis  est   ab   intellcctu  confusc 

est  scibiiis. 


apprehcndcnte  terminos  :  sed  hsec, 
Dem  esl  trinus,  nccessaria  est  ex 
terminis  confuse  cognitis,  quia 
est  aliqua,  vel  est  ut  sic,  et  non 
contingens  ;  ergo  nccessaria ;  er- 
go  hsec,  Deus  est  trinus,  scibilis  est 
ex  terminis  cognitis.  Major  pro- 
batur  ut  prius  :  quia  omnis  com- 
plexio  necessaria  cx  terminis 
confuse  cognitis  est  immediata, 
aut  mediata,  sicut  prius  argumcn- 
tatum  est. 

SGHOLIUM. 

Resolutio  hujus  coUationis  habetur  apud 
Doctorem  3.  dist.  25.  qua^st.  2.  num.  2.  neni- 
pe  non  requiri  actum  positivum  voluntatis, 
ut  intellectus  assensum  pra;beat,  etiam  cre- 
ditis,  sed  sufficere  quod  non  contra  moveat; 
quodbene  conflrmat  hivc  coUatioobjectionem 
adversariorum  contra  hoc  ex  Tridentino,  et 
Araus.  solvi  in  Scholio  quiest.  2. 


COLLATTO     X. 

Utrum  ad  hoc,  qnod  inlellectus  assentiat 
alicui  vero,  refpiiratnr  aliquod  lumen 
infiisum  ? 

Alens.  3.  imrt.  qu/pst.2.  membr.  3.  D.  Thom.  t. 
p.  q.  12.  art.  4.  et^.  85.  art.  1.  Scot.  3.  d.  23. 
et  2/i.  et  quocU.  \\.  ot  \.  d.  2.  q.  7.  et  2.  d.  3. 
q.9. 

SGHOLIU^L 

Etsi  titulus  universaliter  quarat  de  omni 
vero,  collatio  tantiim  agit  de  vero  mysterii 
Trinitatis:  rationes  htc  adducta»  bene  probant 
nos  posse  assentiri  huic  veronaturaliter,  sod 
non  possumus  naturaliter  demonstrare  Tri- 
nitatem.  Rationes  hlc  positix),  tam  istso  quam 
aliae  urgentiores  Doctoris,  1.  dist.  2.  quasst.T. 
a  num.  '^.  adeo  premunt,  ut  quidam  recen- 
tiores  dixerint  Doctorem  intendisse  demons- 
trare  Trinitatem,  qnam  tamen  ipse  clare  do- 
cet  indemonstrabilem  2.  dist.  3.  qurest.  9.  et 
lalius  quodlib.  14.  a  num,  9,  tam  a  priori 
quam  a  posteriori  ;  voluit  ergo  per  h»c  suo 
felicissimo  ingenio,  supposita  fide  hujus 
mysterii,  ostendere  quam  sit  evidenter  cre- 
dibile,  et  lumini  natur;p,  (ut  videtur)  conso- 
num,  esto  demonstrari  non  possit.  Quare 
autem  non  possit  intellectus  creatus  cognos- 
cere  Deum  distincte,  unum  vel  trinum,  va- 
rii  varie  sentiunt,  Doctor  tenet  repugnare 
essentiam  Dei,  qua  talis,  movereintellectum 
creatum,  quia  naturaliter  ageret  ad  extra. 
Vide  eum  locis  citatis. 

Quod  non  videtur  :  per  rationem  j 
naturalcm  cognoscimus  quod  Dcus 
est  intcllectivus,  et  natura  intcl- 
lcctualis,  ct  per  conscquens  quod 
sitnaturavolitiva,  cx  quibusetiam 
cognoscimus,  quod  sit  convcrsiva 
supra  se. 

Ex  hoc  autcm,  quod  Deus  est  in-     omne 
telligcns,  ct  conversivus  supra  sc,  vuiflncta- 
sequitur   quod   sit   dicens  :    omnc    *''^""- 
enim  intcUectivum  convertens  se 
supra  se,  cst  cxprcssivum,  et  pcr 


184  DOCTOUIS 

conscqiiens  (lictativum  :  dicere 
enim  importat  notitiam  expressi- 
vam,  liiminis  declarativam ;  ergo 
per  rationem  naturalem  possumus 
cognoscere,  quod  Deus  sit  dicens. 
Sed  ubi  est  dicens,  ibi  estquod  di- 
citur;  er^o  naturaliter  possumus 
uaiuiaiiiei-  cognoscerc,  quod  inDeo  estdicens, 
iSXlu.  et  quod  dicitur;  sed  illud  quod  di- 
citur,  importat  relationem  oppo- 
sitam  ad  dicentem,  relationes  vero 
oppositae  non  possunt  esse  in  eo- 
dcm  supposito  ;  ergo  per  rationem 
naturalem  possumus  cognosccre 
in  Deo  pluralitatem  suppositorum. 
Sic  etiam  argui  potest  ex  parte 
voluntatis,  quod  siDeus  sit  natura 
volitiva  et  conversiva  supra  se, 
quod  sit  spirativa  ;  ergo  sine  infu- 
so  lumine  naturaliter  cognoscere 
possumus  in  Deo  Trinitatem  per- 
sonarum,  ct  si  lioc  verum  possu- 
mus  cognoscere  sine  lumine  infu- 
so ,  multo  Ibrtius  quodcumque 
aliud. 

Dicitur  ad  hoc,  quod  per  ratio- 
nem  naturalem  solum  potest  pro- 
bari,  quod  in  Deo  sit  dicens  et  quod 
dicitur,  differentia  sola  ratione, 
sed  non  quod  diticrant  realiter, 
quemadmodum  personre  ditferunt, 
sicut  nec  intellectus,  et  intellec- 
tum  differunt  in  Deo  reaiiter. 
Contra  :  quando  ali(iuid  est  suftl- 
Ropixa.  ciens  princi[»ium  alicujus,  pcr  ra- 
tionem  naturalem  cognosci  potest 
quod  in  quocumque  est  illud  prin- 
cipium  sine  imperfectione  sui  et  in 
dispositione,  (juod  in  illo  etiam  est 
principium  ])roductivum,  ct  hoc 
respectu  productiad?equati,  si  agat 
naturaliter  et  univoce  :  sed  memo- 
ria,  unde  memoria  est  principium 
sufriciens   productivum    \'(M'bi.  et 


Responsio. 


2. 


SURTILIS 

intelligo  per  memoriam,  (luem- 
admodum  Augustinus  intelligit 
totum,  quod  concurrit  ad  produc- 
tionem  \erbi.  ut  memoriam  ac- 
tuatam  per  objectum  :  sic  enim 
accipiendo  memoriam  ii)sam,  un- 
do  memoria  est  sufflciens  princi- 
pium  productivum  ^'erbi,  non  in- 
(juantum  est  ex  nihilo,  nec  in- 
(juantum  est  ens  liabens  imper- 
fectionem,  quia  tunc  quodlibet 
nliud  imperfectum  [)Osset  produ- 
cere,  sed  sicut  calor  non  inquan- 
tum  est  ex  nihilo,  nec  inquantum 
habet  imperfectionem,  sed  inquan- 
tum  calor  est  [)rincipium  calefa- 
ciendi  :  sic  memoria  inquantum 
memoria  est  princi[)ium  [^rodu- 
c(mdi  \'erbum.-  ergo  inquocumque 
est  memoria  sufiici(ms,  habens  ob- 
jectum  sil)i  pr?esens,  in  illo  erit 
sufrtciens  princi[)ium  [)roducendi 
productum  ad?nquatum,  cum  agat 
naturaliter;  ergo  cum  in  Deo  sit 
intellectus  habens  objectum  sibi 
[)r?esens,  et  ita  memoria  sine  im- 
[)erfcctione,  per  naturalem  ratio- 
nem  cognosci  potest,  quod  in  Deo 
sit  [)rinci[)ium  sufticiens  producti- 
vum  [)roducti  ada^^quati  ;  sed  nihil 
est  adtcquatum  memoricT  Dei,  nisi 
intinitum  ;  ergo  |)er  rationem  nn- 
turalem  concludi  [)otest,  quodDeus 
[)roducit  Deum,  et  sic  [)er  consc- 
([uens,  ([uod  in  Deo  sint  [)lura  suj)- 
posita,  et  iia?c  ratio  etiam  valet  ad 
[)rinci[)ale. 

rrfeterea  arguitur  [)er  rationem 
[)i'Decedentis  coUationis:  omne  ne- 
cessarium,  cujus  termini  [)ossunt 
naturaliter  a[)|)r(dicn(li  ab  intellec- 
tu.  [)otest  ab  eodem  intellectu  ni)- 
[irehendi,  vel  ut  [)rinci[)ium,  vel  ut 
conclusio,  quautiimcumque  termi- 


Memorio  | 
fompi-e- 
hendit  lo- 
tum.  quodl 
requirituri 
ad  producj 

lionem 

Verbi  del 

hoc  l.d.  2| 

q.  7. 
nuni.  3. 


Prohat  hocl 
nos  possc 
a.  sentiri, 
dicenli 
Deuni  e?sa  j 
Irinuni,  ct 
unuin,  sed 
II  on  de- 
nionstralurl 
l.o?natura-| 
lilcr 


COLLATIO  IX. 


185 


ni  coiifusc  n})|)reliondantur,  nt 
sunt  oxtroma  illius  propositionis 
nccessaria  :  sed  cujuslibet  neccs- 
sarii,  et  crediti,  ut  hujusmodi, 
Deini}  cs.sr  (rin>nn  el  inniin,  tcrmini 
possunt  naturaliter  ab  intellectu 
nostro  ai)[»reliendi,  licet  confusc, 
ut  siint  extrema  propositionis,  ali- 
ter  complexio  non  posset  crcdi ; 
ergo  quodlibet  nccessarium  potest 
in  lumine  naturali  apprehendi  ab 
intcUectu  sine  lu.mine  infuso;  as- 
sumpta  prius  probata  est. 

Pr?oterea,  omnis  rornia  (juae 
propter  sui  nobilitatem,  et  digni- 
tatem  producibilis  est  a  Deo  solo, 
pcrfectior  est  quam  ])roducibilis 
ab  cnte  creato  :  si  igitur  ag'ens 
creatum  potest  in  formam  pcrfec- 
tiorcm  ;  crgo  non  repugnat  virtuti 
creatce  illam  forinam  ])roducere, 
quse  a  solo  Deo  producibilis  est. 
Patet  igitur  major  :  sed  si  oportet 
ponerc  lumen  infusuin  et  lumen  ti- 
dei,  illa  solum  producibilis  est  a 
Deo ;  crgoestformanobilior,  quam 
forma  quaecumque  producibilis 
ab  agente  crcato,  ct  sic  fldes  essct 
nobilior  quam  scientia,  (]uod  est 
contra  Hugonem  dc  Sacramentis, 
ubi  dicitur,  quod  fidcs  est  media 
intcr  scientiam  et  opinionem. 

SCHOLIUM. 

Quodlib.  l'i.  n.  7.  osteiidit  majorem  esse 
cortitudinem  fldoi  infus;e,  qiiia  repugnat  ei 
subesse  falsiim,  ubi  ponit  alias  diderentias 
acquisitcO  et  infusio.  Idem  habet  '4.  d.  2'A.  n. 
15.  Vide  nostrum  Scliolium  ibi  ad  n.  li.  Ra- 
tiones  hie  positte  a  provectioribus  solvi  pos- 
sunt,  sed  Juniores  solvant  eas  in  sudore  viil- 
tus  sui. 

4.  Praetcrea,  non  major  certitudo 

ceriiiudo  m  actu  credendi  per  nabitum  iniu- 


sum  ])otest  lial)(>ri  de  ali(]uo  objec- 
to  credibili,  quam  pcr  actum  cre- 
dendi  tidei  acquisitne,  ideo  non  re- 
quiritur  lumen  tidei  infusum,  ut  in 
isto  lumine  intellectus  firmiter 
adliaorcat  in  cognoscendo  aliquod 
objectum.  Probatio  anteccdentis  : 
non  major  certitudo  est  in  aliquo 
actu  dependcnte  ab  alio,  quam  sit 
in  illo  a  quo  dependct :  sed  actus 
credendi  tidei  infusae  depcndct  ab 
actti  tidei  acquisitse»  et  fide  acqui- 
sita;  nam  pucr  ba])tizatus,  licet 
liabeat  fidem  infusam,  non  tamen 
proptcr  hoc  potest  actum  creden- 
di  eliccrc,  sed  solum  quando  acqui- 
sicrit  sibi  fidem  acquisitam  crc- 
dcndo  pr?e(licanti,  ct  dicenti  arti- 
culos. 

Undc  Augustinus  contra  Episto- 
lam  fundamenti  :  non  cvedo  Evanr/e- 
lio,  ni.si  qida  credo  Ecclesie  CathoUca\ 
a  qua  acquiritur  fidesde  credendis  ; 
ergo  non  major  ccrtitudo  cst  in 
actu  fidei  infusa)  quam  acquisita^ ; 
ergo  frustra  ponitur  lumen  lidei 
infusa^  ad  intelligendum  aliquod 
verum,  cum  sufficiat  fidcs  acqui- 
sita. 

Hcec  ratio  fuit  conti\a  dictum 
respondentis,  dicentis  quod  non 
sufricit  fidcs  acquisita,  (juia  illa 
innititur  ci,  qui  potest  fallerc  ct 
faUi;sed  fidcs  infusa  iUi,  qui  non 
potcst  faUcre,  nec  falli. 

Pr<Tterea,  quilibet  Th(>ologus  fa- 
tctur,  (]uod  potest  ostendcrc  natu- 
ralitcrfidem  suam  non  cssc  impos- 
sibilem,  nec  illa  esse  impossibilia 
qufe  credimus,  dum  potest  solvere 
rationes  in  contrarium,  fidem  im- 
pugnantes;  sedquodnonest  impos- 
sibile  est  possibile;  crgo  Theolo- 
gus  potest  ostendere  per  rationem 


liabc-ali\i' 

pei'  lidiMU 

infu?aiii 

qiiniii  p(!i' 

acquisi- 

tam? 


Angust. 

conlra 

Epi^t.  fi.n- 

danienti, 

non  credit 

l"]vr.njeIio, 

nisi  qnia 

ecclesiio 

crcdit. 


Theulof;] 

est 
ostondero 

nihil 

iiiipossiiulo 

doceri  a 

fidc . 


186 


DOCTORIS  SUBTILIS 


0. 

In  Deo 


naturalem,  ct  prol)are  omnia  cre- 
(libilia  esse  possibilia,  ut  Deum 
esse  trinum  :  sed  cum  in  Divinis 
non  sit  potentia  ad  utrumlibet;  er- 
go  per  rationem  naturalem  potest 
concludere,  quod  Deum  esse  tri- 
num,  et  unum  est  possibile  neces- 
sarium,  et  sic  de  aliis;  ergo,  etc. 
Proeterea,  cum  sint  tria  genera 
tantum  e.t  rclationum  ex^.  Mciaph.  et  in  Divi- 
produceL  "i^  non  sit  rclatio  per  modum  nu- 
^'^klai."'  i^^cri,  quia  non  est  continuum,  un- 
de  causetur  numerus;  nec  etiam 
relatio  per  modum  mensurcT,  et 
mensurati,  quia  scientia  non  men- 
.  suratur  ab  aliquo,  quia  non  causa- 
tur  nec  ab  aliquo  extra,  nec  ab  ali- 
quointra;  ergo  relinquitur  quod 
ibi  sit  relatio  per  modum  activi  et 
passivi,  producentis  etproducti,  ut 
sic  essentia  divina,  ut  est  sub  una 
relatione  activitatis,  constituat 
unum  suppositum,  et  eadem  essen- 
tia  sub  eadem  relatione  opposita 
aliud  suppositum. 

Prseterea,  in  per  se  ordinatis, 
sicut  simpliciter  ad  simpliciter,  et 
majus  ad  majus,  sic  maximum  ad 
maximum;  sed  verum  potest  cog- 
nosci  intcllectu  nostro ;  ergo  ma- 
gis  verum,  magis  cognoscetur  ab 
intcllectu  nostro,  et  maxime  ve- 
rum,  maxime  potest  cognosci  ab 
eodem  intellectu  sine  aliquo  lumi- 
nc  inTuso ;  ergo,  etc.  Nec  valet  di- 
cerc,  quod  consideratio  tenet  in 
his,  qufe  sunt  in  codcm  gcnere, 
quia  etiam  tcnet  in  analogis,  ut  si 
calor  parvus  potost  producere  ca- 
lidum,  si  virtus  caloris  major  essct 
in  alio  quam  prior,  magis  calidum 
potest  produccre;  sic  etiam,  cum 
sapientia  sit    scicntia    perlectior, 


pcrfectius  vcrum  illa  potcst  cog- 
noscere. 

Prseterca,  fldes  est  qusedam  for- 
ma,  quse  obscure  repr?esentat 
I)eum,  et  ita  cst  forma  imperfec- 
tior ;  ergo  non  rcpugnat,  quod 
causetur  creatura  rationalis,  quae 
includat  perfcctionem  illius  ;  ergo 
talis  creatura  ex  puris  naturalibus 
potest  omne  crcdibile  cognoscerc, 
ct  flrmitcr  assentire  ;  ergo,  etc. 

SGHOLIUM. 

Si  conclusionis  titnlus  intelligatur  universa- 
liter  (le  omni  vero,  videatur  Doct.  1.  d.  3.  q. 
4.  ubi  a  num.  5.  refutat  Henricum  dicentem 
nullam  veritatem  certitudinaliter  sciri  sine 
speciali  illustratione,  ostendens  a  num.  27. 
dari  certitudinem  quoad  principia  et  conclu- 
siones  necessarias,  et  hominem  velle,  videre, 
audire  etiam  esse  propositiones  por  se  notas. 


COLLATIO    XL 

Ulrum  ad  hoc,  quod  intcllcctus  nostcr 
vidcat  Dcum  in  'prwscntia,  rcquiratur 
liimen  infusum  ? 

D.  Thom.  {.parl.  qu.rst.  12.  arl.  3.  el  4.  d.  49. 
qu.rfit.  i.  vic.  ihid.  art.  1.  qu.rst.  (>.  Dur.  q.  2. 
Soto  q.  1.  art.  2.  Suar.  1.  ;).  tom.  1.  /.  2. 
cfly).  >i.  9.  Vasq.   i.  p.  d.  II. 

Quod  non  arguitur  :  quoniam  in- 
tcllcctus  nostcr  in  luminc  suo  na- 
turali  per  actum  intclligcndi  attin- 
git  Deum  in  rationc  objccti;  ergo 
cum  intellectus,  ct  lumen  naturalc 
non  sint  minoris  virtutis  post  sepa- 
rationcm  a  corporc,  vidctur  quod 
intellcctus  in  luminc  suo  naturali 
pcr  actiim  intclligendi,  potcst  at- 
tingcrc  Dcum  sub  rationc  objccti 
iu  prfcscntia,  sed  non  attingit 
Dcum,  ut  objcctum  abscns,  quia 
lioc  cst  impossibile  in  patria;  ergo 


COLLATIO  XL 


187 


iit   prsesons  :  sed  attingcre  objoc-  lc,  qui  modus  intoUigendi  non  cst 

tum  ut  prsesens,  est  ipsum  attingc-  in  patria. 

re  cognitione  intuitiva,  non  obscu-        Contra,   adliuc   ratio   stat,  quia    u.piica. 

ra,  sed  clara;  ergo  intellectus  in  licet    ponatur    tanquam    dubium, 


patria  lumine  proprio  potest  Doum 
videre;  ergo,  etc. 
i,.>ponsio.  Dicitur,  quod  non  ost  idom  de 
lumino  naturali,  et  intelloctu  res- 
pectu  Dei  in  via  et  in  patria,  quia 
in  via  intellectus  noster  cognoscit 
Dcum  per  creaturas,  discurrondo 
a  crcaturis  ad  Deum,  qui  modus 
cognitionis  non  est   in  patria,  et 


quod  intellectus  noster  in  fine  dis- 
cursus  non  intelligit  Deum  nisi 
sub  respectu  ad  creaturam,  cum 
isto  tamen  rospectu  oportet  coin- 
tolligere  aliquid  absolutum,  cui 
convenit  iste  respectus,  quia  non 
intelligit  solum  illum  respectum 
ad  creaturam;  ergo  liic  in  via  in- 
telloctus  noster  per  actum  suum 


ideo  licet  liic  intoUectus  noster  per     attingit  essentiam  suam  sub  res- 


2, 

Rcplica. 


actum  discursivum  Deum  attingat, 
non  tamon  in  patria  in  lumino  na- 
turali,  sod  requiritur  supernatura- 
lo  in  quo  Deum  intuitivo  videat. 

Contra,  quamvis  intollectus  liic 
in  via  discurrat  a  crcatura  ad 
Doum,    tamen    in   finc   discursus. 


pectu  ad  croaturam;  orgo  cum  m- 
tollectus  cum  lumine  suo  separa- 
tus,  et  in  patria  existens  non  sit 
minoris  perfectionis,  ibi  potorit 
Deum  intelligero  per  ossentiam  di- 
vinam,  licet  sub  respectu  ad  crea- 
turam,  sed  non  intelligit  in  patria 


ut  prsosontem,  ut  prius  argutum 
est. 

SGHOLIUM. 

Posito  primo  argumento  suadente  lumen 
non  esse  necessarium  ad  videndum  Deum, 
(quia  in  via  scilicet,  intelligitur  naturaliter 
absens;  ergo  in  patria  priesens,)  adjunctis 
duabus  responsionibus,  totidemque  replicis, 
ponit  ad  idem  secundum  argumentum,  quia 
scilicet,  in  patria  intellectus  et  objectum  sunt 


•oportot    quod    directe     intelligat     essentiam  ojus,  ut  absentem;  crgo 

Doum,  ibi  insistendo  ;    alitor  onim 

in  flne  discursus  non  directe  intue- 

retur  Deum  in  ratione  objecti,  sed 

aliud  ab  illo,  et  ultorius  esset  dis- 

currere  ad  cognoscendum  Doum, 

et   esset    processus    in   inflnitum. 

Oportet    igitur    quod    intellectus 

tandem,  sive  memoria  hic  cognos- 

cat  Doum  directe;  ergo  et  a  cor- 

pore  soparatus,  qiiia  tunc  potest 

intellectus  per  actum  SUUmdirecte      debite  approxlmata,  et  non  dependet  intel 

intelligere  Deum,  sed  non  ut  ab- 
sentom;  orgo  ut  prsesentem. 

Dicitur  ad  lioc,  quod  intellectus 
in  fine  discursus  non  intcUigit 
Deum  in  se,  etiam  absolute,  sed  in 
respectu  ad  creaturam,  puta  in- 
quantum  est  principium,  vel  cau- 
sa  creaturse,  etiam  referondo  ad  cansis,  a  quibus  effectus  essentia- 
Deum  ea  quse  conveniunt  creatu-  liter  dopendet,  ponitur  effectus  : 
rse,  ut  cum  intelligitur,  ut  ens  in-  sed  intellectus  ot  objectum  ooncur- 
corporoum,  simplex  ct  immutabi-     runt  ad  actum    intelligendi,   tan- 


lectio,  nisi  ab  istis.  Girca  hanc  habet  4.  res- 
ponsiones,  et  toLidem  replicas  puicherrimas. 

Praeteroa,  socundo  ad  principalo 
arguitur;  positis  principiis  con- 
currentibus  quse  sufficiunt  ad  ac- 
tum  intoUigendi,  necessario  poni- 
tur  actus  intelligendi,  quia  positis 


3. 


188 


IiOCTORIS  SUBTILIS 


quaiu  princii)ia,  a  (|liiI)us  esscntia- 
litor  dcpendct;  cvgo  istis  positis 
sufticienter  6t  approximatis,  ne- 
cessario  ponotnr  efFectns,  ut  actns 
in  pairia  intolliffendi  :  sed  in  patiia  est  ol)- 

an  intellcc-  * 

tiis,  et     jectum,    ot    intollectus    sibi    \)Vco- 

olijectuni    '  •     .  •  I        I 

sinelumineSenS,      OriiO     OX     IStlS     pOtCSt     SCqul 
concurrere         ■  •  •  i  • 

posfint  n.i  actio  sine  lumine  quocumque  in- 

'^^don.iK'  fiiso  et   supernaturali.   Major  ost 

evidens  :  minorprobatur;  quacum- 

que  posita  opinione  de  intellectu, 

sive     quod    sit     potentia     activa 

tota  simpliciter,  sivo  passiva  sim- 

plicitei',   sive   partim   activa  cuin 

objocto,  sempor  verum  ost,  quod 

actus  cum  objocto,  sem])or  voi-um 

est,  qiiod  actus  intelligendi  dopen- 

dot  ab  objecto  et  intellectu.  Sienim 

sit  pure  passiva,  tunc  solum  depon- 

dot  ab  objecto  imprimondo  et  ali  in- 

tellectn  recipiendo,  (juia  intellectus 

do  so  respicit  quomcumquo  actum 

Actusin-  intelligendi.  Si  etiam  sit  potontia 

S'm?\il'  siinpliciter  activa  sola  causans  ac- 

pendct  rs-  |,,jj^  intclligendi,  ct  ab  obiecto  de- 

•'>''.o''i«^ci"- torminante,  sivo  oxcitante  poten- 

et  intellec-  ^ 

tii.  tiam,  quocumquo  modo  dicatur  : 
si  etiam  actus  intelligendi  olicia- 
tiir  a  potentia  concurrento  cum 
ol)jecto,  manifestum  est  adhuc, 
quod  solum  d(q)ondet  ab  iTis;  i^ii- 
tur  quacumque  via  data,  actus  in- 
toUigendi  solum  dopendot  essontia- 
litcr  ab  intellectu,  et  objecto;  ergo 
istis  positis  vi  approximati^,  so- 
quitur  nocessario  actus  intolii- 
gendi. 
2.  Diciturad  majorom,  quan'lo  ali- 

^'''''""^'°' qua    duo   concurrunt   ad   aliquain 

actionem,  uuum  m  raliono  agon- 

tis,   ot  aliud  in  rationo  pationlis, 

non   propter   iioc   sequitur  actus, 

Lunien    nisi   lioc   natum  sit  agere,  ot  illud 

mldium^^rdnatuin  pati,  ila  quod  sit  in  tali  dis- 


positione,  qjiod  unum  i)ossit  pati,  recipiorl 


et  aliud  agerc;  sicut  materia  pri- causandii 


dinn,  oi| 
cau£ai)di| 

ma  non  est  immediate  disposita  ad  "^*'^"'^'"* 
omnes  formas  in  potentia,  sed  me- 
dianto  una,   tanquam  dispositione         ^. 
ad  aliam,  est  in  potentia  ad  illam,         *l 
oodom  modo  de  agente  quantum- 
cumque  approximetur,  nisi  sit  in 
dobita    proportione    ad   agendum, 
non  soquitur. 

Xunc  autem  secundum  lianc  viam 
intellectus  non  ost  dispositus  ad 
recipiendum  actum  intolligendi  os- 
senti^T  divina:^  in  patria,  nisi  dispo- 
natur  per  lumon  gloria^,  nec  etiam 
sufticientei"  ad  agendum  illum  ac- 
tum  est  dispositussine  illo  lumine; 
orgo  sine  tali  lumine  in  patria  non 
potost  intelligero  essentiam  divi- 
nam,  quia  lumen  gloriae  est  me- 
dium,  tanquam  dispositio  media 
pr?eparans  intollectum  ad  reci- 
piondum,  licet  actus  intelligendi 
immediato  rocipiatur  in  inteUectu. 

Contra,  (luod  non  roquiratur  il-  ^"-'''^"^1 
lud  lumcn  ad  disponendum  intol- 
lectum  ad  rocipiondum,  probatio  : 
quia  quando  aliquae  perfectioncs 
sunt  ordinatnp,  illud  quod  sccun- 
dum  SO;  ot  immediate  ost  reccpti- 
vum  infimfo  perfectionis,  est  etiam 
receptivum  perfoctionis  suprema? 
illius  ordinis  immodiato;  scd  in 
ordino  actuum  intclligendi,  actus 
intelligendi  in  patria  cst  siipremus 
et  perfectissimus  ;  cuin  igitur  in- 
t(dlectus  sino  medio  disponente  sit 
receptivus  actus  infimi,  erit  et  si- 
militer  receptivus  actus  intoUi- 
gcndi  in  patria  sine  medio  dispo- 
nente. 

Nec   etiam    vidctur,    quod    illnd  ^J,'"^!;",^. 
lumen  acnuiratur  ad  disponendum  ^^\^'f\i 

1  i  vel  ((•lali 

intollectum  in  agendo,  quia  illud  vi=.ionig 


COLLATIO  XL 


180 


liiincii  ^rit  totalc  [)rincipiuiu,  aut 
partialc.  Non  totalc,  (juia  facit 
unum  pcr  accidens  cuni  intellectu, 
ct  sic  intcllectus  (liceretur  activus 
pcr  illud,  quod  facit  unum  pcr  ac- 
cidens  cum  co,  ct  erit  Ibrmale 
principium  intellectui  ad  agen- 
dum,  quod  cst  sibi  accid(uitale,  ct 
sic  non  plus  dicetur,  quod  intcllcc- 
tus  intelligit  in  patria,  quam  quod 
lignum  calefaciat,  (juod  vcrum  est 
l)cr  accidens,  quia  pei'  calorcm,  qui 
sibi  accidit. 

Nec  est  etiam  principium  partia- 
le  rcspectu  actus  intelligcndi  in 
patria,  quia  tunc  rcfiuireretur 
propter  imperiectioncm  activita- 
tis  intcUectus;  igitur  si  flcret  in- 
tcUectus  pcrfectior  a  Deo,  et  ma- 
joris  activitatis,  ille  sine  tali  lumi- 
ne  immediate  possct  vidcre  essen- 
tiam  Dei. 

Diciturad  majorem,  quod  quan- 
do  aliquoo  pcrfcctionessunt  ordiua- 
toe  sic,  quod  sunt  unius  generis, 
vel  unius  modi,  vcl  unius  rationis, 
tunc  quodest  immediatum  i'ecepti- 
vum  unius  et  alterius  :  scd  actus  in- 
telligendi  in  via  et  in  patria  non 
sunt  unius  rationis,  sive  unius  mo- 
di,  quia  unus  estnaturalis  et  alius 
cstsupernaturalis;  unde  quandoac- 
tus  intelligendi  sunt  sic  ordinati, 
(luodomnes  suntnaturales,  vel  oin- 
ncs  supernaturales,  tunc  veruin 
cst,(iuodaccipitur;  sed(iuando  unus 
est  naturalis  et  alter  sui^ernatura- 
lis,  non  oportet,  quod  illud  (|uod  est 
immediate  rcccptivum  unius,  ({uod 
sit  immcdiatum  receptivum  altc- 
rius. 
,     .  Contra,    charitas   cst   perfcctio, 

lleplica . 

Fides,    et  lorma  supernaturalis,  et  tamen 

cliaritas,  ,        ,  .  , .     ,  .  , . 

luinen     voluutas    immcdiatc    sine    aiKiUO 


5. 
csponsio 


dispositivo  recipit  eam,  sic  dc  fidc  nioiho  re- 
respectu  intellcctus,  sic  etiam  dc  inlCdiat!!. 
lumine  illo  glorice,  (luod   ponitur '"'"^''"''^ 
supernaturaliter  infusum;  crgo  li- 
cet  actus  intelligendi  in  patria  non 
sit  naturalis,   sed   supernaturalis, 
ipsc    poterit    recipi    in   intellcctu 
sine  medio  dispositivo. 

Ad  aliud  dico,  quod  consequentia 
illa  non  valet,  sicut  quantuincum- 
(jue  augmentatur,  virtus  etiam  vo- 
luntatis  creata?  nunquam  supple- 
bit  activitatcm  gratia.'  et  cliarita- 
tis,  tunc  cnim  esset  per  naturam 
imi)eccabilis. 

Contra,  visio  beata  si  sit  ab  in-  6. 
tcllcctu  Bcati,  ct  a  luminc,  et  non  ''^'^'"'" 
(>st  tota  ab  utroque,  quia  tunc 
utrumquc  csset  tota  causa  ejus; 
crgo  secundum  aliquem  graduin 
est  ab  uno,  ct  sccundum  aliquem 
gradum  est  ab  alio.  Sed  omnis  gra- 
dus  intellcctivus  intcllectiva)  es- 
sentia3  potest  essc  a  natura  intel- 
lcctiva;  ergo  ille  gradus,  quem  ha- 
bet  a  luininc,  potest  cssc  ab  ali^iuo 
intellectu  perfecto. 

Confirmatur,  ille  gradus  opera-Responsio 
tionis  beatse,  (lui  ponitur  cssc  a 
lumine,  ?eque  pcrficit  intellectum 
Beati,  sicut  alius;  ergo  sequaliter 
possunt  csse  a  principio  intellecti- 
vo.  Diciturquod  non  sequitur,  quia 
unus  est  naturalis,  et  alius  super- 
naturalis. 

Contra,  ex  pcrfectione  naturali,    Re;)iica, 
et  non  naturali  non  fit  una  forma, 
tunc   essct    partim    naturalis,   et 
partim  supcrnaturalis. 

Itcm,  ista  supernaturalitas  aut 
dicit    gradum    infra    substantiam  Supermiiu- 
operationis  beatificse,  aut  modum  :  quKUilcit 
si  tantum  modum;  crgo  tota  sub-'"'''!!'^ ''/"'' 
stantia  actus  beatifici  est  al)  intel- 


rjo 


DOCTORIS  SUBTlLfS 


lectii  nudo,  qiiod  est  propositum  : 
si  primo  modo;  ergo  actiis  bcatifi- 
ciis  non  esset  simplex,  sicut  alia 
operatio  intellectiva. 

ejiisdem  Item,  isti  gradus  aut  sunt  ejus- 
'^eodem  ^  dcm  rationis  et  ordinis,  aut  non  : 

"dSo^  si  j)rimum;  ergo  uterque  potest 
esse  a  principio  intellectivo,  quia 
quandocumque  aliqua  duo  sunt 
ejusdem  rationis,  a  quocumque 
principio  potest  esse  unum  et  alte- 
rum.  Si  alterius  rationis ;  ergo 
unus  est  perfectior  alio  :  non  ille 
gradus  qui  est  a  lumine,  quia  tunc 
lumen  esset  perfectius  suo  subjec- 
to,  quod  est  intellectus  :  non  secun- 
dum,  quia  tunc  gradus  naturalis 
esset  perfectior  gradu  supernatu- 
rali. 

SGHOLIUM. 

Suadet  tertio  uon  requiri  lumen,  quia  in- 
tellectus  no.ster,  et  essentia  Dei,  suutextreiua 
naturaliter  annexa,  quia  continetur  essentia 
s  \h  intellectus  objecto  adaxiuato,  et  hic  sunt 
duse  pulchr;ie  replicfe.  Quarto  ad  idem,  quce 
omnis  actio  essenti»  divinae  est  necessaria, 
qua  pr.ticedit  voluntateni;  ergo  non  eget  lu- 
mine,  quia  necessarium  non  dependet  a  con- 
tingenti.  Hic  sunt  dua'  responsiones  cum 
suis  reI'utationibus.  Quinto,  secundum  alios 
Christus  ponitur  videre  sine  lumine,  Sexto, 
non  requiritur  lumen  ad  1'ecipiendum,  neque 
ut  ratio  efficiendi,  neque  ut  confortans.  Sep- 
timo,  intellectiva  quo  perfectius  est  objec- 
tum,  eo  perfectius  tendit  in  illud,  et  sensitiva 
e  conlra  se  hal)et. 

Pi'seterea  tertio  ad  proposituni 
arguitur  sic  :  quandocum({ue  ali- 
([uaduo  cxtrema  habentadinvicem 
connexionom  ali^iuam  naturalem 
l)er  aliquod  mcdium  connoctens, 
oportet  illud  medium  connectens 
extrema  esse  naturale,  aliter  enim 
aliqua  essent  naturaliter  connexa 
ad  invicem  j^er  medium  non  natu- 


rale  :  sed  ubi  medium  connectens 
non  estnaturale,  nec  connexio  erit 
naturalis;  ergo  extrema  essent 
naturaliter  connexa  sineconnexio- 
ne  naturali,  quod  est  oppositum  in 
adjecto.  Unde  patet,  quod  quando 
aliquid  naturaliter  ad  aliud  ordi- 
natur  per  aliquod  medium,  opor- 
tet  illud  esse  medium  naturale  : 
sed  intellectus  noster  ordinatur  ad 
essentiam  divinam,  ita  quod  intel- 
lectus  noster,  et  essentia  divina 
suntextrema  naturaliter  connexa; 
igitur  medium,  quo  connexionem 
habent,  erit  naturale  :  sed  hoc  me- 
dium  est  actus  intelligendi ;  ergo  in- 
tellectus  unitur  essenti^e,  et  etiam 
lumen  tale  ponitur  medium  dispo- 
nens  ad  illam  unionem;  ergoactus 
intelligendi  in  patriaerit  naturalis 
simpliciter,  et  per  consequens,  suf- 
ficitlumen  naturale  respectu  illius 
actus,  nec  requireretur  lumen  su- 
pernaturalemedium.  Majorest  evi- 
dens,  etprobata  :  minor  probatur 
sicquandocumque  aliqua  potentia 
per  se,  et  primo  respicit  aliquod  ob- 
jectum  sibi  adaequatum,  eadem  po- 
tentia  respicit  per  se  quodlibet  ob- 
jectum  per  se  contentum  sub  pri- 
mo  o])jeoto  suo  sibi  adffiquato,  ut 
patet  de  visu  respectu  coloris,  et 
respectu  albi  et  nigri,  et  aliorum 
objectorum  per  se  contentorum 
sul)  colore.  Sed  intellectus  primo, 
(^t  i)er  se  respicit  ens  inquantum 
ens,  ad  quod  ordinatur,  sicut  ad 
objectum  suum  primum  sibi  adne- 
(luatum;  igitur  cum  Deus  conti- 
neatur  sub  ente,  sequitur  quod  in- 
tellectus  naturaliter,  et  per  se  res- 
piceret  essentiam  divinam  tan- 
([uam  per  se  objectum,  quod  liabet 
connexionem  naturaleni.  , 


I 


InteIl'».;U 
noster, 

essenlia' 
Dei  an  sut 

extrema 
naturalite 
connexQ^ 


:s 


Polenlia 

allendil  ii 

omne  con- 

tentiim  su 

objecto 

ad.eqiiatc 
naturaiilei 


i 


8. 

ipODSIO. 


GOLL.VTIO  XI. 
Dicitiir,  quod  intellectus  noster 


191 


"plica, 
Deus 


respicit  ens,  tanqnam  objectum 
primiim  sinim,  sed  non  quodlibet, 
vel  quocumque  modo,  sed  ut  est 
collectum  a  sensibilibus,  et  sic 
etiam  intellectus  noster  respicit 
naturaliter  Deum  non  in  se,  quo- 
modo  videbitur  in  ])atria,  sed  in 
creaturis,  et  sic  naturaliter  intel- 
ligitur  a  nobis. 
Contra,  impossibile  est  quod  ali- 
litTub  qua  potentia  per  se  tendat  in  ali- 
Jqulito  quod  objectum,  quod  non  contine- 
pi^fgnat'  tur  sub  objecto  suo  sibi  ad?equato, 
l^-^''^'  sicut  impossibile  est,  quod  visus 
videat  aliquid,  quod  non  sit  colora- 
tum,  vel  lucidum  :  si  igitur  objec- 
tum  adaequatum  intellectui  nostro 
sit  ens,  non  inquantum  ens,  sed  in- 
quantum  coUectum  a  creaturis, 
cum  Deus  sic  non  contineatur  sub 
ente,  impossibile  est,  quod  intel- 
lectus  noster  per  quamcumquevir- 
tutem  videat  essentiam  divinam  in 
se,  nisi  solum  in  creatura. 
ponsio.  Prseterea,  quod  si  loquamur  de 
intellectu,  ut  est  cognitivus  natu- 
raliter  et  supernaturaliter,  sic  ob- 
jectum  ejus  est  ens,  ut  commune 
enti  naturali  et  supernaturali.  Si 
loquamur  de  intellectu  solum,  ut 
est  cognitivus  naturaliter  et  modo 
naturali,  sic,  ut  dictum  est,  o1)jec- 
tum  ejus  est  ens  collectum  a  crea- 
turis  sensibilibus  :  unde  dicitur 
quod  intellectus  non  potesttendere 
modo  naturali  in  objectum,  quod 
non  continetur  sub  objecto  suo  na- 
turali,  sed  tamen  supernaturaliter 
potest. 
9.  Contra,   illud  non  solvit  :  quia 

■*'^"'  potentia  intellectiva  est  qujedam 
potentia  naturalis  ipsi  animse,  si- 
cut   visus,    aut    qu?ecumque   alia, 


sive  cognoscat  modo  naturali,  sive 
modo  supernaturali  :  sed  potentia 
naturalis  habet  objectum  sibi  adae- 
({uatum,  et  proportionatum  natu- 
raliter;  ergo  intellectus,  ut  poten- 
tia  animse  naturalis,  habebit  objec- 
tum  sibi  adfequatum.  Illudnon  est 
ens  solum  abstractum  a  sensibili- 
bus,  ut  prius  probatum  est,  quia 
tunc  non  posset  intelligere,  nisi 
contentum  sub  ente  creato,  quia 
per  nuUam  virtutem  potest  poten- 
tia  elevari  ad  attingendum  objec- 
tum  aliquod,  quod  non  continetur 
sub  objecto  adsequato  sibi,  ut  est 
potentia  naturalis ;  (tuncfieret  non  E„sut  si 


SIC 


potentia  animse  naturalis,  scilicet  •°J|!|'j^;."|I', 
ipse  intellectus)  ergo  oportet  quod  J-  ''•  ^- 1- 
olijectum   adsequatum   intellectui, 
ut  est   potentia  naturalis,  sit  ens 
commune  ad  ens  creatum,  et  ens 
increatum,  et  tunc  arguitur  sicut 
prius,   quod  essentialitcr  et  pcr  se   ' 
respicit   quodliliet  contentum  sub 
ente  sic  accepto. 

Praeterea,    arguitur    quarto   ad      lo. 
principale  sic  :  omnis  actio   quae  tuseTseiftke 
competit   essentise  divim^B,   ut  es-  cimplut 
sentia  est,  necessario  sibi  compe-  '^'aj.io^er" 
tit,  et  non  libere  :  sed  movere  intel-  ''^\"',f''" 
lectum   Beati  ad  videndum  ipsum 
in  patria,  competit  essentiae  divi- 
nse,  ut  essentia  est;  ergo  competit 
sibi  necessario  movere  intellectum 
Beati   in    patria  ad   ipsum   viden- 
dum  :  sed  actio  necessaria  non  de- 
pendet  a  contingenti,  nec  a  volun- 
tario;  (contingens,  et  voluntarium 
est,  quod  Deus  infunderet  lumen  in 
intellectu  Beati)  ergo  ad  hoc,  quod 
intellectus   Beati    moveatur,   non 
requiritur  lumen  infusum.  Major 
probatur  per  lioc,  quod  prima  ra- 
tio  libertatis  in  Deo  est  voluntas, 


192 


DOlTOKIS  SLBTILIS 


et  essentia  secuiidum  rationem 
prDecedit  voluntatem;  quod  igitnr 
competit  esscmtife,  ut  essentia  est, 
competit  sibi  naturaliter  et  non 
libere.  Unde  et  Filius  in  Divinis 
producitur  naturaliter,  et  necessi- 
tate  natui'ali,  quia  est  productio 
cujus  principium  non  est  voluntas, 
sed  intelle-3tus  per  modum  naturre, 
et  natura  sive  essentia.  Minor  pro- 
batur  quia  sul)  eadem  ratione  Deus 
est  objectum  intellectus  sui,  et  in- 
tellectus  Beati  in  patria,  aliter 
ipsum  non  beatificaret.  Sed  essen- 
tia  divina  est  objectum  intellectus 
divini,  ut  essentia  est,  et  non  ut 
volens,  quia  hoc  sequitur;  ergo 
essentia  divina,  ut  essentia  est,  non 
ut  volens,  est  objectum  Beati  in 
patria,  sed  ut  est  objectum  intel- 
lectus  Heati  in  patria,  sic  movet 
intellectum  Beati  in  patria;  ergo 
ut  essentia  est,  et  non  volens  mo- 
vet  intellectum  Pjeati  in  patria  ad 
actum  intelligendi;  ergo,  etc. 

Rcsponsio.  Dicitur,  (juod  licet  essentia  divi- 
na,  nt  essentia  est,  moveat  int(d- 
lectum  Beati  in  patria,  non  tamen 
necessario,  quia  libere  et  per 
voluntatem  ostenditur  intellectui 
beato  per  modum  essentijB. 
II.  Contra,    omnis    actio   naturalis 

i^q'»ira.  jjyj^  impcdibilis,  est  necessario  non 
dependens  a  contingenti  :  sed  es- 
sentia  divina  naturaliter  movet 
intellectum  Beati,  et  non  libere, 
(juia  i)er  modum  essentia?  et  non 
voluntatis,  cum  sic  moveat  intel- 
lectum  suum  proprium;  ergo  ne- 
cessario  movet  intellectum  cjus, 
cum  non  sit  impedibilis  per  volun- 

iiesjwnsio.  tatem.  Si  dicas  aliter,  (|uod  pro- 
ducta  ratio  prjccedit,  ac  si  esset 
intellectus     simpliciter     passivus 


-^'•sr 


tantum,  mol)ilis  al)  essentia,  cum 
tamen  sit  activus. 

("ontra,  hoc  non  evadit,  quia  lui.ii 
quamvis  actus  intelligendi  elicia- 
turab  intellectu,  Deus  tamen  po- 
test  creare  intellectionem  in  intel- 
lectu  immediate,  sicut  visionem  in 
visu.  Tunc  sic  :  cujuscumque  es- 
sentia  divina  est  productiva,  ut 
essentia  est,  et  non  volens,  et  libe- 
ra,  ilUid  necessario  producit  :  sed 
essentia  divina  est  productiva  in- 
tellectionis  in  intellectu,  sicut  pro- 
batum  est,  ([uia  sic  naturaliter  est 
motiva  ejus;  ergo,  etc. 

Contra  hoc  ad  principale  argui- 
tursic  :  secundum  communem  opi- 
nionem,  anima  Christi  i)onitur 
uniri  \>rbo  sine  gratia  media,  et 
sine  aliquo  medio  de  potentia  Dei 
absoluta,  et  secundum  etiam  illos 
ex  vi  illius  unionis  potest  IVui  vo- 
luntas  A'erl)o,  et  videre  Verbum; 
ergo  intellcctus  potest  videre  Ver- 
bum,  et  essentiam  divinam  sine 
lumine  medio;  et  si  Deus  potest 
l)er  talem  unionem  facere  sine  lu- 
mine  medio,  quod  intellectus  po- 
test  videreDeum,  potest  etiam  sine 
tali  unione  de  potentia  sua  abso- 
luta. 

Pra?terea,  si  lumen  infusum  re- 
(luiratur   ad   videndum    Deum    in 
patria  :   aut   igitur    requiritur  ad 
reproesentandum  objectum,  aut  ut 
i'atio   formalis  elicitiva  actus  vi- 
d(Midi,  aut  confortans  intellectum  : 
uoii  primo  inodo,  (juia  essentia  di- 
vina  ex  siia  actualitate  est    sufn- 
cienter   suiipsius   reprresentativM, 
(luantum  est  de   se.    Nec   secundo  \ 
modo  sic,  quia  tunc  actus  visionis  j|"^,J"' 
innii'is    esset   attribuendus    lumiui     T" 
quam  intellectui  beato,   (juod  non 


12. 


110  0  1 


(iiiiris 


COLLATIO  XII. 


193 


est  veruni,  quia  tunc  mogis  essot 
beatiflcabil(\  Nec  tertio  modo  ad 
confortandum  intellectum,  quia 
non  plus  dependet  actus  visionis 
Beati  ab  i[)so  lumine  inTuso,  quam 
actus  natura^  liumanse  a  sup|)osito 
luimano.  Nunc  autem  actus  natu- 
rse  luimanse  potest  esse  ejus  sine 
hoc,  qnod  existit  in  proi^rio  suppo- 
sito,  ut  patet  in  Christo  ;  suftlcit 
enim  ad  hoc,  quod  natura  liumana 
habeat  proprium  actum,  quod  sub- 
sistat  in  supposito  ^'eidji,  ita  quod 
Verbum  per  tahMii  illapsum,  et 
unionem  sufticit  ad  omnem  actum 
eliciendum;  ergo  similiter  essentia 
divina  prresens  intellectni  beato,  (^t 
eiillapsa,  sufficere  potest  ad  con- 
fortandum  intellectum  ad  actum 
visionis  eliciendum  sine  aliquo  spe- 
ciali  lumine. 
13.  Prseterea,  potentia,  quae  non  de- 

teitctiva  bilitatur  in  agendo,  perfectius  ten- 
JeUHt  '^^*^  ^^^^  tendere  potest  in  perfectius 
irfociins  objectum,  quia  si  perfectius  tende- 
isitivae  ret  iu  obioctum  imperfectius  quam 

;outra.  •'  ^  ^ 

in  objectum  perfectius,  hoe  non 
esset,  nisi  quia  esset  minus  debilis 
in  eliciendo  actionem  respectu  il- 
lius  objecti.  Sed  intellectus,  secun- 
dum  Philosophum  3.  de  Anima  est 
potentia,  quae  non  debilitatur  in 
intelligendo,  (jnia  intelligendo  per- 
fectius  intelligibile  non  minus  in- 
telligit,  imo  magis  et  perfectius, 
quam  imi^erfectius  intelligibile; 
(opposito  autem  modoest  depoten- 
tia  sensitiva  in  sentiendo,  ut  de 
visu)  ergo  quanto  objectumest  in 
se  perfectius,  tanto  intellectus  na- 
tus  est  perfcctius  illud  intelligere; 
ergo  ad  videndum  Deum  per  essen- 
tiam  non  requiritur  aliquod  lumen 
in  intellectu  beato,  sed  ad  hoc  vide- 

Toni.  V. 


tui'  sufticere  intellectus  ex  proj^ria 
natura. 

SCHOLIUM. 

He-olutio  sccuiulum  mentem  Docloris, 
quod  Deus  non  movet  uUum  intellectum  na- 
turaliter  nisi  suum;  ab  aliis  autem  ^t  vull 
videlur,  si  )wn  vult  videiur  ex  Ambros.  Vide 
Doctor.  1.  dist.  i!.  q.  2.  num.  10.  et  2.  d.  3. 
q.  9.  et  quolib.  li.  n.  10.  et  i.  d.  W.  q.  11. 
n.  9.  repugnat  ergo  videri  Deum  nisi  ipso 
velit,  alioquin  naturaliter  ageret  ad  extra, 
quod  implicat,  quia  nihii  creatura^'  commu- 
nicari  ab  eo  potest,  nisi  per  voluntatem  liboro 
ipse  id  largiatur.  Juxta  hoc  facile  solvi  pos- 
sunt  argumenta  omnia  allata,  quibus  sua- 
detiir  intellectum  naturaliter  posse  videro 
Deum,  qua)  tamen  in  via  aliorum  potentium 
essentiam  movere  intellectum  creatum,  dif- 
ftcillime  solvuntur.  An  autem  requiratur  lu- 
men  gloritt'  inhierens,  dixi  quodlib.  ii.  in 
Schol.  num.  5.  et  i.  d.  49.  quiest.  11.  num.  3. 
in  Schol.  quid  secundum  Scoti  mentem,  et 
veritatem  tenendum  sit. 


COLLATIO     XIL 

Vtnim  intellectus  possit  quietari  in  aliqua 
relatione  sintpliciter. 

Scotus  1.  d.  13.  num  9.  ct  d.  26.  /\um.  36et  quod- 
lib.  5.  a  n.  7.  et  aliii  dictis  locis  citali. 

\'idetur,   quod  sic  :  quia   relatio       j. 
aut  dicit  perfectionem,   aut  non  :   ^V"^"''"'' 

^  '  relalioiK'iu 

si  sic,  habeo  propositum,  quia  in  i'"^^*^  i"'<^- 

^  lare  iiUel- 

Divmis  non  dicit  nisi  infmitam,  leciuni. 
quia  niliil  est  ibi  nisi  infinitum; 
ergo  intellectus  ])otest  quietari  in 
illa;sivero  dicit  imperfectionem, 
contra:  primo  Ethic.  in  omni  genere 
est  ens  et  bonum;  ergo  propria  i)er- 
fectio. 

Item,  Hieronymus  super  illud 
Matth.  1.  generationem  ejus  quis  enar- 
rabit,  dicit  quod  non  putemus  prophe- 
tam  EvangelistiL'  esse  conlrarium,  ut  quod 

13 


lOi 


DOCTORIS  SUBTILIS 


2. 

Argnitnr 

ad  oi^posi- 

tum. 


iste  impossibilc  dicil  c/falu,  hic  cnarrarc 
incipiat,  qilia  hic  dc  Incarnalione,  ibi 
dc  Generatione  Divinitatis  cst  dictum; 
ergo  secundum  eum  ibi,  generatio 
secundum  Deitatem  est  inenarra- 
bilis  ;  sed  generatio  est  relatio,  et 
nihil  est  inenarrabile,  nisi  intini- 
tum;  ergo  relatio  est  infinita,  et 
])er  consequens  in  tali  potest  intel- 
lectus  quietari;  ergo,  etc 

SCHOLIUM. 

Positis  duobus  argumentis  pro  parte  aftir- 
mativa,  arguit  rationibus  proparte  negativa, 
nempe  quod  relatio  non  potest  beare,  et  sol- 
vit  duo  argumenta  afflrmativfv;  partis. 

Respondetur    quod    non   :   quia 

nihil  potest  quietare  intellectum 

ex  se  perfecte,  nisi  liabeat  ratio- 

nem  objecti  simpliciter,  et  primo 

primi  ;  sed  relatio  non  habet  ratio- 

nem  primo  primi  objecti;  ergo  in- 

tellectum  non  potest  perfecte  quie- 

tare.  Probatio  majoris,  intellectus 

inclinatur  in  objectum  suum   per 

modum  naturae;  ergo  sicut  natura 

tantum  determinatur  ad  unum,  ita 

et   inteUectus   ad  unum  objcctum 

prfficise  incliiiatur;  ergo  sicut  na- 

tura  non  quictatur  nisi  in  illo,  ad 

quod  determinatur,  ita  nec   intel- 

lectus  quousque  habeat   illud   ad 

(|uod  summe,  et  maxime  incdina- 

tur  ;  tale  nihil   est,  nisi  inlinitum; 

ergo,  etc.  Probatio  minoris,  quia 

relatio    capit  realitatem  a   funda- 

mento. 

Itcm  Avicenna  G.  Mciaph.  dicit 
quod  relatio  potest  fundari  in  omni 
ente  propter  vilitatem,  et  mini- 
mam  entitatem;  ergo  in  nuUo  taU 
potest  inteUectus  quietari. 

Item,  Augustinus  7.  de  Trinit. 
nihil    hubcl    rationcm  entis  simplicitcr, 


nisi  quod  est  verum,  et  ante  cap.  3. 
ejusdem  Ubri,  quod  nonestco  Deus, 
quo  Patcr;  tunc  arguo,  verum  vel 
ens  est  objectum  inteUectus,  et  eo 
quo  D  us  est  verum,  bonum  vel 
ens,  et  non  eo,  quo  pater  est;  igi- 
tur  (Ustingnendo  paternitatem  a 
deitate,  in  ipsa  non  quietatur. 

Item,  perfectio  simpUciter  se- 
cundum  Anselmumest,  quse  inomni- 
bus  mcHus  est  ipsum,  quam  non  ipsum; 
sed  taUs  non  est  aUqua  relatiO; 
quia  tunc  una  persona  esset  per- 
fectior  aUa. 

Item,  secundum  Athanasium  in 
symbolo,  in  Divinis  sunt  tres  per- 
sonse,  et  tres  relationes,  scd  non 
tres  immensi ;  sed  nihil  potest  quie- 
tare  inteUectum  perfecte,  nisi  im- 
mensum;  ergo  rehntio  non  estquie- 
tativa. 

Ad  primum  dicitnr,  quod  rehntio 
habet  aliquam  perfectionem  ;  et 
cum  arguitur  ulterius,  ergo  rela- 
tio  in  Divinis  habet  inflnitam  per- 
fectionem,  nego.  Cum  probas,  nihil 
est  in  Deo,  nisi  sit  inhnitum,  ve- 
rum  est,  nihil  ibi  quin  sit  inhnitum 
identice,  sed  non  formaUter. 

Ad  secundum  dico,  quod  gcnera- 
tio  FiUi  oeterna  non  est  inenarra- 
bilis,  nec  ineffabilis  rationeformaU 
generationis  Filii,  sed  ratione  fun- 
damenti,  ut  essentioe,  de  se  est  in- 
flnita  simpUciter. 

Contra  positionem,  quod  minor 
assumpta  in  positione,  scilicet 
quod  relatio  non  habet  rationem 
primi  ol)jecti,  simpUciterest  falsa. 
Boetius  in  Hb.  Topic.  dicit;  quod 
cujus  visus  est  inflnitus,  ipsum  est 
inflnitum,  ({uia  actus  inflnitus  non 
potest  esse  sine  causa  inlinita,  vel 
forma  inflnita.  Relatio  refert  per- 


Solvit 

alliniial 
pai-liE 


COLLATIO  XII. 


195 


sonas    infinitas;    vvgo    formalitop     mentuin,  quod  ex  sc  formalitcr  ct 

inlinita,  quia  nihil  dcnominat  inti-     simplicitcr  cst  inflnitum. 

nitum,  nisi  ipsum  sit  infinitum.  Contra,  sccundum  dicta,  rclatio 

Itcm,  si  illud  quod  habcat  ratio-  est  aliqua  perfcctio,  ct  habet  rea- 
nem  primi  quidditative  sitsubstan-  litatcm  a  fundamento  secundum 
tia,  cum  substantia  et  relatio  aeque 
dividant  ens,  et  sicut  illa  in  quae 
primo  descendit  ens,  et  in  quolibet 
genero  sit  propria  perfectio,  qua 
ratione  potest  quietari  in  substan- 
tia  et  in  rclatione. 

Item,  contra  illud  quod  dicitur, 


crgo  a  fundamento   inQnito 


QiKielibet 

icrsona  est  .  . 

adoraiuia  nou  cst  co  Ucus,  quo  pcitcr,  quia  Dci- 
tatc  cst  Deus  et  infinitus,  non  sic 
paternitate.  Probatio,  quod  Pater 
eo  quo  Pater,  scilicet  patcrnitate, 


data 

intinitam  entitatcm;  ergo  perfectio 

cst  formalitcr  infinita. 

Dicitur  quod  perfectionem  aliam 
non  habct,  quam  perfectionem  sui 
fundamenti.  Unde  identice  et  fun- 
damentalitcr  est  perfectio,  sed  non 
formaliter. 

Contra,  Philosophus,  7.  Metaph.       4. 
interopposita  omnia  cujuslibet  gc-  'sitrunum 
neris  alterum  est  perfcctiuset  no-^^^"°'''''"^ 


sit  formaliter  infinitus,  quia  qua3-     bilius,etalterumvilius;igitur  inge- 


libet  persona  cst  adoranda  adora- 
tione  latrise,  et  de  pluribus  perso- 
nis  sunt  distincti  articuli  fidei  ; 
nihil  est  adorandum  adoratione 
latriae,  ut  objectum  fidei,  nisi  for- 
maliter  infinitum;  ergo. 

Item  contra  rationem  ad  secun- 
dum  argumentum  arguo  sic  :  es- 
sentia  secundum  Hicronymum  non 
generatur,  sed  Filius  generatur 
formaliter,  et  si  Filius  est  forma- 
liter  infinitus,  et  est  Filius  forma- 
liter  per  relationem  generationis; 
ergo  generatio  formaliter  est  infi- 
nita.  Certum  enim  est,  quod  loqui- 
tur  Hieronymus  ibi,  nondegenera- 


nere  relationis  opposita  dividentia 
relationcm  unum  erit  vilius,  alte- 
rum  nobilius  ;  ergo  rclatio  habet 
aliquam  nobilitatem,  et  ita  ali- 
quam  pcrfectionem.  Conscquentia 
probatur,  quia  quantum  aliquid 
habct  dc  nobilitate,  tantum  de 
identitate  et  dc  perfectione,  quia 
quanto  aliquidest  positivum,  tanto 
magis  nobile.  Ad  hoc  dicitur,  quod 
non  valct,  quantum  aliquid  liabet 
de  identitate,  tantum  dc  bonitate  ct 
nobilitate,  nisi  sit  perfectio  aliqua. 

Contra,  perfectum  et  imperfec-  Kephca. 
tum  dividunt   omne  ens  simplici- 


lelationes 
abtfre  infi- 
iiilaten), 
idenlice 
lautuii) . 


tcr  ;  ergoomne  cnsquantum  habct 
tione  essentiae,  sed  de  generatione     de  entitate,  tantum  de  perfectione. 
pcrsonse  quam  dicit  esse  ineffabi-        Respondeo,    quod    pcrfectum  et      5^ 
lcmet  inenarrabilcm.  imperfectum  dividunt  ens  quiddita-  Responsio. 

*  A  Perlectuin 

Ad  primum  istorumdicitur,  (luod     tivum,  quod  est  ens  perfectum,  ct  etimper- 

-  I6Ctuill 

non  dividunt  ens  simpliciter,  quia  quomodo 

•1-1         i.  •iTj.i-  •       -r^-'-         dividunt 

nihil  est  quidditativum  m  Divinis,     ens. 


visus  relationis  non  est  formalitcr^ 
infinitus,  nec  person?e,  ut  relative 
subsistunt  formalitcr  pcr  relatio- 
nes,  sunt  infmitse,  sed  tantum 
habent  identitatem  infinitam,  in- 
quantum  scilicet  sunt  idem  cum 
essentia,  quod  est    eorum   funda- 


nisi  natura  divina,  ideo  ipsa  for- 
malitcr  cst  perfectiO;  ct  nihil  aliud 
nisi  ratione  ipsius. 

Contra,  primse  substantise,  sicut 
personae  aliquid  addunt  in  Divinis 


1)0 


OOCTOUIS  SLinMi.lS 


Sul)St;intia 

diviililui" 

in  niate- 

liani, 

lorniani  et 

conipo-^i- 

tuiu. 


Qiiod  est 
iKjnuni 

quoil  con- 

verlilur 
cuui  eule. 


0. 


super  quidditatem,  et  generaliter 
secunduin  te,  omnis  substantia 
prima  ali(|uid  addit  super  ([uiddi- 
tatem  natur,'^e  speciticT,  et  secun- 
dum  illud  additum  dicitui'  maxime 
substantia  pertecta. 

Respondeo:  est  maxime  substan- 
tia.  et  maxime  subest  alteri,  et 
sic  maxime  ens ;  ergo  maxime 
perlecta  fallacia  secundum  r/«/(/ ad 
siinpliciter,  maxinie  substantia; 
ergo  maxime  pertecta,  non  valet; 
antecedens  est  ad  oppositum. 

Item,  7.  Mctaph.  substantia  dividi- 
tur  in  materiam,  et  formam.  et 
com})ositum.  et  dicit  ({uod  ratio 
substantia?,  quae  est  compositum, 
est  nobilissima  :  talis  est  prima 
substantia;  ergo,  etc. 

Item,  unumquodque.  >icut  est 
ens,  ita  est  bonum;  sed  prima  sub- 
stantia  est  ens  ;  ergo  est  l)ona,  sed 
quantum  unumquodque  liabet  de 
bonitate,  tantum  liabet  de  perfec- 
tione. 

Ad  pi-imum  sicut  prius. 

Ad  aliud  dico,  quod  peccat  secun- 
dum  ?equivocationem  et  conse- 
(luens,  quia  dujilex  est  l)onum, 
unum  quod  convertitur  cum  ente, 
et  de  illo  bono  tantumiiabet  unum- 
(|Uodque,  quantum  liabet  de  entita- 
te  ;  aliud  est  bonum,  ([uod  est  idem 
quod  perfectum,  (luodnon  incurrit 
aliquem  defectum  ;  ot  tale  non 
est  in  qiiocumque  genere  nisi  di- 
minute,  loquendo  de  quidditatibus 
specierum  contentarum  sub  gene- 
re,  et  talenonest  prima  substantia. 

Contra,  Augustiuus  de  quantita- 
te  animfe  dicit,  ([uod  (rfjualitntcm 
in(e({nalitali  in  rc  pr(cponimu,s,  ncc  (csti- 
mo  quemcunKjUc  humano  scnsu  privdilum, 
cui  illud  non   cidcatur :  ergo  ina,'(iua- 


litati   oequalitas  pr?eponitur,  tan-  yi-quair 

,  •  o       L-  1  1.   nielior  i: 

quam  aliqua  periectio  ;  sed  non  est  requaiitai 
perfectio,  ut  pnieponitur  ratione 
fundamenti,  quia  inaequalitas  po- 
test  fundari  in  illis,  qu3e  sunt  ma- 
joris  nobilitatis,  ut  in  Beo  et  crea- 
tura,  et  a?qualitas  in  illis  quse  sunt 
minoris  nobilitatis,  sicut  inter 
individua ;  ergo  gequalitas  forma- 
liter  dicit  aliquam  perfectio- 
nem  respectu  incpqualitatis. 

Ad  istud  dicitur,  quod  argumen- 
tum  Augustini  tenet  gratia  mate- 
vivp,  in  quo  ait,  quod  ?equalitas  sit 
nobilior  in  figuris,  quam  intequali- 
tas,  sed  non  simpliciter. 

Contra,  Augustinus  probat  ibi 
in  liiiuris.  riuod  una  tiffura  trian- 
gularis  sit  nobilior  alia  figura 
triangulari,  et  alia  circularis  nobi- 
lior  altera,  per  hoc  medium,  quod 
requalitasincT^iualitati  sitjure  prae- 
ponenda  ;  si  igitur  hoc  non  sit  ve- 
rum,  nisi  in  tiguris  ;  ergo  petit  con- 
clusionem  in  prcTinissa,  et  probat 
idem  p(M'  idem,  non  per  aliquid  ma- 
gis  notum. 

Ad  istud  dico,  quod  sequalitas 
dicit  i^erfectionem  aliquam,  quo- 
niam  in  omni  natura  comparando 
ad  aliquid  ejusdem  naturcT,  melior 
est  aequalitas  suo  opposito,  scilicet 
inTqualitate,  quia  oppositum  ejus 
de  n(H-essitat(*  dicit  imperfectio- 
nem,  non  est  incT^iualitas  in  eadem 
natura,  nisi  aliquod  medium  im- 
perfecte  habeat  illam  naturam. 

Tunc  ad  argumentum,  verum  est  quod 
({uod  est  pr8ei)oneudum,  non  quia'St" 
dicit  ali(iuam  perfectioncm  simpli-  ''^neSj 
citer,  sed  quia  comparando  in  ea- 
dem  natura  aliiiua  individua  secun- 
dum    lequalitatem   et    inoequalita- 


l^ 


coixvno  x;i. 


id: 


7. 


Eqiiedici- 
ur  ens  de 
prinia  et 
secunda 
ub^tMnlia. 


'rima  ratio 

(«jsita  est 

n.  2.  et 

irg.  n.  3. 


il  3.  arg. 
lum.  3. 


Personre 
(ua  tales 
I»  adoran- 
ix  latria. 


ijeneralio 
iivina  an 
infinit:). 


tom,  unum  dc  nccessitatc  dicit 
impcrfcctionem. 

Contra  priorem  responsioncm  : 
ens  diciturdc  prima  substantia  ct 
de  secunda;  de  qua  ifiitui'  prius  di- 
citur  in  cntitatc,  unitatc  et  per- 
fectionc? 

Rcspondco,  quod  a?quc  vcra  cst 
una  prscdicatio,  sicut  alia,  licct 
una  pra)dicatio  sit  nobilior  alia, 
quiadc  una  praedicat  quidditatem, 
dc  alia  non  ;  ncc  cst  ordo,  quin 
a?que  Ycre  prfediccturdc  una,  sicut 
de  alia,  quia  ctsi  animal  immcdia- 
tius  sit  substantia  quam  iiomo, 
qui  utrumquc  includit,  includit  ta- 
mcn  rationcm  1'ormalcm  illius, 
quod  praedicatur  dc  cis. 

Ad  argumcntum  contra  primam 
rationcm  dicitur,  quod  non  valct, 
scd  supponit  unum  falsum,  quod 
substantia  sit  primo  primum  ob- 
jcctum,  quod  non  est  verum,  quia 
niliil  est  primo  primum,  quod  est 
detcrminati  generis,  sicut  est  sul)- 
stantia  et  quodcumque  aliud  talc. 

Ad  aliud  quod  dicit,  illuddc  quo  est 
fidcs  ct  articulus  fldei,  cst  inftni- 
tum,  verum  est  formalitcr  quan- 
tum  ad  aliquos  articulos,  qui  pcr- 
tinent  immcdiate  ad  Deitatem  ;  scd 
pcrsona?  relativae,  de  quibus  sunt 
speciales  articuli  credibiles,  sunt 
inflnitse  identice,  sed  non  formali- 
ter,  quia  ratio  formalis  crcdibilis 
non  est  inflnita,  nec  aliqua  rclatio 
est  adoranda  latria,  scd  tantum 
tres  pcrsonae  inquantum  sunt  unus 
I)cus. 

Ad  illud  de  generatione  dico, 
quod  non  sit  intcntionis  suae,  quod 
gencratio  sit  inflnita  rationc  no- 
tionis,  sedrationc  totius  suppositi, 
quod  cst  formalitcr   infinitum  pcr 


esscntiam,     qua^    cst     simplicitcr 
inflnita. 

Dicitur  aliter,  quod  est  incflabi- 
lis  cx  i^arte  nostra,  nuUus  cam 
cxplicare  potcst  pcrf(>ctc,  ncc  cst 
incffabilitas  in  relationc  ipsa,  si 
circumscribatur  inflnitas  naturse, 
ct  fundamcnti. 

Conti'a,  Dcus  non  dicitur  incfl^a-       «. 
bilis,  ct  tamen   gcneratio  dicitur 
ineffabilis;  crgo  est  incffabilitas  in 
ipsa  rationc  rclationis,  ct  non  ra- 
tionc  csscntisp. 

Rcsi)ondeo,  in  generatione  cst 
emanatio  ct  productio,  similis  in 
natura  eadem ;  primum  non  cst 
incftabile,  sed  sccundum,  ct  hoc 
rationt^  cssentiee. 

C^ontra,  illud  quod  dcterminat,  ct 
continct  inrtnitum  manens  inflni- 
tum,  cst  inflnitum  :  talis  cst  rcla- 
tio  ;  crgo.  Probatio  minoris,  quia 
rclatio  csscntiam  in  pcrsona  sub- 
sistcntc  continct ;  crgo  cst  forma- 
liter  inflnita. 

Itcm,  Patcr  producit  Filium  in-  Continene 
tucndoaliquod  objcctum,  autcsscn- 
tiam,  ct  tunc  erit  Pilius  csscntia'; 
aut  sc  Patrcm,  et  tunc  crit  Patei' 
communicabilis,  quia  communica- 
bit  Filio  patcrnitatcm,  quod  fal- 
sum  cst,  quia  nihil  cst  in  Patre, 
circumscripta  esscntia,  nisi  patcr- 
nitas;  igitur  cum  Filius  sit  forma- 
litcr  inflnitus,  cum  non  sit  Filius 
cssentia^,  vidctur  quod  habeat  pro- 
priam  inflnitatem,  aliam  ab  illa 
quam  iiabet  ab  essentia. 

Itcm,  illa  quidditas  cst  inflnita, 
quse  potest  eadem  numero  et  indi- 
visa  subsistcre  in  pluribus  suppo- 
sitis  distinctis  ;  scd  talis  est  rela- 
tio  aliqua  formaliter,  ut  spiratio 
activa   in   Patrc   et  Filio   omnino 


an  idco 
ntinittun. 


198 


DOCTOIUS  SUBTILIS 


Spiratio 
qiiia  coni- 
iniinis.  an 

ideo  per- 
fecta. 


Ratio  sub- 
.sistendi,  an 
perfeclio  ? 


Ratio  tor- 

minandi 

nalurnni 

alianain 

an  porfoc- 

tio. 


oadcm,  quia  alitcr  Pater  et  Filiiis 
non  spiraTcnt  Spiritum  sanctum, 
inquantum  omnino  unum  princi- 
pium.  Patet  etiam  quod  sit  una, 
quia  relatio  spirationis  passivse 
sibi  correspondeus  est  omnino 
una.  Probatio  majoris,  haec  est 
causa,  quare  essentia  est  infinita, 
scilicet  quiaindivisa  estin  distinc- 
tis ;  ergo  similiter  in  proposito 
aliqua  relatio  erit  intinita,  quia 
subsistens  in  pluribus  distinctis. 

Item,  actio  adsoquata  principio 
inflnito  est  inflnita,  quia  si  esset 
flnita,  jam  non  esset  ad?equata  infl- 
nito ;  sed  generatio  productio  est 
actio  ada?quata  principio  produc- 
tivo  inflnito.  Probatio,  quia  alias 
posset  esse  principium  producti- 
vum  alterius  Filii,  quod  est  impos- 
sibile  ;  ergo  formaliter  est  inflnita. 

Item,  subsistcre  proprie  acceptum 
est  perfectissima  ratio  essendi  ali- 
quid  ;  sed  relatio  estformalis  ratio 
subsistendi  in  divinis  ;  crgo  relatio 
hal)et  perfectissimam  rationem  es- 
sendi  ;  perfectissima  ratio  essendi 
cst  inflnita;  ergo,  etc.  Probatio 
minoris,  quia  si  non  relatio  ;  ergo 
essentia  erit  ratio  perfectissime 
subsistendi  :  hoc  falsum  est,  quia 
niliil  potest  essc  ratio  alteriussu])- 
sistendi,  nisi  ipsum  sit  de  sesubsis- 
tcns,  talis  non  est  essentia;  ergo, 
etc, 

Item,  illud  est  inflnitum  formali- 
ter,  quod  est  ratio  formalis  conci- 
picndi  inflnita,  quia  si  pluralitas 
concipiendi  dicat  majorcm  perfec- 
tionem,  et  pluralitas  perfcctionum 
in  esscndo  dicat  perfectioncm  ali- 
quam,  et  inlinitas  addet  inflnitam 
l)crfcctioncm,  tam  inessendo  quam 
in    concipiendo.     Sed     proprietas 


10 

Ad  a 


personalis  Verbi  inquantum  hujus- 
modi,  est  ratio  concipiendi  omnes 
proprietates  personales,  etiam  in- 
tinitas;  ergo  est  formaliter  inflni- 
ta.  Prol)atio  minoris,  quiaproprie- 
tas  personalis  Verbi  est  ratio  ter- 
minandi,  et  concipiendi  assump- 
tam  naturam  humanam,  et  ita  erit 
supplens,  et  continens  rationem 
suppositi  creati,  et  qua  ratione 
istam,  posset  inflnitas  alias. 

Ad  primum  istorumdicitur,  quod 
relatio  non  contrahit,  nec  determi-  posita 

,  ,  .  1  •     •  •  .111  sccn 

nat  rationem  divmam,  quia  sic  repiic 
contractum  incurreret  aliquam 
imperfectionem  et  possibilitatem, 
et  reciperet  a  contrahentealiquam 
actualitatem  ultimam,  quod  non 
est  verum. 

A   1  1  T    -x  1  Filius  q 

Ad   secundum  dicitur,   quod   es-modo^ 
sentia  est  principale  objectum   in-  ""tii! 
tellectus  paterni ;   ergo  Filius  est 
Verbum  essentiap,  concedo,  non  ab- 
solute,  scd  essentia3  ut  in  Patre. 

Contra,  tunc  inciditur  in  aliud 
membrum,  quia  ly  itt  in  Patre  redu- 
plicat  Patrem,  tanquam  rationem 
formalem  Patris,  et  tunc  sequitur 
quod  paternitas  est  ratio  formalis 
Verbi ;  aut  notiflcat  illud  quod 
sequitur,  scilicet  Patrem  accipi  se- 
cundum  rationem  suam  formalem, 
et  tunc  sicut  prius,  csscntia  cst 
principaliter  ratio  primi  objecti 
gignitionis  Verbi ;  ergo  Filius  est 
Filius  essentirp. 

Item,  potentia  una  tantumhabet 
unum  objectum  adacquatum  et  pri- 
mum,  quod  virtualiter  includit,  vel 
eminenter  omnia  alia  objecta  ;  sed 
patcrnitas  non  est  liujusmodi,  quia 
non  includit  sibi  oj^positam  rela- 
tionem,  scilicct  flliationcm;  ergo, 
otc. 


COLLATIO  XI 


199 


plex  cst 
ijectiiin 
leqiia- 
luin. 


A(l  illud  (licitni',  qnod  dnplox  cst 
olij(*ctiim  adsequatum  et  primum 
secundum  prsedicationem,  sicut 
color  est  primum  objectum  visus 
ada^quatum,  quia  quidquid  videtur 
est  coloratum.  Aliud  est  objectum 
primum,  et  adaequatum  secundum 
cminentiam,  et  virtualiter  ;  et  tale 
non  est  formaliterpaternitas,  quia 
non  includit  filiationem,  sed  tale 
primum  objectum  est  Deitas. 


cxprimcns  notitiam  genitnm,  vel 
Verbum,  tunc  esscntia  distincta 
esset  a  Verbo,  quod  non  est  vc- 
rum ;  et  concedo  quod  Verbum  ex- 
primitur  ab  essentia  sive  a  causa 
formali,  ct  a  Patre,  tanqunm  ab 
exprimente  distincto. 

Ad  aliam  probationem,  dico 
quod  Vcrbum  potest  diccre  cxprcs- 
sioncm  distinctam  ab  exprimen- 
te,  et  hoc  est  relatio  rcalis  Vcrbi. 


11. 

l  arg. 

|)0.si- 
liiin . 


Ad  argumentum  dico,  Pater  in-     Alio    modo    potest    dicere    decla- 


lioniodo 
lotest 
iseiitia 
i  gigne- 
^erljuin , 


jssentia 
■ignei'et 
'erbuni, 
ingiiere- 
■ab  eo. 


tucndo  aliquod  objcctum^gignit  Vcr" 
bum,  ita  quod  intuitio  objecti  non 
sit  formalis  ratio  prsedicati,  scili' 
cet  gignitionis  Verbi;  sed  Pater 
dum  intuetur  essentiam,  gignit 
Verbum,  quia  gignitio  est  expres- 
sio  formalis  Verbi  ab  essentia,  ita 
quod  objcctum  ut  intcUectum  non 
habetita  perfcctam  rationem,  sicut 
ut  subsistens,  quia  objectum  intel- 
lectus  est  ens  rationis;et  ideo  non 
gignitur  Verbum,  nisi  dum  intue- 
tur  objectum,  quod  potcst  dici  gi- 
gncre  Verbum,  sicut  ratio  forma- 
lis  gignitionis. 

Tunc  ad  formam  argumcnti,  cum 
dicis  :  esscntia  cst  principalis  ra- 
tio  parcntis;  crgo  Filius  est  Filius 
cssentise: 

Respondeo,  dico  quod  nonvalct : 
esscntia  est  principalis  ratio  gi- 
gnendi;  ergo  est  gignens ;  sed  est 
fallacia  flguree  dictionis,  commu- 
tando  quale  m  hoc  ali(piid,qu'm  ratio 
principalis      formalis      iiij^inendi 


rationem  ejus,  de  (|U0  cst,  ct  con- 
cedo  quod  Verbum  est  notitia  dc- 
clarativa  essentifc,  sicut  \'erbum 
in  nobis  est  declarativum  illius, 
quod  deflnitur. 

Ad  argumentum  dicitur,  quod 
major  cst  falsa,  loqucndo  de  alia 
relatione. 

SGHOLIUM. 

Resolutio  Doctoris  in  hac  collatione  est  ne- 
gativa,  quia  secunclum  euni,  1.  d.  i:^.  n.  0.  ct 
d.  2(^'.  n.  Hfi.  et  4.  d.  13.  q.  1.  n.  32.  rclatio  di- 
vina  uon  est  inflnita,  nec  dicit  penectionem, 
de  quo  late  tradit  quodlib.  5.  a  n.  7.  vidu 
Scliolium  ibi  positum. 


COLLATIO 


XIII. 


Utrum  per  nalnrnlem  invesfigalinnem  de 
Deo  possumus  corpioscere  quid  esl. 

Scolus  1.  d.  3.  qucxst.   2.  et  (list.8.  q.  3.  el  _qiio(l- 
lib.i'i. 

Arguitur  quod  non  :  sic  se  habct 
dicit  quale  (fiid  ;  gignens  dicit  hoc  ad  pliantasmata  intellcctus,  sicut 
aliquid,  quia  actiones  sunt  singula-     scnsus  ad  sensibilia;  ergo  non  in- 


?r^o' 


rium  et  suppositorum;  exprimens 
sive  gignens  semper  dicitur  ab  ex- 
prcsso  sive  genito,  quia  nihil  est 
quod  seipsum  gignat,  primo  de  Tri- 
nii.   cap.  1.  ergo  si  essentia   csset 


telligimus,  nisi  phantasmalia. 

Item,  Damasccnus  libr.  1.  cap.^. 

Item,  cap.  4. 

Item  Dionysius  dc  Divinis  Nomini- 
bus  cap.  2. 


•ft     .  ■! 


200 


DOCTORIS  SUBTILIS 


Notilia 
cnnfiisissi 
nin,  qua 


Contra  :  ad  qua?stionem,  qiia 
qiia^ritur,  quid  cst  Dcus,  responde- 
tur  bene,  quod  est  substantia  in- 
corporea,  etc.  sed  hoc  investiga- 
mus  per  naturalemrationem;  ergo, 
et  quid  est  Dcus. 

Item,  Augustinus  super  Joannem 
vSermone  primo  :  Ckjh  audis  Deus, 
mrtffna  qmedam  subsfantia  facla  cst  in 
conlc  ti(o. 

Ad  quaestionem,    primo  videnda 

es':  opinio  Philosophi.  Dico  secun- 

shlniliiTm' fl'iiTi  eum,  quod  notitia   prima  et 

I"''"  "•""•*"•  confusissima,  quse  habeatur  de  re, 

est  notitia  qua  scitur  quid  signiti- 

catur  per  nomen,  et  ista  est  magis 

sui)i)Ositio  quam  scientia,  vel  no- 

titia,  et  non  determinat  si])i   mr, 

quia  contingit  signiticare  quae  non 

sunt,  primo  Pnslcriorum. 

Habeniussj     Socunda  uotitia  est  scire  si  cst, 

m.anJoha- Q"^'^    signitlcatur   per  nomen,   s/, 

bemnsper  ^cilicet  aliquid  est  in  natura,  quia 

specieni  ^  i 

»'ej-  quod  non  est,  non  qureritur  de  eo, 
nisi  qnid  nominis.  Istud,  si  csi,  se- 
cundum  eum,  potest  haberi  per  se 
et  per  acoidens,  et  secundum  Lin- 
coniensem  tunc  liabemus  si  cst  per 
se,quando  lial)emus  per  speciem 
rei,  et  per  accidens  quando  per  spe- 
ciem  alterius. 

Exemi)lum  :  si  quis  esset  super 
Lunam,  per  se  sciret  eclipsim  ;  in 
terra  autem  sciret  per  accidens 
eclipsim  si  cst,  scit  enini  (luod  ali- 
quid  interest,  sed  an  hoc  sit  inter- 
positio  talis,  nescit,  loquendo  de 
si  primo  modo  secundum  eum,  quia 
quso  vere  sunt,  habent  si  rst,  lacili- 
tcr  potest  habere  de  quid  csi,  se- 
cundo  modo  si  cst,  nullo  modo  se 
habet  ad  quid  cst. 

Ex  ista  sententia  Aristotelis  nuL 
lus  potest  habere  cognitionem  ^«/f/ 


cst,  (leDeo,  nec  de  substantia.  Patet 
quod  non  de  Deo  ;  quod  nec  de  sub- 
stantia,  patet  similiter,  quia  non 
cognoscimus  substantiam  per  pro- 
priam  speciem,  aliter  cognoscere- 
mus  absentiam  panis  in  hostia 
consecrata. 

Contra,  accidcntia  conferunt 
magnam  partem  ad  cognoscendum 
cp(od  quid  cst,  etc. 

Item,  de  Deo  patet,  non  enim 
invocaretur,  si  non  sciretur. 

Ideo  dico,  quod  Philosophus  sic 
intelligeretur ;  contingit  de  acci- 
dente  non  liahere  conceptum,  nisi 
accidentis  in  communi,  et  quod 
habetur;  et  contingit  habere  con- 
cei)tum  illius  cui  inest,  sed  quid 
illud  est,  non  hal^et  aliquis  ex  iioc. 

Ideo  ex  sola  specie  accidentis 
habetur  solum  conceptus  substan- 
tise,  ideo  nec  ex  si  est,  habetur  sic 
cognitio  quid  cst  i  sed  contingit 
scire,  quod  inha^rentia  stat  ad  per 
se  stans  ;  et  contingit  habere  con- 
eeptum  per  se  stantis,  et  hic  est 
conceptus  substantise  ;  ideo  haben- 
do  si  cst,  per  speciem  alienam  ac- 
cidentis,habetur  qnid  substantiae  se- 
cundum  genus  universalissimum, 
et  quantum  habeo  si  cst,  sic  per 
accidens  tantum  de  ejus  quid  est  ; 
unde  perspeciem  creaturaecognos- 
cimus  quia  est,  et  etiam  quia  est 
actus  purus,  etc.  ideo  cognoscimus 
de  Deo  quid  est,  per  speciem  alie- 
nam,  tamen  ista  cognitio  quia  cst, 
per  speciem  alienam,  non  est  fa- 
cialis,  ut  i'(>s  videatui',  sicitestin 
se,  sed  sicut  relucet  in  eiiectu,  sic 
patet  sententia  Philosophi. 

SCHOLILM. 

Fosita  opinione  Fhilosophi,  quod  non  po- 
tost   haberi  scientia   qaid    esl   de   Dco,    vel 


COLLATIO  Xill. 


201 


substantia,  poiiit  modum  dicendi,  quod  Deus 
relucct  in  crcatura,  ot  substantia  in  acci- 
donte,  non  secunduni  rationem  propriam 
istorum,  sed  secundum  rationem  communem 
univocam  utriusque,  et  adducit  rationes 
probantes  univocationem  entis  Deo  et  creatu- 
rpe  substantife,  et  accidenti;  de  quibus  latius 
agit  1.  dist.  'A.  qu;ost.  2.  a  num.  o.  et  qucest. 
3.  a  n.  7.  et  dist.  8.  qutest.  3.  a  num.  it. 

Quomodo  Modo  in  speciali  videndiim,  qno- 
iuceu'n"a!f-  Hiodo  cognoscimus  de  Deo,  vel 
"fJ^JJg^-j;*^^' substantia  quid  esi.  Ideo  videndum 
crp.ntura?  pgt,  quomodo  substantia  lucet  in 
accidente,  vel  Deus  in  creatura. 

Quidam  dicunt,  quod  substantia 
non  relucet  in  accidente  secun(bim 
rationem  propriam,  qiia  non  uni- 
vocatur  accidenti,  sed  secundum 
rationem  communem,  qua  univo- 
catur  accidenti ;  ideo  ut  lucet,  et 
continetur  in  accidente,  continetur 
secundum  rationem  univocam  sibi 
et  accidenti,  sic  est  de  Deo  et  crea- 
tura.  Unde  Deus  cognoscitur  se- 
cundum  conceptum  univocum  Deo 
et  creatura3,  ideo  non  cognoscimus 
quid  proprium. 
3.  Item,    nullum    absolutum    facit 

conceptum  in  intellectu  de  aliquo, 
nisi  contineat  ipsum  formaliter, 
sicut  inferius  continet  superius; 
vcl  virtualiter,  sicut  subjectum 
continet  proprias  passiones  ;  acci- 
dens  non  continet  substantias,  nec 
phantasma  continet  Deum  neutro 
modo;  evgo,  etc. 

Item,  ens  ordinis  superioris  non 
relucet  in  ente  ordinis  inferioris, 
nisi  inferiori  modo;  creatura  et 
accidens  est  ens  inferioris  ordinis, 
quam  Deus  et  substantia;  ergo 
secundum  propriam  rationem,  qua 
Deus  excellit  creaturam,  non  re- 
lucet  in  creatura  ;  ergo  etc. 

Item,  cognitio  est  per  assimila- 


tionem,  sed  secundum  proprias 
rationes  non  assimilatur ;  ergo, 
etc. 

Item,quando  facimus  attributio- 
nes  ad  Deum,  removemus  a  per- 
fectionibus  imperfectiones  creatu- 
rae,  et  illud  quod  remanet  attribui- 
mus  Deo  ;  qufmro  si  illud  remanens 
sit  univocum  Deo  et  creaturje?  si 
sic,  liabeo  propositum.  Si  non, 
non  magis  attribuitur  sapientia 
Deo  quam  lapis. 

Item,  in  conceptibus  universalis 
habentis  singularia  imaginabilia 
propria  possumus  stare  fixi,  non 
autem  in  non  liabentibus,  veritas 
non  habet  proprium  singulare  ima- 
ginabile  secundum  Augustinum  ; 
cnm  audis  veritas,  quccro  quid  vcrilas, 
sfalint  objiciunf  plianfasmafa,  etc. 

Item,  omnis  intellectus  certusdc 
uno  conceptu,  et  dubius  de  duol)us, 
habet  unum  communem  neutrum, 
aut  intellectus  simui  esset  certus, 
et  (hibius  de  eodem.  Philosophi 
certi  fuerunt  de  primo  principio 
quod  est  ens,  diibii  autem,  an  hoc 
ens,etc.  et  ideo  stabant  in  conceptu 
uno  certo  praeter  utrumque  du- 
bium. 

Item,  omnis  conceptus  commu- 
nis  indeterminatus,  a  quo  si  des- 
cenderetur  in  determinatos,  prae- 
dicaretur  de  eis  per  se,  et  in  quid 
praedicatur  univoce  de  eis,  hujus- 
modi  est  conceptus  entis  respectu 
Dei  et  creaturse.  Ad  aliud  de  veri- 
tate  dico,  quod  licet  non  habeat 
singulare  proprium  in  intellectu, 
habeat  tamen  aliud  singulare  com- 
mune. 

Ad  illud  de  conceptu  certo  et 
dubio,  dico  quod  conclusio  est 
vera,  ens  habet  conceptum  unum 


202 


DOGTORIS  SUBTILIS 


secundum  fiuid,  unitatc  scilicct  ag- 
gregationis  et  confusionis,  non 
tamen  unitate  univocationis. 

A(l  aliud,  conceptus  non  rcmanct 
in  eis  unus  simpliciter,  sed  unitate 
confusionis. 
*■  Ad  qufpstionem  dico,    quod  non 

possumus  intelligere  Deum  quid 
est  facialitcr  pcr  spcciem  crcatu- 
rae,  scd  tantum  secundum  conccp- 
tum  proprium,  qui  est  univocus 
creaturse,  scd  ut  excellit  creatu- 
ram  ;  ex  crcatura  autem  possumus 
intelligere  quod  creator  est,  sed 
non  quid  est.  Hic  cognosccndo 
quod  producit  de  niliilo,  ct  cst 
actus  purus  intelligibilis,  et  quan- 
tum  sic  cognosco,  cognito  de  eo 
nitio  de   si  cst,  tautum  cognosco  de  eo  guid 

Deo  per 

i-noran-  csf,  ct   sic  habcbo  dcflnitioncm  de 

tiam  et  ne-  ,  .  ,  •     .     1 1        . 

gationem.  co,  scd  sccundum  lioc  intcllcctus 
nostcr  vcrtendo  sc  ad  partem  dcfi- 
nitionis,  liabcmus  quid  virtualitcr 
c;eatur3e;  tamcn  quia  animus  non 
stat  in  ista  parte,  abstrahit  a  Dco 
istos  conce})tus,  et  stat  per  igno- 
rantiam  et  ncgationem  ;  ct  hsec  est 
vcra  cognitio,  quam  liabcmus  dc 
Deohic.  Dictum  est,quodcognosci- 
mus  dc  Deo  quid  est. 

Contra,  supcremincntissimi  sunt 
supcr  bonum,  ctc.  sccundum  Dio- 
nysium  cap.  3.  illi  conccj^tus  rc- 
movcntur  a  Dco;  crgo  non  snnt 
quidditativi,  ct  proprii  conccptus 
Dci. 

Dico  quod  concci)tus  conclusi 
pcr  modum  com[)lcxionis  convc- 
niunt  Dco,  nec  convcniunt  crca- 
turae;  hujusmodi  sunt  concci)tus 
compositi,  non  autcm  simpliccs 
conc(^ptus,  cujusmodi  sunt  concci)- 
tus  entis,  boni,  ctc.  nam  talcs  con- 


ceptus  dicuutur  univocc  de  Dco  ct 
crcatura. 

Ad  argumentum  dico,  quod  re-  5. 
motio,  una  a  Deo,  alia  ab  animo. 
Exemplum,  si  occurrat  conceptus 
ebrii  vel  superbi,  rcmovcturaDco; 
si  autcm  occurrat  super  bonus,  hu- 
jusmodi  debct  removcri  ab  animo, 
quia  per  hoc  intcllectus  intelligit 
aliquod  compositum,  seJ  intendit 
aliquid  aliud  amare,  quod  est  sim- 
plicitcr  simplcx.  Sed  quia  primus 
modus  super  bonum^  ctc.  est  modus    xon  Un 

.  bennis  tlc 

compositus,  non  placct  animo,  idco  ivo  nisi 
stat  in  ignorantia  ;  ideo  licet  in^olnposl- 
altissimo  conccptu  nihil  concipi-i.uemiimu 
mus,  nisi  modo  composito,  tamcn^""^''"^**'"' 
intendimus  conccptum  simpliciter 
simpliccm,  quia  illum  habcmus  in 
communi  tantum,  ct  confusissi- 
mum,  ct  communcm  Deo  et  crea- 
turae. 

Quod  ens  non  sit  communc  vir- 
tualiter,  probo  :  nulla  intcntio 
univoca  statim  cst  in  sua  infe- 
riora,  scd  desccndit  in  ea  per  ad- 
dita,  ut  animal  non  est  statim 
homo  ct  asinus,  sed  dcsccndit  in 
ca  per  diffcrcntias,  et  ita  per  ad- 
dita;  ci"go  cns,  si  est  univocum 
substantife  et  accidenti,  non  est 
statim  substantia  et  accidens,  sed 
desccndit  in  eas  per  diifercntias  : 
quacro  igitur  uti'um  prsedicetur  de 
illis  differcntiis  in  quid,  vel  non.  Si 
sic,   crgo    non   sunt    dilferentiae  ;  ^^''•^*^*'' 

o .    ({ .   o.  II 

similiter  tunc  illse,  cum  includant    ^.  i. 
ens  quidditative,  crunt  dilFcrentes 
aliis  differentiis,  et  non  primo  di- 
versse,  et  de  illis  differentiis  simi- 
litcr  est  qua^rcndum. 

Sidicas  non;  crgo  cum  cns  habct 
diffcrcntias,  ct  non  pra?dicatur  de 
cis  in  quid  pcr  tc,  cst  genus. 


COLLATIO  XI n. 


203 


An  descen- 
dilur  in  ens 
creatum, 
per  concep- 
tuinincrca- 
lum. 


Itom,  omno  divisibilo  dividitur 
iii  divisione  primaria  divisiono  bi- 
membri  socundiim  Bootium  lib.  Di- 
visionum. 

Similiter  hoc  patet  per  ratio- 
nem,  quia  omnis  divisio  est  mono- 
dis  secundum  essentialom  parti- 
tionem  ;  scd  prima  divisio  ontis 
est  in  decem  genera ;  ergo  non  est 
unum. 

Dices  :  dividitur  in  ens  in  alio,  ot 
in  ens  non  in  alio. 

Contra,  ideo  intentio  entis  est 
univoca  substantise,  et  accidonti 
secundum  te,  quia  substantia  non 
concipitur,  nisi  per  spociem  acci- 
dentis,  ideo  secundum  modum  uni- 
vocum  continet ;  ergo  per  oppo- 
situm,  cum  novom  accidentia  con- 
cipiantur,  per  specios  proprias 
concii)iuntur. 

Item,  intentio  univoca  non  des- 
ccndit  in  altorum  univocatorum 
causalitor  mediante  altero  univo- 
co,  verbi  gratia,  animal  sequc 
descendit  in  homincm  ot  in  asi- 
num,  ita  quod  neutrum  ost  causa 
animalis  descondondi  in  alterum. 
Hoc  patot  ratione,  quia  alitor 
differentinn  non  ossent  coaeva>  in 
genere. 

Similiter  nec  essent  in  potentia 
in  genero,  sed  in  actu,  quia  sumo 
signum  naturse,  in  quo  intolligo 
animal,  in  alio  signo  immediato 
intelligere  possum  asinum  ;  sed 
non  sic,  si  homo  prius  intolligo- 
retur,  quia  est  causa  intelligondi 
asinum,  si  dotur  oppositum  in  pri- 
mo  signo  intelligero  hominom,  ot 
inconceptu  animalis  intcUigerotur 
homo;  crgo,etc.  Sed  ens  esttalisin- 
tontio,quia  noncontingit  descondo- 
ro  abeo  in  ens  croatum  analogum, 


nisi  modianto  intolloctu  entis,  quod 
ost  Deus ;  ergo  non  cst  univocum 
eis.  Probatio  minoris,  in  intellectu 
enim  hujus,  inquantum  hsec  scili- 
cet  creatura,  includitur  respoctus 
ad  ipsum  Deum,  cujus  participa- 
tiono  ost,  non  onim  ost  intcUigibi- 
lis,  nisi  ut  includit  rospoctum  ad 
Dcum ;  sod  Deus  intoUigitur  sine 
rospoctu,  sed  unumquodquo  inclu- 
dens  aliud,  et  non  e  convorso, 
posterius  est  oo,  idoo  ordino  tali 
dosccndonto  ad  hoc  ons,  oportet 
doscendore  medianto  ipso  intel- 
lecto. 

Item,  per  naturam  indotermina- 
tasunt  prius  intellecta,  hujusmodi 
est  Deus,  quia  ens  analogum  ad 
docom  est  indotorminatum,  sed 
detorminabile  per  modos  ;  Dous 
autem  non  ost  dotorminabilis ;  or- 
go  magis  est  indeterminatus. 

Item,ponaturquod  aliquisliaboat 
concoptum  justi  in  communi  ot 
nondum  invostigatum,  ot  occurrat 
sibi  an  hsec  actio  sit  justa  pcr  ap- 
plicationem  ad  ipsumjustum;  orgo 
ipsum  justum  includitur  in  con- 
coptu  justi  in  communi.  Minor 
patet  per  Augustinum  6.  d<;  Trin. 
qu?erit  an  actus  sit  perfoctior,  et 
appli  at  ad  ipsum  pulchrum,  id 
est,  Deum,  qui  est  pulclier,  ot 
prius  non  habuit  concoptum  pul- 
chri  nisi  incommuni;ergo  concop- 
tus  i})sius  justi,  id  est,  Dei,  inclu- 
ditur  in  concoptu  justi  in  communi. 

Dicos,  non  potost  applicari  ad 
justum  in  communi,  nisi  prius 
sciat  ipsum  justum. 

Contra,  loquoris  oum  pulchrum, 
ot  non  nosti  eum  prius,  cum  invo- 
nis  eum  justum,  ncscis  an  invo- 
nisti,  nisi   intelligerotur  in  justo 


201 


DOCTORIS  SriiTILIS 


rinni  ( 
tur. 


in  commiini ;  crj.iO  in  justo  in  com- 
muni  includitur  ipsum  justum. 

Ad  rationes  alias,  quae  fiunt  in 
oppositum,  scilicet  quod  ens  sit 
univocum,  quia  in  omni  «irenere  est 
primum  simplicissimum,  sed  pri- 
mum  omnium  est  cns ;  crgo  sim- 
plicissimum,  et  sic  univocum. 
oi.jectnm  Solutio,  priuium  objectum  intel- 
mniS-  lcctus  potest  dici  primum  priori- 
''^'-  tate  adaoquationis,  vel  communita- 
tis.  Alio  modo  prioritate  genera- 
tionis  vcl  adversionis,  quo  primo 
advcrto,  vel  prioritate  virtutis,  in 
cujus  scilicet  virtute  intcUigo  om- 
nia;  sic  essentia  divina  est  primum 
objectum  sui  intellectus  ;  primo 
modo  est  ens  communissimum  ob- 
jectum;  secundo  est  nunc  unum, 
nunc  aliud,  quod  scilicet  vehe- 
mcntius  immutat  intellectum  pri- 
mo  i)rimum  objectum  virtutc  non 
liabet  viator,  sicut  dicunt  quidam. 
Sed  hoc  cst  falsum,  quia  iiabct  ip- 
sum  esse,  quod  est  pelagus  primum 
causalitate,  scilicet  Dcus,  quiprius 
intclligitur  quam  intinitae  virtutis. 
quod  patet,  ([uia  illud  cst  alio  quo- 
cumque  prius  naturaliter  etcausa- 
liter.  Tunc  dico,  prioritas  virtutis 
est  prioritassimpliciter,  ali?p  vero 
prioritates  sccundum  riuid,  ideoens 
non  cst  simplicissimum,  sed  ens. 

Contra  iioc  probatio,  quia  ciTa- 
turadicitur  relativc  ad  Deum;  er- 
go  non  intelligitur,  nisi  Deus  prius 
intelligatui'.  Similitcr  \\ov  creatu- 
ram  intelligimus  neum,  nec  eum 
intclligimus  nisi  j^cr  creaturam; 
crgo  non  pi'ius  intclligitur  Deus 
q<iam  crcatura. 

Di(;o,  non  video  colorem,  nisi  vi- 
dendo  lucem,  et  lux  fecit  vidcre  co- 
lorem,  et  lu.x  cst  primum  causali- 


tatc,  tamentalis  oculus  possct  es- 
se,  qui  videret  lucem  in  se.  Simili- 
ter  talis  oculus  mentalis  posset 
esse,  qui  videret  Deum  in  se  ;  sicut 
enim  color  est  causa  secunda  qua- 
re  vidco  lucem,  tamcn  lux  est  cau- 
sa  prima,  sic  intellectus,  etc. 

Item,  arguo  sic,  unius  potentiso 
unum  est  objcctum  primum  sim- 
pliciter. 

Item,  omnis  conceptus  indeter- 
minatus,  quando  descendit  in  infc- 
riora,  et  est  unus  in  eis,  est  univo- 
cus,  ut  patet  de  animali  ;  talis  est 
conceptus  entis,  quia  praedicatur 
de  cis  in  quid. 

SGHOLIUM. 

Resolutio  materia^  hujas  coUationis  habc- 
tur  apuil  Doctorem,  1.  ilist.  3,  qufost.  2.  a 
iium.  o.  et  alias  sa^pe,  ubi  docet  primo  Deum 
cognosci  a  nobis  conceptu  quidditalivo  con- 
Iiiso,  et  non  tantum  conceptu  attributali,  ut 
vult  Henricus.  Secundo  docet  eum  cognosci 
conceptu  univoco  sibi  et  creaturis,  alias 
nullum  conceptum  liaberomus  de  Dco  ex 
creatis,  neiiuo  plus  constaret  nobis  esse  sa- 
pientem  e.\  conceptu  creaturarum,  quam 
esse  lapidem. 


COLLATIO     XIV. 

rinnn  vnhnilas  naturolitcr  (hlcrminclur 
ad  volendunt. 

Alcns.  l.  pnrl.  (jiia^st.  !^.  mevibr.  1.  2.  p.  qu.r.U. 
74.  mcmbr.  7.  D.  Thom.  i.  part.  qu.rsl.  82. 
ort.  3.  et  i.  2.  q.  10.  art.  i.  et  2.  Vasq.  1.  2. 
d.  39.  Sa^L  l.  7.  4.  ct  alii  ibi  citati,  et  4.  d. 
49.  q.  G.  et  quodlib.  16. 

Quod  sic  :  Augustinus  12.de  Tri-       1 
nit.  cap.  8.  ad  volendum  Beatitudincm 
natura  compcllif. 

Item,  potentia  habct  naturalem    Arguit 

....  1  •       .  niultiplici- 

habitudincmad  actum  ct  objectum,      ter 
(juia    cadit   in   sua   dcfinitionc,  ctnemnaiu" 


COI.LATIU  XIV. 


2;)5 


raiiiei-  dofiiiitio  iiidicat  quid  est  cssc  rei, 
scilicet  liabere  natiiralem  habitudi- 
nem,  et  naturaliter  determinari ; 
ergo,  etc. 

Item,  quae  conveniunt  omnibus 
et  unitbrmiter,  conveniunt  ex  suis 
])rincipiis  naturce  ;  sed  velle  Beati- 
tudinem  convenit  omnibus,  et  ap- 
petunt  omnes  Beatitudinem  ;  ergo, 
etc. 

Item,  mobile  et  contingens  redu- 
citur  ad  immobile,  et  necessariuni; 
sicut  notitia  conclusionis  contin- 
gentis  ad  notitiam  principii  neces- 
sario,  et  immobiliter  noti ;  ergo 
similiter  in  voluntate. 

Item,  anima  est  naturaliter  ca- 
pax  Beatitudinis,  et  nulla  creatura 
capax  alicujus  boni,  cai^et  natura- 
li  motu  ad  illud,  aliter  natui'a  defl- 
ceret  in  necessariis. 

Item,  omne  generans  determinat 
generatumad  motum,  quo  conatur 
aliquando  conjungi  cum  generan- 
te  ;  ergo  Dcmis  croans  determinat 
sic  voluntatem,    ut  conotur,   etc. 

Item,  specialiterde  Deo  arguitur 
sic  :  gloriosius  habetur,  quod  ha- 
betur  necessitate  naturpe,  quam 
quod  habetur  aliter  ;  sed  Deus  vult 
se  gloriosissime ;  ergo,  etc. 

Item,  Dei  voluntas  est  ejus  in- 
tellectus  re  et  intentione;  si  igitur 
intellectus  intelligit  modo  natura), 
voluntas  vult  modo  naturse. 

SGHOLIUM. 

Adductis  octo  rationibus  suadentibus  Hea- 
titudineni  naturaliter  appeti,  adducit  alias 
quatuor  in  contrariuni,  et  rursus  alias  tres 
pro  illa  parte.  Videtur  resolvere  ctiani  liic 
inclinationem  habitualem  voluntatis  ad  finom 
esse  naturalem,  sed  actualem,  liberam.  Sai- 
tem  id  resolvit,  1.  dist.  1.  qutest.  i.  a  num. 
12.  et  i.  d.  49.  quiest.  0.  quodlib.   IG.  ubi   os- 


tendit  volantatem  numfuam  agare  naturali- 
ter  ;  et  loquendo  de  creata,  docet  eam  mini- 
me  necessitari ;  divina  tamen  habet  actus 
necessarios  ad  intra,  qui  tamen  libcjri  sunt, 
juxta  dicta  L  dist.  lo.  et(tuodlib.  U>.  num.8. 
'J.  et  liic  num.  1.  argumenta  noa  probant  do 
appetita  elicito,  sed  de  innato  qui  non  distin- 
guitur  a  potentia  sic  inclinata;  de  quo  Doc- 
tor  ;L  dist.  I).  et  4.  dist.  43.  qu»st.  4.  et  dist. 
iU.  qucest.   10. 

Contra;   principium  \\t  natura,       2 
dicitur  contra    principium  ut  in- 
toUectus  2.  Phtjsicor.  sed  intoUoctus 
ost  natura,   ut  prinoipium  ;    orgo, 
etc. 

Itom,  voluntas  non  foi'tur  in  ea,    ^'■p"/*. 
qua^  sunt  ad  finem,  ut  naturaliter  t'^'"  ^'"'""- 

latem  non 

determmata  ;   ergo  nec  in   finom.  natmaiitei- 

„        ,         .  .  velle  Beati- 

rrobatio  consequentiEe,  voluntas  tudinem. 
sicut  est  causa  lationis  voluntatis 
in  ea  quse  sunt  ad  finom,  ita  et  ad 
fihom  ;  quia  sicut  intelloctus  se 
habet  ad  principium  in  speculabi- 
libus,  sic  voluntas  ad  iinem  in  mo- 
ralibus. 

Itom,  pars  non  movot,  nisi  in 
virtute  totius. 

Itom,  dc  Trimlale  13.  cap.  5,  prop- 
t(M'  I^oatitudinom  appetunt  omnes 
coetora,  quse  appotunt. 

Itom,  ad  principale  quod  inost, 
naturalitor  inest  sive  volumus, 
sive  nolumus  ;  sed  appetimus  Bea- 
titudinom  otiamsi  non  voUemus, 
secundum    1>.    Augustinum. 

Itom,  potontia  qu^o  in  ferendo 
magis  agitur  quam  agat,  non  fer- 
tur  libero;  sed  potentia  talitor  de- 
torminata  ad  objoctum  ost  iiujus- 
modi ;  ergo. 

Itom,  intellectus  divinus  esset 
ae.que  liber,  sicut  voluntas  sua. 

Dicitur,  quod  vcUc  aliquando  su- 
mitur  pro  quacumque  determina- 
tione  in  voluntate,  sive  innata,  si- 


2o: 


DOCTOUIS 


Yc  impressa  noviter  ab  ol)jecto  ; 
alio  modo  pro  actu  clicito  a  volun- 
tate. 
3.  Sed    propter  argumenta    scien- 

'cfi/ii.n-'^  dum,  qiiod  uno  modo  dicitur  natu- 
'\Zdls!  T^^^G,  ({uod  distinguitur  contra 
violentum ;  secundo  modo  contra 
deliberationem ;  tertio  modo  con- 
tra  adventitium  ;  quarto  modo 
contra  spontaneum,  sive  uUro- 
neum.  Primo  modo,  secundo  et 
tertio,  velle  finem  est  naturse,  sed 
quarto  modo  non,  sed  liberum. 
Sed  de  isto  velle  spontaneo  adhuc 
est  distinguendum,  scilicet  quod 
potest  sumi  pro  latione  passiva 
ipsius  voluntatis,  vel  activa  ;  si 
primo  modo,  hoc  trij^liciter,  pri- 
mo,  quantum  ad  determinationem 
voluntatis  ad  ipsum,  et  sic  pure 
cst  naturale. 

Vel  quantum  ad  exercitium,  et 
hoc  quantum  ad  continuationem, 
et  sic  est  omnino  liberum,  (juia  in 
potestate  voluntatis  est  continua- 
re  actum  suum  circa  objectum. 

Vel  quantum  ad  inclioationem, 
cum  non  sit  in  potestate  nostra, 
([uin  visis  tangamur,  stante  intel- 
lectu  in  actu  suo,  et  sic  est  natu- 
ralis,  potest  tamcn  avertere  con- 
siderationem,  et  pro  tanto  libere. 
Et  intelligit,  quod  voco  hic  latio- 
nem  passivam,  actum  secundum 
conse(iuentem  imi^ressionem  fac- 
tam  in  voluntate,  sicut  motusgra- 
vis  in  gravi  se^iuitur  formam  gra- 

v,Ur   iukI  "^'^^'  ^^^'^'  ^«'^ii^^'^'^  ^i^^i  Gs^  actio,  est 
ost  actio,   omnino  lilierum,  et  per  hoc  patet 

ad  argumenta. 
^:  Sed  ut  expressius  videatur  circa 

I.nq.iiliir  ,       1   .  1  •      • 

a.- voiiiMia- dicta  de  habituali  mclinatione  et 
actuali,  qucc  dicitur  Latio  passiva, 
celle,   quod    est    inclinatio    jtrimo 


SLBTILFS 

modo  est  omnino  naturale  ;  secun- 
do  modo  quantum  ad  inclinatio- 
nem,  indirecte  est  liberum.  Sed 
tunc  quferitur  utrum  libere  fertur 
in  ftneui,  et  cum  hoc  naturaliter, 
dico  quod  sic. 

Contra  :  tunc  duo  actus  essent 
in  voluntate,  qui  habent  oppositas 
conditiones  :  dico  quod  verum  est, 
quod  sunt  duo  vclle,  unum  ut  passio, 
et  aliud  ut  actio.  Exemplum,  sicut 
simul  sunt  actus  voluntatis,  et  de- 
lectatio  sequens,  qu?e  quoddam 
velle,  quod  libere  fertur  in  flnem. 
Prol)atio,  quiadelectabilius  fertur, 
quod  spontanee  fertur  quam  quod 
necessario  ;  sed  voluntas  delectabi- 
lissime  fertur  in  finem  ;  igitur,  etc 

COLLATIO     XV. 

Ulnun  volunlas  infonnala  c/tarilale  pos- 
sil  non  velle  Dcnm  visutn  pcr  csscn- 
iiani  in  palria. 

Doctores  cilali  collat.   prwced.    et  alii  citali   4. 
(list.  49.  qu.rst.  6. 

Arguitur  quod  sic ;  quia  idcm 
principium  activum  eodem  modo 
se  habens,  non  elicit  actum  modo 
necessario  circa  idcm  objectum  ; 
sed  voluntas  cum  charitatc  est 
agens  hujusmodi ;  ergo,  etc. 

Juxta  hoc  quferitur  utrum  Bea- 
tus  videns  Deum  et  amans  eum, 
posset  non  velle  eum,  et  sic  pec- 
care?  Quod  sic  :  quia  in  eo  est  po- 
tentia,  qua  peccari  solet,  scilicet 
voluntas,  quse  est  opposita,  et  est 
de  nihilo  potens  deviare ;  ergo, 
etc. 

Item,  posse  peccare  est  laudabile 
ideo  non  aufertur  per  statum  no- 
l)ilissimum. 


COLLATIO  XV. 


207 


Contr.a  l^.  de  Civit.  caiK  11. 

Itciu  cur  Dcus  Jiomo,  a  cnp.    dcciino. 

Item,  si  quis  vidons  Dcuui  pcr 
essentiam,  non  potest  non  vclle, 
ut  dictum  est,  magis  videns,  et  va- 
lens  non  potest. 

Dicendum  quod  non,  secundum 
Sanctos.  Causa  assignatur  a  qui- 
busdam  ex  parte  Dei  tantum,  (luia 
Deus  vult,  quod  Angelus  feratur 
continue,  sicut  modo  fcrtur,vide  2. 
Confcss.  cl  12.  de  Civil.  cap.  vull. 

Contra,   ponatur    quod  Deus  di- 


dequo  4 
49.  q. 


G. 


ccssitatur  pcr  illam  rormani  incli- 
nantem  permodum  naturse. 

Alii  dicunt  causam  ex  ])artc  vo- do  ii(.c2..i. 
luntatis  etfraenatoe  fcrcntis   se  in 
Deum,  eteconversodedaemonibus. 

SGHOLIUM. 

Tangit  varios  dicendi  modos,  de  necessita- 
te  Beatitudinis,  et  impeccabilitate  Beati ;  re- 
solutio  ejus  est,  Beatum  libere  continuare 
suum  amorem  ad  Deum  visum  ;  non  possc 
tamen  ex  suppositione  desistere,  vel  pecca- 
re,  de  quo  i.  dist.  40.  quie-;t.  0.  optime  litc 
in  fine    explicat   quomodo  cum  libertate  stat 


mittat  Angelum  sibiipsi  SUb  gene-      necessitas,  dequolatius  l.dist.  lO.etquodlib. 

rali   inllucntia,   ct    quod    Angclus 

habcret  habitum  glorise,  et  videret 

Deum  i)er  essentiam,  Angelus  non 

posset  peccare;  nec  eum   non  vel- 

le,  nec  aliquid  sibi  prffiponere,  nec 

eum  minus  velle.   Patet  primum; 


10.  vide  Scholium  collationis  pncced. 

Contra,  in  priori  per  naturam, 
quo  Bcatus  videt  Deum,  antc  vel- 
lc  eflfracnatum  habet  velle  ;  ideo 
prior  est  impossibilitas  i)cccandi, 
quameffVaonatio  ferendi.  Ideo  dico, 
quod  quatuor  concurrunt  advolcn- 
dum  Dcum  in  illo  priori  per  esscn- 
tiam  visum,  videlicet  continua  ex- 
liibitio  praesentiae,  et  cmincntia 
objecti  visi  pcr  essentiam,  et  cau- 
sa  continuoGContcmplationis  ;  quo- 
cumque  enim  vertitur  essentia  ad 
videndum  res  in  proprio  genere, 
videt  Deum  per  essentiam;  conti- 
nua  contcmplatio  objccti,  et  conti- 


crgo. 

Alii  dicunt,  quod  sccura  scientia 
de  non  cadcndo,  est  de  ratione  il- 
liusstatus. 

Contra,  etsi  non  esset  certitudo 
de  ejus  ratione,  adhuc  propter 
eamdem  rationem  quse  prius,  non 
posset  peccare. 

Alii  dicunt,  charitas,  quoe  est 
donum  gratuitum,  est  ratio  impec- 
cabilitatis.  IUud  non  valct,  quia 
tunc  voluntas  non  csset  libera. 
Charitas  enim  vise  et  patriae,  sunt 
ejusdcm  rationis,  et  eadem  quae  est 
in  via,  estin  patria,  quia  nunquam 
excidit  secundum  Apostolum  1.  ad 
Corinlh.  13.  crgo  sequitur,  quod 
charitas  immobiliabit  voluntatem 
in  via,  sicut  in  patria,  ct  sic  non 
potest  voluntas  ad  oppositum  in 
via  peccare.  co.  Dico,  quod  illud  extrinsccum   mnseco, 

Item,  illud  donum  inclinat  per     magis  habet  rationem  finis  quam  vMentiam. 
modum  natura3,  nec  liberc   quan-     cfHcientis,  etsi  schabeat  inratione 
tum  est  de   sc;  ergo  voluntas  ne-     efiicientis,  non  tamen    infert  vio- 


Qiialuof 
occuiTiint 
quibus 
n       •  ••       •  1         L     L         T    X  ISeatitudo 

nua  iruitio  in  voluntatc.  Ista  con-  perpeiua- 
tinua  impressio  est  quasi  pondus     *^"'' 
inclinans  voluntatem  exercere  ali- 
quem  actum  in  objectum. 

Contra,  istud  pondus  inclinat 
pcr  modum  naturoe  ;  ergo  nccessi- 
tat  cam,  et  sic  non  manet  libera. 
Dico,  quod  ista  necessitas  non  est 
violentiae,  sed  immutabilitatis. 

Contra,  est  ab  agcnte  extrinse-  Esseaba- 

genle  ex- 


208 


DOuTOUIS  SUBTILIS 


Adar{,nim. 

in  princi- 

j)io. 


lentiain,  quia  violenter  est,  cujus 
causa  est  extrinseca,  et  passo  non 
confert  vim  ;  sed  h?ec  voluntas  con- 
fert,  quiahabet  in  objecto,  cur  ip- 
sum  super  omnia  velit,  et  non  lia- 
bet  cur  ab  eo  resiliat,  vel  cur  ad 
aliud  convertatur,  et  sic  ipsum  ne- 
cessario  vult,  et  est  impeccabilis. 
Primo,  quia  mobili  reducto  ad  ac- 
tum  perfectum,ubi  nulla  est  priva- 
tio,  necessario  quiescit  ;  sed  vo- 
luntas  sic  videns  et  amans  Deum 
reducitur  ad  actum  perfectum,  ubi 
nulla  est  privatio;  ergo.  Probatio 
minoris,  quia  motus  est  actus  en- 
tis  in  potentia  ad  terminum,  quo 
privatur  mobile;  reducto  igitur 
mobili  ad  tcrminum,  ubi  nulla 
est  privatio,  jam  non  potest  esse 
motus. 

Item,  ultimate  quietatum,  ulte- 
rius  non  movetur  ;  sed  voluntas  in 
ultimo  fine  habito  ultimate  (juieta- 
tur;  ergo. 

Item,  omne  bonum  reficit  aliquo 
modo  voluntatem;  ei'go  infinitum 
bonum  habitum  infinite  reficit ; 
ergo. 

Item,  Ansclmus  de  casu  diabuli, 
Beati  adepti  sunt  quietem,  etc. 

Item,  Boetius  de  consolalione  in 
principio. 

Ad  primum,  i»otentia  est  in  dis- 
positione  tali,  et  extra  privatio- 
nem,  sic  (iuod  non  potest  in  oppo- 
situm  actum.  Ad  aliud  lau(hi])ilc 
est  secundum  quid,  posse  peccare, 
sed  non  simpUciter,  ideo  aufertur. 

Utrum  igitur,  qui  sic  necessario 
vult,  ctiam  libere  vult.  Quod  non  : 
Augustinus  in  Encliir.  honiun  ei  im- 
luni  secundiini  ralioncs  speciales  non  coni- 
paliuntur  se,  ncc  viliuni  cum  virlule  ;  sed 
libcrtas  ct  neccssitas  opponuntur, 


sf»,  sed 


aeie. 


sicut  bonum  et  malum;  ergo  non 
in  eodem. 

Item  de  lib.  arbitr.  ideo  voluntas 
nostra  est  libera,  quia  est  in  potes- 
tate  nostra,  sic  non  in  potestate 
nostra,  quod  necessario  vult. 

Item,  voluntas  est  potentia  rea- 
lis  ;  ergo  valet  ad  opposita  ;  sed  rcs- 
pectu  illorum,  quae  necessario  vult, 
non  valet  in  oppositum. 

Ad  opposita  patet  ex  dictis,  tum  vnitDeus 
quia  cum  necessitas  ut  sic,  non  necessario 
toUat  libertatem,  vel  diminuat,  dico  non  veiio 
quod  non  mahim  cst  in  Deo,  quia  jl 
necessario  A'ult  se,  nec  potest  non 
velle  se,  tamen  libere  vult  se  se- 
cimdum  Augustinum  !2^.  de  Cicit. 
cap.  11.  contra  Stoicos.  Sed  una  ne- 
cessitas  includit  subjectioncm  al- 
teri,  sive  extrinseco,  sive  intrinse- 
co  pra^venienti,  vel  inferenti  vim, 
necessitas  talis  repugnat  libertati, 
ct  dicit  servitutem  ;  ideo  qu^e  sic 
moventur  ab  extrinseco,  non  mo- 
ventur  lib(MT,utprojecta,  nec  quso 
moventurab  extrinseco  secundum 
impetum  natur.T,  ut  gravia  et  le- 
via,  nonmoventur  libere,  quia  na- 
tura  prDeveniens  abextrinseco,cum 
impetu  movet  ea,  hoec  necessitas 
mcludit  subjectionem.  Alia  cst  ne- 
cessitas  spontanea  in  actu  non 
praivenienS;  ct  illa  stat  cum  liber- 
tate. 


COLLATIO     XVI. 

Clrutn  apprehenso  in   univcrsali  fine  ul- 
linio  voluntas  possil  mn  vellc  illuni  ? 

Dico  quod  vclle  sumitur  large 
pro  quacumque  inclinatione  im- 
pressa,  sive  a  Deo,  sive  a  quocum- 
(lue  in  ea,  unde  potcst  aliquid  es- 


COLLATIO  XVI. 


209 


2. 

An 
.'oliinlus 
'U'bt  iiolle 
•iiuiii    iii 
niiuuni. 


iinpressum  in  voluntatc,  non  quod 
olicit   vcllc,  scd  (juod  inclinat  vcllc. 

Contra,  illud  impressum  est  vel- 
lc  aliquo  modo,  undo  Auj^ustinus 
super  illud  :  hicllna  cor  nicuiii,  cor 
inciinari  est  vellc  ;  sed  delectatio  est 
inclinatio;  ergo  iv'//e  consequenter 
sumitur  ])ro  inclinatione  sive  de- 
lectatione,  aliquando  pro  actu  eli- 
cito,  et  non  est  tcantum  actus  eli- 
citus;  ergo  vellc  sumitur  large  pro 
omni  inclinatione  passiva,  impres- 
sa  a  Deo,  et  sic  inclinatio  non  est 
in  potestate  voluntatis,  quoniam 
secnndum  Augustinum,  non  est  in 
voluntatenostra;<y«(m  visis  fangamur, 
unde  aliqua  passio  fit  in  voluntate 
qu9e  non  est  in  potestate  voluntatis. 

Similiter  Anselmus  de  concord.  ct 
prmlcst.  Deus  impressit  affectiones 
in  voluntate,  per  quas  quodammo- 
do  inclinatur  ad  aliud,  sic  non  est 
actus  elicitus,  scd  passiva  incli- 
natio. 

Similiter  sumitur  velle  pro  actu 
elicito.  Sic  igitur  sumpto  potest 
dici,  quodvoluntas  apprehenso  fi- 
ne  in  universali,  potest  non  velle 
illum  uno  modo,  quia  licet  idem  sit 
bonuni  in  communi  et  in  particu- 
lari,  etsi  sit  appreliensum  in  com- 
muni,  non  tamen  in  particulari, 
et  sic  ab  illo  potest  voUmtas  aver- 
ti.  Alio  modo  potest  intelligi,  quod 
voluntas  non  potest  velle  opposi- 
tum  boni  in  communi  apprehensi, 
et  nolle  illud,  scilicet  bonum  in 
communi  ;  sed  hoc  est  impossibile 
secundum  Angustinum  14.  de  Tri- 
nit.   cap.  8.  et   in   Encliirid.  cap.  nono. 

Aliter  potest  intelligi,  quod  vo- 
luntas  est  ibi  libera  ad  actum,  sci- 
licet  elicere  vel  non  elicere,  ita 
quod  bono  in  commnni  apprehenso, 

Tom    V. 


voluntas  est  in  potentiaactum  om- 
nem  suspendere,  et  ita  nolle,  nec 
velle. 

Contra,  illud  suspcndere,  vel  est 
agere,  vel  non  :  si  est  agere;  ergo 
dicis  opposita,  quia  sic  suspenderet 
etiam  omnem  actum  suspendendi  ; 
si  non  est  agere: 

Contra  :  impressio  facta  ab  ob-  3. 
jecto  in  voluntate  est  pondus,  et  in- 
clinatio ;  sed  omne  pondus  incli- 
nans  necessitat  inclinatum  suum, 
nisi  inclinatum  renitatur,  sed  non 
renititur,    nisi    per    actnm,    etc. 

Item,  si  voluntas  non  esset  libe- 
ra,  tale  pondus  in  ea  necessitaret 
eam  ;  sed  si  voluntas  nuUam  libei-- 
tatem  exerceat  agendo,  sic  sehabet 
pondus  ad  eam,  ut  non  liberam ; 
ergo  necessitat  eam. 

Item,    si    potest  nullum   actum    Voiunias 
exercere,  hoc  est  inquantum  libe-S^nTJtui 
ra,  et  tunc  includitur  in  ratione '''"Xra.'^ 
libertatis  posse  non  velle,  hoc  est 
falsum  ;  voluntas  enim  Dei  semper 
est  in  actu,  et  tamen  est  libera. 

Ad  primum  in  oppositum;  niliil 
tam  snbest  voluntati,  sicut  volun- 
tas ;  sed  sicut  actus  intellectus  est 
in  potestate  voluntatis,  ita  volun- 
tas,  quare  potest  divertere  actum 
volendi,  sicnt  intelligendi,  non  ta- 
men  omnem  actum  suspendere. 

Ad  aliud;  agens  ita,  quod  pernul- 
lam  potestatem  potest  non  agere, 
necessario  agit;  voluntas  autem 
potest  divertere  intellectum  et 
se,  et  per  consequens  ad  aliud;  ideo 
licet  necessitetur,  stante  considera- 
tione,  non  tamen  simpliciter,  sicut 
visus  a  colore  vel  luce,  et  sic  nul- 
lum  actum  elicit,  quia  nuUum  ac- 
tum  elicit,nisi  per  aliquid  impres- 
sum  ab  objecto,  et  ideo  seque,  ut  '™a'ij' 

oljjeclo. 
li 


Volunlas 
nunquani 
necessita- 


210 


DOCTORIS  SCBTILIS 


videtur,  necossitatni'  respectu  om- 
iiium;secl  impressum  in  voluntate 
est  tantum  inclinans,  ideo  voluntas 
nunquam  necessitatur  ab  objecto, 
tamen  magis  inclinatur  respectu 
tinis  quam  respectu  alterius  objec- 
ti,  ita  quod  non  potest  ferri  in 
oppositum,  licet  sic  possit  divei'- 
tere  ab  eo,  non  tamen  repudiando. 
4.  Ad  argumentum  15.  de  Trinit.  cap. 

il.et  Anselm.  CurDeus  homojib.  i.cap. 
7.  Beati  Angeli  non  possunt  peccare, 
cujus  oppositum  videtur  tenere. 
Sienim  possunt  non  velle,  possunt 
peccare  peccato  omissionis.  Et  is- 
ti  dicerent  forte,  licet  deliberatce 
voluntatis  possuntnon  velle  Deum, 
tamenquia  Deus  t(Miet  eos  in  Bea- 
titudine,  ut  efficiens,  non  possunt 
peccare. 

Aliqui  assignant  causam,  quare 
non  possunt  peccare  Beati  a  parte 
voluntatis. 

-Vliqui  dicunt,  (luod  causa  est  vo- 
luntas  Dei  confirmans  ct  efiiciens, 
itaquodnon  possunt  velle  opposi- 
tum  illius,  qiiod  Deus  vult.  Hoc 
liabetur  s(cundum  .Vugustinum  12. 
Confess.  ct  22.  de  Civif.  cap.  ult. 

Alii  dicunt  causam  ex  parte  ob- 
jecti  Beatitudinis,  non  ut  efliciens  : 
intellectus  cnim  beatus  vid(^t  divi- 
nam  essentiam  per  essentiam.quia 
Deus  per  essentiam  pr.Tsens  est  in- 
tellectui  beato,  ideo  quomodocum- 
que  verterit  se,  videt  BeatusDeum, 
ex:  quo  potest  vider(^  Deum  per  es- 
sentiam,et  Deus  est  ubi^jue,  ideo 
quocumque  verterit  se,  videtDeum; 
ergo  si  voluntas  B(>ati  liabentis 
Deum  prJBsentem  in  intellectu  in- 
formatacharitate,  potest  non  velle 
Deum,  hoc  est,  vel  nullnm  actum 
eliciendo  ergaDeum,  hoc  improba- 


tumest  prius;  aut  divertendo  intel- 
lectum  non  cogitando  de  Deo,  iioc 
imi»robatum  est  modo,  quia  quo- 
cumque  vertitur  ad  videndum  alia, 
etiam  in  genere  i^roprio,  videt 
Deum ;  aut  hoc  est,  quia  jtotest 
nolle  Deum  in  j^rnpponendo  aliud 
sibi,    hoc    impossibile.    Probatio,  auvoIu 

1  I         ,  .       Uis  pol 

quia    quando    voluntas    pr.Tponitpnepon. 
aliquid   alii,  vel   non  vult  aliquid,  De^o^eu 

I  I  j.  1  •  1  luodo  n 

hoc  est,  propter  aliquod  cur,  secun- 
dum  Anselmum  de  veritate,  sed 
Deo  viso  per  essentiam  nuUa  i)o- 
test  apparere  ratio  nolendi  ipsum, 
vel  prseponendi  aliquid  sibi.  Proba- 
tio,  quia  hoc  non  esset,  nisi  quia 
lioc  cui  aliquid  prjpponitur  est  ma- 
lum  simpliciter.velquia  nonestbo- 
num  in  se,sed  aliud  est  simpliciter 
bonum,  sed  alterum  melius,  vel 
(luod  sint  a?qualiabona,  et  voluntas 
potest  pr<Tponere  unum  alteri ;  sed 
nulluui  istorum  contingit  in  pro- 
posito,  quia  omne  bonum  iucludi- 
tur  in  hoc  bono,  melius  quam  in  se. 
Ad  araumentum  illorum  idem 
principium  activum,  et  eodem  mo-  oipiun: 
do     se     habens,    aliquando    elicit  potest""^ 


actuin  contingentem,  aliquandone- ''*''''''"'"'' 


necebSar 


cessarium ;  dico,  hoc  est  per  mu-  ^^|J,^|, 
tationem  in  alio  factam,  quam  in 
pi'incipio  vel  objecto.  IMnncipium 
priiis  agens  contingenter  post  ne- 
cessario  agit,  ut  moriens  in  cha- 
1'itate  est  Beatus,  voluntas  non 
mutatur,  nec  charitas,  nec  objec- 
tum;  diligam  tuncDeum,sicut  mo- 
do,  tamen  tunc  necessario,  modo 
contingent(M'  proj^ter  realem  muta- 
tionem  factam  in  intellectu;  lides 
modo  erit  tunc  visio,  tamen  objec- 
tum  non  mutatur,  sed  alio  modo  se 
habet  ad  voluntatein. 
Adsecunihim,  si  voluntas  fertur 


COLLATIO  XVII. 


211 


1. 


neccssario  iii  patria  in  Deum,  quid 
facit  necessitateni  ?  dico  non  |)o- 
test  non  velle  Deum  ibi,  neqiu^  nul- 
lum  actnni  exercendo  circa  hunc, 
sed  circa  alium  exercendo,  neqne 
adimendo.  Causa  primi  est,  quia 
non  posset  nisi  per  libertatem  lioc, 
et  tunc  per  exercitium,  et  ita  per 
actum.  Causasecundi  est,  quia  in- 
tellectus  semper  est  pr?esens  vo- 
luntati,  movens  et  imprimens,quia 
non  potest  per  libertatemnon  im- 
primere.etinclinaread  velle  Deum, 
patet  prius,  ideo  respectu  illius 
non  est  liber.  Similiter  causa  tertii 
est  idem. 

SCHOLIUM. 

Roiolutio  hujus  collationi.s  eadeni  est  cum 
resolutiono  trium  coUationum  prieceden- 
tium  ;  nihil  ergo  addendum  occurrit. 

COLLATIO     XVIL 

Clnim  voluntas  necessario  velit  uliiminn 
finem  sibi  ostensiim  aralione? 

Ductores  citati  1.  dinl.  1.  qii.rst.  i. 

SGHOLIUM. 

Tota  ha^ceoUatio  tractat  de  refutatione  cu- 
jusdam  rationis(qua  D.  Thom.  probat  volun- 
tatemnecessitari  ad  amandumultiuiumflnem, 
incommuni  ostensum,  quia  scilicet,  nihil  ibi 
est  mali)  quam  rejicit  Doctor.  l.  dist.  1.  q.  i. 
a  n.  5.  variis  rationibus,  quarum  una  est, 
quod  sequeretur  voluntatem  necessitari  ad 
continuationem  considerationis  ultimi  finis, 
quod  est  contra  experientiam.Hanc  rationem 
mira  subtilitate  prosequitur,  convellens  oni- 
nes  responsiones,  (  ut  videtur  )  qua;  huma- 
nitus  possent  excogitari.  Solutiones  et  repli- 
cte  sunt  clarissima*,  et  subtilissimae,  habetur 
fere  tota  substantia  hujus  collationis  in  ad- 
ditione  longa,  1.  d.  1.  q.  4. 

Dicitur  quod  sic  :  quia  illud  in  se 
liabet  omnem  rationem  appetibilis, 


et  nullam  rationem  fugibilis  ;  ergo 
necessario  ap[)etitur  a  voluntate: 
nam  ideo  Aoluntas  non  nccessario,  Niini  hnbes 
sed    variabiliter   vult  aliud,    qnia  necessano 
rationem  aliquam  fugibilis  liabet,  '^p^^^^''"''- 
et  non  liabet  rationem  ap[»etibilis, 
sed  ultimus    finis  est   hujusmodi. 
Hic  enim  vocamus  ultinuim  tinem, 
quod  continet  in  se  omnem  ratio- 
nem  appetibilis,  vel  appetivitatis, 
et  nihil  fugibilis,  ideo  voluntas  nc- 
cessario    vult    nltimum  tlnem    in 
nniversali  acceptnm  nt  bonum  sub 
rationeboni. 

Contra  :  omne  agens  necessario, 
eadem  necessitate  qna  agit,  remo- 
vet  [)rohibens,  si  sit  in  potestate 
sua  ipsum  amovere,  nt  [)atet  de 
gravi  super[)osito  trabi,  sed  im[)(>-  dehoci.d. 
diens  voluntatem  ad  volendum  ul- 
timum  finem,  est  non  considera- 
tio  intellectus  ;  si  igitur  voluntas 
necessario  vult  nltimum  tinem, 
necessario  amovebit  im[)edimen- 
tum  non  considerationis,  conver- 
tendo  necessario  intellectnm  ad 
considerandum  nltimnm  flnem;er- 
go  intellectus  necessario  conside- 
rabit  ultimum  finem,  quod  est  im- 
possibile. 

Dicitur,  ([uod  inajor  si  vera  est,  2. 
veritatem  liabet  de  agente  necessa-  ^"p^^^^'^- 
rio,  quod  eadem  actione  agit  pro- 
[)riam  actionem,  et  removet  pro- 
hibens,  ut  patet  exemplo  de  gravi, 
quod  eadem  actione  qua  movet  de 
seorsnm,  frangit  trabem  si  potest. 

Nunc  antem  voluntas  alia  actio- 
ne  vult  ultimum  finem,  et  alia  in- 
tellectum  intelligere  ultimum  fi- 
nem,  cui  imperat  considerare  ulti- 
mum  finem,  et  ideo  non  oportet, 
quod  necessario  velit  intellectum 
intelligere  ultimum  finem,  licet  ne- 


■212 


UOCTOUIS  SUBTilJ.S 


Re|)Iica. 


Si  volunlas 
iiecessario 

vellet  ulti- 

mum 
finem,  ne- 

cessario 
faceret    in- 

tellectuin 

seniper    il- 

lum  consi- 

derare. 


3. 

An  eoJem 

actu  volun- 

tas  viilt 

finem,    et 

considera- 

tioneni 

ejus. 


cessario  volit  iiltimnm  tincm  sibi 
ostensnm. 

Contra,  major  probatur,  sive  ta- 
le  agens  agat  propriam  actioncm, 
et  amovcat  proliibens  ima  actionc, 
sive  duabiis ;  (luoniam  agens,quod 
neccssario  agit,  ncccssario  amovct 
omne  incompossibile  impedicns 
suam  actioncm,  sinecujusamotio- 
ne  non  potest  agere,  si  i)otestillud 
amovere;quiasi  potestilludincom- 
possibileimpediensamovere,etnon 
necessario  amovet,  tamen  non  po- 
test  agere  stante  illo  incompossilnli 
impediente,  scquitur  quod  illud 
agcns  non  nccessario  agit,  quantum 
estexparte  sui;et  hocpatet  de  igne 
necessario  calefaciente,  qui  non 
potcst  calefacerc  nisi  dcsiccando, 
auferendo  liumidum  imi)edicns,nc- 
cessario  desiccat,  licet  alia  actione 
desiccet,  ct  calcfaciat;  siigiturvo- 
luntas  necessario  velit,  quantum 
est  ex  se,  ultimum  fincm,  ct  non 
l)otest  illum  vellc,  nisi  conside- 
rando  ipsum,  scquitur  quod  vo- 
luntas  necessario  movcbit  intcUcc- 
tum  ad  considcrandum  ultimum 
lincm. 

Pra?tcrea,  quod  dicitur  postca, 
quod  alia  volitione  voluntas  vult  li- 
ncm  ultimum,  ct  intcllcctum  intcl- 
ligere  ipsum,  hoc  non  cst  verum, 
quia  sccundum  Augnstinum  eodem 
actu,  (luo  voluntas  complacct  siln 
in  objccto  aliqno,  copulat  potcn- 
tiam  cum  ipso  objecto,  situit  co- 
dem  actn  ([uo  voluntas  delectatui' 
in  videndo  aliquod  objectum,  vnlt 
visum  videre  illnd  objcctum,  ot  co- 
pulat  visum  cumtali  objccto  ;  ergo 
eodem  actu  voluntas  vult  tlncm 
ultimum.ct  intcUcctum  intclligcrc 
lincm  ultimum. 


Ad  primum  hornm  quod  agens,  Re.po 
quod  neccssario  agit,  neccssario 
amovet  impcdicns  actioncmsuam, 
licet  alia  actione :  dicitur  quod  hoc 
cst  vcrum,  quando  agcns  secundum 
cumdcm  modnm  fertur  in  utrum- 
quccujus  opi)ositum  accidit  in  pro- 
posito,  quia  secundum  alium  mo- 
dum  voluntas  fcrtur  in  flnem,  et 
secundum  alinm  in  ea  quae  sunt  ad 
fincm,  quia  libere  in  ea  quse  sunt 
ad  flncm,  sed  ncccssario  in  flnem. 

Contra,  major  illa  probatur  uni-  Repl 
vcrsalitcr  sic  :  si  aliqua  extrema 
snnt  connexa  pcr  aliqua  media,  si 
illa  connexio  extremorum  sit  ne- 
ccssaria,  oportct  quod  mcdia,  ex 
quibus  dei)cndet  conncxio  extre- 
morum,  sint  nccessaria,  ({uia  si 
ista  mcdia  essent  contingcntia,  ct 
conncxio  ex  illis  depcndcns  ncces- 
saria,  necessarium  depcnderet  a 
contingenti,  quod  est  impossibi- 
lc  :  si  igitur  voluntas  ct  objcctum, 
quod  est  ultimus  flnis,  necessario 
connectuntur,  connexio  habet  me- 
dia  pr^Bcedcntia  ex  quibus  depcn- 
dct,  ut  actum  voluntatis  et  actum 
intcllectus;  sequitur  quod  actus 
intellectus  respectu  ejnsdcm  objec- 
ti  erit  ncccssarius. 

Dicitur  quod  necessitas  duplex  kobJ 
est,   absolnta,   et  conditionis  sivc  ^"!!_ 
pi'a3suppositionis,    ct    conscqucn- ""^*"^ 
ti^^e;  quando  autem  aliqna  cxtrema 
conncctnntnr  necessario   ncccssi- 
tatc    absoluta   per   ali^iua    media, 
oportct  (luod  illa  media  sint  neces- 
saria,  sicut  probat  ratio;  sed  quan- 
do  extrema  connectuntur  in  neccs- 
sitatc  non  absoluta,  sed  conditio- 
nata,    ut  stantc   mcdio    pra^dicto, 
tunc  non  oportet  media  csse  neces- 
saria  absolutc.   Sic   autem  est  in 


COLLATIO  XVII. 


213 


«ns   no- 
ssai'iiiin 
ulilion;!- 
,  ((uan- 
II  csl.  do 
',  lollit 
ohi!>ens, 
iu  exeni- 
plo. 


proposito,  «1110(1  voluntas  non  vult 
finom  ultimiim  nccessario  nocessi- 
tate  absoluta;  tunc  enim  semper 
vellet  iinem  ultimum,  sed  tantum 
necessitate  conditionata,  puta  dum 
intellectus  ostendit  voluntati  ol> 
jectum,  quod  est  finis  ultimus.  Un- 
de  non  qu?eritnr,  an  voluntas  ne- 
cessario  velit  tlnem  ultimum,  sed 
an  necessario  velit  linem  ultimum, 
sibi  ostensum  ab  intellectu.  Et  per 
lioc  patet  responsio  ad  rationem 
])rincipalem :  Omne  agens  necessa- 
rio  necessitate  absoluta,  eadem  ne- 
cessitate  removet  prohibens;  siau- 
tem  necessitate  conditionata,  tunc 
non  necessario  removet  prohibens. 
Contra,  omne  agens  necessa- 
rium  agit  per  principium  sibi  in- 
trinsecum;  sed  actus  intelligendi, 
quo  ostenditur  voluntati  ultimus 
finis,  non  est  principium  intrinse- 
cum  voluntati;  orgo  voluntas  non 
necessario  vult  ultimum  fmem, 
propter  ostensionem  ejus  in  intel- 

lectu. 

Prc^terea,  ratio  prior  adhuc  vi- 
detur  starc,  agens    quod  necessa- 
rio   agit  quantum   est  cx  natura 
sua,  licet  non  absoluta  necessitate 
agat,  eadem  necessitate  absoluta, 
si  potest,  removet  prohibens;  sicut 
ignis,  qui  agit  non  necessitate  ab- 
soluta,  quia  sic  semper  agerct,nec 
sua  actio  tunc  possct  impcdiri,  scd 
nccessitate  conditionata,  ut  si  pas- 
sum  dispositum  sit  sibi  approxi- 
matum,  quod  quantum  est  ex  se 
necessario  agit,  eadem  necessitate 
amovet  impcdiens  suam  actioncm, 
si  potcst.   Et  probatur   sicut  itri- 
mum,    quia    si    potcst    impedicns 
suam   actionem  amovere,   et  non 
necessario   amovct,   ideo    contin- 


gcntcr  sc  habct  circa  amotioncm 
illius.  Cum  igitur  actio  sua  i^ro- 
pria  circa  proprium  objcctum  de- 
l)cndcat  cx  actione-  illius,  sequitur 
quod  contingenter  se  habcat  ad 
suam  actionem  propriam  cx  sc  et 
non  necessario,  quantum  cst  ex 
sua  natura  ;  sedvoluntas  quantum 
cst  ex  sua  natiira  fcrtur  in  ulti- 
mum  fineiri  sccundum  hanc  opinio- 
ncm,  ita  quod  quantum  cst  ex  par- 
tc  sua,  necessario  vult  fincm  ulti- 
mum;  crgo  quantum  cst  ex  partc 
sua,  neccssario  amove':  non  con- 
siderationem  intellcctus,  impcdien- 
tem  actionem  suam,  convertendo 
necessario  intellcctum  ad  conside- 
randum  dc  ultimo  fine. 

Confirmatur  1)030  ratio  sub  alia      «. 
forma  sic  :  agens,  quod  nccessario 
agit,  quantum  est  cx    parte  sua, 
eadcm  neccssitatc  facit  objcctum 
suum  sibi  essc  pr?esens,  si  potost,  ^^^^^^-^^,,,, 
sinc  quo  non  agit,  ut  patet  de  igne,  exempinm. 
qui,  si  potest,  necessario  faceret 
combustibile  sibi  csse  prsesens  ;  et 
hoc  patet  ctiam  de  magnetc,  quod 
eadcm  neccssitatc  attrahit  sibi  fer- 
rum,  qua  agit  in  ferrum,  conjun- 
gcndo  ipsum  sibi  ;  si  vero  voluntas 
quantum  est  ex  parte  sua  necessa- 
rio    vult   ultimum   fmcm,    cadcm 
neccssitatc  facict   illud  objcctum, 
quod  cst  ultimus  tinis,  sibi  prjesen- 
tari  per  mtellcctum,  cum  hoc  po- 
test ;  crgo  nccessario  tenebit  intel- 
lcctum    in    consideratione    ultimi 
finis,  quantum  cst  cx  sc,  sicut  ma- 
<>'nes  tenct  ferrum. 

Ad  primum  istorum  dicitur,  quod  Responsio. 
agcns  quod  nccessario  agit,  quan- 
tum  cst  cx  partc  sua,  agit  pcr  prin- 
cipium  intrinsccum  sibi  completi- 
vc,  tamcn  potest  agere  per  prin- 


2U 


DOCTOIilS  SLBTILIS 


Replit-a. 


cipium  cxtrinsccumdispositivo,  et  sua,  agit  circa  aliquod  objcctum, 

sic   voluntas  agit  dispositive   pcr  circa  quod  licct  dircctc  non  pos- 

intcllcctum  sibi  ostendcntem  ulti-  sit  impcdirc  propriam  actioncm, 

mumfincm.  f^nm  suspendendo,  (quia  hoc  inclu- 

Contra  :  a^vns  quod  in  sc  lialict  dit  contradictioncm,  quod  aliquod 

totam  causam  suae   actionis,   non  agcns   nccessario   agct,    quantum 

dcpendct  ab   alio  in  agcndo  ;  scd  cst  ex  natura  sua,  et  tamcn  quod 

voluntas,  si  nccessario  vult  ulti-  ex  natura   sua  potcst  suspcnderc 

mum  fincm,  habet  in  sc  totam  cau-  propriam  actioncm  directe)  tamen 


sam  suse  actionis,  (|uia  ipsa  sola 
agit  suam   actioncm,   ct  camdcm 
recipit;  igitur  in  agendo  suam  ac- 
tioncm  non  d(>pcndct  ab  intcUcctu. 
Respnnsio.      Dicitur,  quod  agens  quod  liabct 
in  se  totam  causam  sufr  actionis 
complctivam  ct  dispositivam,  non 
dependet  al)  alio  ;  scd  sic  non  cst 
in  proposito,  cum  actio  intcllectus 
sit  dispositiva    respcctu    actionis 
voluntatis. 
Repiira.      Contra  :  neccssitas  agcndi  prin- 
cij^alis  agentistotaliterest  in  prin- 
cipali  agcntc,  quia  si   non  totali- 
ter,  sed  partim  in  principali  agcn- 
tc,  et  partim  in  cxtra;  ergo  agcns 
principale  ncccssario   agcrct   pcr 
illud,  quod  cst  cxtra  ipsum,  quod 
est  impossibile. 
7.  Ad  illud  principalc    j)otcst  dici 

sic,  quod  aliquod  agens  cst,  (piod 
cx  natura  sua  sic  nccessario  agit, 


potest  propriam  actioncm  impcdi- 
rc,  agcndo   circa   aliud,  et  hujus- 
modi  agcns  cst  sola  voluntas,  quse 
quantum  cst  ex  parte  sui,  necessa- 
rio  tendit  in  ultimum  finem  in  uni- 
vcrsali   silii  ostcnsum  ;  qufe  licct 
non  ])ossit  iiropriam  actionem  im- 
pcdire,  eam  dircctc  suspendcndo, 
tamcn  j)otest  cam  indii'ectc  impc- 
dirc,  agendo  circa  intcllcctum  \)vx- 
cipicndo   sibi   dc   ultimo  fine  non- 
considcrarc,  convcrtcndo  ipsum  ad 
aliud   intclligcndum,   ct   sic,    quia 
non  est  tunc  ultimus  finis  cogni- 
tus,  non  potest  voluntas  illum  vcl- 
lc.  Kt  per  hoc  ad  majorcm  rationis 
cst  diccndum,  quod  agens  quod  sic 
neccssario  agit  (\x  se,  quod  in  po- 
testatc  sua  non  est  impcdirc  pro- 
I)riam  actioncm  dircctc,  ncc  indi- 
r(^ctc,   eadcm  nccessitatc  amovet 
impcdimcntum  sune  actionis  ;  scd 


quod  propriam  actioncm  impcdii-c     non  cst  verum  dc  agcnte,  quod  sic 


non  potcst,  ucr  (lir(\-te  susj)endcn 
do  ])roj)riam  actioncm,  ucv  indi- 
rcctc  agendo  circa  aliiid  quod  im- 
])cdit  actionem  cin^a  pi-oj^rium  ob- 
Jectum,  ct  (\o  taii  agentc  univ(u'- 
salitcr  vidctui'  essc   v(M^um,   (luod 


8. 
Repl 


neccssario  agit,  quod  in  potestatc 
sua  cst  indircctc  suam  actioncm 
imj)cdirc,  cujusmodi  cst  voluntas. 
Scd  contra  hoc  arguitur  :  agens 
({uod  cx  natura  sua  ncccssario  pcr 
actionem  suam  t(mdit  in  objcctum 
agens  quod  ex  natura  sua  ncccssa-  dctcrminatum,  quantum  cst  de  se, 
i'io  agit,  ncccssario  amovct  imj)e-  non  j)otest  averterc  sc  ab  actionc 
dimcntum  suum  si  j.otcst,  sicut  rcsj^^^ctu  talis  objecti  :  ha:'^  enim 
patetin  omnibus  natui-alitci' agen-  videtur  csse  manifcsta,  quia  j)ra?- 
tibus.  Aliquod  vcro  est  agens,  quod  dicatum  includitur  in  subjccto.  Si  ^'"'"' 
ncccssario,  quantum  est  ex  j^arte     cnim  agcns,  quantum  cst  dc  se  pos-  necLi 


COLLATIO  XVIL 


213 


n  ciroa 
inem,  aiit 
.nsiilcraro 
iocessario 
iineni. 


sit  avortorc  sc  ab  actionc  circa 
iinum  objcctnm  dc  sc,  quantum  est 
dc  natiira  sua,  non  dctcrminatur 
ad  actionem  rcspcctu  illius  o])jec- 
ti  ;  scd  voluntas  volcns  ultimum 
finem  sibi  ostcnsum  cx  voluntatc 
sua,  potcst  avcrtcrc  sc  ab  actu  vo 


hoc  cnim  distin^uitur  a  potcntia 
intcllcctiva,  quse  dc  sc  non  cst  libc- 
ra,  ncc  ad  utrumlibct  sc  habcns, 
nisi  quatenus  dcterminatur  pcr 
voluntatcm;  objcctum  autcm  for- 
malc  voluntatis  cst  bonum;  ci'go 
voluntas   pcr   actum   suum   libcro 


lcndi  ultimum  fmom,   quia   potost     attingit  bonum  sub  rationc  boni-, 


Eriro  non 
[vnlt  illinn 
lecessano . 


impcdirc  intcUoctum,  ut  non  con 
sidoret  ultimum  flncm,  sod  aliud 
objoctum,  ut  concossum  ost,  et  ita 
potost  so  avcrtcrc  a  volitionc  ulti- 
mi  finis;  igitur  voluntas  ox  sua 
natura,  quantum  est  de  so,  non  dc- 
terminatur  ad  volondum  iiltimum 
flncm  ncGCssario. 

Pr?cterea  :  voluntas  vohms  ulti- 
mum  finom  sibi  ostensum,  potest 
ex  se  vcUc  ot  non  vello  ultimum 
finem  sibi  ostcnsum  :  consequontia 
probatur  ox  opposito,  quoniam  si 
voluntasdenccossitatovultaliquid, 
quantum  ost  cx  sc  vult  se  vcUc  illud 


libcro  ad  utrumlibot,  ita  quod  po- 
tost  illud  vellc  ct  non  vcUc,  quando 
cst  sibi  ostensum. 

SCHOLIUM. 

Rejicit  rationeni  D.  Thomcio,  quia  si  vale- 
ret,  multo  magis  probassct,  (luod  ultiraus 
finis  in  particidari  necessitaret,  quod  tamon 
ipse  negat;  quia  secundum  fidem  ostenditur 
ille  finis  sine  omni  defectu,  et  ratione  mali. 
De  hoc  agitDoctor  contra  D.  Tliomam  1.  dist. 
1.  qua'St.  'i.  num.  [3.  si  concedatur  \\kc  con- 
sequentia,  quie  negari  non  potest,  adducit 
Doctor  multa  absurda  in  contrarium,  et  va- 
riasconfirmationes  imaginabiles  refutat  soli- 
dissime.  Num.  13.  disputat  an  Deus  velit  pec- 


Antococi,.ns  p.obat,,.. :  c,,„a  voiun-  -:™;:'r---,":r:,:r;  'Tirrr, 


tas  volcns  ultimum  flncm  sibi  os 
tonsum  potcst  avertero  intelloctum 
a  consideratione  illius  finis  ostcnsi, 
sed  non  avertit  intoUcctum  a  con- 
sidcrationc  ultimi  finis,  pisi  quia 
vult  sc  non  ycUc  ultimum  fincm,  scd 
aliud  objectum  ;  quamdiu  onim  so 
vult  velle  ultimum  finom,  intolloc- 


plicantem,  2.  dist.  37.  qucest.  1.  a  num.  6.  et 
qu;(!St.  2.  a  num.  9.  causat  Deus  materiale 
peccati,  sed  tota  deordinatio  a  nobis  est. 

Prfotorca,  arguitur  contra  ra- 
tioncm  positionis,  quod  non  con- 
cludat  :  quia  si  voluntas  idco  non 
potcst  non  volle  finem  ultimum 
sibi  ostensum,  quia  in  ipso  non  est 


tum  non   avortit  a  considerationc     aliqua  ratio  fugibilis,    scd  omnis 


nltimi  finis;  crgo  vohmtas  volons 
uUimum  flncm  ostensum  sibi  po- 
tcst  cx  sc  vollo  sc  non  vollo  illum. 
Pra?terca,  omnis  potcntia  attin- 
gcns  suum  objoctum  formalo  por 
actum    attingit    ipsum    secundum 


ratio  appetibilis,  cum  intellectus 
informatus  habitu  in  luminc  fldci 
ostendit  voluntati  flncm  ultimum 
in  particulari,  ct  hoc  sub  rationc 
summi  boni,  in  quo  ost  omnis  ra- 
tio  appetibilis  ct  nulla  ratio  fugi- 


rationcm  formalem,  ct  pi'opriam  bilis,  scquitur  quod  voluntas  non 

ipsius  potentiJB;  scd  potcntia  voli-  potcst  non  vellc  ultimum  flnom  in 

tiva  secun  'um  rationem  suam  for-  particulari  sibi  aenigmatice  cogni- 

malcm  liberacst,  ct  ad  utrumlibct  tum.  Consequentia  patet,  quia  in- 

se  habcns  in  cliciendo  actum;  pcr  tellectus  in  luminc  fldei  certitudi- 


■u 


216 


DOCTORIS  SUBTILIS 


^'fmusm"^''^*^^^^'  ostcndit  volimtati  Dciim, 
neissSt  ^*'  ^^*  ultimus  fmis ;  nec  de  hoc 
Kiem  taciet  plus  diibitat,  quod  Dcus  trinus  ct 

lu  pailicu- 

lari.coniia  unus  liabeat  m  sc  rationem  omnis 
dequoi.  appctibilis,  ct  uullam  rationem  fu- 
'•"'^•^'  gibilis  quam  de  flne  universali;  et 
ctiam  cognosccns  flncm  ultimum, 
sic  in  particulari   pcrfcctius   cog- 
noscit,  quam  solum  cognosccns  in 
universali  ipsum.  Si  igitur  volun- 
tas  non  potest  non  vellc  ultimum 
lincm  sibi  ostensum  in  universali, 
multo  fortiusnon  potest  non  vclle 
ultimum  flncm  sibi  in  particulari 
frnigmaticc  cognitum,  quod  tamcn 
ncgat  Doctor  istam  opinioncm  tc- 
nens. 
nepiica.     Quod  si  conccdas  conclusioncm, 
contra  per  camdem  naturam,  per 
qiiam  movctur  quis  inflncm,  quics- 
cit  in  flne  ;  si  crgo  voluntas  move- 
tni'  ncccssario  cx  se  in  flncm  ulti- 
mum  in  particulari,  ut  in  Dcum; 
ergo  necessario   quicscit   in   isto, 
ita  quod  non  i^otest  non  vellc   is- 
tum,   ct   ita  non   potest  voluntas 
avelli  a  dilcctione  Dei.  ct  sic  flt 
conflrmatus  in  bono. 

Praotcrea  :  omne,  quod  movetur 

ex  sc  in  aliquid,  movetur  in  illud 

secundum    modiim    natur^    sufe  ; 

si  igitur  voluntas  moveatur  neccs- 

Ea.ien.  na-  sario  iu  flncm  uUimum,  et  contin- 

porest  osse  J^f^ntcr  iu  ca  qufp  sunt  ad  ttncm,  sc- 

Ciiria*!"^^"''  quodnon  crit  cadcm  potcn- 

'Hmn""   ^^^  ^^  natura,  quoniam  cadcm  na- 

tura  non  potcst  cssc   principiuni 

agcntis  necessario,  et  contingcn- 

ter,  quantum  est  ex  se. 

Conflrmatur  pcr  Pliilosophum  r>. 
Elhicor.  ubi  dicit,  (juod  ad  ca  qua> 
sunt  altera  generc,  sunt  altcra^ 
particulae  anima»,  ct  idco  contin- 
git,  quod  srirufipnim  alin  pnrticula 


iO. 


est,  quam  ratiocinativum,  quia  scicn- 
tificum  est  circa  ncccssarium,  ct  ra- 
tiocinaiivum  circa  contingcns  ;  si 
igitur  voluntas  ncccssario  se  ha- 
bcat  circa  flncm  ultimum,  qui  est 
cns  necessarium,  ct  contingcntcr 
circa  ea  qu^  sunt  ad  flnem,  qua^ 
sunt  contingentin,  scquitur  quod 
voluntns  non  crit  una  potcntia. 

Prfcterea  :  Philosophus  prol)at 
8.  Phiisic.  quod  gravia  ct  levia  non 
movcntur  a  sc,  quin  tunc  ex  se  sta- 
rent,  et  essent  principium  sui  sta- 
tus  cx  sc  circa  terminum,  sicut 
animalia;  igitur  a  simili  ct  pcr 
eamdem  rationem,  cum  voluntas 
moveat  se  libere  in  flncm  ultimum, 
voluntas  posset  habere  principium 
sui  status  circa  fincm  ultimum, 
ita  quod  possct  non  vcllc  illum. 

Prseterca  :  Philosoplius  arguit 
contra  Platonem  1.  dc  Anima  .•  quod 
intcUcctus  non  sit  circulus,  quin 
tunc  intclligcntia  csset  circuhntio. 

Ex  quo  accipitur,  quod  si  natura 
essct  eadcm  natura,  actus  est  idcm 
cum  actu;  si  ergo  voluntas  ncces- 
sario  volcns  ultimum,  sit  cadcm 
cum  volentc  contingenter  ea  qu?r 
sunt  ad  flncm,  tunc  actus  respectu 
flnis  crit  ejusdem  rationis  cum  actu 
respcctu  eorumqufe  sunt  ad  flnem, 
et  ita  si  unus  cst  libcr,  contingens, 
et  alter  crit. 

Pra^tcrea  :  si  voluntas,  quantum 
est  ex  sc,  necessitctur  ad  volendum 
bonum  sul)  rationc  boni,  sequitur 
quod  uon  potcst  non  uollc  mnlum 
sub  ratione  mali.  Consciiuentia  pa- 
tct,  aliter  cnim  simul  posset  vcllc 
ali(iuid  sul)  rntione  boni,  et  mnli  ; 
consequcntis  fnlsitas  probatur  mul- 
tii)Iiciter. 
Primo  sic  :  malum  peccati  sc- 


COLLATIO  XVIL 


217 


An  volun- 
tas  velit 

naluii)  qiia 
talo. 


ciindnm  rationom  propriam   pcc-  luntas  crcata,  quam  voluntas  divi- 

cati    pcr    so    rospicit    libcrtatem  na  ct  increata.  Conscquens  est  fal- 

voluntatis,  quia  socumlum  Augus-  sum;  crgo  et  antecedcns.  Probatio 

imum,  Peccaium  cst  adco  volantarium,  conscquentia3,    omnia    volibilia  a 

quod  non  cst  pcccatiim,  d  non  esl  volun-  nobis  sunt  ctiam  volibilia  a  Deo; 

tarium;o,v^o  pcccatum  sub  ratione  ergo  quidquid  bonitatis,  et  ontita- 

peccati  ost  voluntarium  ;  sod  poc-  tis    substratso   est   in   quocumque 


\n  pccca- 

Uini  <[ua 

iile  o.st  vo- 

lil;:in. 


catum  sub  ratione  poccati  malum 
est;  ergo  voluntas  potost  vollo  ali- 
quid  sub  rationo  mali. 

Conflrmatur,  actus  malus  poc- 
cati  inquantum  peccatum  ost,  aut 
est  voluntarium,  aut  non:  si  sic, 
habotur  propositum,  quod  voluntas 
vclit  malum  sub  ratione  mali  ;  si 
non  sit  voluntarium,  ut  malus; 
orgo  actus  ut  malus  non  cst  pec- 
catum. 

PrEotcroa  :  vohmtas  rospuit  ma- 
lum,  aut  sub  ratione  mali,  aut  suh 


actu  volcndi  vitioso,  ost  volitum  a 
Deo,  sicut  a  nobis;  si  igitur  volun- 
tas  nostra  crcata  non  potcst  vollo 
per  se  doordinationom  ot  doformi- 
tatom  in  actu  volendi  vitioso,  non 
potost  phis  vohmtas  nostra  forri 
in  illam  doordinationem  quam  vo- 
luntas  divina  increata,  ot  por  con- 
soquens  non  potest  plus  poccare  in 
volcndo  illam  deformitatem  quam 
voluntas  divina. 

Confirmatur  per  hoc,  quod  quid- 
quid  est  per  se  volitum  ah  aliqua 


ratione  boni.  Si  secundo  modo,  ita     voluntate,   quod    est    conjunctum 


12. 

\n  voliin- 
tas  liabeat 
iiniim  oIj- 
eclnni,al).s- 
traliens  a 
bono,  ct 
nialo. 


quodnolit  malumsub  rationc  honi; 
crgo  ratio  honitatis  cst  causa  no- 
Icndi  aliquid,  et  por  consoqucns 
voluntas  non  nocessario  vult  bo- 
num  sub  ratione  honi. 
Si  nolit  malum  sub  ratione  mali. 


sihi,  cst  pcr  accidens  volitum  ah 
eadem  voluntato  ;  sicut  si  visus  por 
so  videat  aliquod  visibilc  ut  colo- 
ratum,  vidot  per  accidens,  accidens 
quod  estconjunctum  pcr  se  visibili, 
ut  musicum  et  diaphanum,  et  pro- 


13. 
An  volun- 
ta-;  divin.i 
velit    \fiv 
ac  idens 
deor<'i;ia- 
tioneni  ap- 
ne.^am  a  - 
tui,   sieul 

no.s. 


contra  cuilibot  potontifc  socundum     hatur  :  quia  nisi  volons  aliquid  pcr 


actus  suos  corrcspondet  unum  ob- 
jectum  formale  sibi  ad?oquatum  ; 
sed  actus  nolendi  est  actus  positi- 
vus,  sicut  actus  volondi;  ergo  vo- 
luntas  hahchit  uniim  objectum  po- 
sitivum    sibi    proportionatum,   ct 


se  elpcr  accidons,  voluit  iIIudquo<I 
conjungitur  volito  pcr  so;  tunc 
voluntas  nostra  volens  por  so  ac- 
tum  vitiosum,  quantum  ad  suh- 
stantiamactus,non  oporteret  quod 
per  accidcns  voluorit  deordinatio- 


ndfcquatum    socundum    utrumquo     nem  in  actu,  et  ita  non  peccaret; 


actum.  Non  igitur  actus  volcndi 
erit  respcctu  mali,  scilicet  sub  ra- 
tione  mali,  et  velle  respectu  boni. 
Prseteroa  :  si  voluntas  creata  ot 
liumana  non  posset  velle  nisi  bo- 
num  verum,  aut  bonum  apparons 
ot  non  malum  por  so,  nec  pcr  sc 
dcordinationcm  in  actu  peccandi, 
tunc  non  possot  plus  peccare  yo- 


igitur  voluntas  divina  volens  pcr 
sc  actum  quemcumque  nolcndi, 
quantum  ad  bonitatem  in  actu,  por 
accidens  vult  privationem  in  actu; 
si  igitur  voluntas  nostra  non  pec- 
cct,  nisi  quia  per  accidens  vult 
privationem  difformitatis  in  actu, 
scquitur  quod  non  plus  peccet  a^o- 
liintas   nostra,  qnam  divina,  quia 


218 


DOlTOUIS  SUBTILIS 


nonalio  modovnlt  actum  vitiosiim 
qiiam  voluntas  divina. 

Item,  ad  confirmationem  ejus- 
dem  rationis,  arguitur  :  qnia  non 
videtur  quod  voluntas  sit  per  ?e 
principaliter  damnata  propter  il- 
lud,  quodest  per  accidens  volitum 
per  vohmtatem,  cum  potentia  cor- 
rcspondeat  actui  culpabili  ;  cum 
igitur  voluntas  damnetur  pi*opter 
volitionem  malam,  sequitur  quod 
illic  actus  non  sit  respectu  objecti 
mali  per  accidens,  sed  per  se. 
14.  PrrTterea   :  in   Angelis  malis  et 

damnatis  Deum  odientibus,  odium 
Dei  est  apprehensum,  et  ostensum 
voluntati  eorum  odientiDeum.  Aut 
igitur  volunt  odium  Uei  sub  ratio- 
ne  mali,  et  habetur  propositum, 
quod  malum  sub  ratione  mali  pos- 
sit  esse  volitum;  aut  est  volitum 
sub  ratione  boni  :  quodsi  concedas, 
odiumper  sequitur  falsum,  quia  non  appre- 
sicut  amoi'  heudunt  odium  Dei  sub  ratione  bo- 
ni,  tunc  enim  errarent  m  intelligen 
do,  et  sic  plus  errarent  quam  nos, 
quia  non  apprehendimus  sub  ra- 
tione  boni,  nec  etiam  sub  ratione 
alicujus  boni  potest  appreliendi' 
cum  amor  Dei  sit  per  se  bonum, 
ct  odium  sit  per  se  malum. 

Item,  apprehenso  ultimo  fine  per 
intellectum,  voluntas  necessario 
delectatur ;  quia  delectatio  est  con- 
junctio  convenientis  cum  con- 
venienti,  et  dum  summum  bonum 
ostenditur  voluntati,  necessario 
est  talis  conjunctio;  tum  quia  de- 
lectatio  causatur  ab  objecto,  et 
tunc  objectum  est  prfesens,  sed  de- 
lectatio,  vel  est  dilectio  vel  ipsam 
concomitans,  quia  apprelienso  ul- 
timo  (inc  voluntas  ncccssario  dili- 
git  illud. 


Item,  apprelienso  malo  sub  ra- 
tione  mali,  voluntas  neccssario 
restringit  et  tristatur,  si  est  immi- 
nens;  ergo  apprehenso  bono  suli 
ratione  boni,  voluntas  necessario 
diligit. 

COLLATIO     XVIII. 

riru)»  i'olun(as  pcr  aliqnid  aliud  o  se, 
ut  pcr  hahitum  f/ratia'  ct  rjloria\  possit 
ncccssitari,  u(  possit  non  vcUe  frncm 
ultimum  sibi  clarc  ostcnsum? 

Doftores  citali  Co//rt/.  li 

SGHOLIUM. 

Probat  efficaciter,  et  clare,  pcr  habitum 
voluntatis  in  patria  minimc  nece.ssitari  vo- 
luntatom;  et  rofutat  pulcherrime  solutionos 
aliorum,  quas  vel  imaginari  possint,  de  quo 
agit  1.  dist.  1.  qusest.  i.  num.  i;{.  e  contra 
D.  Thom.  et  Henric. 

Dicitur  quod  per  objectum,  qui  i 
est  flnis  ultimus  sibi  clare  osten- 
sus,  necessitatur  voluntas  ad  eli- 
ciendum  actum  volendi  circa  illud 
objectum,  ita  quod  non  possit  non 
velle  objectum  illud,  dum  est  sibi 
ostensum,  quia  illud  ol>jectum  ha- 
bet  in  se  omnem  rationem  boni  et 
appetibilis.  Per  habitum  vero  cha- 
ritatis  aut  gratia  necessitatur,  ui 
non  possit  non  velle  illud,  volendo 
contrarium  ut  malum,  ita  quod 
per  liabitum  charitatis  necessita- 
tur  in  patria,  ut  non  possit  averti 
ab  ultimo  fine  sibi  cLare  ostenso. 

Sed  contra  hoc  arguitur  :  quo-  Rofutaii 
niam  illud  quod  immobilitat  aliud, 
videtur  habere  rationem  dominii 
respectu  illius;  si  igitur  aliquis 
habitus  possit  immobilitare,  ct  ne- 
cessitare  voluntatem,  ut  neccssa- 


COLLATIO  XVII 


219 


rio  Yclit  iiltimiim  flnem  sibi  ostcn- 
sum  clnre,  seqviitiir  qnod  aliquid 
crcatiim  liabeat  dominium  supra 
libortatcm  voluntatis,.quod  falsum 
cst,  quia  immediate  subditur  Beo. 
Resiioiuio.  Dicitur  quod  habitus  solum  im- 
mobilitat  voluntatem,  ne  possit 
tendere  in  malum,  ct  averti  ab  ul- 
timo  fine  ;  nunc  autcm  possc  vellc 
malum,  non  cst  libertas,  nrc  pars 
libertatis,  imo  immobilitare  vo- 
luntatem  ad  bonum,  nc  possit  tcn- 
dere  in  malum,  non  est  dominai'i 
libertati  eius. 


quod  non  possit  in  .1,  nccesse  cst, 
ut  iiabitus  in  hoc  sit  agens  ct  i^rin- 
cipium  agcndi  principale  ;  quia 
cum  voluntaset  habitiis  charitatis, 
sive  gratiae  concurrant  ad  neces- 
sarioeliciendum  actum  respectu  !i, 
oportet  quod  voluntas  sit  principa- 
le  agens,  et  charitas  secundarium, 
aut  e  contra.  Et  ne  flat  calumnia 
in  verbo  ar/endi,  dicatur  oportet, 
quod  voluntas  sit  principale  prin- 
cipium,  quo  eliciatur  actio,  et  cha- 
ritas  secundarium,  aut  e  contra,  si 
voluntassit  principium  principale. 


Principium 

iTiinus 
principale, 
non  neces- 
sitat  prin- 

cipale. 


2. 

Rpplica. 


Contra  :  si  voluntas  immobilite-     quo  agens  agit  in  istam  actionem; 
tur,   et  necessitetur  per  habitum     ergo  ad  actionem  illam  non  ncces- 


Volunta- 

tom  nulio 

modo  ne- 

cessitari 

per  cliari- 

tateiTi. 


charitatis;  aut  ergo  ad  necessario 
volendum  ultimum  flncm  clare  os- 
tensum;  aut  igitur  liabitus  respec- 
tu  voluntatis  est  ut  agens  instru- 
mentale;  aut  ut  agens  principalc. 
Si  ut  agcns  instrumentale;  igitur 
voluntas  non  necessitatur  per  cha- 
ritatem,  quia  agens  principale  non 
necessitatur  per  mstrumenta.  Nec 
ctiam  est  ut  agens  principale  vo- 
luntatis,  quiatunc  voluntas  princi- 
palitcr  non  eliceret  actum  tendcn- 
di  in  flnem  ultimum,  scd  charitas 
aut  gratiae  habitus,  et  ita  habitus 
principaliter  praemiarctur,  ct  non 
voluntas. 
ResponMo.  Dicitur  quod  voluntas  pcr  liabi- 
tum  charitatis,  aut  gratic^  non  im- 
mobilitatur,  ut  per  agens  prius 
principale,  nec  ut  per  agens  ins- 
trumcntale,  scd  tanquam  per  prin- 
cipium  habilitandi,  ct  })erflcicndi 
libertatem  voluntatis  in  bono. 

Contra  :  si  voluntas  sit  de  se 
indiffcrens  respcctu  A  et  B,  et  ad- 
veniente  liabitu  charitatis,  ut  in 
patria,  determinata  sit,  et  immo- 
bilitata,   et  necessitata   ad   B,  ita 


Roplica. 


sitatur  per  charitatem,  quia  nun- 
quam  principium  sccundariiim 
agcndi  immolnlitat,  aut  necessitat 
principale  agendi  principium. 

Si  dicatur,  quod  charitas  sit  ut 
agens  principale,  sive  ut  princi- 
pium  agendi  principalc,  et  volun- 
tas  ut  principium  agendi  secunda- 
rium,  sequitur  iioc  inconveniens, 
quod  voluntas  omnino  i)er  modum 
naturse  tendet  in  ultimum  flnem, 
(^t  nuUo  modo  libere,  nec  rationa- 
U\  quoniam  quando  agens  princi- 
pale  neccssario  agit,  agens  secun- 
darium  necessario  aget  ;  quia  cum 
agens  secundarium  depcndeat  a 
principali  agente,  nec  agit,  nec 
movet,  nisi  inquantum  movctur  ab 
agente  principali;  sed  agens  prin- 
cipale  nccessario  agit  et  movet, 
et  agens  secundarium  neccssario 
movetur.  Cum  igitur  agens  princi- 
pale  movet,  secundarium  non  mo- 
vetur,  nisi  quia  movetur  ab  agentc 
principali,  sequitur  quod  secunda- 
rium  agens  necessario  movebit,  si 
principale agens  necessario  movet. 
Si  liabitus  charitatis  et  gratise  nc- 


3. 

Agente 
principali 
necessario 
agente,  nii- 
nus  princi- 
pale  non 
aQit  libere. 


2-20 


DOCTOUIS  SIMTIMS 


cessario  movet,  ot  inclinat,  (^t  ne- 
cessario  est  principiuni  movendi, 
quia  non  est  forma  libera,  sed  ne- 
ccssario  determinata  ad  iinum.  Si 
igitur  voluntns  sit  principium  se- 
cundariumagendi  respectu  gratia^ 
sequitur  quod  necessario  movebit, 
et  per  modum  naturfc,  sicut  habi- 
tus  per  modum  natura:^  inclinat  in 
finem. 
Ajrens  Fif^^t  igitur  ratio  sic  in  forma  : 
mancnrta- ^o^ns  principalc  mancns  a^rens 
ces"aaiurP^'^^C'P'^l^'  quocumque  sibi  addito, 
ab  aiio.  g(3  habct  mobilitor  sicut  prius  ;  sed 
voiuntas  informata  liabitu  chnri- 
tatis  autiiratiaein  patria,  est  agens 
principale;  igitur  immobilitando 
se  habet,  sicut  prius  antc  adven- 
tum  gratia^.  Mfijor  probatur  per 
pra^dicta  :  quoniam  agens  princi- 
pale  eo  ipso  quod  est  agens  prin- 
cipale,  non  movetur  abalio;  ergo 
eo  ipso  quod  est  agens  principale 
immobiliter  se  habet  ad  suam  ac- 
tionem,  sicut  prius  ;  impossibile 
est  enim  quodcumque  aliud  a  prin- 
cipali  agente  immobilitare  princi- 
pale  agens. 
4.  Prnoterea  arguiturad  principale, 

Snnr  et  contra  positionem,  quod  volun- 


llKMllOIU 


a 


liormn.  tas  non  nccessitatur  ad  volendum 
ultimumfinem  i)or  habitum  chari- 
tatiset  gratifp,  quia  prius  natura 
oportet  objectum  beatificum  osten- 
di  voluntati,  quam  voluntas  per 
habitum  incliniq  in  illud  ;  sed  in 
illo  priori  instanti  naturse,  cum 
ol)j(^ctum  b(\ntillcum  sit  ostensum, 
ut  continens  omnem  rationem  bo- 
ni  et  appetil)ilis,  necessitat  volun- 
tatem  ad  eliciendum  actum  voh^ndi 
circn  ipsum,  ita  quod  uon  possif 
non  velle  ipsum;  ergo  in  illo  ius- 
tanti  voluntns  non  potest  averti  ah 


eo;   igitur  in  secundo  instanti  na- 
turte  habitus  non  necessitat  volun- 
tatem,  ne  avertatur. 
Praeterea  :  principium  principalc  siBeatus 

...        ,      1      ,  ne.^essano 

agens  ex  necessitate  habet  neces  ■  amai-et,  vo 
sariam  habitudinem  ad  actionem  sohueesi 
illius  agentis,  quia  cum  agens  non  f,el,e"j!,ria 
agat  nisi  per  principium  agendi, 
oportet  quod  qualem  liabet  agens 
ad  actionem  suam  necossariam 
vel  contingentem,  talem  habeat 
habitudinem  principium  agendi  ad 
iUam  actionem;  sedvoluntas  Reati 
in  patria  est  ut  agens  eliciens  ac- 
tum  volendi,  quo  tendit  in  Deum, 
aliter  non  esset  liber;  igitur  si 
Reatus  in  patria  necessario  se  ha- 
beat  ad  volendum  ultimum  flnem, 
ita  quod  non  possit  non  velle  illum, 
sequitur  quod  principium  agendi 
illius  actus  quod  est  voluntas,  de 
se  necessario  se  habcat  ad  istum 
actum;ergo  frustra  videtur  pone- 
re  aliquem  liabitum,  ut  voluntas 
immobiliter  et  necessario  tendat 
in  finem  ultimum. 

Pra^terea  :  sicut  materia  se  ha-  5. 
het  ad  formam  et  actum,  ita  poten-  ^./■'poien" 
tia  videtur  se  habere  ad  ol)jectum,  'lormala" 
quia  sicut  forma  estdeterminativa  '"•'*^'*'" "'"• 
et  actuativa  materiae,  ita  objectum 
determinat  et  actuat  ]iotentiam  ; 
sed  materia  non  potest  ita  perfici, 
nec  actuari  per  unam  formam, 
(juin  appetat  aliam  et  sit  indiffe- 
rens  ad  aliam;  igiturnec  similiter 
l)otentia  volitiva  potest  sic  deter- 
minari  per  quodcumque  objectum 
sibi  tale  ostensum,  quin  adliuc  sit 
mobilis  (^t  indifierens  ad  aliud  ob- 
jectum  volendum. 

Pra^terea,  non  vid(^tur  quod  ali-  inieiiecius 

,      ,  . .  ,1  ,  .  non    necef- 

quis  iiabitus  habeat  majorem  ra- siuuur  pcr 
tionem  immobilitandi,  et  necessi- 


1. 


q"'!^ '"M>e- tandi  voluntatoin,  (luam  aliquis 
abacui.  liabitus  rcspectu  alt(>pius  potentia), 
cuni  voluntas  sit  potentia  niagis 
libera  (]uam  ali^iua  alia  potentia  ; 
sed  liabitus  existens  in  intellectu 
non  potest  sic  necessitare  intellec- 
tum  in  actu  sciendi,  quin  aliquan- 
do  possit  imi^ediri  ab  actu  intelli- 
gendi,  nnde  secundum  Pbilosopluim 
babens  babitum  scientia?  potest 
impediri  ab  actu  considerandi ;  er- 
go  multo  fortius,  ut  videtur,  volun- 
tas  non  potest  nccessitari  abaliqno 
babitu,  ita  quod  per  illum  necessa- 
i'io  babeat  actum  respcctu  objecti 
illius  babitus,  et  sic  non  videtur, 
(|uod  voluntas  per  babitum  cbari- 
tatis  necessario  velit  ultimum  fi- 
nem  sibi  ostensum. 

SGHOLIUM. 

Resolutio  Iiujus  coUationis  habotur  apud 
Doctorcm,  i.  dist.  1.  q.  i.  n.  13.  et  latius  4. 
d.  iU.  ai't.  6.  a  num.  8.  ubi  refutando  opinio- 
nem  D.  Tiiom.  i.  2.  (£ua'3t.  iO.  ai't.  2.  docet 
lieatum  neque  ab  objecto,  iieque  ab  liabitu 
necessitari  ad  amorem  beatum,  sed  ex  Dei 
decroto  Beatitudinem  parpetuari,  voluntate 
]5eati,  quoad  intrinseca  omnia,  manente  ii- 
bera,  ad  non  amandum  et  ad  peccandum. 


COLLATIO     XIX. 


COLLATIO  XLK.  221 

leclnni,  sioe  euitfonnilas,  et  talis  a(la3- 
(piatio,  sive  conibrinitas  intellecti 
ad  intellectum  est  veritas;  ergo 
veritas  est  primum  objectum  in- 
tellectus  sui,  vel  essentia  divina 
sub  tali  attributo. 

Item,  (juod  est  perrectissimum 
in  (uitibus,  et  aliorum  omnium 
maxime  contentivum,  est  primum 
objectum  intellectus  divini,  ({uia 
illud  quod  est  primum,  est  perfec- 
tum  ;  sed  divina  essentia  sub  ratio- 
ne  exemplaris  est  pertectissime 
omnium  contentiva;  ei'go  ipsa  sub 
tali  ratione  est  primum  objectnm 
intellectus  sui,  et  ita  veritas  est 
primum  objectum,  quia  veritasest 
contbrinitas  exemplaris  ad  exem- 
plata. 

Respondetur,  (luod  lia3C  essentia  Quod  es- 
divma,  ut  li?ec,  est  primum  objec-    m-imi.m 
tum  intellectus.   Quod   declaratur  inteHecius 
sic  :  illud  debet  poni  primum  ob- 
jectum  potentise,  quod  primo  mo- 
vet  potentiam,  et  sub  cujus  ratio- 
ne  eam  movent  omnia  qufecnmque 
movent  ipsam  ;  exemplum  de  co- 
lore,  qui  ])rimo  movet  visum,  et 
non  albnm  et  nigrum,  qnia  neu- 
truin  eorum  movet  visum,  nisi  sub 
ratione  coloris,  quod  est  iirimum 


objectum.  Sed  essentia  divina  pri- 
Uirnm  /uec  csscnlia  diviiia,  ut  luec,  dis-     mo  niovet,  quia  ratio  ejus  cst  ra- 
linela  a  scipsa,  ut  concipilar  sub  om-     tio  prima,  et  prius  ibi,  idem  quod 


Verilatis 
descriplio. 


ni  rationc  attributali  spccudi,  sit  pri- 
mum  objcctum  inlcUcelus  1 

Scolus  1.  dhi.Vi.  num.  23.  et  2.  d.  1.  q.  i.ci  alii 
ihi  cilali. 

Quod  non  videtur  :  quia  omnis 
cognitio  fit  per  assimilationem  co- 
gnoscentis  ad  cognitum,  ratioassi- 
milationis  est  veritas.  Probatio, 
quia  vcritas  cst  udccqualio  rci  ad  intcl- 


perfectius,  nam  creatura  non  po- 
test  primo  movere  intellectum  di- 
vinum,  quia  tunc  vilesceret  intel- 
lectus  divinus,  quia  perftceretur 
formaliter  aliquo  flnito,  nec  essen- 
tia  divina  sub  aliqua  ratione  at- 
tributali,  quod  notitia  attributo- 
rum  non  naturam  dicunt,  sed  ea 
qu8e  circumstant  naturam,  secun-  ..  ., 

^  Atlfibula 

dum  Damascenum    lib.   1.   6'«/:».   4.  «on  "atu- 


2?2 


DOCTOKIS  SUBTILIS 


vamdi-    Praesupponuii t    ijiitui'    subjectuni 

cunt,  sed  '  '  •' 

q.iiecir-  tanquam   perfectius    se,  quia   est 

cumslant 

eam.     causa  illorum  aliquo  modo ;  ergo 
essentia  divina,    ut    lia.^c,    est    pri- 
mum  objectum  intellectus. 
2-  Item,  objectum  primi  intellectus 

simpliciter  debet  esse  principalc 
intelligibile  simpliciter,  sub  ratio- 
ne  simpliciter  primaria  ;  sed  pri- 
mus  intellectus  simpliciter  est  in- 
tellectus  divinus,  et  primum  intel- 
ligibile  simpliciter  est  essentia 
divina,  quia  unumquodque  sicut  se 
liabet  in  entitate,  ita  in  cognosci- 
bilitate ;  ergo,  etc. 

Item,  quod  ratio  entis  vel  essen- 
tioe,  prima  sit  ratio,  patet  per  Avi- 
cennam,  ([ui  dicit,  quod  illud  quod 
primo  occurrit  intellectui,  et  in 
quod  omnia  resolvuntur,  ipsum 
autem  in  nullum  nliud,  est  ens ; 
ergo  ratio  entis  est  ratio  prima. 
Co-niiiofit     Ad  primum  dicitur,  quod  omnis 

pei"  assimi-  ...  ,. ,  .       •  i     x  • 

iaii..nem,  coguitio    fit    \)cv  assimilat loncm, 
exponitur.  i^r^j^q^^^jj^  p  y  aliquam  liabitudinem 

mediam  cognoscentis  adcognitum, 
non  quod  assimilatio  sit  objc^ctum 
ipsum,  sed  aliquid  communicans 
ipsum,  sicut  qua^dam  relatio. 
Exemplum  :  color  omnis  est  visibi- 
lis,  ncn  quod  visibilitas  sit  ratio 
objectiva,  sed  (»st  quaedam  relntio 
medin  communicans  colorem, 
prout  com[)aratur  ad  i)otentiam 
visivam,  et  ita  ly  per  in  proj)Osi- 
tione  ])rima,  vel  potest  dicer(>  cir- 
cumstantiam  modi  objecti  referen- 
tis  unum  ad  aliud  ol)jectum  et  ad 
potentiam,  et  sic  niliil  ad  proi^osi- 
tum. 

Ad  secundum  dicitur  similiter, 
quod  cssentia  divina  est  prius  ali- 
(juo  modo  prioritatis,  perfectissi- 
mum  objectum  intellectus  sui,  et 


perfectissime  omnium  contentiva, 
quam  sub  ratione  exemplaris,  quia 
ipsa  est  quoddam  pelagus  inilni- 
tum  ;  nec  ipsa  ratioexemplaris  est 
primum  objectum,  sed  quidam  mo- 
dus  circumstans  objectum  in  com- 
paratione  ad  medium  ejus,  et  sub 
ipsa  ratione  essentice  estperfectius 
omnium  contentiva,  quam  sub  ra- 
tione  exemplaris,  quia  ratio  ejus 
ut  essentia,  est  prius  et  fundamcn- 
tum  ipsius,  ut  est  exemplar. 

SCHOLIUM. 

Probavit  ali^iuot  argumentis  essentiam, 
qua  talis  etqua  veritas,  esse  objectum  intel- 
lectus  divini,  et  solvit  duo  argumenta  in 
contracium  :  nunc  arguit  ens  esse  ejus 
olijectum,  et  quod  vilesceret  si  moveretur  a 
creatura,  prosequitur  utrumque  late,  subti- 
liter  et  clare. 

Contra    positionem    qujestionis      3. 
arguitur  sic  :   Intelligens  commu- enf eS.b 
nissimum  debet  liabere    objectum  'leEus'" 
communissimum  sub  ratione  com-     ^*^'- 
munissima,  talis  est  essentia  divi- 
na,  ut  est  ens  vel  essentia  absolu- 
te  sumpta,  et  non  ut  haec  est. 

Contra  illud  (|uod  dicitur,  quia 
tunc  vilesceret,  si  creaturne  essent 
primum  objectum,  arguitur.  Non 
minus  potens  est  intellectus  divi- 
nus,  et  nobilis  ex  re  sua  intranea 
quam  sit  Sol,  nec  est  magis  infecti- 
bilis  et  passibilis,  vel  communica- 
bilis  ;  sed  Sol  irradians  super  foe- 
tida,  non  est  foetidus,  nec  magis 
vilescit;  ergo  intellectus  divinus, 
et  si  talia  primo  intelligit,  non  es- 
set  imperfectus. 

Item,  receptum  est  in  recipiente 
per  modum  recipientis,  et  non  per 
modum  recepti ;  ergo  quodcumque 
intelligit   intellectus    divinus    per 


COLIATIO  XIX. 


223 


'■.'uil  ite- 
m  essen- 
iuni  sub 
lioue  ve- 
es^e  ob- 
ecluiii. 


motlum  suiim  intelligit,  et  sic  niin- 
qnam  vilescit. 

Conti'a  rationem  ad  primnm  ar- 
gnmentnm;  niliil  est  intelligibile, 
nisi  snb  ratione  qua  potest  mani- 
festari  intellectni,  sed  nihil  potest 
manifestari  intellectni  sine  verita- 


nandi  objectnm  intellectns  divini 
est  commnnissimnm,  qnod  est 
ens;  ergo  per  se  ratio  objecti  est 
ens,  vel  essentia  absoluta,  et  non 
hrec  essentia,  nt  ha^c. 

Prseterea,  objectnm  movens  per 
modnm  natura>,et  snfiicientei^mo- 


te  ;  ergo  veritas  est  primum  objec-     vet  ad  se,  sicnt   ad  actnm  poten- 


tum  inteUectus.  Minor  probatur 
per  Augustinum  et  Hilarium. 

Contra  responsionem  ad  secun- 
dum  argnmentum  sic  :  de  perfec- 
tioneDeiest  non  solum  quod  conti- 
neat  intrinseca,  sed  etiam  extrin- 
seca  et  omnia  ;  sed  essentia  divina 
sub  ratione,  snb  qua  haec,  continet 
tantum  intrinseca,  et  ipsa  sul)  ra- 
tione  exemplaris  non  sohim  conti- 
net  intrinseca,  sed  extrinseca  et 
omnia;  ergo  illa  snb  illa  ratione 
erit  primum  objectum  intellectns 
sui. 

Ad  primum  dicitur,  quod  objec- 
tum  debet  esse  communissimum 
sub  ratione  terminandi  actum  })0- 
tentia?,  sed  non  sub  ratione  mo- 
vendi. 

Contra  :  per  se  ratio  formalis 
objecti  est  terminare  actnm  poten- 
tia3  operativse,  vel  activse,  sive  ob- 
Jectum  moveat,  sive  non  ;  si  enim 


tioe  ;  si  igitur  essentia  divina  ut 
hspc,  sit  primum  objectum;  ergo 
erit  primum  objectum  ut  termi- 
nat  actum  primuni  intellectus, 
quia  ipsa  non  movet  nisi  ad  se,  et 
ita  nihil  valet,  dicendo  ilha. 

Item,  illudest  primum  objectum 
adaequatum  intellectus  divini,  sub 
ratione  cujus  omnia  alia  intelli- 
guntur,  quppcumque  intelliguntur, 
et  sub  cujus  ratione  omnia  alia 
terminant  actum  potentia^  ;  sed 
Deus  intelligit  lapidem  subpropria 
ratione,  qua  est  lapis,  et  asinum 
similiter ;  ergo  aliquid  debet  esse 
objectum  adsequatum  commune 
omnibus  terminantibus :  tale  est 
ens  communissimum,  quia  lapis 
est  ens  formaliter,  et  asinus  est 
ens,  sed  non  sunt  essentia  Dei  for- 
maliter,  sed  ratio  terminandi  est 
communis  ratio  objecti  ;  ergo  ens 
et  non  essentia  Dei,  ut  hjpc,  est  ob- 


is  esse  ob 
icluiii  in- 

.slleclus 
iliviui. 


potentia  estsimpliciter  activa,  non     jectum  intellectus  sui. 

requiritur  in  ea   actio    objecti  ad        Ad  hoc  dicitur  et  ad   alia,   quod 

,  hocquod  agat,  sed  necessario  sem-     essentia  Dei  potest  esse  primum 


per  requiritur,  quod  terminet  ac- 
tum  potentiiP  in  omnibus  univcr- 
saliter ;  secundum  etiam  illos,  qui 
ponunt  species  concreatas  in  An- 
gelis,  non  ponunt  objectum  move- 
re  potentiam,  cui  concreata>  sunt 
illae  species,  sed  tantum  terminare 
actum  potentise;  hoc  igitur  compe- 
tit  formaliter,  quod  terminet  ac- 
tum,  sed  per  se  sub  ratione  termi- 


objectum,  et  communissimum  adcT- 
quatum,  quia  includit  omnia  alia 
sub  ratione  terminandi  actum  po- 
tentia3  et  comnumitate  continen- 
ti?p,  et  non  communitate  prcnedica- 
tionis ;  continet  enim,  et  inchidit 
omnia  alia,  non  tamen  cada^quat 
communitate  praedicationis,  sicut 
et  ens. 
Contra  :  tunc  eadem  ratione  es- 


2-24 


DOGTORIS  SUBTILIS 


sciitia  (livina  esset  priinnm  objec- 
tum  nostri  intellectiis,  quia  inclu- 
(lit  in  se,  et  continet  omnia  (luse 
possunt  terminare  ac. um  intellec- 
tus  nostri. 

Item,  tunc  albedo  esset  primum 

objectum  visus,  (juia  continet  om- 

nes  perfectiones  cujuscum(;[ue  co- 

loris. 

t^iuare  es-      A(l  primum  istorum  respondeo, 

'oi^jeciimi'^  non  sequitur  quod  essentia  divina 

'".IrvinfeT  sit  i)rimum    objectum  intellectus 

'"'""''*"■'•  nostri,  licet  contineat  omnia  alia, 

sed  requiritur  quod  actus  intellec- 

tivae  potentia)   feratur  immediate 

in  illud  objectum,  et   quod  in  illo 

objecto  resplendeant  omnia,   qu?e 

secundo  possunt  terminare  illam 

intellectionem  ;     sic  est  objectum 

respectu  intellectionis  Dei,  et  non 

nostri,  quia  intellectus  noster  non 

immediate  fertur  in  essentiam  di- 

vinam,  et  omnia  alia  qua3  continet 

per  eam. 

G.  Ad  secundum  dico,  quod  essentia 

Dei  continet  omnia  alia  per  modum 

speculi,  in(iuo  relucent  omniaalia, 

non  est  sic   albedo    speculum  res- 

pectu  aliorum   colorum,    et    ideo 

nihil  ad  propositum. 

Contra  primum  :  tunc  idem  esset 
objectum  unius  actus  potentia)  et 
ipsius  potentiee,  quod  non  est  ve- 
rum,  quoniam  sunt  plures  actus 
illius  i)otentia).  Probatio  conse- 
quentiai :  ideo  est  adcequatio  ol)jec- 
ti  ad  intellectionem  divinam,  iiuia 
intellectio  divinaest  una  ;  si  ii^itur 
potest  per  unam  intellectionem 
omnino  unnm  intelligere  omnia, 
v(d  etiam  ex  uno,  vel  in  uno,  ad- 
liuc  esset  idem  primum  objc^ctum, 
scilicet  commune,  quod  est  modo, 


sive    sit   ratio    cognoscendi    alia, 

sive  non.  ' 

Item,  tunc  essentia  divina  esset 
primum  objectum  intellectus  crea- 
ti,  ut  Angeli,  vel  alterius. 

Ad  primum  istorum  dico,  quod  7- 
si  intellectus  sit  talis,  quod  una 
intellectione  feratur  in  omnia,  et 
illa  intellectio  adaequat  virtutem 
ejus,  tunc  major  est  vera ;  talis  est 
intellectus  divinus  et  ejus  intellec- 
tio. 

Ad  secundum  dico,  quod  intellec-     inteik- 
tus  creatus  potest  dupliciter  con-  lurhabe 
siderari,  vel  ut  est  potentia  natu-  pnrplilm 
ralis  pra?cise,   vel  ut  est  Beatus.  "['S-',,'i' 
Primo  modo  non  liabet  essentiam 
divinam    pro   primo  objecto,   nec 
aliud  supernaturale,  sed  ut  Beatus, 
cum  Beatitudo  sit  perfectio  objec- 
ti  supernaturalis,  sic  potest  habe- 
re  essentiam  divinam  pro  primo 
objecto. 

Contra  :  intellectus  qui  potest 
liabere  plures  intellectiones  diver- 
sas  secundum  rem,  vel  secundum 
rationem,  non  potest  liabere  idem 
objectum  omnino  re,  et  ratione 
illas  terminans,  quia  tunc  essent 
plures  intellectiones  et  non  plures  ; 
sed  essentia  divina,  ut  terminat 
omnino  unam  intellectionem,  in- 
cludit  omnia  alia  ut  ad?equatum 
objectum  ;  ergo  non  omnino  eo- 
dem  modo  plures  intellectiones. 

Respondeo  :  sicut  in  objecto  sunt 
diversa)  rationes,  et  sic  proportio- 
na1)iliter  in  potentia  sunt  diversa} 
rationes,  prout  est  plurium  et  di- 
versarum  intellectionum. 

S("-HOLIUM. 

Disputat  nioJo  ogrogie,  non  essontiam,  sed 
Uoitalcm  osso  objoctum  primum  intolloctus 


COLLATiO  \iX. 


225 


jiitellectus 
inlelligit 

|enlia,  et 
on  enlia. 


diviui.  Itom,  onme  attributuni  essa  ejus  ob- 
jectum  primum,  teneiido  attributa  distingui 
ab  essentia.  Resolutio  collationiii  est  apud 
Doctorem,  1.  dist.  i:j.  nuni.  2:^.  et  2.  dist.  1. 
quiest.  1.  num.  18.  esseiitiam  divinam  e.>se 
primum  et  adiecxuatum  objectum  iniellectus, 
et  voluntatis  Dei. 

Ad  principale,  qiiod  Deitas  sit 
primum  objectiimintellectiis  :  quia 
operatio  intelligendi  non  tantum 
est  circa  entia,  sed  circa  non  en- 
tia,  ita  intellectus  intelligit  ca?ci- 
tatem  essecfecitatem,  sicut  bonum 
esse  bonum;  sed  ens  non  est  tale, 
quia  tantum  praedicatur  de  entibus 
et  non  de  non  entibus ;  ergo  aliquid 
aliud,  tale  est  veritas  ;  ergo,  etc. 

Dicendum,  quod  non  entia  non 
intelliguntur  nisi  per  comparatio- 
nem  ad  suos  liabitus,  sicut  priva- 
tiones;  sed  suis  ha])itibus  commu- 
nius  estens,et  ideo  operatio  realis 
et  positiva  estcirca  rcalia  et  posi- 
tiva. 

Item,  iliudest  primum  objectum 
intellectus  divini,  sub  cujus  ratio- 
neomnia  alia  subjiciuntur  intellec- 
tui ;  sed  tale  non  est  essentia  di- 
vina,  ut  h?ec,  quia  lapis  non  intel- 
ligitur  sub  ratione  iiujus  essenticT, 
quia  tunc  non  intelligeretur  dis- 
tincte,  et  sic,  tunc  confuse. 

Respondeo,  intellectus  divinus 
ex  quo  formaliterestinlinitus,  non 
formaliter  perticitur  nisi  intlnito  ; 
tale  est  solum  essentia  divina  ut 
iiaec,  et  ideo  licet  laj^is  sub  propria 
ratione  esset  intelligibilis,  nun- 
quam  tamen,  ut  intelligitur  sub 
propria  ratione,  perticeretur  ipso, 
quia  ita  perfectus  est  ex  intellec- 
tione  primi  objecti,  quod  est  inti- 
nitum,  quod  nunquam  potcst  perfi- 
ci  actione  alicujus  sccundarii  ob- 
Tom.  v. 


jecti,  sed  semper  prsevenitur  actio- 
ne  primi  objecti,  quod  est  formali- 
ter  infinitum. 

Item  ad  principale,  illud  est  pri- 
inum  objectum  intellectus,  in  cu- 
jus  ratione  et  virtute  omnia  alia 
movent;  sed  tale  est  quodlibet  at- 
tributum  supposita  distinctionc, 
quia  quodlibet  eorum  est  intinitum 
formaliter;  ergo,  etc. 

Item,  idem  est  objectum  intellec- 
tus  simpliciter,  ct  objectum  intel- 
lectus  in  quocumque  ;  sed  objec- 
tum  intellectus  simpliciter  est 
ens ;  eriio  et  cuiuslibet  intellec- 
tus  ;  ergo  et  intellectus  divini. 
Item,  diversse  potentia?  secundum 
genus  requirunt  diversa  objecta 
prima. 

Ad  primum  potest  dici,  quod  ra- 
tio  inlinitatis  per  prius  invenitur 
in  hac  essentia,  ut  haec,  quam  in 
ipsa  sub  ratione  attributali,  et  ideo 
ratio  non  conchidit. 

Ad  secundum  dicitur,  quod  ma- 
jor  est  falsa,  quia  potentine  visiva) 
simpliciter  est  objectum  omne  vi- 
sibile;  sedvisui  vespertilionis  non 
est  visibilis  lux  excellentissima, 
ideo  non  videt  luCem  excellentem. 

Ad  tertium  dico,  quod  accipit  fal- 
sum,  quia  idem  objectum  sub  ea- 
dem  ratione  est  formale  objectum 
cognitivce,  et  sua3  appetitiva^. 


223 


DOCTORIS  SUBTILIS 


COLLATIO     XX. 

Ulrum  essenlia  divina  sub  eadem  ralione 
formali  sit  objeclum  inlcllectus  divini, 
et  intelleclus  Deati,  ila  quod  sub  eadem 
ratione  formali  terminetactum  visionis 
anima',  et  actum  visionis  Beati  ali- 
-^ujus  ? 

D.  Thoiu.  1.  part.  qiuest.  12.  arl.  8.  et  3.  part. 
quxst.  10.  art,  2.  Scot.  3.  dist.  14.  qiisst.  1.  ad 
3.  et  quxsl.  2.  a  num.  16. 

1.  Dicitur  quod  non,  quia  sub  ratio- 

ne  indniti  terminat  actum  visionis 
divinse  ;  sub  Iiac  autem  ratione 
non  est  objectum  intellectus  Beati, 
cum  ejus  potentia  sit  natur»  flni- 
tse,  et  per  consequens  non  potest 
liabere  objectum  sub  ratione  oppo- 
sita,  ut  sub  ratione  infinita. 
Beatos  in-  Coutra  :  quicumque  intellectus 
Deunrut  coguoscit,  aut  intelUgit  aliquod 
infinitum.  objectum,  intclligit  omne  illud 
quod  inest  ei  per  se,  primo  modo 
dicendi  per  se;  sed  quidquid  est  in 
Deo,  convenit  ei  iu  [)i-iino  modo 
dicendi  pcr  se;  ergo  intellectus  in- 
telligens  essentiam  divinain,  intel- 
ligit  omnia  qua3  conveniunt,  et  in- 
sunt  eidem  esscntia^;  talia  autem 
sunt  iniinita;  ergo  intellectus  Bea- 
ti  intelligit  inlinita;  ergo  intelligit 
Deum  sub  ratione  infinita.  Major 
est  evidens,  quia  quicumque  int(d- 
ligit  aliquid  sive  distincte,  sive  in- 
distincte,  clare  sive  obscure,  int(d- 
ligit  eodcm  modo  istud  quod  est  de 
per  se  intellectu  et  conceptu  ejus, 
ut  qui  intelligit  hominem,  intelli- 
git  animal;  vel  saltem  quicuin(|ue 
intelligit  aliquod  objectum,  potest 
intelligere  omnia  illa,  tjua}  sunt 
de  per  se  intellectu  ejus,  ([uia  illa 


2. 

Quod  ul 


non  continentur  in  illo  objecto, 
nisi  virtualiter,  et  per  consequens 
plus  est  intelligere  illud  objectum, 
quam  illa  quoe  sic  includuntur  : 
hujusmodi  autem  sunt  quse  per  se, 
priino  modo  dicendi  per  se  conve- 
niunt  alicui  per  se  i^rimo  modo, 
est  ejus  essentia,  vel  principium 
essentice,  e.r  primo  posteriorum  ;  sed 
(juidquid  est  in  D(^o,  est  essentia 
divina,  et  idem  cum  ea ;  ergo  quid- 
quid  est  in  Deo,  convenit  ei  primo 
inodo  dicendi  per  se;  ergo  etc. 

Proeterea  :  nuUa  potentia  quie- 
tatur  in  aliquo   objecto,  nisi  sub  qliietaul 

U,.  ,  '       •        1      T,  •      intelleeU 

a  ratione,  sub  qua  mcluditur  innisiiaii| 

eo  totalis  perfectio  sui  primi  objcc-     "' "' 

ti,  sicut  potentia  visiva  non  quie- 

tatur  in  aliquo  objecto,  nisi  in  illo 

includatur  omnis  perfectio  sui  pri- 

mi  objecti,   quia   sub  alia  ratione 

illud   priinum  objectum  non  ada»- 

quat  potentiam,  et  per  consequens 

eam  non  quietat;  ergo  intellectus 

non  quietatur  in  videndo  essentiam 

divinam,  nisi  sub  illa  ratione,  sub 

qua  essentia  divina  includit  totain 

perfectionem  veritatis,  aut  entis, 

aut  cujuscuin(j[ue  quod  ponitur  pri- 

mum   objectum    intellectus    ;    sed 

ratio  totalis  perfectionis  veritatis 

alicujus  entis,  est  ratio  infiniti  in- 

tensive,  quia  est  ratio  non  haben- 

tis  excedentiam  ;  ergo  intellectus 

non  quictatur   videndo   essentiam 

divinam,  nisi  videat  eam  sub  ratio- 

ne  intiniti. 

Pra>terea  :   potentia  quse  tendit 

in  divcrsa  objecta  per  se,  non  quie- 

tatur  in  uno,  nisi  sub  ratione  sub 

(jua  eminenter  inchuhintur  perfcc- 

tiones  illorum  in  illo   uno,   sicut 

])otentia  visiva   tendens  in  album 

et  nigrum  per  se,  non  quietatur  in 


3. 


COLLATIO  XX. 


227 


aliqno  objecto,  nisi  siib  ratione  sub 
qua  includit  perfectiones  omniuni 
colorum  ;  sed  intellectus  noster 
potest  cognoscere  infmita  objecta, 
unde  est  cognitivus  infinitorum ; 
non  igitur  qnietatur  in  essentia 
divina,  nisi  sub  ratione  sua,  qua 
includit  perfectiones  inlinitorum 
intelligibilium  ;  sed  boec  ratio  est 
ratio  infinitatis;  ergo,  etc. 

Pr?eterea  :  cognitio  intuitivadif- 
fert  a  cognitione  abstractiva  in 
hoc,  quod  abstractiva  abstrahit  ab 
existentia  rei,  quia  potest  esse  de 
re  absente,  sicut  pr?psente,  cum  sit 
per  speciem  oequaliter  essentiali- 
ter  repraesentantem  rem  absen- 
tem,  sicut  prsesentem  ;  sed  cogni- 
tio  rei  intuitiva  est  de  re,  ut  pr?e- 
sens  est ;  sed  cognitio  Dei,  et  Beati 
in  patria  respectu  essentise  divinse, 
est  intuitiva,  maxime  ergo  estres- 
pectu  essentise  divinre,  ut  existens 
est;  ergo  sub  eadem  ratione  essen- 
tia  divina  terminat  cognitionem 
divinam,  et  Beati  in  patria.  Unde 
si  esset  essentiae,  sub  alia  ratione, 
quam  sub  ratione,  qua  existens 
est,  posset  cognosci  cognitione 
abstractiva,  et  non  intuitiva  a 
Beatis. 

SCHOLIUM. 

Disputavit  quatuor  niediis  Beatos  videre 
Deurii  quatenus  infinitus  e^t,  neque  aliter 
quietari  posse.  Disputat  in  sequentibus,  eos 
videre  inflnita  in  Deo,  et  rationes  sunt  cla- 
rissimae  et  ingeniosissimie.  Resolutio,  Beatos 
videre  Dei  inflnitatem,  ita  Doctor  3.  d.  14. 
q.  1.  ad  3.  an  autem  possint  videre  omnia  in 
Yerbo,  et  quomodo,  vide  eum  ibi  q.  2.  a  n. 
10,  ubi  late  disputat  an  anima  Ghristi  videat 
inflnita,  et  quomodo  sustineri  possit  vidisse, 
si  omnia  in  eo  videret,  non  ideo  comprehen- 
deret  Deum,  ut  probat  ibi  n.  11.  contra  D. 
Thom.  3.  p.  q.  10.  art.2.  et  1.  p.  q.  12.  art.  8. 


Prseterea  :  arguitur  quod  Beatus      4. 
videns   essentiam    divinam  videat    ^'^^!^^^ 

Iseatum 

infmita,  et  per  consequens  videat  ^''i*^''«  »"&- 

.  nita  in 

essentiam  sul)  ratione  mrinita,  verbo. 
quia  sub  ratione,  qua  reprsesentat 
infmita.  Antecedens  ostenditur  sic, 
(juia  si  videns  essentiam  divinam 
non  videret  omnia,  quae  in  Dei  sunt 
essentia,  lioc  non  esset  nisi  prop- 
ter  ali(|uam  differentiam  ipsorum, 
quia  quod  unum  cognoscitur,  et 
aliud  non,  hoc  non  est  nisi  propter 
aliquam  differentiam  :  hsec  autem 
diffei^entia,  aut  est  secundum  ratio- 
nem,  aut  secundum  rem  ;  non  au- 
tem  propter  differentiam  realem, 
quia  nihil  ditfert  realiter  in  Divinis 
ab  essentia.  Tum,  quia  in  Divinis 
nonestdifferentia  realis,nisiperso- 
narum  ;  sed  haecdifferentia  nonim- 
pedit,  quin  intellectus  videns  unam 
personam,  videat  aliam;  ergo  dif- 
feiTntia  realis  non  impedit  ;  non 
etiam  differentia  rationis,  quiaper- 
sona  differt  ab  essentia  secundum 
rationem,  et  tamen  intellectus  vi- 
dens  essentiam,  videt  et  perso- 
nam;  ergo  diffei^entia  secundum 
rationem  non  potest  impedire, 
quin  Beatus  videns  essentiam  di- 
vinam,  videat  omnia,  qua3  conti- 
nenfur  in  ea  quae  suntinflnita. 

Praeterea  ad  idem  sic  :  si  intel- 
lectus  Beati  videns  essentiam  divi- 
nam  non  videat  omnia,  quse  relu- 
cent  in  essentia;  aut  lioc  est  prop- 
ter  impotentiam  intellectus  viden- 
tis;  aut  propter  diversitatem  spe- 
culi    reprsesentantis ,   quia   magis 

d„  „  ,     ,  Pulcherri- 

are    reprsesentat    unum    quam  ma  raiio. 

aliud ;    aut    propter   diversitatem 

illorum  quae  includuntur,  quia  sci- 

licet  unum  natum  est  cognosci  ab 

intellectu,  et  non  aliud.  Non  illo 


5f>8 


DOCTORIS  SURTIIJS 


tertio  modo  :  qnia  ([iia  ratione 
viniini  est  cognoscibile  al)  intellec- 
tu,  et  aliud:  nec  propter  diversita- 
tcm  speculi  reprtesentantis,  quia 
illud  uniforme  est  simplicissimum  ; 
nec  propter  impotentiam  intellec- 
tus  cognoscentis,  quia  potest  cog- 
noscere  essentiam  divinam,  et  non 
est  magis  cognoscere  ea,  quoe  in- 
cluduntur  in  essentia  quam  essen- 
tiam.  Et  lioc  est  sic  arguere  :  im- 
perfectio  potentire  cognitivce  res- 
])ectu  unius,  et  non  r-espectu  alte- 
rius,non  est  nisi  quia  unum  objec- 
tum  est  perfectius  cognoscibile 
quam  aliud  :  si  enim  essent  (lequali- 
ter  cognoscil>ilia,  et  cTqualiscognos- 
cibilitatis,  non  est  potentia  magis 
imperfecta  adcognoscembim  unum 
(juam  aliud  :  sed  essentia  divina 
est  objectum  ita  perfcctum  co- 
gnoscibile,  sicut  illa  (lua;  inclu- 
duntur  in  essentia,  vel  mnjoris; 
ergo  non  est  propter  imperfec- 
tionem  potentioe  cognoscentis, 
quod  cognoscat  essentiam,  et  non 
alia  qucG  includuntur  in  essen- 
tia. 

Prseterea  :  intellectusBeati  quie- 
tatur  in  videndo  essentiam  divi- 
nam  ;  sed  non  quietarctur,  nisi  vi- 
dcret  inftnita  (\nre  relucent  in  ea, 
quia  si  cognosceret  finita,  oporte- 
ret  plura  cognoscere,  cum  ea  po- 
test  cognoscere;  ergo  appetitus 
cjus  non  quietaretur;  ergo,  etc, 

Prretcrea  :  Beatus  vidons  esscn- 
tiam  divinam,  aut  videt  sub  ratio- 
ne  infinita,  aut  non  sub  rationc 
infinita  :  si  primo  modo,  lial)ctur 
propositum;  si  secundo  modo  ;  er- 
tro  cum  videat  essentiam  divinam 
sub  alia  ratione,  ct  non  sub  ratio- 
ne   iniiuita,    sequitui'   ([uod  vidcat 


eam  sul)  ratione  finita,  et  ita  fini- 
tum  (juietaret,  quod  falsum  est. 

Iteni,  essentia  divina  ut  nuda, 
est  objectum  intellectus  divini,  et 
sic  est  objectum  intellectus  Beati. 

Item,  est  objectum  intellectus 
divini  sub  ratione  veri,  et  sic  est 
objectum  intellectus  Beati. 

Item,  beatificat  intellectum  divi- 
num,  ut  bonum  ultimum,  sic  etiam 
et  intellectum  beatum;   ergo,   etc. 

Item,  infinitum  nunc  scitur  de 
Deo  ;  ergo  in  patria  videbitur. 

Item,  modus  intrinsecus  objecti 
vidctur;  ergo  objectum  pei'  se  vi- 
detursub  isto  modo. 


COLLATIO    XXI. 

i'lrum  cssenlia  Dei  seciindiim  ralionem 
cssentioi  sil  acici  inlclligenlice  princi- 
pium  formaJe  infelligendi? 

Scolus  lucis  cilatis  disput.  19. 

Et  intelligo  de  intelligcntia  pro- 
prie  dicta.  Quod  sic  :  in  Deo  idem 
est  essc  et  intelUgcre  1.  libr.  de  Tri- 
nit.  caj).  i.  1.  particula  4.  sed  cs- 
sentia  divina  est  ratio  essendi;  cr- 
go  et  ratio  intclligendi ;  crgo,  etc. 

Ad  i|ua.^stionem  dico,  (juod  qua^s- 
tio  si  qu?prat  de  ratione  intelligen- 
di,  potest  babere  triplicem  intel- 
lcctum,  vel  dc  ratione  elicitiva, 
vel  repra^sentativa,  vel  objectiva  et 
terminativa.  Tamen  videtur  quros- 
tio  magis  quaM'ere  de  ratione  prin- 
cipii  clicitivi,  talis  est  essentia. 
Quod  dcclaratur  sic  :  illud  quod 
est  sufrtcieus  repr?escntativum  ex 
parte  intellectus,  qui  est  respectu 
omnium  ([wiv  j^otcst  intelligcre,  vi- 
detur   ratio    ror-malis    intelliiieudi 


1. 


COLLATIO  XXI. 


229 


3. 


omnia  ;  talis  cst  ossoiitia;  cr^o. 
Minorcm  probo  pcr  Aui:>Mistinum 
15.  (lc  Trinit.  cap.  It.   nhiprius. 

Contra,  Yidetur  quod  distinctio 
non  sit  conveniens,  quia  qupostio 
qu?prit  dc  ratione  formali,  et  in 
tanto  vidctur  se  detcrminare,  et 
pra^scindere  rationem  formalcm, 
contra  rationem  repr?escntativam, 
ct  rationem  objectivam ;  ergo  non 
oportet  distinguere. 

Itcm,  contra  aliud  in  positionc 
qufestionis,  quia  quando  dicitur, 
quod  est  ratio  repraesentativa,  aut 
ratio  elicitiva  et  ratio  reprfesenta- 
tiva  sunt  eadem  secundum  rem, 
aut  secundum  rationem  tantnm; 
si  secundum  rationem  tantum,  sic 
omnia  sunt  eadem  in  Divinis. 

Item,  in  nobis  non  vidctur  quod 
principium  rcpra^scntativum  sit 
ratio  formalis  :  quia  si  sic,  cadem 
specics  csset  rcpropsentativa,  ct 
clicitiva;  ergo  sequitur  quod  pri- 
mus  actus  intcllectus  erit  rcflcxus, 
quia  species  est  forma  intellectus, 
et  antequam  intelligat,  oportct 
quod  se  convertat  supcr  speciem. 

Itcm,  Augustinus  non  videtur 
esse  pro  hoc,  quia  nihil  loquitur  de 
principio  formali,  sed  de  principio 
cifectivo,  sicut  patet  per  eumdom 
in  capitulo  sequente,  qnnd  Vcrhum 
omnianovil,  sicul  Pafcr,  et  sicut  l^ator 
ellectivc,  sic  concludit  ibi  dc  Filio. 

Ad  primum  dicitur,  quod  non 
distinguit  illa  nisi  ex  parte  intel- 
lectus,  quia  intellectus  potest  essc 
ratio  rcprsesentativa  sub  una  ra- 
tione,  et  sub  alia  ratione  ratio  ob- 
jectiva,  non  autem  distinguitur  cx 
parte  objecti.  Per  hoc  etiam  patet 
ad  secundum. 

Contra  :  medium   rcprsesentati- 


vum  non  potest  intclligi  nisi  dici- 
tur  cx  partc  intcUectus,  vel  sumi- 
tur  pro  aliquo  tali,  quod  est  simile 
speciei  in  nobis,  vel  pro  objecto 
secundum  quod  dicimus,  essentia 
divina  reprsesentat  se  inteUectui, 
ufc  objectum  primo  modo,  licetspc- 
cics  sit  eadem  sccundum  rcm,  ta- 
mcn  ditfcrt  secundum  rationem,  ut 
repraesentat  ct  ut  elicit. 

Item,  oportet  quod  pra:^sens  in- 
tcllcctui  rcpraesentarct  objcctum, 
antequam  intcUectus  habeat  ali- 
qucm  actum;  ergo  ante  omncm  ac- 
tum  directum  est  actus  reflcxus ; 
simiUtcr  convertet  se  in  objectum, 
antequam  liabcat  pr?esens  sibi,  et 
ita  convcrsio  est  actus,  ut  intel- 
lectus  intcUigit  formam,  antequam 
convertatur  super  suam  formam. 

Ad  primum  dicitur,  quod  objcc- 
tum  repra?sentat  et  species,  scd 
aUo  et  aUo  modo,  nec  quando  con- 
vcrtit  se  supcr  se,  liabct  aUqucm 
actum  eUcitum  ;  scd,  etc. 

Item,  intentionale  tantum  non 
est  propria  ratio,  vcl  principium 
aUcujus  actionis  rcaUs  ;  scd  spe- 
cics  virtute  Uiminis  est  quid  intcn- 
tionalc;  ergo,  etc. 

Item,  operatio  prfTsupponitesse; 
ergo  per  se  opcrari  pcr  sc  cs.w ;  ergo 
operatio  unum  principium;  sed  in- 
teUectus  et  species  non  sunt  unum ; 
ergo,  etc. 

Ad  primum  dicitur,  quod  verum 
est  de  intentionaU  tantum,  non 
dc  intentionaU,  ut  innititur  aUcui 
reaU,  sic  cst  de  spccie  respectu 
objecti. 

Ad  secundum  dicitur,  quod  non 
oportet  quod  sit  simiUs  unitashinc 
et  inde,  etc. 

Item,  si  essentia  sub  ratione  es- 


230 


DOCTORIS  SUBTILIS 


scntiae  sit  principiiim  formale  cog- 
noscendi  et  intcUigendi,  cum  es- 
scntia  sit  tantum  essentia,  sicut 
equinitas  tantum  cqninitas;  ergo 
tantum  erit  ratio  intelligcndi  se. 

SCHOLIUM. 

Resolutio,  essentiam  esse  rationem  forma- 
lem,  repraeseutativam,  objectivam,  termina- 
tivam,  respectu  divina;  intellectionis,  vide 
Doctor.  locis  citatis,  collat.  19.  in  Scholio. 

COLLATIO     XXIL 

Utrum  altrihxUa  distinrjuantur  ex  natura 

rei. 

D.  Thom.  1.  part.  quxst.  28.  art.  6.  Alons.  1. 
part.  q.  6S.  membr.  5.  D.  Bonaven.  1.  rt.  83. 
Q.  1.  2.  Rich.  art.  i.  q.  1.  Suar.  1.  p.  tract. 
3.  lih.  4.  cap.  2.  et  4.  Scot.  l.  d.  2.  q.  7.  Ji.  41. 
et  dist.  5.  qv.rst.  4.  et  d.  13.  et  d.  26.  7ium.  8. 
quim  sequuntur.  Dur.  Occiiam.  Gabr.  Marsil. 
cilati  1.  d.  34.  in  Schol. 

Quod  non  :  quia  si  sic,  sapicntia 
non  esset  forma'iter  perfectio  sim- 
plicitcr.  Probatio  consequentia?; 
quia  perfectio  simpliciter  est  cui- 
libet  mclius  esse,  quam  non  esse; 
sed  sapientia  non  est  formaliter  in 
bonitatc,  si  distinguantur ;  crgo, 
etc. 

Vel  sic  formetur  :  bonitatem  cs- 
sc  formalitcr  sapicntiam,  est  per- 
fectio  simpliciter;  sed  perfectio 
simpliciter  cujuslibet  est  melius 
ipsum  quam  non  ipsum,  secundum 
Anselmuui,  Monol.  bonitati  igitur 
formalitcr  melius  est  esse  sapien- 
tiam  formalitcr;  scd  quod  melius 
cst,  ponendum  cst  in  divinis  ;  ergo, 
ctc 

Item,  attributa  dificrunt  a  rcla- 
tionibus,  quia  relationcs  non  sunt 
dc  rationc  intrinscca  esscntia^,  scd 
magis  extrinsecac,  quasi  puUulan- 
tes  ab  ea. 


Unde  relationes  habentessentiam 
ut  fundamentum,  proptcr  quod 
possunt  plures  rclationcs  fundari 
in  esscntia  divina,  diffcrentes  for- 
maliter  :  unde  non  dicitur,  quod 
essentia  sit  pelagus  relationum, 
sedtantum  attributorum,  quia  ipsa 
intrinsccus  claudens,  quia  attribu- 
ta  sunt  essentiae  intrinseca,  ct  in- 
tra  eam  includuntur.  Si  igitur  dis- 
tinguuntur  formaliter  cx  natura 
rei,  videtur  quod  intra  essentiam 
simplicem  sit  aliqua  compositioex 
potcntia  ct  actu,  vcl  aggregatio, 
quo.l  repugnat  divinse  simplicitati. 

Tertio,  attributum  est  absolu- 
tum,  et  secundum  te  est  intinitum 
formaliter,  ct  est  quredam  pcrfec- 
tio  intinita ;  infinito  autcm  nihil 
est  aliud  quod  sibi  addi  potcst ; 
ergo  formalitcr  non  crit  distinc- 
tum  ab  aliquo  alio,  quia  importat 
limitationem  ;  cst  enim  distinctio 
qua^dam  prsecisio  unius  ab  altero; 
si  igitur  sit  inftnitum  formaliter, 
ut  dicis,  non  erit  formaliter  dis- 
tinctum  ab  eo. 

Item  quarto,  relatio  duplicem 
habct  rationcm,  sive  respectum, 
unum  ad  fundamcntum,  alium  ad 
0|)positum;  licet  crgo  sccundum 
respcctum,  qucm  habet  ad  fun(ha- 
meutum  transcat,  et  non  distin- 
guatur  ab  essentia  formaliter,  nec 
ab  opposito  ;  secun(him  tamen  il- 
\nm  ration(MU,  secundum  quam 
respicit  opposituin  non  transit,  ct 
idco  non  est  mirabile,  si  secundum 
ilham  potest  relatio  distingui  for- 
malitcr  ab  essentia,  ct  ab  op- 
})Osito  ;  tunc  autcm  formalitcr 
attributa  tantum  unam  liabcnt 
rationem,  scilicct  ad  fundamcn- 
tum,   quia  absoluta    sunt,   secun- 


Arguit 
lationeil 
distinguj 
abessenf 
non  attf 
butal 


COLL.VTIO  XXII 


231 


(Uim  qiiod  trnnseunt  in  funflamcn- 
tum;  ergo  nullo  modo  possunt 
distingui  formaliter,  nec  ab  essen- 
tia,  nec  ab  opposito. 

Ad  hoc  est  auctoritas  Dionysii 
dc  Divin.  Som.  5.  et  6.  quanto  nu- 
meri  distant  magis  a  monade,  tanto 
magis  distant  inter  se,  et  quanto 
minus,  minus  ;  sed  Deus  est  mo- 
nas ;  ergo  in  ipso  est  minima  dis- 
tantia. 

Itcm,  Anselmus  Monol.  cap.  2. 

SCHOLIUM. 

Positis  quatuor  rationibus,  et  auctoritatc 
Dionysii,  suadentibus  attributa  non  distin- 
gui  ex  natura  rei,  respondot  et  replicat 
multipliciter  circa  easdcm  rationes  :  quse 
hie  fuse  tractat,  de  perfectiono  simpliciter 
facile  solves,  ex  iis  quse  habet  i.  dist.  2. 
qu?est.  7.  num.  39.  et  dist.  8.  qua?st.  1.  num. 
7.  8.  ubi  describit  perfectionem  simpliciter. 

3.         Ad  primum;  perfectio  simplici- 

ter  potest  dici  ut  universaliter  per- 

fectio,  et  est  in  quolibet  melius  ip- 

sum  quam  non  ipsum,  sic  sapientia 

est  perfectio  simpliciter.  Alio  modo 

perfectio  simpliciter  dicitur,  prout 

distinguitnr  contra  secundum  quid, 

hoc  modo  sapientia  non  est  forma- 

liter    perfectio    simpliciter,    talis 

autem  perfectio  non  est  illud,  quod 

in  quolibet  melius  est  ipsum  quam 

non  ipsum. 

Deperfec-     Contra;  sapientiam  esse  forma- 

'plkiteT'  liter  sapientiam,  est  perfectio  sim- 

hdS^d.'  pHciter ;  si  igitur  esse  formaliter 

um*^7*8  sapientiam  est  perfectio  simplici- 

ter,  et  justitia  sit  omnis  perfectio 

simpliciter,  vel  habet  omnem  per- 

fectionem,  t\mc  justitia  est  forma- 

liter  sapientia.   Verum    est    quod 

omni  modo  est  pcrfectio  simplici- 

ter,  quo  potest  esse;  ergo   omne 


aliud  est  fallacia  consequentis, 
quia  nihil  aliud  formaliter  potest 
esse  ilhid  nisi  ipsum;  sed  aliapos- 
sunt  esse  ipsa  formaliter  perfectio 
simpliciter,  ideo  idem  est  ac  si 
argueretur,  omnis  homo,  ergo 
omne  animal. 

Contra  :  membra  distinctionis 
coincidunt,  quia  perfectio  simpli- 
citer,  non  secundum  quid  est,  cui 
deest  alia  perfectio,  sedtale  melius 
est  cuilibet  esse  quam  non  esse, 
et  illud  est  universalis  perfectio, 
verum  est  realiter,  sed  non  for- 
maliter. 

Contra  :  si  non  diminuit  a  perfec- 
tione,  melius  est  cuilibet  cognosci- 
bili  ipsum  quam  non  ipsum. 

Dico  quod  distinctio  est  bona, 
perfectio  enim  simplicit''r  uno 
modo  est,  quapnullamimperfectio- 
nem  includit ;  sicut  paternitas  est 
perfectio  simplicitor,  qufe  scilicet 
nihil  diminuit  de  perfectione,  et  hoc 
modo  non  intelligit  perfectionem 
essentife.  Unde  essc  formaliter  sa- 
pientiam  est  perfectio  simpliciter, 
prout  dicit  non  diminuere  a  per- 
fectione. 

Unde  bonitas,  si  esset  formaliter 
sapientia,  nondiceret  perfectionem 
simpliciter,  nec  esset  melior  sic, 
quam  non. 

Contra  :  tunc  esset  ha^c,  et  alia 
perfectio  simpliciter,  ncc  sic  de 
Deo  et  creatura,  quia  Deus  inclu- 
dit  omnem  perfectionem  creaturse, 
ideo  non  est  melius  ista  duo,  quam 
unum  ;  bonitas  autem  formaliter 
non  includit  sapientiam,  quorum 
utrumque,  ut  sic,  est  pei^fectio 
simpliciter;  ergo  videtur  quod 
perfectio  cst  bonitati  includerc 
sapientiam. 


252 


DOCTOUIS  SUBTILIS 


*•  Dico  qiiod  csse  per  idcntitatcm 

sapicntiam  est  perrcctionis  sim- 
pliciter,  et  perfectiiis  qiiam  non 
esse,  non  autem  formaliter. 

Contra  :  melius  est  bonitatem 
esse  identice  sapientiam,  et  etiam 
formaliter  quam  formalitcr  solum, 
sicut  mclius  cst  bonitati  csse  for- 
malitcr    bonitatcm  quam  identicc 

solum. 

Praetcrea  :  si  sapicntia  non  csset 
bonitas  nisi  idcntice  solum,  tunc 
non  essct  magis  bonitns,  quam  re- 
latio. 

Adprimum  istorumdicitur,  quod 
non  essct  bonitati  pcrfcctio  sim- 
pliciter  csse  formaliter  sapicn- 
tiam,  sed  sapienti?c  cst  perfcctio 
simplicitergratiamaterise.Undcbo- 
nitas  non  est  formaliter  sapicntin, 
quod  non  est  propterincompossibi- 
tatcm  extremi,  scd  modi  unicndi. 
Unde  perfectioni  simplicitcr  mc- 
lius  est,  non  esse  formalitcr  aliam 
quam  esse. 

Contra,  si  est  pcrfcctio  simplici- 
ter,  includit  aliam. 

Responsio,  includcrc  in  rationc 

sua  quidditativa,  non  cst  perfcctio 

simplicitcr,  necestperfcctius  quam 

non  includcrc. 

5  Arguitur.    linitum   ct    inlinitum 

non   distinguuntur,    quia    intinito 

non  est  possibilis  additio. 

Oncxi  aii-     Responsio,  quod  falsum  cst  :  quia 

*^Rnitnm.""  si  color  cssct  infinitus,  adhuc  non 

fonn.-iiiter  cssct    linca,  ncc   in  cadcm   spccic 

'■"'""'•     csset  hic;  ct   si  cssct  ha:>c  albcdo, 

non  essct  alia  albcdo;  idco  ncc  in 

eadem  specie,  ncc  in  divcrsis  sp(^- 

ciebus ;    sequitur   quod  si    aliijuid 

sit  infinitum,  quod  sit  formalitcr 

aliud. 

Contra  hoc  arguitur,  et  ad  quaes- 


tioncm  sccundum  Sanctos,  perso- 
n^p  distinguuntur  pcr  respcctus, 
hoc  conccdunt  omncs,  nec  pro  alia 
causa  ponunt  Sancti  illud,  nisi  quia 
rcpugnat  pluribusformis  absolutis 
cssc  unum  in  abstracto  :  personae 
autem  sunt  simpliciter  idcm  in 
csscntia,  idco  pcrsonae  non  distin- 
guuntur  absolutis  formis,  scd  attri- 
buta  distingui  formaliter,  ct  esse 
idcm  idcnticc,  cst  incidcrc  in  illud 
quod  vcllent  vitarc. 

Prpctcrea,  divina?  bonitati  con-  ^ 
gruit  cssc  omnis  pcrfcctio  simpli- 
citcr;  sed  cssc  formaliter  sapien- 
tiam  cst  ])crfcctio  simpliciter; 
crgo  divina?  bonitati  congruit  esse 
formaliter  sapientiam.  Probatio 
ma.joris  :  nihil  cst  pcrfectio  sim- 
plicitcr,  nisi  sit  mclius  cuilibct 
ipsum  quam  non  ipsum,  h?ec  cst 
liujusmodi;  ergo  sibi  convenit  om- 
nis  perfcctio  simplicitcr.  ^.-^^^ 

Dicitur  quod  vcrum  cst  cuilibct  ^-  •!"' 
melius  cst,  cuilibet  supposito. 

Contra,  Ansclmus  probat  quod 
cssentia  divina  cst  una,  non  quod 
Paterct  Filiussit  tantum  rationis, 
et  arguit  :  melius  est  cuilibct  incs- 
sc  perfcctionem  simpliciter;  ergo 
mclius  est  essentia^  divina:*;  quod 
non  scqucrctur,  nisi  cniUbei  in  an- 
tcccdcntc  distribuerct  pro  formis, 
et  non  tantum  pro  suppositis. 

Confirmatur  :  nisi  forma  ignis 
cssct  mclior,  si  cssct  1'orma  ignis 
et  sapicntia,  quam  nunc  cst  sa- 
l^icntia,  non  est  pcrfectio  simplici- 
tcr.  Proliatio  minoris,scilicetquod 
csse  formalitcr  sapicntiamest  pcr- 
lcctio  simplicitcr  sccundum  quod 
formalitcr  dctcrminat  compositio- 
ncni,  quia  esse  formaliter  sapien- 
tiam  est    qusedam    perfectio;   sed 


COLLATIO  XXII. 


233 


7. 


An  foriv.a- 
litas  iuCmi- 
lalis  et  at- 
tnliuli.  sil 
ead  ni. 


omnis  pcrfoctio  habet  snaiii  per- 
fcctionalcm  qtiantitatem ;  scd  lini- 
tum  ct  intlnitiim  congnumt  qiian- 
titati,  sicut  par  ct  impai'  numero, 
ita  quod  ex  simili  distinctione  sunt 
convertibilia  quantitati;  ergo  si 
cst  perrcctio.  et  non  finita  ;  ergo 
infinita  simpliciter  perfectio,  sci- 
licet  quod  cuilibet  melius  sifc  ipsum 
csse  quam  non  esse. 

Item,  rclatio  divina  non  cst  fi- 
nita,  ncque  intinita  secundum  cos, 
quod  est  contradicUo,  cum  habcat 
quantitatem  suam. 

Item,  probo  minorcm  sic  :  esse 
formaliter  sapicntiam,  \\i  formalitcr 
dcterminat  compositioncm,  autest 
formaliter  idem  cum  essc  sapipnildm, 
aufc  non?  Si  sic,  iiabeo  propositum, 
cum  esse  sapientiam  sit  perfecfcio 
simpliciter;  ei'go  esse  formalitcr, 
est  quidam  modus  ct  formaliras, 
et  cst  in  Bco;  aliter  niliil  esset 
in  Deo,  quod  esset  formaliter  sa- 
pientia,  quod  est  falsum,  quia  sa- 
picntia  est  formaliter  sapientia,  et 
non  est  eadem  secundum  te ;  ergo 
sunt  du?e  formalitatcs,  illa  qu?e 
crit  in  formalitate  .1,  quaero  utrum 
erit  A,  cfc  csse  formaliter  .1,  sit 
idem?  si  sic,  ergo  eadem  ratione 
standum  erit  in  primo  ;  si  non, 
erit  proccssus  in  inflnitum. 

Itcm  ad  principale,  licet  sa])ien- 
tia  distinguatur  formaliter  a  boni- 
tate,  utraque  tamen  est  infinita 
formaliter  ;  sapientia  igitur  inti- 
nita  cst,  efc  non  solum  quia  cst 
eadem  csscntifc,  sed  formaliter; 
tunc  arguo,  intinitas  formalis  et 
sapientia  si  sint  dufe  formalitates, 
ista  infinitas  non  est  sapientia  nisi 
identice,  et  tunc  sapientia  non  est 
infinita  formaliter;  sic  estinfinitas 


ista  in  patcrnitate;  ergo  patcrni- 
tas  cst  <Tque  infinifca  formaliter, 
sicut  sapienfcia;  ergo  sapientia  non 
est  infinita  formaliter,  sicufc  ncc 
paternitas.  Si  sint  una  formalitas, 
eadem  ratione  infinitas  bonitatis 
est  bonitas;  ergo  quot  sunt  attri- 
buta,  tot  sunt  distinctse  infinitates 
formaliter;  sed  omnis  infinitas 
perfcctionalis  est  pclagus  inflni- 
tum;  ergo  tot  sunt  pclagus  infini- 
ta,  quot  sunt  perfectiones  attri- 
l)uibiles,  qiiod  est  contra  Damasc. 
cap.  G.  wnirn  csl  pelar/ns  divimc  esscn- 
llic,  (lUic  siint  rircionstantice. 

Itcm  :  nisi  in  Patrc  esscnt  duae  s. 
lormalitaies,  noncsset  intciligibile  lio  conti-n 
quod  Patcr  essct  idem  simplicifccr  neiVfonna". 
cum  Filio  efc  tamen  distinctus  per-  ^^"^* 
sonalifcer  al)  eo ;  scd  quia  alia  for- 
malitas  est  essentia  ct  alia  relatio, 
ideo  sunfc  idem  et  distinguuntur ; 
scd  in  formalitate  qu?e  est  sapien- 
tia,  non  sunfc  duse  formalifcatcs  sc- 
cundum  eos,  sed  sapicntia  cst  una 
formalitas,  ita  etiam  qiiod  infini- 
tas  cjus  cst  eadem  formalitas  cum 
sapientia,  secundum  eos;  ergo  non 
esl  intelligibile  quod  sapientia  ha- 
))cat,  quod  sifc  idem  singulare  cum 
bonitate,  (^fc  tamen  formaliter  dis- 
tinguantui^  ab  ea,  et  mulfco  fortius, 
Pater  enim  licet  habeat  duas  for- 
malitates,  non  praedicatur  identicc 
de  Filio.  II?pc  enim  est  falsa  om- 
nino  :  Fater  est  Filius  ;  scd  hrec 
esfc  vera,  sapientia  cst  bonitas;  cr- 
go  sapientia  esfc  magis  eadem  bo- 
nitati  quamPater  Filio,  quia  Pater 
saltem  idcntice  dicitur  de  ea. 

Itcm,  si  sapientia  divina  esset 
ita  sapientia,  quod  nullo  modo 
bonitas,  ncc  formalitas,  nec  for- 
maliter,  nec  virtualiter,  tunc  ^sset 


234 


DOCTORIS  SUBTILIS 


finita    secundum   omnes ;   crgo    si 
sapientia    est    sic    formalitcr   sa- 
picntia,   quod  non   formalitcr  lio- 
nitas  et  formaliter  finita. 
ut  ponitur     Itcm,    qualitercumque    ponatur 

aliquid  infi-     , .        .  ,       •     r.     • .  i 

nitam.au  aliquid  inflnitum  eo  modo,  quo 
omn^JaUud.  ponitur  iufluitum,  includit  omnc 
aliud.  Probatur  inductive  :  si  ali- 
quid  cst  infinitum  corporalitcr  vcl 
dimensive,  includit  omne  aliud  cor- 
pus,  et  omnem  aliam  dimensionem 
corporaliter  et  dimensive ;  crgo 
si  aliquid  est  infinitum  formaliter, 
includit  omnem  aliam  formam  for- 
maliter. 

Item,  sapientia  non  esset  infi- 
nita  idcnticc,  nisi  idcntice  habcrct 
in  sc  omncm  pcrfectionem ;  ergo 
sapicntia  non  erit  formaliter  infi- 
nita,  nisi  habeat  in  se  omnem  pcr- 
fcctionem  simpliciter. 

SGHOLIUM. 

In  sequentibus  disputat  egregie  attributa 
ex  natura  rei  distingui,  impugnans  alterius 
partis  solutiones.  Resolutio  Doctoris,  1.  d.  8. 
q.  4.  n.  17.  attributa  ex  natura  rei  distingui 
formaliter,  vel  non  esse  idem  formaliter;  et 
ibi  probat  rationibus  et  auctoritate  Dr.masc. 
Hilarii    et  Augustini. 

g  Contra  arguitiir  -.  intcUcctus  Dci 

A"  1%'s   in  primo  sicrno  fctcrnitatis,  aut  in- 

videt  dis-  ^  ' 

tincta8  for- telligit   distincte   istas    perfcctio- 

nialitatcs  ,  .       .  •     i    1 1  •     ■  i 

inse.  nes,  aut  non  :  si  sic,  cum  mtelligit 
eas  in  se,  idcm  suntabsqucncgocia- 
tionc;  crgo  sunt  distincta?  antc 
omncm  negociationem  ;  si  non ; 
ergo  intclligit  cas  confusc,  ct  ita 
non  pcrfcctc,  (lualitcr  non  distinc- 
te  ct  perfcctc. 

Responsio  patct  sccundum  lo- 
quentcs  dc  luminc,  quod  in  poten- 
tia  solum  suntformalitatcsdistinc- 
tfe  ct  non  ex  natura  rci,  sed  cx 
lumine  ostcndcntc. 


Tamcn  aliter  dico,  quod  hic  cst 
sequivocatio  et  consequens;  nam 
indistincte  et  etiam  distincte  scqui- 
vocum,et  indistinctio  una  provenit 
ex  potentialitate,  secundo  Motaphysi'  9"°'"P'^' 

^  j      ^  aliquid  II 

c(v,  in  fundamento  natur?e  niliil  est  Deo  dis 

T       •        1  •      -1  •       •  •  L  tincte  et  i 

distinctum,  li?pc  mdistmctio  est  distinci. 
potcntialis  ;  alia  indistinctio  cst  cx 
actus  puritate,  hfec  indistinctio  est 
unitio,  ct  sic  alia  sunt  ibi  indis- 
tinctc,  id  cst,  unitive,  et  tamen 
distinctc,  id  est,  actualitcr,  non  po- 
tentialiter.      ^ 

Item  arguitur,  sapientia  et  boni- 
tas  dicuntur  in  ci'eaturis  sccun- 
dum  suas  rationcs  formales  :  infi- 
nitasautem  advcniens  non  toUit  ab 
cis  suas  formalitatcs;  crgo  in  Deo 
ubi  utraque  est  infinita,  erunt  dis- 
tincta  formalitcr. 

Dico  quod  in  crcaturis  sunt  for- 
malitates  ct  ctiam  distinctan. 

Infinitas  autcm  in  Dco  non  tollit 
ipsas  formalitates,  sed  tollit  ea- 
rum  distinctionem ;  in  Dco  autem 
cst  formalitcr  sapicntia,  et  forma- 
liter  bonitas,  distinctio  tamcn  eo- 
rum  est  ablata. 

Contra,  superflcies  cst  una  for-      ^^ 
malitas,   alia  a  linea,    si  utraquc  si  linea, 

et  superfi- 

cssct  inflnita,  adhuc  Imca  non  es-  ciesessen 

.  ,  •     ,.     -4.  infinita, 

sct  supcrflcies  ;  idco  mflnitas  non  non  id 
tollit  earum  formalitatcs,  ncc  dis-  ""aiia!^ 
tinctioncm  ;  ergo  infinitas  non  tol- 
lit  attributorum  formalitatcs,  nec 
distinctioncm. 

Responsio,  superficies  bicubita 
(^st  formalitas,  qua  est  species  con- 
tinui,  et  alia  qua  est  specics  con- 
tinui  numerati  ;  addatur  tricubi- 
tum;  quod  si  fiat,  nihil  addatur 
formalitati,  inquantum  est  super- 
ficics,  quia   nunc  est    supcrficics 


COLLATIO  XXIII. 


235 


sicut  prius,  scd  tantum  ut  sit  su- 
pcrficies  major  in  partibus  quanti- 
tativis,  scd  non  intcnditur  in  sua 
formalitate,  sed  sccundse  formali- 
tati  apponitur  aliud  quo  resultat 
formaliter  pcrfectior  quam  sine 
ipso.  Nam  bicubiti  quantitas  conti- 
nctur  in  tricubita,  sicut  trigonum 
in  tetragono  ;  ct  liinc  est,  quod  in- 
tinita  supcrficics  non  tollit  distinc- 
tioncm  formalitatis  supcrticici  a 
formalitatc  lincae,  inquantumlinca 
cst. 

Item  arguitur  :  dctcrminata  re- 
latio  consequitur  determinatum 
modum  in  fundamento  ,  quinio 
Mciaph.  Omnis  relatio  est  modus 
suae  mensura3,  ct  numcri,  vel  po- 
tcntiao ;  ergo  si  hujusmodi,  scilicct 
attributa  non  distinguuntur  in  es- 
sentia  Dei  sine  opere  intellectus, 
ex  quo  relatio  non  consequitur  cs- 
sentiam  modo  natura?,  si  conscqui- 
turcsscntiam  contincntem  omnem 
modum  unitive,  quia  cssentia  est 
omnis  pcrfcctio  unitive  secundum 
te,  relatio  sequens  essentiam  na- 
turaliter  continet  etiam  omncm 
rclationcm  unitive. 

Dico,  quod  si  (per  impossibilc) 
Dcus  non  esset  causa  alicujus  nisi 
neccssitatc  naturse,  sicut  Philoso- 
phi  dixerunt,  sicut  Sol  producit 
radium,  tamen  illud  ens  csset  ens 
participatum,  et  non  esset  ens  pcr 
cssentiam,  ncc  feq\iaret  Deum,  ncc 
esset  infinitum  sicut  Deus ;  ergo 
licet  relatio  sequatur  essentiam 
infinitam,  continentem  unitivc  om- 
nia,  non  sequatur  ci ;  causa  agens 
quantum  est  de  se  sequat  sibi  effcc- 
tum  ;  scd  effectus  sortitur  quidem 
ct  limitationem  a  gradu  in  quo 
recipitur,  et  recipitur  in  gradu,  et 


distantia  dctcrminata  a  monade; 
crgo  non  inflnita,  licct  gradus  non 
sit  aliud  quam  crcatura. 

Item  arguitur,  in  una  intentionc 
simplici  non  potest  esse  ordo  sc- 
cundum  rem  :  in  essentia,  ut  fun- 
dat  relationem  cst  ordo  secundum 
cum,  quia  ordinatc  fundat;  ergo 
antc  rclationes  illas  cst  ordo  rcalis, 
ct  rclatio  realis. 

Dico,  quod  esscntia  divina  simul, 
ct  sinc  ordinc  quantum  est  de  sc, 
fundat  omnes  suas  rclationes,  ita 
quod  omnes  relationcs  sunt  simul 
sequantcs  unum  essentise  funda- 
mcntum,  sed  aliquando  habcnt  or- 
dincm  :  sicut  cnim  non  habcnt  infi- 
nitatcm  propric*  intcrnalcm,  sicai.rationem 
habent  ordincm  propric  interna-  '"^•^'■"''*"^' 
lem ;  denaturacnimgeniticst,  quod 
prius  generctur  quam  amor  spirc- 
tur;  ergo  internalis  intcr  Patrem 
ct  Filium  cst  prius  internali  intcr 
spirantcm  ct  Spiritum  sanctum; 
idco  cst  ordo  inter  illas  relationcs. 


COLLATIO     XXIII. 

Ulrum  cum  mmma  simplicUatc  personce 
clivinw  possit  stnre  phiralitas  rcspcc- 
tuum  realium  in  eadcm  nafura  ante 
omnem  actum  intellectus  ? 

Scolus  1.  d.  5.  q.  2.  et  d.  S.  q.  1.  ef  alii  ihicitati. 

Probo  quod  non  :  quia  pluralitas       i. 
rationum  intcUigibilium  subjective    lationes ' 

•     .         ,  •  .  1  (listin- 

cxistcntium  in  cadcm  rc,  non  po- gui  abes- 
tcst  starc  cum  simplicitate  illius  ^*'"^''''' 
rei ;  crgo  ncc  pluralitas  rationum 
realium  potcrit  stare  cum  simpli- 
citate  alicujus  rei.  Conscquentia 
patct,  quia  major  cst  compositio 
rei,  et  rei  quam  aliquorum  tantum 


236 


DOGTOUIS  SUBTll.lS 


Rf>lnlionps 

(lisliiifjrui 

ab  essenlia 


2. 


rationc  (liltcrontium.  Majorproba- 
tiir  :  qnia  i-atio  intclligibilis  in  in- 
tcllcctii,  ant  cst  spccics,  aut  cst 
A'crbum;  scd  non  convcnit  ponere 
plurcs  spccics,  vcl  plura  vcrba  in 
aliqua  pcpsona  T)ci,  antc  omncm 
actum  intcllcctus  ;  crgo,  ctc. 

Item,  illud  non  debct  poni,  quo 
circumscripto,  ponitur  pcrfcctio 
in  Dco,  quanta  poncrctur  ipso  po- 
sito;  scd  hoc  ponitur  poncndo  ta- 
lcs  rationcs  rcalcs  plurcs  ante 
omncm  actum  intcllcctus;  crgo, 
etc.  Major  patct  dc  sc,  ct  minor 
probatur  sic  :  rcalitas  csscntia^ 
nud?o  ?equivnlct  rationi  sapicntinc 
posita^  cum  rcalitate  csscntifp  ;  cr- 
go  a  simili,  rcalitas  cssentiap  nu- 
div  requivalct  rationi  rclationis 
posita^  cum  rcalitate  csscntia?; 
non  igitur  oportct  poncrc  tnlcs 
rationcs  rcalcs  in  pcrsonns  di- 
Ycrsas  antc  omncm  actum  intcl- 
lcctus. 

Rcspondctur  quod  sic,  quod  dc- 
claratur  sic  :  cssentia  dc  sc  cst 
communicabilis  ante  omncm  ac- 
tum  intcUcctus  secundum  omncs, 
ex  natura  rci;  relatio  pcrsonalis 
de  sc  incommunicabilis  ;  h.Tc  dno 
sunt  in  Patrc  antc  omncm  nctum 
intcllectus.  Probatio,  quia  oportct 
unumquodque  prius  essc  pcrfcctum 
in  ess?  primo,  quam  in  essr  sccundo  ; 
ergo  oportct  quod  Pnter  prius 
hnbcnt  csscntinm  ct  rclntioncm  in 
sc  quam  intclligat,  ct  intcr  sc,  ut 
argumcntntum  est,  dilfcrunt ;  crgo 
antc  nctum  intcllcctusdilfcrunt. 

Itcm,  pcrfcctio  simplicitcrcsscn- 
tia.'  divina?  includit  omnem  pcrfcc- 
tioncm  simjjlicitcr ;  crgo  nntc  om- 
ne  opus  intellcctus,  etc.  Sed  ubi- 
cumquc  sunt  aliqua,  ct  aliquid  est 


subjcctum  uni,  ct  objcctum  unius, 
quod  non  altcrius,  intcr  sc  ipsa 
dilicrunt,  quia  contradictio  est, 
quod  aliquid  sit  objectum  uni  ex 
natura  rci  ct  non  alterius,  nisi  illa 
csscnt  aliquo  modo  diversa  ante 
omncm  actum  intellectus;  sed  ali- 
quid  est  subjectum  divino  intel- 
lcctui,  vcl  objectum  cst  divino 
intcllectui,  quod  non  est  subjcctum 
divimc  potentiap,  vcl  olijcctum 
cjus;  ergo  ex  natura  rei  differunt, 

Ad  primum  argumcntumrespon- 
dctur,  quod  major  cst  vera  in  crea- 
turis,  ubi  talcs  rationos  intcUec- 
tuales  sunt  accidentia,  et  neccssa- 
rio  faciunt  compositionem  cum 
animn,  qua^  est  substantia ;  in  Deo 
tamcn  major  ista  ost  falsa,  sicut 
patet  dc  divinis  pcrsonis,  ct  de  ra- 
tionib\is  attributalibus. 

Ad  probationcm  dico,  quod  facit 
fallaciam  conscqucntis,  arguendo 
cx  insufiiciente  :  quiatales  rationcs 
rcales  non  sunt  spccies,  nec  verba, 
sed  rationes  consubstantiales  ct 
formaliter  divers?e,  esBdem  reali- 
tcr  in  esscntia  divina. 

A<1  sccundum  conccdo  totum. 
quod  non  sit  ibi  rcs  et  ros,  sed 
tantum  absoluta  res,  ot  ros  res- 
pectiva  ;  quia  reh^tiva  compnrnta 
ad  i'cm  absolutnm,  idcm  cst  rcnli- 
tcr  cum  cn,  ct  tunc  ncgntur  simili- 
tudo.  quia  non  ost  sic  de  essontia- 
libus  sic  univorsalitor  comparatis 
ct  rchativis,  quorum  essentia  in 
rchitiono  consistit. 

Contra  positioncm  arguitur  sic  :       3. 
si  osscntia   divma   sit    lormalitor    uoneii 
rcctn,  v(>ljustn  ct  bonn,  et  intelloc- t?uMirsj 
tus  potost  formaro  do  ea  concep-  m"m  abi 
tum  distinctum  snpicntis,  et  justi    ^*^"''"" 
ot  boni,  ot  sine  alia  divorsitato  os- 


COLLATIO  XXIII, 


'i37 


Arguit 

conipositio- 

neni  sequi 

ex  distinc- 

tione  for- 

uiali. 


sontiali,  vcl  realia  partc  csscntia^; 
crgo  a  simili  potcst  intcUectus 
ideni  circa  pcrsonani  forniando 
circa  cam  conceptum  i'clationis 
1'calis,  et  rei  absoluta'  sine  alia  dis- 
tinctione  reali  a  parte  persona^ 
Nec  ratio  i)ositionisconcludit,  quia 
non  includit  contradictionem,  quod 
aliquid  subdatur  divino  intellectui 
et  non  divina^  potenti;©,  quia  con- 
tradictio  est  respcctu  unius,  ct 
ejusdein  oinnino,  sic  non  cst  in 
pro])osito. 

Ad  primum  dicitur,  (juod  iioc  cst 
impossibile,  quod  intellectus  divi- 
nus  faciat  circa  Dcum  conceptus 
distinctos,  ut  sapientiae  vel  bonita- 
tis,  nisi  in  re  sint  talia  distincta. 

Contra,  intellectus  potcst  Ibr- 
mare  conceptum  unum  de  simpli- 
tcr  diversis ;  crgo  conceptus  dis- 
tinctos  de  terinino  omnino  codem. 

Ad  hoc  dicitur,  quod  consequen- 
tia  non  valct,  quia  conceptus  unus 
potest  lerri  circa  omnino  divcrsa 
realiter,  dummodo  in  illis  diversis 
sit  aliquis  ordo  ad  tcrtium;  sicut 
patet  de  tribus  s})eciebus  ejusdcm 
generis,  de  qnibus  liabctu)'  concep- 
tus  unus,  ct  tainen  non  est  unitas 
realis  iii  eis,  non  sic  ex  altera 
parte. 

Iteni,  contra  primam  rationem 
arguo  sic  :  si  Deitas  qu?e  est  de  se 
commnnicabilis,  et  paternitas  quae 
dc  se  est  incommunicabilis,  sunt 
in  persona  Patris  secundum  te,  et 
distinctae  ex  parte  rci  ;  ergo  com- 
positio.  Probatio  consequentia^, 
qnia  aliqno  modo  prioritatis  prius 
est  Deitas,  ({uam  sibi  insit  patcr- 
nitas.  Probatio,  quia  prius  Deitas 
est  Dcitas,  ct  paternitas  cst  pater- 
nitas,  quam   sint   nnita.  Pcr   ([uid 


igitur  cx  cis  lit  unuiu?  non  cx  se 
pra^cisc  ex  suis  rationibus  ibrma- 
libus,  quiatunc  nonprius  essethoc 
hoc,et  illud  illu(l,(iuam  ha3c  unita  ; 
ergo  per  aliquid  aliud.  ()ua3ro  dc 
illo  utrum  sit  actus,  vcl  potcntia? 
si  actus;  ergo  aliqnod  istorum  est 
potentia;  ergo  compositio. 

Itcm,  probatio  conscquentia^, 
qnia  })rius  compctit  rci  illnd,  quod 
est  sui  in  sc,  (}uam  illud  quod  con- 
vcnit  sibi  cx  coinparatione  ad  alte- 
rum;  ergo  })rius  Deitas  est  Dcitas, 
antequam  sit  paternitas,  et  hoec 
potcntia,  et  liic  actus :  sequitur 
compositio,  quia  stando  praiciscin 
cis  nunquam  ex  eis  fit  unum,  quia 
sic  nuUam  habent  habitudinem  ad 
inviccm. 

Dicitur  quod  esscntia,  qua^  cst 
rundamcntum  relationis,  et  rcla- 
tio,  iaciunt  per  se  unum  ex  seipsis, 
quia  unum  non  diUert  realiter  ab 
altcro  ;  sed  proutcoin})aratur  rela- 
tio  ad  essentiam,  cst  idcm  rcaliter 
cum  illa. 

Contra,  licet  cx  matcria  ct  forma 
praecisc  natum  sit  fieri  unum,  ta- 
men  quando  unum  non  nnitur  alte- 
ri,  si  dcbcant  uniri  ad  invicem, 
aliquid  est  ratio  unionis,  quod  nec 
est  nnum,  nec  aliud,  7.  Meiaph.  se- 
paratis  .1  et  B,  aliud  manet  quod 
nec  est  A,  nec  /J ;  igitur  a  simili  in 
})ropositoest.  Deilloalio  luitqua^s- 
tio,  (juid  sit,  quod  ex  cssentia  et 
})roprietate  sit  unum  ex  potentia, 
ct  alterum  est  actns  ;  ergo  compo- 
sitio,  nec  potest  csse  aliud,  quam 
potcntia  vel  actus,  quia  cx  duobus 
in  potentia,  vel  ex  duobus  in  actu 
non  fit  unuin. 

Item,  in  primo  signo  originis  res 
sub  uno  modo,  ut  Dcitatc,  dilicrt  a 


238 


DOCTORIS  SUBTILIS 


seipsa  sub  alio  modo,  scilicet  pa- 

ternitate;   ergo  quando   isti   modi 

secundum  se  considerantur  prseci- 

se,  non  sunt  simul  uniti;  ergo  ad 

hoc  quod  simul  uniantur.  oportet 

intelligere  aliquid  uniens,  et  unum 

actuans   alterum,   vel   ambo    ter- 

tium,  et  utroque  modo  compositio. 

5.  Item,  quod  sit  compositio,  pro- 

batio  :  suppono  quod  Pater  sit  ali- 

quod  per  se  unum  reale  supposi- 

tum,  et  quod  ejus  1'orma,   qua  sit 

Pater,    sit    paternitas;    tunc    sic  : 

Pater,  inquantum  Pater,  est  perso- 

na   realis ;    ergo    paternitas,    qua 

formaliter   est   Pater,    est    forma 

realis  et  unibilis  ;  sed  essentia   di- 

vina,  quae  est  in   Patre,  similiter 

est  res  ;  ergo  du?e  res  reales  etuni- 

biles ;  ergo  compositio. 

Item,  si  Deitas  sit  ibi  ante  omne 
opus  intellectus,  et  similiter  pater- 
nitas;  ergo  personaB  sunt  produc- 
tae  ante  opus  intellectus.  Probatio 
consequentiae  :  personae  realiter 
sunt  personse  per  relationes  oppo- 
sitas  reales,  nec  videtur  alia  ratio 
diversitatis  personarum,  nisi  di- 
versa)  relationes  oppositoe  reales  ; 
sed  positis  illis,  qua?  tu  ponis  ante 
omne  opus  intellectus,  sequitur 
quod  in  Deo  sunt  relationes  oppo- 
sita)  reales  ;  ergo,  etc. 

Item,  si  Deitas  est  ibi  ex  natura 
rei,  et  similiter  paternitas,  et  dis- 
tinguuntur,  et  hoc  ex  natura  rei, 
per  consequens  Deitatis  ad  pater- 
nitatem  est  aliqua  diversitas  et 
dissimilitudo,  et  e  converso  ])atcr- 
nitatis  ad  Deitatem  est  aliqua 
diversitas  et  dissimilitiido,  et  hoc 
totum  cx  natura  rei  per  te,  ante 
omne  opus  intellectus;  quia  hocc 
divcrsitas  dillcrt  ab  hac  divcrsita- 


te,  et  hsec  ab  illa  alia  diversitate, 
et  sic  in  infinitum. 

SCHOLIUM. 

Multis,  et  urgentibus  rationibus  disputat 
hac  collatione,  non  stare  relationes  reales 
in  Deo,  sine  compositione.  Resolutio  Docto- 
ris  l.  dist.  2.  quaest.  7.  num.  41.  et  alias  pas- 
sim,  relationes  ex  natura  rei  distingui  ab  es- 
sentia,  aliisque  absolutis  in  Deo;  neque  hinc 
sequi  compositionem,  quam  in  Deo  esse  im- 
possibilem  fuse  docet,  1.  d.  8.  qua^st.  1.  et 
dist.  .5.  quicst.  2.  a  uura.  14.  optime  explicat 
quomodo  essentiiv  et  relationes  conlluunt  in 
unum,  coustituendo  personas,  sine  eo  quod 
uuum  sit  potentiale,  et  alterum  actuans. 


COLLATIO    XXIV. 

ilrutn  essentia  sola  sit  principium  for- 
male  producendi  non  ut  delerminata 
ratione. 

Scot.  1.    disi.  2.    quced.  1.  n.  18.  e/  22.  el  d.  28. 
quxil.  3.  d  2.  d.l.q.  1.  et  alii hisce  locis  citati. 

Arguitur  quod  sic  :  Indetermina- 
tio  potentise  activa»  est  altera 
quam  indeterminatio  passiva? ;  non 
enim  est  ad  contradictoria,  scilicet 
ogere  et  non  agere,  sicut  potentia 
passiva  indeterminatui'ad  esse  sub 
actu,  et  non  esse  sub  actu  ;  sed  ac- 
tu  indeterininata  est  ad  effectus 
diversos,  non  ad  agere  et  tion  agere. 

Exemplum  de  Sole,  qui  est  indif- 
ferens  ad  multos  effectus;  ergo  in 
materia  posita  essentia;  potentia 
est  potentia  activa  et  indetermina- 
ta,  non  ad  generare  ct  non  getierarc, 
sed  ad  generarc  et  spirare,  tunc  est 
indeterminata,  ut  possit  in  lioc  et 
in  illud;  sed  potentia  indetermina- 
ta  ad  contradictoria  non  determi- 
natur,  nisi  per  aliquod  additum ; 
crgo  potcntia  activa  indcterminata 


COLLATIO  XXIV. 


239 


ad  diversos  effectiis  deterininatur 
per  se,  et  sine  aliqiio  medio. 

Exemplum,  virtus  formativa  foe- 

tus  de  materia,  qu.-ie  est  uniformis 

ubicumque  in   omni'parte   potest 

causare  de  illa  carnem  et  ossa,  et 

hujusmodi;  ergo  essentia    divina, 

quse  est  activa  potentia  indetermi- 

nata,  smerespectu  erit  principium 

generandi  et  spirandi. 

2.  Item,    potentia   activa  determi- 

Ms°'deter-  ^ata     cst      aliquid     perfectionis. 

estnr^per-  Exemplum  iu  potentia  calefactiva 

feciionis.    gg|;^  quod  agat  prDesente  objecto,et 

quod  non  requirit  aliud  ex   parte 

sua,  est  perfectionis ;  sed  quod  non 

potest  nisi  in  unum,  est  imperfec- 

tionis;  ergo   in  essentia  erit  pri- 

mum,  et  toUetur  secundum. 

Item,  omne  illimitatum  et  infini- 
tum  secundum  perfectionem  est 
indeterminatum  ;  ens  autem  in 
communi  est  indeterminatum  pri- 
vative,  quia  potest  determinaii ; 
sed  essentia  est  indeterminata  ne- 
gative;  ergo  non  potest  per  res- 
pectum  determinari. 

Item,  in  aliis  a  Deo,  est  aliud 
ratio  agendi  et  ratio  agentis,  ut 
calor  est  ratio  calefaciendi,  ratio 
calefacientis  est  ratio  suppositi ; 
relatio  secundum  eos  est  ratio  sup- 
positiva ;  non  igitur  ratio  agendi. 
Item.Damasc.  cap.  8.  relatio  non 
determinat  essentiam,  sed  hypos- 
tasis. 

Dicitur,  essentia  ex  se  est  deter- 
minata  ad  generandum  et  spiran- 
dum,tamenrequiritaliquidsinequo, 
sicut  ignisnon  calcfacit,  nisi  objec- 
to  pra3sente,  etc.  Sic  licet  essentia 
de  se  determinata  sit  ad  agendum, 
non  tamen  generat,  nec  spirat,ni- 
si  in  supposito  convcniente. 


SGHOLIUM. 

Adductis  quatuor  argumentis  suadentibus 
essentiam  de  se  sine  uUarelatione  determinari 
ad  processiones,  arguitur  contra  adducta,  et 
producit  quinque  rationes  pro  altera  parte, 
etsubjungit  solutiones  illorum  quatuor  argu- 
mentorum ;  et  si  proeter  morem  videtur  resolu- 
te  iu  hac  collatione  asserere,  essentiam  divi- 
nam  de  se  immediate  determinari  ad  primam 
personam,  ita  1.  dist.  28.  quiest.  3.  num.  12.  et 
hcBC  per  memoriam  fuecundam  producit  se- 
cundam,  et  utraque  per  voluntatem  fcjecun- 
dam  producunt  tertiam,  ita  2.  dist.  1 .  qua?st.  1 . 
num.  13.  et  1.  dist.  2.  qucBSt.  7.  num.  18.  et 
22.  et  d.  12,  qusest.  1.  et  2.  hoc  sensu  dici 
potest,  essentiam  aliquomodo  determinari 
per  relationes  ad  secundam  et  tertiam  per- 
sonam,  quia  pra^requiruntur  ut  istne  produ- 
cantur;  tameu  non  est  proprie  determinatio, 
quia  essentia  non  est  determinabilis,  ut  pro- 
bat  Doctor  contra  Henricum  sex  rationibus,l. 
d.  7.  num.  4. 

Contra  ista:  quando  dicunt,  quod 
essentia  indeterminata  indetermi- 
natione  sua  determinat  se  ad  ac- 
tum,  arguitur  :  aut  intelligunt, 
quod  determinatur  sic  formaliter 
utraque  potentia,vel  identice.  Non 
primo  modo,  scilicet  quod  essentia 
sit  formaliter  generativitas  et  spi- 
rativitas,  tunc  dicunt  contradicto- 
ria;  quia  intellectus  est,  qui  dicit 
Verbum,  voluntas  autem  spirat 
Spiritum  sanctum,  et  utraque  for- 
malitas  est  una  formalitas  ;  sed 
istidicunt,  quod  istse  sunt  duse  for- 
malitates  ;  ergo  dicunt  opposita. 

Similiter  sequitur  contradictio, 
si  sit  formaliter  ista  duo  ;  ergo  est 
una  formalitas,ergo  una  potentia; 
sed  omnis  potentia  excedens  suuni 
elfectum  est  sequivoca,  sed  ista 
potentia  excedit ;  ergo  generatio  in 
Divinis  esta^quivoca. 

Si  secundo  modo,  scilicet  identi- 


3. 


Contradic- 
tio  quod 

essentia  de 
se  deter- 

ininetur  ail 

productio- 
nee. 


210 


DOCTOIllS  SrBTlLlS 


ce  habeat  utriimque  in  se,  tunc  se- 
quitur  propositum,  quia  tunc  de 
se  noii  est  formaliter  determinata, 
quia  per  istas  Ibrmalitates  deter- 
minatur,  ([Uce  superveniunt  ei  et 
informant  eam;  essentia  autem  po- 
test  determinareseipsam,et  ita  se- 
quitur  contradictio. 

Item,  ideo  essentia  dcterminat 
se,  •  quia  est  indeterminata  negati- 
ve,  et  per  consequens  indetermina- 
bilis,  quia  quod  sic  est  indetermi- 
natum,  est  indeterminabile. 

Item,  omnis  relatio  realis  est 
qua}dam  applicatio  sui  fundamen- 
ti,  et  fundamentum  sui  correlativi, 
sed  de  intellectu  est  determinatio 
applicationis  ;  aut  igitur  nulla  re- 
latio  realis  est  in  Deo,  aut  sic  ap- 
plicabit  essentiam,  et  sic  determi- 
nabit  in  primo  intellectu  essentiie, 
inquantum  est  ratio  generandi,  iu- 
cluditur  quod  sit  generativa  for- 
maliter,  et  per  consequens  relatio, 
sed  non  ut  relatio  elicitiva  ;  ergo 
ut  determinata. 

Item,  essentia  ut  absoluta,  est  ra- 
tioessendi;  ergo  non  est  nisi  unum 
cssc  inDivinis;  si  igitur  essentia, 
ut  absoluta,  esset  ratio  producen- 
di,  non  erit  nisi  una  productio  in 
Divinis. 

Item,  in  ordine  essentiali,  i^ri- 
mum  est  causa  posterioris,  sed  re- 
latio  cadit  media  inter  formam  eli- 
citivam  actus  et  ipsum  actum.  et 
si  est  ideo  elicitiva  ;  ergo  rcdatio 
ali(iUo  modo  habebit  rationem  cau- 
srif^  respectu  actus ;  nunquam  u(>- 
gat  Philosoplius  quod  relatio  non 
sitaliquo  modo  princii)ium  motus 
vel  termiuus,  sed  vult  quod  non 
per  se. 

Ad  [nimum,   conceditur  (lUod  iu- 


determinatio  potentiae  activa?  non 
est  ad  contradictoria,  ut  ad  (ujere 
et  non  cujere,  de  potentia  activa  na- 
turali,  non  voluntaria. 

Ad  minorem,  potentia  indeter- 
minata  ad  multos  effectus  deter- 
minatur  ad  quemlibet  etfectum,  si- 
ne  addito  absoluto,  si  intelligitur 
sine  omni  addito,  nego  de  poten- 
tia  natui'ali ;  licet  in  voluntaria  sit 
verum.  in  naturali,  vel  additur 
aliquid  aparte  sui,  vel  a  parte  ma- 
teriae;  unde  respectu  Solis  est  alia 
dispositio  materioe :  unde  dico,  quod 
per  unam  formalitatem  licet  sit 
intinita,  non  agit  naturaliter,  nisi 
unum.  Unde  Commentator  ^.  Mc- 
iiiph.  si  agens  est  unum,  et  materia 
unum.  et  actus  est  unum,  prop- 
terea  nunc   ponit  plures   regulas. 

Tiinc  dico,  potentianaturalis  una 
secundum  formalitatem  una,  non 
pr-oducit  plui-a  sine  determinatione 
a  parte  sui,  vel  a  parte  materice ; 
sed  in  proposito  non  est  realis  dif- 
ferentia,  nisi  inter  relationes; 
igitur. 

Ad  (^xemplum  de  scientia,  quod 
est  uniforme  in  omni  parte,  dico, 
illa  agit  in  virtute  artis,  operatio 
natur?e  est  opcratio  int(dligenti?e. 

Aliter  dico,  cum  dicitur,  i)oten- 
tia  indeterminata  activa  ad  mul- 
tos,  de  se  determinata  est,  etc.  ve- 
rum  est,  sicut  substantia  ignis  de 
se  detcM-minata  ad  calefaciendum, 
quia  est  detei'minata  ut  sit  calida, 
et  habet  calorem,  mediante  quo 
calefacit;  sic  essentia  determinata 
est  de  se  adactum  generandi,  quia 
determinata  est  de  se  ut  fundet  re- 
lationem  paternitatis. 

Per  hoc  ad  secundum,  potentia 
natuialis  activa   nccessario  inclu- 


Poten 

iiideleri: 

uala  ai 

niultos 

tectus, 

quando  j 

lenninat 

])er  aliqi 

additua 


Essenl 

quoniod' 
deterinini 
ta  ad  geB 
rare. 


COLlvATIO  X.W. 


241 


1. 


dit  respectum,  nec  calor  exit  in 
actuin  calelaciendi,  nisi  includei'et 
respectum.  T'nde  respectus,  quo 
refertur  calefactivum  ad  calefacti- 
bile,  et  calefaciens  nd  calefactum, 
et  advenit  nova  applicatio  et  non 
novus  respectus ;  sic  de  creativo, 
et  creanteest  alia  relatio  media  in- 
tei'  actum  et  potentiam. 

Ad  tertium  dico,  quod  essentia 
cst  infinita  et  illimitata  negative, 
efc  per  consequens  indeterminata 
ad  omnes  i^erfectiones  absolutas, 
potest  <leterminari  ad  relationes  et 
per  relationes.  Ad  aliud,  eadem 
realitas  entis  intiniti  potest  esse 
utraque  intentio,  scilicet  et  ratio 
supposita,  et  ratio  generandi  deter- 
minative. 

Ad  Damascenum  dico,  quod  lo- 
quitur  de  deterininatione  ad  ossc 
hxpostaticum. 

COLLATFO    XXV. 

Utrum  personce  divimv  siiit  relativa'  ? 

Alcns.  1.  part.  giixst.  38.  mcvibr.  I.  D.  Thoni.  1. 
;).  (j.  40.  art.  2.  et  d.  20.  q.  2.  arl.  1.  Scot.  I. 
d.  26.  q.  un.  et  alii  ibi  citati. 

Quod  non  :  quia  ([iiod  relationi 
pr?esupponitur,  non  constituitur  : 
scd  quod  refertur  est  Juijusmodi, 
sed  persona  refertur;  ergo,  etc. 

Dico  quod  minor  est  falsa  in  Di- 
vinis,  quia  ibi  lioc,  ({uo  refertur  est 
de  primo,  et  per  se  intellectu  sub- 
jecti,  scilicet  illius  quod  refertur, 
sicut  cum  dicitur,  Filius  refertur, 
ideo  Filius  non  prtesupponitur  vv- 
Lntioni  :  bene  snppositum  huma- 
num  refertur  illo,  quod  est  extra 
suum  intellectum,  et  ideo  pra^sup- 
ponitur  i'elationi;  suppositum  di- 

Toiii.  V. 


vinum  non,  et  si  dicis  oppositum, 
petis. 

Tt(nn  arguitur,  realis  distinctio 
extremorum  habet  ali^piam  causa- 
litatem  super  realitatem  i-elatio- 
numsuarum,  (juia  ibi  extremanon 
distinguuntur  secundum  rem,  nec 
iUa  relatio  est  realis  ;  ergo  distinc- 
tio  realis  sui^positorum  divinorum 
est  i)rior  causalitate  ipsa  reLatione 
reali,  quiacausat  realitatem  rela- 
tionum  suarum  ;  ergo  non  cons- 
tituitur  ex  illis,  quia  sunt  i)Oste- 
riora. 

Dico  quod  major  est  falsa,  quan- 
do  ipsum  referri  est  distingui,  et 
distinctio  est  ipsa  relatio,  quia  ipsa 
reLntio  est  distinctiva  extremo- 
rum.  Patet  falsitas  majoris  tamin 
distinctis  realiter  quam  in  distinc- 
tis  secundum  rationem ;  creatura 
refertur  ad  Deum,  et  tamen  ipsa 
creatura,  ut  distincta  a  Deo,  non 
prtecedit  relationem.  Similiter  in- 
telkictus  divinus  distinguit  attri- 
buta  divina  comparando,  et  non 
prsecedunt  distincta  ij)sam  opera- 
tionem. 

Item  arguitur,  persona  in   Divi-       2, 

T     • .  IX-  .  An  velalio 

nis  dicitur  relative  ;  respectus  er-  divii-a  tun- 
go  aut  fundatur  in  essentia,  aut  iu  op[!o^ilc. 
persona  :  non  in  essentia,  quia  ut 
sicdiceretur  de  essentia,  sedutdi- 
citur  de  essemtia,  est  rationis  Lan- 
tuni;  ut  dicit  respectum  realem, 
competit  i)erson?p  tantuni;  ergo 
relatio  realis  ibi  immediate  funda- 
tur  in  supposito,  non  in  essentia; 
ergo  prsesupponit  suppositum, 
sicut   relatio  fun(L^mentum. 

Dicoquodnonsequitur,  relatioest 
fundamentaliter  in  essentia;  ergo 
dicitur  de  essentia  ut  i-ehita,  sicut 
nec  similitudo  dicitui-  (U^  albedine, 

IG 


04-3 

^  «  w 


DOCTORIS  SUBTILIS 


S, 


Qiioniodo 
una  relatio 
diviiia  est 

ideutice 
alia,  ut  pa- 
ternltas.  et 

fpiratio 

a<diva, 

cuni  neu- 

tra  sil  infi- 

oita. 


qua  similitudine  Socratcs  est  si- 
milis  :  tamenfundatnr  in  albedinc, 
non  tamen  refert  albedinem  in  qua 
fundatur,  sed  suppositum  relati- 
vum,  scilicet  personam. 

Item  arguitur;  proprietates  liy- 
postaticcc  sunt  primo  diversoe,  ali- 
ter  non  essent  ultimoe,  quia  esset 
dare  quibus  distinguerentur;  sed 
relationes  non  sunt  liujusmodi, 
quia  omnes  sunt  relationes,  modo 
potentise,  et  in  Iioo  communi  con- 
veniunt. 

Dico  quod  relationes  divina3  sunt 
primo  diversse  formaliter  supposi- 
ta3,  licet  conveniant  modo  potentioe, 
quia  potentia  generativa  activa  et 
passiva,  et  etiam  spirativa  sunt 
primo  diversas. 

Contra,  relatio  cum  non  sit  infl- 
nita  formaliter,quomodo  hsecceitas 
6ua  est  idcm  cum  ea. 

Respondetur,  sicut  in  creaturis 
aliqua  distinguuntur  renliter  et 
formaliter,  ita  quod  non  conve- 
niunt  in  una  ratione,  ut  vellc  et 
intelligere  ;  sed  liumanitas.et  hceo 
humanitns  est  una  res,  ut  pro- 
prietas  formaliter  individualis, 
et  ditferunt  formaliter;  licet  una 
res,  et  ideo  formalitas  una  sit  iden- 
titato  nlia,  licet  non  sit  infinitas, 
ita  in  Divinis :  sed  in  illis,  qua?  sunt 
formaliter  diversa  in  creaturis, 
sicut  vello  et  intelligere,  ad  lioc 
quod  sint  idem  identicc  requiritur 
infinitas,  sed  in  illis  qua»  in  crea- 
turis  sunt  idom,  licet  diversa^  for- 
malitates,  cum  transferantur  ad 
Divina,  ad  hoc  quod  sint  i('em  non 
requiritur  inlinitas,  sed  simplici- 
tas,  ideo  relatio  est  sua  hascceitas 
in  Divinis,  licet  non  sit  formaliter 
inlinita. 


Item  arguitur,  proprictas  hypos- 
tatica  est  incommunicabilis  per 
rationem  propriam  ;  paternitas 
non  est  hujusmodi,  quia  non  in- 
quantum  dicitur  activa,  quia  illa 
ratio  est  communis  sibi,  et  spira- 
tioni  activse,  qune  commuuicabilis 
est.  Nec  inquantum  paternitas, 
quia  sic  omnis  paternitas  esset  in- 
communicabilis. 

Item,  si  Pater  prius  spiraret,  et 
post  generaret,  spiratio  repugna- 
ret  Filio  et  non  paternitas,  et  Pa- 
ter  communicaret  eam  spirando, 
sicut  modo  communicat  spiratio- 
nem  genito. 

Dico,  quod  paternitas  est  incom- 
municabilis,  quia  paternitas  abso- 
liite;  nec  quia  divina,  sed  quia 
ipsa  est  proprietas  prima  sequat 
fundamento,  uti  in  essentia,  et  est 
de  primo  intellectu  ejus,  quod  sit 
singularitas  :  unde  duplex  est  in- 
communicabilitas;  una  est  implu- 
rificata,  haec  convenit  essentijB 
divin?e,  quia  non  est  plures  :  alia 
qua3  repugnat  pluribus  communi- 
cari,  sic  essentia  non  est  incom- 
municabilis;  paternitas  est  incom- 
municabilis  utroque  modo  :  pvimo 
modo,  quia  a?qua  essentialiter  uni 
fundnmento;  si  igitur  sic  est  in- 
communicabilis,  est  prima,  et  est 
incommunicabilis  secundo  modo; 
quia  paternitas  si  communicatur 
Filio,  aut  alia,  et  tunc  non  est  alia 
incommunicahilis.  Si  eadem,  tunc 
.non  refertur  ad  Filium,  quia  rela- 
tio  in  1'ilio  non  refertur  ad  Filium. 

Dico  tunc,  quod  est  incommuni- 
cahilis,  quia  est  prior  spiratione, 
et  ha3c  est  causa  esse  incommuni- 
cabilem  per  se  et  formaliter,  quia 
de  ratione  sua  est  prior  spiratio- 


4. 


COLLATIO  XXVL 


243 


nc,  iinde  si  ponis  spirationem  esse 
priorem    ea,    tollis  a  paternitate 
rationem  paternitatis. 
Item   ai'guitiir,   constitutnm  ex 


batur  ibi  usque  ad  ii.  10.  et  inde  lati.ssimo 
per  quatuor  vias  impugnatur.  Prima  via  cst 
ex  comparatione  relationis  ad  relatum,  n.  10. 
Secunda,  ex  comparatione  relationis  ad  ori- 
ginem,  n.  13.  Tertia,  ex  ratione  propria  con  s 


diversis  communibus  non  est  per     tituti,  n.  i:j.  Quaria,  auctoritatibus  August. 


se  unum,  nec  in  re,  nec  in  intellec- 
tu;  essentia  et  relatio  pertinent  ad 
diversa  genera,  ideo  non  consti- 
tuunt  suppositum  quod  est  per  se 
unum. 

Dico  quod  in  creaturis  diversa 
genera  non  faciunt  per  se  unum, 
sicut  in  Divinis  relatio  et  essentia. 

Alii  dicunt,  quod  suppositum 
quod  est  in  essentia  creata  non  est 
perse  ununi,  sed  aggregatumestex 
natura  et  proprietate  individuali, 
quce  est  actualis,  ita  in  Divinis; 
nisi  esset  proprietas  liypostatica 
identice  idem  cum  essentia,  non 
esset  suppositum  per  se  unum,  sed 
modo  oppositum  est  verum. 

Alii  dicunt,  quod  divinum  suppo- 
situm  est  perfectissime  unuin,  non 
tamen  per  se  unum  ;  unum  enim 
est  tripliciter.  Uno  modo,  sicut 
constitutum  ex  rebus  diversorum 
generum,  quoe  tamen  sunt  idcm 
identice,  est  unum  simplicitate. 
Alio  modo  sicut  compositum  ex 
materia  et  forma  est  unum  per  se. 
Tertio  modo,  sicut  lignum  et  al- 
bum  faciunt  unum  per  accidens. 

Item,  si  relatio  constituit,  aut 
effective,  quod  falsum  est;  aut  for- 
maliter,  et  tunc  relatio  est  forma- 
liter  in  genere  substantise,  cum 
constitutum  sit  persona,  qu3e  non 
est  nisi  in  genere  Substantiae. 

SCHOLIUM. 

Resolutio  hujus  collationis,  juxta  Doctorem, 
et  communem,  1.  d.  20.  a  n.  i.  persona.' cons- 
tituuutur  relationibus,  et  explicatur  et  pro- 


Damasc.  Anselm.  inter  has  impugnationes  ha- 
bentur  lere  omnes  difficultates  haccollatione 
adducta3  pro  hac  parte,  et  multo  plures  et 
graviores;  sed  omnes  impugnationes  eo  ordi- 
ne  quo  positae  sunt,  solvit  subtilissime,  a 
n.  il.  Quod  vero  hsec  sententia  communis  sit 
ipsius  Doctoris,  patet  intuenti  eum  1.  d.  2. 
q.  7.  et  d.  5.  q.  2.  n.  10.  et  d.  18.  et  d.  13. 
q.  3.  et  quodl.  i.  Ponit  tamen  sententiam, 
quod  personaj  constituuntur  absolutis,  1. 
d.  29.  n.  23.  ejusque  fundamenta,  et  solvit 
omnia  argumenta  contra  eam,  a  n.  31.  et 
ideo  tribuitur  ei,  quod  hanc  sententiam  tc- 
nuerit,  neque  diffiteor,  quin  indicaverit  eam 
defensibilem,  et  non  improbabilem  variis 
locis.  Quidam  tamen  recentiores,  qui  ejus 
solutiones  et  fundamenta  non  viderunt,  vel 
non  bene  ponderarunt,  eam  censurant,  sed 
temere. 


COLLATIO    XXVI. 

Ulrum  intelleclus  paternus  sit  principiuni 
formale producendi  Verbum  inDivinis? 

Alens.  1.  part.  qua:sl.  42.  )vcmbr.2.  D.  Thom.  1. 
part.  qusL-st.  27.  arl.  5.  D.  Bonavcn.  1.  dist.  2. 
quxst.  2,  Rich,  art.  2.  q.  1.  Scol.  ibi  q.  7.  a 
num,  -i.  et  alii  ibi  cilati. 

(^uod  sic  :  quia  voluntas  in  Patre 
et  Filio  est  principium  immedia- 
tum,  et  formale  producendi  Spiri- 
tum  sanctum;  ergo  et  intellectus 
paternus  erit  principium  formale 
producendi  Verbum.  Consequentia 
probatur  per  hoc,  quod  duo  sunt 
tantum  modi  intrinseci  producendi 
in  Divinis,  per  modum  liberi  et 
amoris,  et  per  modum  naturre  :  sed 
voluntas  est  principium  produc- 
tionis  libere,  et  per  modum  amo- 
ris;  ergo  intellectus  erit  princi- 


241 


DOCTOKIS  suirnLi- 


piuin  prodiicendi  por  modum  natu- 
ra3 ;  ergo,  etc. 

Item,  A'erl3um  secundum  defmi- 
tionem  ejus,  est  terminus  intelli^i- 
bilisactionis,  et  manatabintellectu 
et  cum  eo  :  sed  quod  manat  ab 
aliquo,  et  est  in  eo,  habet  illud  pro 
principio  ejus  formali;  ergo,  etc. 
Istam  rationem  (jUcere  in  summa 
Henrici  (jiuest.  4. 

Dicitur  quod  intellectus  est  prin- 
de  hoc  ia!e  cii)ium    formalc   producendi  ^'er-- 

4         1") 

7.'n.'i3'.  et  bum,  quia  intellectus  in  Patre  est 
^^'^'^'  potentia  operativa,  qua  intelligit 
se  et  omnia  alia,  quae  sunt  in  es- 
sentia  divina,  et  mediante  illo  iniel 
Ugerc  gignit  Verbum,  ita  quod  intel- 
lectio  illa  actualis  sit  principium 
producendi  Verbum.  Hoc  declara- 
tur  sic,  attribuimus  operationes 
consimiles  intellectui  divino,  qua- 
les  attribuimus  intellectui  nostro, 
removendo  ab  eis  imperfectionem, 
quam  liabet  in  creaturis  :  sed  ver- 
bo  nostro  formaliter  intelligit  in- 
tellectus  noster;  ergo  a  simili  de 
intellectu  divino,  quod  Verbo  for- 
nialitcr  intelligit  Pater;  ergo  no- 
•titia  actualis  est  formale  princi- 
l)ium  producendi  Verbum. 
2.  Conti'a,    secundum   Augustinuui 

super  .Toan.  et  de  Trin.  ubique, 
Verbuiii  rsl  ipsa  cofjuidn  fonnala  :  si 
igitur  principium  formale  i>ro(bi- 
c:ndi  \'(Mdunn  sit  ipsa  cognitio; 
ergo  idem  crit  ratio  producendi 
se,  quod  (>st  impossibile  secunchim 
Augustinum  5.  de  Trinil. 

Item,  si  est  actus,  aut  ai-his  spe- 
culativus,  aut  practicus  :  non  spc- 
culativus,  quia  ille  non  cst  pro(bic- 
tivus  alicuj\is  :  nec  practicus.  quia 
illc  estad  extra;  rcliuquitur  igitur, 
quod  non  est  actus.  Probatiir  per 


iiiu  ell 
iMeJ 


Piiilosoplium,  (lui  sufiicienter  divi-  i.  de 
dit  actus,  et  habitus  primo  de  Aninia 
per  praxim,  et  speculationem. 

Contra  rationem  arguitur  :  si 
spiritus  sanctus  producatur  per 
amorem  actualem,  tanquam  per 
principium  formak^  et  ipsemet  sit 
amor  actualis  secundum  omnes 
Sanctos,  sequitur  quod  idem  erit 
ratio  producendi  se. 

Item,  notitia  perfecta  determi-    Arg 
nativa  objecti  inno!)is  est  \  erbum;  lumc 
ergo  notitia  perfecta  deterininati-  -iVJ 
va   ipsius  essentire     divinse,    tan- 
(luam   objecti  distincti,  et  notitia 
distinctaest  Verbum;  ergoessentia 
ut  actu  intelligi1)ilis  pr?esens  intel- 
lectui  suo  divino,  erit  ratio  expri- 
mendi  ^erbum,  et  non  int(dligentia 
actualis. 

Item,  quod  memoria  sit  ratio 
exprimcndi  \'erbuin,  probo,  et  me-  ^)!!' 
moriam  voco  objectum  pra^sens  ^^'.i'*'j 
int(dlectui  suli  ratione  actu  intel-"-22. 
ligibilis.  Tunc  sic  :  objectum  per- 
fectissimum  in  nuUo  impeditum 
cxprimit  notitiam  sui  in  intellectu 
nostro,  et  hoc  est  perfectionis  in 
intellectu  :  nec  potest  intellectus 
perfectus  non  liabere  notitiam  talis 
objecti,  sed  si  esset  talis  notitia 
per  se  stans,  esset  major  perfec- 
tio  ;  cum  igitur  essentia  divina  in 
priiuo  signo  cst  pr.Tsens  intellcc- 
tui  paterno  sub  ratione  actu  intel- 
ligibilis,  necessario  exprimet  noti- 
tiam  ejus,  quam  voco  \'erljum  :  sed 
intelligentia  actuali  per  te  gigni- 
Lur  \'(M'l)uin;  igitur  et  duo  verba. 

Itcm,  intcllectus  Pilii  non  ininus 
est  conversivus  supra  se,  ({uam 
intellcctus  paternus,  loquendo  de 
intelligentia  actuali;  igitur  Filius 
posset  producere  \'erbum  et  Spiri- 


COLLATIO  XXVT, 


245 


tuni    sanctnm,    cuni    momoi'ia    ct 

intollij:>'ontia,    ot    voluntas    sit   in 

qualibot  porsona  socundum  Auiius- 

"i"?- '"  tinum   1.  lih.  rle  Trinii.  orj^o  multa 

rincip. 

\'ci'i)a. 
^"  Ad  primum  dicitur,   quod  o})joc- 

tum  sub  ratione  actn  intellii^ibilis 
non  ost  ratio  procbicondi  \'er- 
l)um,  sed  notitia  actualis  vel  intol- 
lisentia. 

Contra,  ex  aliquo  objecto  prfr- 
sonte  intolloctui  sub  rationc  intol- 
ligibilis  gTO"nitur  ^>rhum,  et  non 
gi£>:nitur,  vol  exi^rimitur  dc  osson- 
tia,  qufTp  ost  primum  objoctum; 
QV^o  do  aliquo  objecto  posteriori 
00  potost  oxprimi  \'erbum  ejus. 

Dicitur,  quod  memoria  non  ost 
principium  fjiiinendi  in  Patro,  ot 
objoctum  tali  modo  praesens,  quod 
vocatur  memoria;  sod  aliquid  pos- 
torius  00  secundum  rationom,  quia 
objectum  tali  modo  prsesens,  quod 
dicitur  memoria,  est  principium 
operativum  ot  non  productivum. 
isseniia  Coutra,  primuui  objectum  intcl- 
P'":"^'""  loctus  divini  cst  primo  movens  in- 
*P^|:^^_  tellectum  cjus  sub  rationo  actu 
;nonii.  intoUigibilis,  ita  quodnullum  aliud 
secundarium  objoctum  movet  nisi 
invirtute  illiusad  coi^nitionemsui, 
vel  cujuscumque  alterius  ;  si  igitur 
primum  objoctum  non  movet,  ot 
ejus  ut  co^i^niti  non  exprimatur 
Verbum,  nihil  aliud  movot  ad  i)ro- 
ductionem  Vorbi. 

Item,  si  est  ordo  perfoctionis  ot 
in  aliquibus  objectis,  impossibilo 
est  esse  posterius  principium  pro- 
ducendi  \'orbum  ita  porfectum,  si- 
cut  primum;  scd  \'erbum  in  Divi- 
nis  est  perfoctum,  et  producitur 
per  modum  similis  innatura;  si 
posterius  produccretur,  tunc  esset 


primiim,  ot  non  [irimum,  quia  si- 
cut  dodciunt  in  ontitato,  ita  dofl- 
ciont  in  cognoscibilitato. 

Alitor  dicitur,  quod  momoria 
tali  inodo  doscripta  est  prin^npium 
producondi  Verbum  in  efme  quieto 
et  quasi  in  potentia,  sod  in  actu 
por  conversionem  actuaiom  intel- 
loctus  super  eam. 

Contra,   caliduin   est   perfectum      ^. 

.     .  1 .        .  ■  Ipsam  me- 

principium  [)roducendi  calorem,  et    momm 

,    ,  .,  .  ,        omni  alio 

in  i[»so  [)asso  dohite  approximato  seciuso,es- 
statim  calofacit  sino  alia  mutatio-  %E*^^' 
ne,   vol  additiono  a  parto  agentis,     ^^^'^- 
ot  si  aliquid  concurrat,  nihiltamon 
ost    ratio    agendi,   vol    producendi 
activo,  quod  non  prfofuit  in  virtute 
ct  in  potestatc  ejus  :  sed  ita  est  in 
proposito,  ([uod  memoria  quao  ha- 
bot  objectum  [)r?osons  intolloctum 
sub  rationo  actu  intelligibilis,  est 
agons  porfectum;  ergo  nihil  est  in 
00   por  notitiam  actualem,    quod 
non    pra^fuit    in  esse  quioto  ;  orgo 
nocessario  erit   \erbum,  por  hoc 
princi]»ium  exprimendi  illufl. 

"Dicitur,  quod  impodimontum 
quare  activum  non  sompor  agit, 
iioc  ost,  vcl  [)ropter  indispositio- 
nom  agentis,  vol  indispositionem 
[)assi;  hic  autem  ost  indispositio  a 
parte  agentis,  quod  potest  essesub 
esse  quioto,  non  potest  esse  princi- 
])ium  formalo  ot  immodiatum  cx- 
])rimondi  \'orbum. 

Contra,  illud  in  agentibus  qnibusc^ug^  ^^^_ 
doficit  dispositio,  causa  quare  non^''^^''*,  "''^'^ 

'  1  eget,  ut 

perfectissime  agunt,  est,  quia  defl-  agat. 
cit  eis  aliqua  virtus,  vel  aliquadis- 
positio  ad  agendum  :  ad  hoc  igitur 
ut  agant,  roquiritur  ut  porflcian- 
tur,  ot  disponantur  ab  aliquo  alio; 
orgo  por  oppositum  perfectissi- 
raum  agons,  quod  omnia  alia  agen- 


246 


DOCTORIS  SUBTILIS 


5. 


tia  pcrflcit  ot  disponit,  niillo  alio 
indiget  ad  agendiim. 

Itcm,  omnc  impotcns  ad  agcn- 
dnm  proptcr  aliqviam  indispositio- 
ncm,  oportet  qnod  per  aliquod 
alind  perfectius  eo  disponatur;  scd 
niliil  proptcr  aliquam  indispositio- 
ncm,  oportet  quod  pcr  aliud  potest 
reperiri  pcrfcctius  essentia  divina 
Ycl  intcllcctu  ejus,  prsedicto  modo 
se  liabente,  quia  cst  agens  perfec- 
tissimum. 

Itcm,  omne  indispositum  ad 
agendum,  oportet  quod  per  aliquid 
disponatur;  aut  igitur  a  sc,  ut  sub 
cssc  quieto,  ct  habctur  propositum, 
quod  ipsa  dc  se  cst  ratio  simplici- 
ter  ac'iva  ad  produccndum  ^'cr- 
bum;  aut  a  se  ut  sub  csse  actuali, 
ct  liabetur  similitcr  propositum; 
aut  ab  alio,  ct  hoc  est  impossibilc, 
quia  dc  illo  alio  qurcro  utrum  ex  se, 
vel  cx  alio  :  si  ex  se,  eadem  ratio- 
nc  fuit  standum  in  primo,  ct  habc- 
tur  propositum,  quia  illud  prius 
est  memoria  tali  modo  dicta;  si  ab 
alio,  qurcro  ut  prius,  ct  sic  est  in 
inlinitum. 

Item,  quando  qufcritur  dc  prin- 
cipio  formali  alicujus  productio- 
nis,  non  qua?ritur  de  productione 
qua  producit.  Excmplum  de  omni- 
bus,  scd  ipsa  actualis  intcllcctio 
qufc  ponitur  secundum  te,  piinci- 
pium  formalc  productionis  cst  ac- 
tio;  ergo,  etc. 

Ad  illud,  intcUcctio  actualis  est 
absoluta,  non  de  gencre  Actionis, 
scd  de  gcnere  Qualitatis  ;  actio  au- 
tcm  de  generc  Actionisest  habitudo 
illa,  qua:'  est  ad  terminum  ofi  qucm. 

Contra,  actionis  non  est  actio. 

Respondeo,  actionis  dc  gcncre 
Actionis  non  cst  actio  dc  codcm 


gcncre;  sed  actionis  de  generc  Qua- 
litatis  est  actio,etc.  ct  e  convcrso- 
Contra,   in  Patre  cst  intellcctus,     ^, 

In  palr 

agcns,  quia   in  ipso  est  quodlibct,  «'J  >« 
quod  melius  est  ipsum  esse  quam    agen; 
non  essc;  sed  in  ratione  intcllcctus 
agens  est  quid  nobilissimum,  quia 
omne  agens  cst  prsestantius  quam 
patiens;crgo  debet  attribui  Patri: 
sed  si  intellectus  non  potest  circa 
suum  primum  objectum  habere  ali- 
quam  actioncm,  non  poterit  liabe- 
re  aliquam  actionem  circa  quod- 
cumquc  objcctum  secundarium. 
Itcm,  quod  intcllcctus  paternus    Poste 

, .  non  pol 

non  sit  ratio  producendi  \  crbum,  commm 
quia  quando  cst  ordo  aliquorum  ex  ^^  ^^^^^' 
natura  rci,  posterius  non  potcst 
essc  ratio  formalis  communicandi 
prius.  Patct,  quia  impossibilc  est 
terminum  formaliter  productum 
prseccdcrc  formalc  principium  pro- 
duccndi;  sed  ita  est  in  proposito, 
quia  cssentia,  qua?  prius  est  quam 
intcllectus,  est  formalis  terminus 
productionis ;   igitur,  etc. 

rtcm,  intcllcctus  est  potentia : 
aut  igitur  activa,  aut  passiva;  sed 
pcrfcctio  prima  potcntiae  activae, 
vel  passivsp  est  actio,  vel  passio  de 
gencre  Actionis  vcl  Passionis. 

Ad  istud  dico,  pcrfectio  intellec- 
tus  est  intclligere,  non  quidem  de 
gcnere  Actionis,  vcl  Passionis,  sed 
de  gcnerc  (Jualitatis;  ct  illa  actjo, 
qua^  ctiam  potcst  dici  intclligere, 
sive  sit  actio,  sivc  passio,  dicit 
quamdam  habitudincm,  vel  respec- 
tum  ad  intcllectum,  vcl  intcllige- 
rc,  (luse  cst  perfcctio  absoluta  ip- 
sius  intcllectus,  et  ita  aequivoce 
dicitur  actio,  vel  de  genere  Ciuali- 
tatis,  vcl  de  gencrc  Actionis. 

Itcm,  si  intcUectus  possibilis  sit      7. 


COLLATIO  XXVir. 


217 


cognitivus,  sive  productivus  Verbi 
in  Divinis,  et  cujus  est  potcntia, 
ejus  est  actus,  ut  dicitur  in  1.  de 
Somnoet  Vigil.  ergo  superflueret  po- 
nere  intellectum  agentem  ad  ejus 
perfectionem. 

Item,  quod  essentia  divina  cum 
intellectu  non  principiat  Verbum, 
tanquam  una  causa  totalis  ;  proba- 
tio,  quia  quandocumque  sunt  prin- 
cipia,  et  principia  per  modum  na- 
turse,  et  utraque  principiat  secun- 
dum  ultimum  potentiaesuae,  aliquid 
virtualitcr  est  in  causatotalj,  quod 
non  est  in  causa  partiali,  et  aliquid 
deficit  causao  principali,  quod  est 
in  causa  totali.  Exemplum  de  mul- 
tis  trahentibus  navem,  et  in  intel- 
lectu  et  specie  objecti  respectu  in- 
tellectionis  :  sed  cssentia  Dei  est 
infinita ;  ergo  nihil  sibi  deiicit  in 
principiando,  quia  si  sic,  infinito 
aliquid  posset  addi. 

Responsio,  dicitur  infinita,  quia 
facit  tantum,  quantum  faciunt  in- 
finita  agcntia,  si  essent ;  non  ta- 
men  sumpta  praecise  habet  omncm 
modum  per  se,  quem  habet  cum  in- 
tcllectu,aliter  concludcretur,  quod 
Filius  esset  productus,  et  non  per 
modum  natura?,  et  Spiritus  sanc- 
tus,  et  non  per  modum  voluntatis. 

SCHOLIUM. 

Resolutio,  memoriam  fa^cundam,  id  cst, 
intellectum  cum  objecto  pricsente,  ut  actu 
intelligibili  esse  principium  gignendi  Ver- 
bum,  et  idem  proportionabilitor  de  volunta- 
te  cum  objecto  ostenso,  respectu  Spiritus 
sancti;  ita  Doct.  lato,  1.  d.  2.  q.  7.  a  n.4.  im- 
probans  Patrem  gignere  quatenus  intelli- 
git,  quia  si  per  impossibile  non  intclligeret, 
gigneret,  et  d.  3.  qujcst.  6.  num.  9.  et  dist.  6. 
num.  5.  et  d.  12.  q.  1.  et  2. 


COLLATIO    XXMI. 

Ulrum  Verhum  divinum  sit  de  esscntia^ 
siciU  de  quasi  materia  ? 

Alens.  1.  part.  qiiasf.  4"?.  memhr.  i.  art.^.  D. 
Thoni.  1.  p.g.  M.cap.  3.  D.  Bonaven.  1.  rf.  5, 
art.  1.  ij.  2.  Rich.  q.  3.  Scot.  i.  q.2.  el  alii  H)i 

post  titulum  citali. 

SGHOLIUM. 

Adducit  exquisitissimas  rationes  suaden- 
tes  cum  Henrico  Verbum  produci  de  essen- 
tia,  sicut  dequasi.materia,  et  argaitsubtilis- 
sime  in  passiva  potentia  esse  perfectionom, 
et  hanc  secludi  posse  ab  omni  imperfectione, 
et  sic  transferri  in  Deum,  sicut  generatio 
transfertur,  in  eum  qnee  in  creatis  dicit  mu- 
tationem.Pro  hac  parte  adducit  aliaquinque 
acutissima  argumenta. 

Quod  sic,  probatur  ex  creaturis. 
Licet  eminentersint  in  causis,  qus9 
sunt  creatorum,  tamen  non  om- 
nia,  qu?o  in  creaturis  sunt,  possu- 
mus  attribucre  Deo  proprie,  ut  si 
dicatur  proprie  album,  etc.  tunc 
ilhie  sol?e  perfectiones  Deo  attri- 
buuntur  proprie,  qua)  sumptso  in 
sua  intentionc  nuUam  dicunt  im- 
perfcctionem,  ut  est  sapientia  et 
potentia  activa,  etc. 

Item,  primo  ostendo  quod  mate- 
ria  et  potentia  passiva,  dicit  ali- 
quam  perfectionem,  et  est  aliqua 
perfcctio,  quia  Augustinus  de  natu- 
ra  boni,  si  formaestbonum  aliquod, 
capacitas  formoe  est  bonum ;  crgo, 
etc. 

Item,  ens  et  bonum  convertun- 
tur,  cum  igitur  materia  sit  ens; 
ergo  bonum  :  non  enim  est  nihil, 
quia  substantia,  Probatio,  ex  non 
substantia  non  flt  substantia,  1. 
Physic.  et  2.  de  Anima  dicitur,  quod 
est  substantia. 


i. 


2JS 


DOCTOUIS  SUBllLIS 


Secundo  ostendo,  quod  in  mate- 

ria,  vel  ejus   potentia    passiva   se- 

eundum  aliquam  ejus  intentionem 

non  includitur  aliqua  imperiectio  ; 

ubi  notandum  quod   in  omni  ente 

intelligitur  aliqua   perfectio,  non 

tamen  illa  ponuntur  in  Deo,  quia 

etiam  dicunt.imperfectionem ;  sed 

aliqua  est  intentio  potentia^  inclu- 

sa  in  ejus  quidditate,  qufe  nullam 

includit   imperfectionem,  et  sepa- 

rabilis    secundum    intellectum   ab 

intentione  imperfecta.     Probatio, 

transmutatio  est  actus    proprius 

patsiva''  P«t^"tiae  passivop,  sed   actui   pro- 

modopri  l^/^^o^^oi^i^^spondet  propria    poten- 

famM  m  tia    secuudum    intentionem    actus 

proprii,  et  e  converso,  aut  secun- 

fhimejus  intentionem  aliam,  alias 

non  esset  ejus  potentia  ;  sed  trans- 

mutatio  passiva  estpropriusactus 

potentise  activfe,  et  potentia  passi- 

va  unam  habet  intentionem,  qu«> 

est  mutatio  :  aliam  habet  qua>  est 

separabilis  a  mutatione  secundum 

intellectum,  et  secundum  quod  con- 

venit  diversis,  qua^  non  includunt 

imperfectionem,  convenit  Deo,  si- 

cut  productio;  ergo  potentia  pas- 

siva  prcTter  mutationem,  qua^  dicit 

im|,erfectionem,  manet  in  Deo. 

Tnpiicuo.     -^'^^^^'  ostenditur  idem,  quia  ali- 

"'r'is''"  ^^'^''^"^^°  ®^^  mutatio  ad  aliquid,  quod 

i«'a  ''rX   eapit  esse  post  aliud  esse,  et  j)ost  pri- 

nihii.^en-  ^'«itionem  aliquid  capit  esse  post  ni- 

^'•'>-«^>«    liil:  |)rima  est  generatio,  secunda 

ereatio  ;  ot  est  alia  productio  quf¥^ 

uon  dicit  aliquam  mutationem.  nec 

per  (luam  capitur  rssr  post  uonessr, 

vel  postnilul,  sed  tantum  capitur 

esse  de  esse,  tuuc   videtur,  quod   sic 

est  dare  signum  originis,  in  ((uo  est 

Pater,  non  Filius,  quod  non  est  nisi 

csse  in  priori   originis  essentiam 


in  Patre,  qua>  in  Filio  non  est  in 
illo  priori.  non  tnmen  essentiam 
non  esse  sub  filiatione,  quia  sem- 
per  actualissime  est  sub  filiatione, 
sed  posterius  originc  habere  tilia- 
tionem  a  se,  quod  stat  cum  hoc, 
qiiod  actualissime  habet  tiliatio- 
nem  ;  ideo  non  est  dare  signum  na- 
turae,  in  quo  Pater  sit,  vel  intelli-  Patero 
git  non  existente  Filio,  vel  non  in- '.'"'"' "'' 
telligente,  sed  tantum  Pater  intelli-  ^^^^' 
git  prius  origine,  lioc  est  a  se ;  er- 
go  licet  essentia  prius  sit  snb  non 
(iliatione,  non  tamen  in  priori  sig- 
no  naturse  :  sed  omnis  mutatio  est 
post  negationem,  vel  privationem 
inalio  signo  naturae;  crgo  illa  ge- 
neratio  non  est  mutatio. 

Tunc  dico,  sicut  generatio  potest 
perdere  intentionem,  qua  est  mu- 
tatio,  retenta  intentione,  qua  est 
productio,  sicut  in  Divinis,  et  ideo 
non  dicit  imperfectionem,  et  se- 
cundum  omnem  modum  actui  de- 
bet  correspondere  potentia  passi- 
va;  ergo  potentia  passiva  potest 
perdere  intentionem,  qua  est  pas- 
siva  susceptiva  mutationis,  reten- 
ta,  qua  estpotentia  susceptiva  pro- 
ductionis. 

Contra  arguitur,    in  eodem  sc-      3. 
cundum    numerum    potentia    est 
prioractu  ;  Deus  est  idem  numero, 
si  ibi  est  potentia,  ii>sa  erit  prior 
actu.  Jioc  falsum  est. 

Istud  argumentum  est  aandav. 
4.  (/nodlih   r/„<vsf.  an  in   Deo  sit  po-  j 

tentia. 

Respondeo,  aliter  est  potentia  in  p^ten.in 
Deo  (|uam  in  creatura  :  namnriva-  '^^°'  "''' 
tio  ahscinditur  a  potentia  in  Divi-  ''•>•' •■"^'•' 
nis.  nec  potentia  est  ibi  prior  actu 
nisi  origine,  et  verum  est  formali 
prcTdicatione  potentia   est   actus, 


COLLATIO  XXVil. 


2.W 


nccipitiir  cnim  ibi,  iit  non  distat  ab 
actu  ;  scd  in  crcaturis  est  potcntia 
prior  actii  in  eodcm,  sic  non  iiic  in 
Filio,  soliim  est  cnm  non  esse  a  se. 
Ar^Hiitnr,  quid  notat  ly  quas i ;  ^ut 
veritatem,  aut  falsitatem,  dico 
quod  ibi  materia,  ct  ly  quasi  est 
nota  veritatis  quoad  perfectioncm, 
non  falsitatis  quoad  imperfectio- 
nem. 
insijrr.is  Similitcr  non  est  ibi  compositio, 
ro Tlem-i.  *^{^^^^  ^^  ^^  partc  qua  concurrunt, 
9'^?.^,"".  unum  est  idem  simplici  identitate 
qirnt.  2.  cum  alio.  Quod  ibi  sit  quasi  poten- 
tia  sccundum  tidem,  essentia  prius 
ordine  originisest  sub  paternitate, 
quam  sub  filiatione ;  sed  omne 
quod  in  aliquo  priori  non  est  ali- 
quid,  Ycl  ad  aliquid,  est  in  poste- 
riori  tale  aliquid,  vel  ad  aliquid,  in 
priori  fuit  in  potentia  tale;  ergo 
essentia  habet  quod  per  generatio- 
nem  est  in  Filio  :  aut  igitur  edu- 
citur  Filius  de  esscntia  quasi  ma- 
teria,  quod  non  dicunt,  quia  si  sic, 
cssct  ibi  potentia  objectiva,  qu?p  in 
creatura  dicit  imperfectionem,  si- 
cut  subjectiva  ;  ergoutraque  erunt 
ibi  aeque,  si  imperfectio  auferatur. 
i'  Item,  relationes  sunt  form?e  sup- 

positorum,  quia  distinguunt ;  sed 
forma  suppositi  est,  vel  forma  to- 
tius,  vel  forma  partis  :  forma  to- 
tius,  sicut  liumanitas  forma  Socra- 
tis;  forma  partis,  sicut  anima  est 
forma  Socratis,  nunc  autem  re- 
latio  non  est  forma  totius,  quia 
non  formaliter  includit  essentiam  ; 
ergo  est  forma  partis,  et  quasi 
pars  :  sed  in  creatura  forma  pars 
est  forma  partis,  ut  anima  corpo- 
ris;  ergo  in  Deo  forma  quasi 
pars,  erit  quasi  forma  partis;  er- 


go  essentia  est  quasi  materia  res- 
pectu  compositi. 

Dices,  pars  distinguitur  a  toto  : 
sed  relatio  est  identice  essentia, 
ideo  non  est  pars,  nec  forma,  quia 
non  inhfcret. 

Contra,  non  tollit  hanc  ratio- 
nem  partis  concurrcrc  cum  alio 
formalitcr  distincto;  scd  essentia 
et  relatio  ad  constitutionem  unius, 
et  sic  concurrunt,  liabent  unionem, 
et  sic  non  clau(bint  identitatem, 
quia  sic  non  facerent  unionem  :  et 
relatio  et  essentia  non  sunt  forma- 
liter  unum  in  Filio,  sed  unita  non 
concurrunt  identice,  sed  ut  mate- 
ria  et  forma;  ergo,  etc  Potest  di- 
ci,  quod  ista  potentia  est  Logica. 

Contra,  prioritas  originis  est 
realis;  ergo  illam  sequitur  realis 
ordo  et  realis  potentia,  si  dicatur, 
quod  est  potentia  objectiva. 

Contra,  omnis  imperfcctio  in 
creatura,  quae  sequitur  potentiam 
passivam  subjectivam,  sequitur 
objectivam. 

Item,  relatio  et  essentiaconcur- 
runt  ad  constitutionem  suppositi, 
ut  sunt  dure  formalitates,  servata 
distinctione  formali  istorum  in 
illa  conjunctione  ;  si  igitur  concur- 
runt  ad  unitatem,  antequam  ha- 
bent  non  identitatem ;  (licet  unnm 
sit  idem  alteri,  tamen  concurrunt 
ad  unitatem  ut  dicitur)  ergo  con- 
currunt  ad  unionem  ;  ergo  unum 
est  quasi  materia,  et  altcrum  qua- 
si  forma. 

Item,  relatio  est  modus,  et  cir- 
cumstantia  termini  ;  ergo  modifi- 
cat  et  informat  rem,  cujus  cst  mo- 
dus,  scilicet  essentiam  ;  ergo. 

Item,generatio  est  opus  naturfc, 
quaecumque  autem  operatio  iiptu- 


250 


DOCTORIS  SLBTILIS 


rae  flt  per  modum  imprcssionis 
formfT  in  materia. 

SCHOLIUM. 

Adducit  tres  instantias  urgentes,  quod  es- 
sentia  noii  potestesse  quasi  niateria  in  gene- 
ratione  Verbi,  quibus  assignat  siibtilissimas 
solutioncs,  mirum  in  modum  sententiam  Hen- 
rici  confirmantes.  Miscet  varias  solutiones 
argnmentorum  qua?  hlc  non  habentur,  forte 
apud  Henricum  sunt. 

6.  Contra,    quasi    in    materia  est, 

quasi  in  potentia  respcctu  forma- 
lis  termini  productionis,  similiter 
personse  distinguercntur  specie  si- 
cut  relationes. 

Item,  ex  vi  productionis  non  ha- 
betur  in  aliquo  nisi  uno  modo  : 
scd  essentia  Dei  habetur  in  Filio, 
ut  formalis  terminus;  ergo  non  ut 
materia, 

Item,  habens  in  se  essentiam  di- 
vinam,  quacumque  ratione,  omni 
alia  ratione  amota,  est  in  se  perfec- 
tus  :  sed  Filius  habet  eam  sub  ra- 
tione  quasi  materise;  ergo  quacum- 
que  alia  ratione  amota  est  perfec- 
tus,  et  ita  esset  perfectus  Filius 
non  habendo  essentiamdivinam,  ut 
terminum  formalem,  quod  est  fal- 
sum. 

Ad  primum,  si  intendunt  quod 
essentia  est  formalissimus  termi- 
nus  generationis,  cum  foiunalissi- 
mum  in  supposito  distinguat  sup- 
positum,  essentia  distingueret ; 
tunc  dico  quod  relatio  est  termi- 
nus  aliquo  modo,  sicutenim  infor- 
ma  est  tei'minus  duplex  formalis, 
unus  terminus  speciflcus,  ut  ratio- 
nalitas  ;  alius  suppositivus,  sive  sit 
duplex  negatio,  sive  liumanitas, 
sive  socrateitas;  sic  in  Filio  Dei 
Terminus  unus  tcrmiuus  cst  uatura,   termi- 


nus    suppositivus    est    proprietas   [orma 
hvpostatica ;  sic  essentia  est  ter-  speoiti 

"  '^  et  hvpn; 

minus  specificus,  relatio  est  ter-  tinis. 
minus  formalis  hypostaticus;  ideo 
non  prius  terminatur  generatio  ad 
relationem,  sed  ad  essentiam,  ut 
formalem  terminum,  tamen  sub 
illa  proprietate,  iileo  non  est  ad 
aliquatio  :  similitcr  species  sumi- 
tur  ibi  ex  esscntia,  sicut  in  crea- 
turis  sumitur  ex  natura,  ideo  non 
distinguitur  specie. 
Ad  primum  tunc  dico,  quodsicutdf  hoc 

A     A      9 

in  creatura,  qua>  est  aliquid  in  po-  7. ;  „»' 
tentia,  respectu  sui  in  actu  ut  in  *  • 
simplici  ratione,  est  sumere  diffe- 
rentiam  et  genus ;  sic  aliquo  mo- 
do  est  ibi,  intellectus  Dei  informa- 
tur  notitia  simplici,  et  ille  idem  ut 
nudus,  convertitur  super  seipsum 
ut  informatum,  ct  ille  ut  informa- 
tus  imprimit  in  nudum  ;  ideo  ille 
intellectus  ut  nudus,  et  quasi  infor- 
mis  est  quasi  materia,  et  infor- 
mans  est  quasi  forma,  relatio  au- 
tem  est  quasi  forma. 

Et  cum  arguis,  liabens  essentiam 
ut  quasi  materia,  est  suppositum 
perfectum,  dico  quod  sicut  sequi- 
tur,  principium  est;  ergo  princi-  , 
patum  est,  propter  correlationem, 
et  propterea  addita  exclusione,  se- 
quitur  opposita :  unde  habere  eam 
ut  materiam,  includit  habere  eam 
ut  formam,  et  nota  exclusionis  ad- 
dita  excludit  inclusum. 

Ad  secundum,  major  non  est  ve-      "• 
ra  in  nobis  :  intcdlectus  enim  con- 
tinens  notitiam    memorialem   est 
cadem  res  cum  nudo  converso,  qui 
nudus  est  materia  verbi  respectu  j^-on 
intellectus  ut  informati.  cdiaT.  " 

Adaliudcum  arguitur,  agens  si- JiiJJM^^^ 
cut  producens  non  refertur  ad  ma-sequent 


COLLATIO  XXVII. 


251 


de  hoc  1 . 
(1.  5.  q  2 


toriam,  nisi  inquantum  movons, 
(lico  quod  lioc  est  falsum,  ubi  ma- 
toria  non  diftbrt  a  produconto. 

Ad  aliud,  quod  producit  aliquid 
ox  matoria,  prius  rofortur  ad  pa- 
tiens  quam  ad  productum  ;  orgo 
Patcr  prius  rofertur  ad  ossontiam 
roalitor  quam  ad  Filium  ;  dico  quod 
antocodons  non  ost  vorum,  nisi  ubi 
matoria  dift^ort  realitor  a  produ- 
conto,  vol  antecedons  ost  vorum, 
quando  agons  disponit  materiam 
ot  abjicit  formam  prsecedontom. 

Itcm,  potentia  prima  activa  non 
rcquirit  aliquam  causam,  sicut  pa- 
tot  in  creatura;  ergo  noc  potentia 
prima  productiva  requirit  causam 
aliam,  ergo  nec  quasi  matoria; 
dico  quod  antocedens  est  verum, 
quia  infert,  quod  de  juro  non  ost 
in  causa  activa  requirere  aliam 
causam,  scd  de  rationo  causas  pro- 
ductivse  est  requirero  aliam  cau- 
sam  ut  quasi  materiam. 

Ad  aliud,  quod  tam  in  genoratio- 
ne  quam  in  spirationo,  utrobique 
est  impressio  quasi  formap  in  ma- 
teriam,  arguitur. 

Item  arguitur,  si  ossentia  est 
quasi  materia,  cui  imprimitur  re- 
latio  ut  forma,  quaero  an  ossentiae, 
ut  est  Patris,  vol  ut  Filii,  vel  ut 
Spiritus  sancti,  vel  ut  indift^erons? 
non  primo  modo,  quia  tunc  Pator 
ot  Filius  erunt  unum  suppositum  ; 
nec  secundo  modo;  nec  tertio,  quia 
illa  impressio  prior  ost,  quam  sit 


forma  oducitur,  terminum,  quo 
est  subjoctum  gonorationis  et  qua- 
si  matoria.  Si  quaeris  tunc,  quando 
ost  genoratio  ignis  in  aero,  ut  ma- 
teria  sit  ignis  vel  aeris,  noutrum 
ost,  sod  indift^orons  utriquo;  simili- 
tor  in  Divinis  non  imprimitur  ro- 
latio  in  ossentiam,  ut  est  Patris, 
nec  ut  Filii,  vel  Spiritus  sancti, 
sod  est  quasi  signum  primum,  in 
quo  intolloctus  Patris  informatur 
simplici  notitia;  secundum  in  quo 
intolloctus  nudus  convertitur  su- 
per  informatum;  tertium  in  quo 
nudus  convorsus  informatur.  Idoo 
in  ossontia  imprimitur  ut  indiire- 
rens,  tamen  magis  dicitur  Filius 
do  essontia  Patris  quam  Filii,  vol 
Spiritus  sancti  ;  sicut  dicimus, 
quod  de  materia  vini  oducitur  aco- 
tum,  quia  prius  fuit  sub  vini  for- 
ma,  sicut  in  Divinis  Filius  est  do 
ossontia,  ut  ost  Patris,  quia  ost  de 
essentia  qu?e  prius  origine  ost  os- 
sontia  Patris. 

Ad  aliud,  goneratio  subita  et  ge- 
nitum  non  sunt  una  res,  tamen  ge- 
neratio  ost  prius  gonito  secundum 
rationem,  socundum  quod  intolloc- 
tus  prius  accipit  oam,  ut  in  primo 
signo;  socundo  ut  (jenitum  essc  sit 
in  Divinis  distantia  generationis  a 
genito  esse,  seu  potentiae  ab  actu,  et 
hoc  non  est  nisi  in  ratione. 

Itom  arguitur  :  nihil  informatur 
ab  00,  respoctu  cujus  est  actus  pu- 
rus,  respectus  relationis  nonhabot 


Filius,   vel   Spiritus   sanctus;  noc     esse  nisi  ab  essontia;  ergo  non  in- 
quarto  modo,  quia  sic  Filius  non     formatur  relatione. 

Dico  essentia  intentiono,  qua  ost 
ossentia  fundat  filiationem  immo- 
diate,  immodiatione  scilicot  natu- 
v^,  quia  nuUam  rolationom  prius 
natura  fundat  ;  in  quo  enim  signo 


ossot    magis    de    essentia    Patris 
quam  Filii,  V(>1  Spiritus  sancti. 

Respondeo,  in  creaturis  est  con- 
siderarc  signum,  quo  materia  est 
sub  forma  abjicienda,  aliud  in  quo 


252 


DOCTOIUS  SUHTILIS 


10. 


naturfjo  fundat  unam  et  aliam,  ta- 
men  fundat  tiliationem  mediate, 
scilicet  mediatione  originis,  quia 
mediate  generatione,  tamen  imme- 
diate  immediatione  natuivT. 

Tunc  dico,  essentia  est  purus  ac- 
tus  respectu  flliationis,  inquantum 
fundat  eam  immediate  immcdiatio- 
nem  natura^,  tamen  est  in  potentia 
ad  eam  mediatione  originis. 

Itcm  arguitur,  producens  in- 
quantum  hujusmodi  refertur  ad 
productum  :  sed  mquantum  mo- 
vens  refertur  ad  materiam,  pater 
est  movens:  ergo,  etc. 

Dico  quod  producens  ut  sic  non 
refertur  ad  materiam,  nec  inquan- 
tum  movens,  sed  inquantum  im- 
primens. 

Qui  vellef  sustinere,  quod  essen- 
tia  non  se  habet  ut  materia  in  ge- 
neratione,  posset  respondere  ad 
rationes  factas. 

SCHOLIUM. 

Solvit  sex  argumGiita,  posita  in  principio 
suadentia  Verbum  gigni  de  essentia,  ut  de 
quasi  materia  per  claram  et  pulchram  doc- 
trinam,  ct  cgregic  disputat  circa  solutioncm 
asserti,  quomodo  essentia  et  relatio  faciunt 
unum  per  se,  sine  eo  quod  unum  sit  poten- 
tia,  et  alterum  actus,  et  hfcc  est  ejus  resolu- 
tio  1.  d.  T).  q.  2.  n.  5.  ubi  quinque  argunien- 
tis  eam  probat  contra  Henricum. 

Ad  primam,  ([uando  arguitur, 
quod  non  includit  imperfcctionem, 
est  in  Dco,  concedo  :  sed  ratio  sul)- 
jccti  non  includit  imperfectionem, 
ncgo.  Ad  })robationem,  mutationi 
correspondet  ratio  subjecti  secun- 
dum  omnem  sui  rationem  seu  in- 
tentionem,  concedo;  sed  pro(Uictio 
includit  in  nli(]ua  ratione  mutatio- 
nem,  dico  quod  falsum  est  ;  undo 
dico   quod   productio   ct  formatio 


habent  forinales  rationes  distinc- 
tas  formaliter,  et  sunt  sine  con- 
tradictione  separabiles  ab  invicem, 
quia  productio  est  formaliter  ip- 
sius  producti,  et  accidit  sibi  quod 
fiat  cum  mutatione  alicujus  partis 
compositi ;  mutatio  autem  forma- 
liter  est  actus  mutabilis,  quod  de 
privationetransit  adformam.  Quod 
autem  mutatio  concomitetur  pro- 
ductionem  in  creaturis,  hoc  cst 
propter  imperfectionem  potentise 
productivpp,  qua:^  non  potest  darc 
totale  esse  termino  productionis, 
sed  aliquid  prfesuppositum  trans- 
mutat,  et  sic  producit  composi- 
tum:  ergo  sine  contradictione  po- 
terit  separari  comparando  ad  po- 
tentiam  productivam  perfectam, 
sicut  patet  in  creatione,  ubi  prop- 
ter  perfectionem  i^otentia^  produc- 
tivcc  ponentis  primo  r^-sse  totum,  vc- 
re  est  ratio  productionis  inquan- 
tum  per  eam  vere  pi^oductum  acci- 
pit  esse,  sed  non  est  ratio  mutatio- 
nis,  inquantum  mutatio  dicit  ali- 
quid  substratum  aliter  se  haberc 
nunc  quam  prius,  secunchim  Phi- 
losophum  (').  P/n/sieor.  quoniam  in 
creationc  non  est  aliquid  substra- m.n 'mui 

.  lio, 

tum. 

.Vd  secun(hnn,  cum  arguitur,  il- 
lud  quod  in  quocumque  priori  non 
est  sub  aliqua  forma,  et  in  postc- 
riori  est  sub  aliqua  1'orma,  in  prio- 
ri  fuit  in  potentia  ad  illam  :  sed 
essentia  i^rius  origine  fuit  sub  pa- 
ternitate,  (juam  sub  flliationc  in 
illo;  ergo  priori  originis  fuit  in 
potentia  ad  liliationem. 

.\d  majorem  dico,  quod  est  falsa,  Carcnsfo 
si  liat  distributio  pro  priori  origi- non  i''!»'" 
nis,  sicut  accipitur  in  minori,  (juia ''°'ea,n  ' 
quod  Pater  habeat  essentiain  prius 


W 


Crc.nlio 

qnoniod 


11. 

All  !\ViI. 

n.  3.' 


COLIATIO   XWII, 


253 


orij^inc,  non  est  aliiul  nisi  (juod  lia- 
l)oat  esscntiani  a  se,  ct  qtiod  Filius 
liabeat  in  posteriori  ori^inis  si^- 
no,  non  est  aliud  nisi  quod  liabeat 
essentiam  ab  alio ;  modo  ista  i)os- 
sunt  simul  stare,  quod  Pater  im- 
beat  essentiam  a  se,  et  Filius  a 
Patre,  et  tamen  quod  in  eodem  si<>- 
no  naturse  habet  eam,  et  nunquam 
Filius  luerit  in  potentia  ad  eam  ha- 
bendam  :  undc  sic  arguitur,  non 
habentcamin  priori  originis;  er- 
go  non  habent  eam  in  priori  signo 
natui'3e,  quod  requiritur  ad  hoc, 
quod  Tuerit  in  potcntia  ad  eam,  est 
fallacia  secundum  quid  ad  simpiiciier, 
argucndo  a  ncgationc  secundum 
(juid,  ad  negationem  simplicitei'. 
Aatertium  ^^^  tcrtium  dico,  quod  ibi  est  i)o- 
""le.iiw  tcntia  objcctiva,  et  quando  tu  di- 
objeciiva  cis,  (luod  ])otentia  obiectiva  dicit 
iis,  noii  di- iinperfcctioncm  in  crcatura  sicut 

cit  imijcr-         ...  i  •       • 

feciioiieni.  subjcctiva,  distinguitur  ;  est  cnim 
qiuedam  potentia  objcctiva  produ- 
cibilis,  ({Uiedam  creabilis  ;  prima 
non  dicit  imperfectionem,  et  est  in 
Divinis  :  secunda  dicit  imperfectio- 
nem,  et  est  in  creaturis. 
12,  Ad  quartum  dico,    quod   rchitio 

est  forma  partialis.  Et  cum  dicis, 
quod  est  forma  partis,  dico  quod 
essc  formam  partis  potest  intelli- 
gi  duplicitcr,  vcl  sicut  fundamcnti, 
vel  sicut  subjecti  :  quod  autem  se 
habet  in  ratione  subjecti  rcspectti 
formse  partialis  est  quasi  materia, 
non  autem  quod  est  fundamentum. 
Ad  (luintum  cum  dicitur,  quod 
prioritatcm  reakMn  originis  sequi- 
tur  talis  ordo  et  realis  potentia, 
dico  (juod  non  cst  verum,  nisi  de 
potentia  objectiva,  ut  cxpositum 
est  nupra,  ct  cum  dicis,  omnis  im- 
pcrfcctio,  qua3  sequitur  potcntiam 


rsona 


stibjcctivam,  sc^iuittir  objcctivam, 
})atct  supra  in  soltitionc  tcrtii  argu- 
nicnti. 

Ad  sextum,  ex  dtiobus  formali- 
ter  distinctis  non  constituitur  tiuid 
unum  pcr  SC;  nisi  unum  sit  actus, 
alterum  potcntia  7.  Mciaph. 

Solutio  sccundum    Philosophum    pers.  , 

in  eod"m  7.  Cap.  ulf.  el  8.    unitaS    COm-  culessen-' 

positi  ncccssario  est  ex  composi-  ^'^' 
tione  actuset  potentise,  nunc  autem 
persona  in  Divinis  non  est  compo- 
sita,  ncc  (juasi  composita,  sed  sim- 
pliciter  simplex,  et  ita  simplex, 
sicut  essentia  secundum  sc  consi- 
derata,  nullam  habens  compositio- 
ncm,  nec  quasi  compositum  in  re, 
et  tamen  formalis  ratio  esscntioo 
est  distmcta  a  formali  ratione  rc- 
lationis,  nec  una  est  alia^ 

Contra,  quando  ex  duobus,  ut  i--. 
sunt  distincta,  fit  aliquid  unum 
majoris  unitatis  quam  sit  unitas 
illorum,  tit  distincta  sunt,  tmum 
corum  est  potentia,  ct  reliquum 
actus;quia  si  neutrum  est  actus 
alt(M'ius,  crgo  non  magis  ex  eis 
fit  unum,  quam  ut  sunt  distincta, 
cum  nullam  videntur  habere  habi- 
tudincm  ad  invicem  :  relatio  ct  es- 
sentia,  inquantum  sunt  distincta, 
constituunt  personam,  quge  est 
pcrsona  Dcitatc  sola  ;  hcnec  persona 
cst  magis  una  quam  ipsa,  ut  dis- 
tincta  ;  igittir,  etc. 

Itcm,  si  termintis  formalis  com- 
municatur  alicui,  cum  dicitur  ter- 
minus  formalis  communicatus, 
praesupponit  illud  cui  communi- 
catur  :  rcspectus  non  pra^suppo- 
nitur  cui  communicetur  essentia, 
<iuia  tunc  relatio  esset  prius,  quam 
esscntia ;  ergo  essentioe  commu- 
nicatur  relatio,  ut  esscntia  prtec- 


25 1 


DOCTOUIS  SUBTILIS 


xistit;  ergo  essentia  est  quasi  iiia- 
teria. 

Ad  primiim  dicitur,  quod  major 
est  vera,  quando  utrumque  est  res 
et  res,  non  quando  unum  est  res, 
et  alterum  modus  intrans  realita- 
tem  ejus,  et  maxime  quando  illud 
quod  est  res,  est  infinitum. 
14.  Contra,  qusero  an  ex  re  et  modo 

sit  magis  unum  per  se  quam  ista, 
ut  in  se  distincta  sunt.  Si  dicis 
quod  sic,  unus  est  actus  et  alte- 
rum  potentia,  quia  si  unum  non  sit 
actus,  et  alterum  potentia  ;  tunc 
erit  tantum  lioc  et  hoc,  et  tunc 
compositum  non  est  per  se  unum 
ex  istis,  sed  ex  alio.  Aut  si  est  ma- 
gis  unum  illa  in  tertio  quam  in- 
quantum  sunt  distincta,  oportet 
aliquid  esse  in  composito  ultra  ra- 
tionem  hujus  et  hujus,  et  tunc  aut 
est  absolutum,  et  tunc  lioc  et  hoc  ; 
aut  respectus,  et  tunc  ille  respec- 
tus,  per  quem  unum  respicit  aliud 
erit  intrinsecus,  et  tunc  ille  res- 
pectus  est  actus  et  potentia?  secun- 
dum  Philosophos.  Vis  rationis  stat 
in  hoc,  si  A  non  est  actus  U,  noc 
econverso;  ergo  intertio-1,  non 
est  unum  ipsi  D,  sicut  quando  dis- 
tincta  non  sunt  per  se  unum,  quia 
neutrum  est  de  per  se  alterius  in- 
tellectu ;  ergo  ut  in  toto  neutrum 
est  per  se  unum  alteri;  ergo  totum 
non  est  per  se  unum.  Et  tunc  niliil 
erunt  per  se  suppositi  naturse  divi. 
na,',  quia  nec  l»oc,  nec  illud,  nec  hoc 
et  illud  est  per  se  suppositum  na- 
turoe ;  prima  consequentia  proba- 
tur  cx  opposito  consequentis. 

Respondeo,  ex  eis  tit  unum,  non 
quia  hoc  et  lioc,  sed  aliqnid  aliud, 
non  per  respectum,  nec  i)er  abso- 
lutum,  sed  illud  includit  magis  ab- 


solutum,  et  respectum.  Contra, 
si  illud  tertium  aliud  quam  hoc ; 
ergo  persona  erit  ali^id  quam  hoc 
et  hoc,  dico  ilhid  tertium  est  ista, 
et  simul. 

Contra  :  ergo  tantum  lioc  et  hoc. 
Solutio,  illud  tertium  est  simul 
utrumque,  ut  habens  respectum  ad 
invicem,  non  tamen  ut  potentia  et 
actus,  sed  ut  res  et  modus. 

Ad  primum,  dicitur  ad  majorem, 
cum  accipitur  ex  distinctis  ut  dis- 
tincta  sunt,  non  est  verius  unum 
quam  ex  eis  ut  distincta,  nisi  per 
aliud  quam  per  rationem  forma- 
lem  distinctionum.  Dico  illud  aliud, 
quod  est  ratio  uniendi  est  identi- 
tas,  scilicet  quod  ista  duo  sunt 
idem  identice. 

Contra,  ut  distincta  sunt  exclu- 
ditur  ab  eis  identitas  realis. 

Contra,  accipiamus  prsecisissi- 
me,  ut  potest  accipi  ab  intellectu 
essentiam  illam ;  essentia  sic  ac- 
cepta  et  paternitas  non  sunt  idem, 
quia  unum  ad  se,  alterum  ad  aliud. 
Ex  illis  igitur  est  diversitas  for- 
malis,  ex  illis  etiam  pra^cisissime 
sumptis  est  unitas  idcntica ;  si 
enim  deitas  lioc  habet,  quod  quod- 
libet  sibi  possibik^  sit  idem  sibi,  m 
illo  liabet  unde  relatio  sibi  com- 
possibilis  sit  eadem  sibi,  aliter 
nunquam  erit  compossibilis  sibi. 

Dico  aliter,  quod  nunquam  per 
aliquid  quomodocumque  in  ratione 
principii  unum  est  ex  istis  forma- 
lit(M%  quod  est  aliud  formaliter  ab 
illis,  ut  distinguitur;  unde  idem 
potest  esse  ratio  convenientia^ 
uniuset  distinctionisalterius,  ratio 
quidditatis  eorum  est  ratio  non  in- 
(dusionis  eorum,  et  non  identitatis 
formalitcr,  et  eadem  est  ratio  pro- 


15. 


COLLATIO  XXVIII. 


255 


xima  identitatis   rcalis  oorum,  et 
ideo  compossibilitatis  eorum. 

COLLATIO     XXVin. 

Ulrum  vohintas  in  Divinis,  ut  concors  sit 
principiwn  fornude  spirandi  Spiritum 
sanclum  ? 

Alens.  1.  part.quxst.  70.  membr.  3.  art.S.D.  Thoin. 

1.  p.  q.  36.  art.  4.  D.  Bonaven.  1.  dist.  11.  quxst. 

2.  Rich.  quwst.  3.  Scot.  1.  disl.    12.  quxst.  1.  et 
alii  citati. 

1.  Arguitur  quod  non  :  quia  nulla 

potentia  libere  activa  inquantum 
talis,  est  principium  formale  pro- 
ductivum  productionis  necessa- 
rice  :  voluntas  ut  concors  est  liu- 
jusmodi;  ergo.  Probatio  antece- 
dentis,  quia  secundum  Pliiloso- 
])hum(j.  Et/iic.  activum  distinguitur 
a  factivo  :  et  quia  activum  non  lia- 
bet  terminum  alium  ab  actu,  po- 
tentia  autem  factiva  seu  practica 
liabet  alium  terminum,  quam  ip- 
sam  productionem  :  sed  voluntas 
ut  concors  est  activa  ;  ergo  ut  est 
siC;  non  est  productiva.  Minor  pa 
tet,  quia  non  est  concors  nisi  per 
velle,  sed  velle  est  actio  manens  in 
agente. 

Item,  quid  intelligitur  per  con- 
cors,  aut  dicit  aliud  a  voluntate,  vel 
ratione,  aut  nihil?  Si  nihil,  habeo 
propositum,  videlicet  quod  volun- 
tas  absoluta,  sumptaabsque  aliquo 
addito  est  principium,  etc.  Si  ali- 
quid  ratione,  aliquid  rationis  esset 
principium,  etc.  ettunc  etiam  alia 
persona  ad  esse  suum  reale  suppo- 
neret  aliquid  rationis.  Si  sit  ali- 
quid  re,  hoc  non  esset  nisi  relatio, 
et  tunc  plures  essent  relationes  in 
Divinis,  quam  communiter  ponun- 
tur  a  Doctoribus. 


Contra,  Richard.  3.  de  Trinit. 
cap.  2.  amor  jucundissimus  7ion  potest 
esse,  nisi  in  amore  inutuo,  sed  hoc  inest 
voluntali  ut  concordi. 

Ad  primum  dico,  quod  (juia  vo- 
luntas  in  volendo  nihil  producit, 
ideo  manet  secunda  ad  produccn- 
dum. 

Contrn,  nulla  potentia  liabens 
actum  adsequatum,  potest  habere 
alium;  sed  voluntas  divina  habet 
actum  ad?equatum,  scilicet  velle 
inftnitum;  ergo. 

Dicitur,  quod  verum  est  alium 
uniformem  et  ejusdem  rationis. 
Sed  istud  non  videtur  valere,  quia 
ex  eo  quod  potentia  est  adsequata 
actui  suo,  et  per  actum  inflnitum 
adaequatum  non  potest  in  alium. 

Ad  secundum,  potest  esse  rela- 
tio  realis,  et  tunc  est  eadem,  quod 
spiratio  activa,  vel  rehatio  ratio- 
nis  per  comparationem  Patris  ad 
Filium,  et  e  converso. 

Contra,  principium  formale  pro- 
ductionis  Spiritus  sancti  prsesup- 
ponitur  Spiritui  sancto,  et  per 
consequens,  ut  sic  non  dicit  res- 
pectum  ad  Spiritum  sanctum,  quia 
Spiritus  sanctus  intelligitur  non 
esse. 

Item,  arguitur  quod  non  ut  con- 
cors,  quia  quibuscumque  supposi- 
tis,  voluntas  ut  concors,  est  ra- 
tio  formalis  producendi  Spiritum 
sanctum,  ista  supposita  producunt 
Spiritum  sanctum,  ut  concordes  : 
si  igitur  ratio  formalis  producendi 
Spiritum  sanctum  Patri  et  Filio 
est  voluntas  ut  concors;  igitur  ut 
concordes  producunt,  et  ita  non 
ut  distincti;  ergo  non  sunt  unum 
principium  producendi  Spiritum 
sanctum  contra  Augustinum. 


253 


DOCTOHIS  SUBTILIS 


Item,  ratio  foi-malis  proxima  res- 
pcctu  productionis  Spiritus  sancti, 
est  distincta  in  Patreet  Filio;  ergo 
Paterot  Filius  sunt  distincta  prin- 
cipia.  Probatio  antecedentis,  quia 
secundum  te  voluntas  non  abso- 
lute  sumpta,  sed  sub  actu  impen- 
dendi  gratuite  vel  rependendi,  hoc 
est,  sub  amore  Filii  debito  ad  Pa- 
trem,  etsubamore  gratuito  Patris 
ad  Filium,  est  ratio  formalis  pro- 
xima.  Nunc  autem  sub  isto  actu 
tendit  in  objecta,  ut  duo,  t't'//e  enim 
Patris  tendit  in  Filium,  ut  est  Filii 
tendit  in  Patrem. 

Dicitur  quod  terminus  est  unus, 
vel  volitio  una  secundum  rem,  dis- 
tincta  tamen  secundum  rationem, 
sicut  eadem  via  (^st  ab  Athenis  ad 
Thebas,  etc. 

Contra,  qusero  an  T^ater  ut  dili- 
git  Filium  est  principium  totale 
producendi  Spiritum  sanctum  ; 
quod  non  potest  dici,  quia  tunc 
Filius  nihil  faceret,  vel  esset  su- 
pertluus  :  tunc  enim  Spiritus  sanc- 
tus  esset  ab  aliquo,  quo  non  exis- 
tente  nihil  minus  esset ;  aut  par- 
tiale,  quia  tunc  imperfectum  prin- 
cipium,  et  erunt  sicut  diio  trahen- 
tes  navem,  quod  est  inconveniens. 

Dico  quod  Pater  est  totale  prin- 
cipium  secundum  rem. 

Contra,  voluntas  est  res,  et  non 
sic  est  principium,  sed  ut  concors 
secundum  te,  lioc  est,  sub  duplici 
respectu,  ut  dictum  est  :  sed  vo- 
luntas  non  potest  esse  formale 
quo,  sub  isto  (hii)lici  respectu,  nec 
in  Patre,  nec  in  Filio;  (»rgo  neuter 
erit  princii)ium  totale  secundum 
rem,  sed  quodlibet  jiartialo. 

Item,  si  volnntas  est  principium 
formale,  tunc  cssentia  habetur  in 


Filio  et  S[)iritu  sancto  cTquivoce, 
quia  Filius  producitur  ab  essentia 
absolute,  quia  essentia  est  princi- 
pium  formale  producendi  Filium, 
sed  non  est  formale  principium 
producendi  Spiritum  sanctum:  sed 
voluntas  ut  concors,  et  productio 
tunc  dicitur  ?equivoca,  quando  pro- 
ductum  non  assimilatur  principio 
productivo. 

Contra  illud  quod  dicebatur  in 
qu30stione,  quod  innor  jucundissiinug 
non  potest  csse  nisi  in  umore  mutuo; 
quiaamorjucundissimus  estbeatifi- 
cus,  alias  voluntas  non  quietaretur 
ibi  :  sed  Pater  non  beatiticatur  vi- 
dendo  Filium,  sed  essentiam  suam  ; 
ergo  non  oportet  quod  amor  jucun- 
dissimus  sit  mutuus. 

SGHOLIUM. 

Resolutio  hujns  collationis,  Patrem  et  Fi- 
liuni  ut  ununi  prinuipinm,  proclucere  Spiri- 
lum  sanctum,  quia  Pater  prius  origine  per 
intellectum  dat  Filio  utramque  fcjecuudita- 
tem,  quam  exeat  in  actum  secundie  foicundi- 
tatis,  ut  liabet  Doctor.  1.  dist.  2  quaest.  7.  a 
uum.  IH.  ita  resolvit  1.  d.  12.  quiest.  1.  num. 
2.  et  11.  et  anum.  5.  late  probat  non  spirari 
Spiritum  sanctum  voluntate  ([uatenu.s  con- 
cors,  seu  per  amorem  impensum  et  repen- 
sum,  ut  loquitur  ille,  pro  quo  faciunt  ratio- 
nes  urgeutes  hic  adductte  :  dici  tamen  potest 
amore  mutuo,  vel  concordi  spirari  Spiritus 
sanctus,  quia  voluntate  Patri  et  Filio  com- 
muni,  nataad  talom  spirationem  eliciendum» 
et  sic(inquit  Doctor  num.  12)  o.vplicetur 
llichardus,  favens  Henrico,  vel  rejiciatur, 
quia  contra  Augustinum  est.  Secundo  modo, 
Pater  et  Filius  diligunt  se  Spiritu  sancto 
explicat  Doetor  2.  dist.  32.  num.  11.  contra 
D.  Thom. 


coM..vrio  xxix. 


va7 


COr.LATIO     XXIX. 

Llrum  aUa  a   Deo  sinl  volUa  nccessavlo 
ah  co  ad  esse  exis(enli(e:' 

Alens.  [.  part.  (ju.rst.  'i.  mcmbr.  3.  Rich.  \.(Ust. 
8.  arl.  2.  qu.est.  i.  D.  Bon.  1.  part.  art.  2. 
(jtcxst.  1.  D.  Tliuin.  1.  part.  qu.rst.  9.  art.  ?.. 
ilenric.  quodlib.  8.  qua-sl.9.  Scot.  1.  dist.  8. 
qu.tst.  5.  et  alii  il)i  citati. 

Quod  sic  :  qiiia  iininutabiliter 
volita  necessario  sunt  volita  ;  sed 
sunt  immutabiliter  volita,  quia  ab 
feterno  :  quotl  autem  est  peternum, 
est  immutabile;  ergo,  etc.  (|uia  si 
non  necessario  voluit  ea;  ergo 
possibile  est  Deum  non  velle  ea, 
et  possibile  est  velle  ea;  ergo  vo- 
luntas  ejus  se  habet  ad  utrumli- 
bet,  et  ita  imperfecta. 

Dicitur  quodnon,  et  per  iioc  ad- 
ducitur  Anselmus  :  (htv  Deus  hoino. 

Item,  voluntas  est  respectu  flnis, 
et  essentialem  ordinem  habet  ad 
flnem,  ideo  in  flnem  fertur  :  sed 
non  habet  necessariam  habitudi- 
nem,  nec  essentialem  ordinem  ad 
alia,  quse  sunt  ad  flnem ;  ergo  non 
necessario  sunt  volita. 

Ad  primum,  non  sunt  mutabili- 
ter  volita,  licet  sint  ab  seterno  vo- 
lita,  quia  ibi  est  temporale  conno- 
tatum. 

Ad  secundum,  non  est  imperfec- 
tio  in  voluntate,  sed  in  elfectu. 

Contra  positionem  :  eodem  actu 
vult  se,  et  alia.  Probatio,  quia  in 
Deo  suum  velle  est  suum  esse,  quod 
nullo  modo  est  aliud  et  aliud,  nec 
mutatur,  sed  est  idem  omnino. 

Contra  responsionemad  primum 
argumentum,  si  non  immutabiliter 
vult  alia,  potest  ea  non  velle;  quse- 
ro    igitur,    an    antequam    voluit, 

Tom.  V. 


quod  non  potest  dici,  quia  ab  seter- 
no  voluit;  nec  post,  (j[uia  in  seterni- 
tate  :  nec  est  prius,  nec  posterius, 
tunc  etiani  (^sset  mutabilis;  nec 
simul  dum  voluit,  ({uia  tunc  esset 
contradictio. 

Ad  primum,  non  sequitur  con- 
sequentia,  ipse  enim  est  flnis  sui, 
et  ideo  vult  se  necessario;  alia 
autem  ad  istum  flnem  ordinem 
habent  accidentalem;  unde  actus 
est  in  se  necessarius,  non  tamen 
respectu  talis  objecti. 

Ad  aliud  potest  non  velle,  et  an- 
te  et  post. 

Contra    solutionem   primi,  quia    An  Deus 
non  essentialiorem  ordmem  habetvuu  rs,r 
esse  quidditativum  rei,  ad  divinam^unf^erea'- 
bonitatem    (luam   esse   existentia\  ^^"■^'■""'- 
sed  Deus  non  necessario  vult  per 
se  esse   existentise;    ergo    nec    esse 
quidditativum.     hoc    est    inconve- 
niens,  quia  tunc  habens  scientiam 
ab  a^terno  de  lapide,   non   habuis- 
set   Metaphvsicam  scientiam,  vel 
scientiam   r(\alem,    quod   est    fal- 
sum,  quia  ab  a^terno  habuit  scien- 
tiam  reah'm  :  scientia  autem  realis 
liabet    objectum    reale ;    objectum 
autem  scientia?   est  f/uod  (/uid  rei, 
quia   scientia    quam    (|uis    habet, 
non   est   nisi   de   scito;    ergo   erit 
aliquid  (^t  distinctum  ab  eo,  et  erit 
(juid,  quia  scientia  est  de  (/uod  r/uid 
est. 

Item  contra   aliud  :   omnis   po-       8. 
tentia,    vel    est   ante   actum,    vel  ZuTcu^ 
cum  actu,  vel  post  actum  ;  et  ita  abteterno 
potentia   secundum  quam  esse   ha- 
bent  res  ab  ai^terno,  et  (juod  quid  esi, 
reprsesentatum    cum   actu   simul, 
Deus  non   potest  velle   (|uod   vult 
ante  actum,  quia  tunc  realiter  non 
vellet;  et  postea  vellet,  nec  potentia 

17 


258 


DOCTOlllS  SUBriLIS 


cum  actu  potost  non  velle,  quia 
potentia  cum  actu  est,  quando 
actus  est ;  ergo  simul  opposita. 

Ad  primum,  dicitur  quod  sufflcit, 
quod  illud  de  quo  est  scientia,  lia- 
beat  esse  reprsesentativum,  non  ta- 
men  quidditativum  et  reale. 

Contra,  scientia  quam  liabet 
Deus  de  lapide,  non  est  de  illo 
secundum  esse,  quod  liabet  in  Deo, 
quia  tunc  non  esset  nisi  scientia 
de  seipso;  ergo  est  de  aliquo,  quod 
liabet  quidditatem  aliam. 

Dicitur,  quod  verum  est  de  ali- 
quo  reprsesentato,  quod  reprse- 
sentatum  ut  reprsesentatum,  non 
liabet  nisi  esse  reprsesentantis,  sed 
intellectus  distinguit  repraisentan- 
do,  quod  quid  repraesentatum  est 
inditferens,  ut  sit  ens,  vel  non  ens, 
ct  tale  non  oportet  habcre  aliquod 
esse  existentiae,  vel  quidditativum. 

Contra,  actus  sciendi  non  potest 
esse  actus  sciendi  nisi  terminetur 
adaliquod  objectum,  quia  mensura- 
tur  ab  objecto  :  mensuratum  au- 
tem  dependet  realiter  a  mensura; 
ergo  iste  actus,  ut  est  hujusmodi, 
transit  super  illud.  Quaero  igitur 
de  illo  tali  super  quod  transit  hu- 
jusniodi  actus  :  aut  est  ens  perfec- 
tum  aut  diminutum,  aut  nuUum. 
Si  nuUum,  nulla  erit  de  eo  scientia 
realis  :  si  diminutum  ;  ergo  habet 
entitatem  diminutam  realem  dis- 
tinctam. 

Item,  reprsesentans  non  primo 
reprsesentat  se,  vel  illud  in  quo 
est,  sicut  species  in  anima  non 
l)rimo  reprsesentat  se  vel  animam, 
sed  aliud  repr?esentandiim  ;  igitur 
non  est  nihil,  et  cum  idea  referatur 
ad  ideatum,  et  relatum  ad  niliil  sit 
absolutum,    tunc    idea  inquantum 


idea  esset  absolutum,  aut  diminu- 
tum,  aut  perfectum  sicut  prius. 

Adprimumet  secundum,  dicendo 
quod  intellectus  Dei  fertur  super 
aliquod  factibile,  et  terminatur 
non  ad  nihil,  nec  ad  ens  diminu- 
tum,  sed  ad  ens  perfectum  ;  non 
perfectum  in  esse  substanti?e,  nec 
quidditativo,  sed  ad  essc  repraesen- 
tatum,  scilicet  in  idea,  unde  bene 
terminatur  ad  ideam,  ad  rem  ut 
reprsesentatam  in  idea. 

Contra,  res  ista  est  correlativa 
ideae ;  ergo  aliud  ab  idea,  et  sic 
loquimur  de  ea  ad  praesens,  ut  idea- 
lis,  et  sic  aut  est  nihil,  aut  est 
ens  diminutum,  etc.  ut  prius. 

Dico  quod  ideale,  ut  est  correlati-  ideaie  q 
vum  ad  ideam,  non  est  distinctum  "tiVuiu 
nisi  secundum  rationem  intelligen-  ^^  "' 
di,  et  secundum  intellectum,  sicut 
si  pingatur  in  pariete  Hirco-cer- 
vus,  qui  non  est,  nec  est  possibilis, 
imago  illa  non  reprsesentat  se,  cum 
correspondeat  aliquid  sibi  secun- 
dum  esse  quidditativum,  nec  secun- 
dum  esse  existentise  :  sed  intellec- 
tus  dicit  aliquid  repraesentatum, 
sic  intoUectus  Dei  intelligens  ideas 
reprsesentativas  ideatorum,  distin- 
guit  repraesentata  ab  ideis  secun- 
dum  rationem  intelligendi  ;  nec 
correlativum  est  aliquid  secundum 
esse  quidditativum,  vel  existentia?. 
Contra,  rehativum  ad  nihil  est 
absolutum;  ergo  idea  est  absolu- 
tum,  quia  correlativum  suum  est 
nihil.  Respondeo  esse  ideabile  in 
idea,  est  esse  ideae. 

Contra,  ad  lioc  arguitur,  non  ali- 
ter  novit  Deus  ftenda  quam  facta, 
si  non  novit  Deus  hipidem  per 
ideam  lapidis,  nisi  tantum  ut  dis- 
tinguitur   ratione    ab   idea;   ergo 


i 


0. 


COLLATIO  XXIX. 


'259 


nec  modo  aliter  novit  creaturnni 
qiiani  nt  non  factam  in  re,  sed 
tantum  novit  rationes  distinctas 
in  seipso. 

Item,  in  primo  instanti,  in  (juo 
idea  reproesentatur  intellectui,  est 
absolutum;  ergotantum  reprsesen- 
tabit  ad  distinctionem  rationis  per 
te,  vel  reprresentabit  ut  reprsesen- 
tativum  aliud,  etc.  ad  distinctionem 
rationis,  erit  reprsesentatum  dis- 
tinctum  ab  idea  repreesentante  ; 
aut  igitur  habet  esse  imperfectum, 
et  tunc  ut  prius. 

Dico  quod  repr?esentabit  illud, 
quod  prius,  sed  non  eodem  modo. 

Contra,  si  actus  terminabatur 
ad  idem  ab  seterno,  ad  quod  modo, 
sed  non  modo  determinatur  ut  ab 
a3terno,  ad  aliquid  distinctum  ra- 
tione  tantum  ab  idea ;  ergo  ad 
aliud. 

Dico,  utrumque  vidit  ab  ?eterno. 

Contra,  si  ab  seterno  non  cogno- 
vit  lapidem,  nisi  tantum  ut  dis- 
tinctum  ratione  ab  idea,  et  modo 
cognoscit  re  distinctum;  ergo  est 
aliquid  in  objecto  ut  determinat 
modo   actum  ejus,  quod  non  tunc. 

Dico  quod  alietas  est  ex  parte 
rei,  qu3B  ab  seterno  distincta  ra- 
tione  ab  idea,  modo  distinguitur 
re  ab  ea. 

Contra,  ergo  res  modo  objicere- 
tur  alio  modo  intellectui  quam  ab 
ceterno. 

DicO;  quod  non. 

Contra  arguitur  sic  :  res  hsec 
secundum  esse,  secundum  quod 
intelligitur,  distingui  realiter  ab 
idea,  terminat  actum  intellectus, 
non  autem  ab  feterno ;  ergo  non 
terminavit  tunc  secundum  esse, 
secundum  quod  modo  ;    dVco    quod 


res  non  terminat  actum  intcUec- 
tus  Dei  secundum  esse  hoc  vel  illud, 
sed  esse  vel  idea  tantum  terminat. 
Contra,  intelligitur  secundum 
aliquid  esse  modo,  secundum  quod 
non  intelligebatur  tunc,  verum  est 
a  parte  rei,  etnon  a  parte  intellec- 
tus.  Ad  aliud,  in  primo  instanti 
repra^sentatur. 

Contra,  igitu-r  reprcesentatum 
non  habet  primo  esse  suum  per  ra- 
tionem  distinctam. 

Dico,  idea  statim  reprsesentat 
aliud. 

Contra,  tunc  distinguitur  (^x  na- 
tura  rei,  nego. 

Contra,  ergo  in  primo  instanti 
ante  actum  rationis,  tantum  est 
possibile  distingui,  quia  non  dis- 
tinguitur  secundum  rem,  nec  ratio. 
nem,  quia  tunc  esset  distinctio  ra- 
tionis  antc  distinctionem  rationis- 

Ad  aliud  principale,    quid   addit  An  actus 
velle  lapidem,  super  velle'^  ''aiiquiJ 

Dicitur,  nuUa  realitas  additur.  supl>r"a*c- 
Contra,  igitur  totum,  quo  yviU  *"'"  "®<=®«- 
lapidem  esse  ut  hujus  objecti,  est 
necessarium  formalitei',  cum  nihil 
reale  additur  parte  objecti,  nec  ac- 
tus  additur  super  actum;  ergo  ne- 
cessario  vult,  quia  per  nihil  ratio- 
nis  vult  me  sedere. 

Dico,  efFectus  contingenter  est  a 
causa  necessaria,  licet  totus  actus 
sit  necessarius. 

Aliter  dicitur  ad  illud,  velle  Dei, 
ut  est  respectu  me  sedere,  addit 
entitatem  positivam  differentem 
ratione  a  velle,  sicut  differt  relatio 
in  Divinis  ab  essentia  per  intellec- 
tum;  et  ista  entitas  est  intrinseca 
entitas  Deo,cui  repugnat  mutabili- 
tas  ,  cui  tamen  non  repugnat  pos- 
sibilitas. 


sanum. 


230 


DOCTOKIS  SUBTILIS 


Siiniliter  (le  ho/Zc,  hoc  est  pei-lec- 
tionis  in  Yoluntate,  quiaid  est  ab  ea 
ditferens  saltem  ratione,  et  tamen 
potest  esse  vel  non  esse. 

Contra,  ex  hoc  sequitur  aliud 
inconveniens,  scilicet  aliquid  in- 
trinsecuni  Deo  esse  possibile  non 
esse,  etc.  vere  idem  simplex  non 
potest  esse  ex  possibili  et  necessa- 
rio  ;  non  enim  idem  perfecte  sim- 
plexest  possibile  et  necesse,  aliter 
idem  erit  et  non  erit. 

Dicitur  quod  distinguitur  forma- 
liter  ut  res  et  modus. 

Contra,  tunc  res  est  (luando  est  se- 
cundum  formam  suam,  :2.  Pht/sicor. 
et  quando  non  secundum  illam 
formalitatem,  tuno  non  est,  etc. 

SGHOLIIM. 

Uosohitio  correspoiidens  titulo,  Deum  iiiliil 
causarc  iiecessario,  ita  late  Doclor  oontra 
Philosoph.  1.  (list.  2.  qu;est.  2.  nuin.  21.  et 
tlist.  8.  quiest.  5.  a  num.  17.  et  dist.  :>'.).  a 
iium.  12.  quia  vero  tota  collatio  est  de  scien- 
tia  per  ideas,  et  de  difterentia  idea'  et  ideali, 
vide  Doctor.  1.  dist.  35.  num.  12.  ubi  ponit 
idoa.'  doscriptionem  ex  Augustino,  etnum.  i:^. 
docet  non  esse  aliud  ab  ipsa  creatura,  ut  a 
Deo  cognita,  do  qua  ibi  per  totum,  etdist.  '^x. 
num.  2.  et  .5.  et  dist.  'i^.K  num.  7.  ubi  ostendit 
contra  D.  Bonav.  oxistentiam  non  posse  sciri 
a  Deo  por  ideas,  quia  eodem  modo  repne- 
sontant,  uxistontia  et  possibilia.  liesohit 
scientiam  non  dici  realem  ab  objocto,  vol 
quidditato  alerna,  quia  iion  datur  distincta 
ab  esse  diminuto  do  quo  fuso  I.  dist.  .'^(i.  a 
num.  '.i. 


COr.LATIO     KXX. 

Ulntiii    ThcoliH/ia   Dci   sil  praclicd,   cel 
speculativa  '.' 

Alens.  1.  pavt.  qn.rst.  21.  membr.  1.  art  i.  D. 
Thoin.  1.  part.  ii.  1.  arl.  \.  D.  Douav.  '/./.r.w. 
3.  1'roloij.  liicli.  qu.T.sl.  'i,  Henric.  smn,  arl.  8. 


(/.  1.  Vasciuez  1.  part.  disp.  8.  'J.  Scolus  q.  i.  pro- 
luij. 

SCHOI.ILM. 

Rosolutio  hujus  collationis  lere  est,  ut  hic 
habetur  in  principio  sed  latius  habetur  in 
quiHst.  i.  Prolog.  nempo  Theologiam  Dei  esse 
denecessariis  practicam,  quiaconformis  rectiv 
rationi  ot  prior  volitione,  ita  dicta  qutvst.  4. 
num.  3i.  sustinet  tamen  Doctor  num.  36.  non 
osse  practicam,  quia  Dei  volitio  aon  est  ro- 
gulabilis.  Unde  problematicus  in  hoc  videtur, 
ibiet  1.  dist.  .^8.  Scientia  Dei  de  contingenti- 
bus  speculativa  est,quia  rectitudocontingons 
prius  est  a  voluntate  ejus,  quam  cognoscatur 
ab  intellectu  dicta  qu;v^st.  i.  num.  37.  ubi  ta- 
nien  docet  nostram  Theologiam  de  contingon- 
tibus  esse  practicam,  quia  prior  praxi  et  di- 
roctiva  ojus.  De  necessariis  idem  ait  nuni. 
31.  vide  Schol.  ibi  num.  ii.  ubi  conlormiter 
ad  Doctorom  (ut  vidotur)  dictum  est  Theolo- 
giam  nostram  osse  quoad  partes  speculati- 
vam  et  practicam.  Quod  hic  num.  2.  tangit,  an 
habitus  sit  practicus  ab  objecto,  late  docet 
quod  sic,  et  non  a  line  vel  actu,  dicta  qu<ost. 
i.  num.   13. 

(^)uo(l  speculativa  :  ([uia  Tlieolo- 
gia  ejus  est  nobilissima  :  aliqua 
sp(^culativa  estnobilior  omni  prac- 
tica,  1.  Melaphysicfe;evgO,  etc. 

Contra,  tinis  spcculativae  est  ve- 
ritas  :  sed  si  scientia  Dei  est  spe- 
culativa  proprie  ;  igitur  tantum 
consistet  in  speculatione  veritatis, 
(d  non  ultra  ordiuaretur  ad  dilec- 
tionem  ejus,  quod  lalsum  est. 

Dicitur  quod  est  j^ractica,  sed 
habitus  int(dlectualis  ))racticusde- 
l^endet  ex  (luatuor  causis,  scilicet 
objecto  practico,  vel  materia  prac- 
tica  et  hne  practico,  et  dependet 
al)  intellectu,  tan(|uam  ab  efrtcien- 
t»'  practicum  habitum  ;  ut  tainen 
movetur  ab  appetitu  (>.  Ethic  est 
(luidem  liabitus  practicus  ab  ob- 
jecto  practico  inaterialiter,  quod 
oportet    essc    appetibile,    et   non 


Ilabil 
pracli 
depencf 
qualii 


COLI.ATIO    \X\. 


261 


ute  ratio 

ornialis 

)ractic?e 


heologia 
i  respec- 
!>ui  prac- 
ca.  q.  4. 
»rolo"-. 


2 

wulaliva 
i  ost  no- 
lior  sii- 
treniii 
'actica. 


tantuiu  speculabilc,  ctiam  in  nobis 
requirit  objcctum  contingcns  opc- 
rabile,  formalitci' autem  est  prac- 
ticus  a  seipso,  si  duplcx  potcst 
esse  babitudo  ejusformalis  notitisp 
conformis  appetitui.  Et  b?ioc  cst 
prima  ratio  cjus  formalis;  se- 
cundaria,  qua  estdirectiva,  ct  con- 
sidcrativa  ;  objectum  etiam  du- 
plex  est,  appctibile  ct  continj.>ens 
opcrabilc,  rcspcctu  scicntiae  nos- 
trse;  omnia  ista  quatuor  sunt  in 
Deo,  quia  esscntia  ejus,  sicut  ob- 
jectum  vel  materia,  cst  summc 
appetibile  vel  diligibih^  ct  intellcc- 
tus  tanquam  efficiens  prius  intel- 
ligit  hoc,  quam  voluntas  velit  hoc, 
et  ideo  respcctu  sui,  ct  a  se  Theo- 
logia  ejus  est  simplicitcr  practica  ; 
respectu  autcm  aliorum  a  se,  si 
sint  operan(hn,  est  aliquo  modo 
practica  formaliter.  non  qnia  in- 
tellcctus  prius  dictat  ilL^  facienda, 
et  postca  illa  voluntas  vclit,  sed 
prius  intcUigit  simplicia,  et  post 
voluntas  determinat  ea  esse  facien- 
da,  et  post  intcllcctus  intelligitea 
facienda ,  et  eadem  vohmtas  vult 
incxccutive  illa,  et  proptcr  confor- 
mitatem  illam,  cst  scientia  prac- 
tica. 

Ad  primum  dicitur,  quod  Philo- 
sophus  non  ponit  scientiam  practi- 
cam  respectu  dilectionis,  sed  so- 
lum  rcspcctu  praxis,  quse  est  in 
viribus  inferioribus,  ct  quae  cst 
respectu  operabilis  contingentis, 
ct  vcrum  cst,  quod  omni  tali  prac- 
tica  est  spccuhativa  nobilior,  scd 
loqucndo  de  praxi,  quao  est  actus 
clicitus  voluntatis,  et  hoc  respectu 
objecti  nobilis,  non  cst  ita. 

Contra  positionem  qujcstionis, 
ct  primo  contra  illud,  quod  dici- 


tur  ((uod  habitus  dicitur  })racticus 
matcrialiter  ab  objecto,  et  cffi^ctive 

1     •     ,     1 1        ,  •   '     .      ,  ,     ,         „     .       Habituin 

al)  intelh^ctu,  quia  swut.  se  hahci  fnus  non  diciab 

III  ■  ...  .  objecto  tan- 

Di  operaotituus,  stc  pnncipium  ni  specu-  ^u,,^  mate- 
lahilibus,  quantum  ad  hoc,  vidclicct,  praScuni. 
quod  sicut  principium  in  specuha- 
bilil)us  cst  princii)ium  (Mfcctivum 
rcspectu  conclusionis,  sic  finis  in 
o[)erabilibus  est  principium  con- 
tinens  virtualitcr,  ct  cfticaciter 
omnia  alia  qu?e  sunt  ad  finem,  ita 
quod  nihil  cst  tale  formaliter  et 
essentialit(M%  nisi  ])er  illud  quod 
cst  talc  virtualitcr  ct  effective. 
Exem))lum  de  subj(^cto  et  passio- 
ne,  ct  principio  ct  conclusione, 
quia  nunquam  (^st  conclusio  for- 
malitcr  vcra,  nisi  quia  est  princi- 
pium  cfricacitcr  et  virtualiter  tale, 
ol  similitcr  d(^  passionc  rcspcctu 
objecti  :  scd  esscntia  divina  est  hu- 
jusmodi  utfinis,  ideo  continct  om- 
nia  alia  virtualiter  et  efficaciter 
quse  sunt  ad  fincm,  non  igitur  tan- 
tum  matcrialiter;  igitur. 

Item,  quod  dicitur  in  Tlieologia 
Dci  ordinatur  ad  dilcctionem  ut  ad 
rincm. 

Contra,  finis  cst  causa  nobilissi-       3. 

Finiscausa 

ma,  undc  si  dc  omnibus  causis  nobiu^^si- 
cssct  scientia,  scientia  dc  nne  cs- 
sct  nobilissima  secundum  Aviccn- 
nam  6.  Mctapliysic.  crgo  si  essentia 
ut  objectum  non  habct  rationem 
flnis,  scd  ipsa  dilectio,  ratio  essen- 
tiae  in  se  non  csset  ratio  nobilissi- 
ma,  quod  cst  falsum. 

Contra  rcsponsionem  ad  argu- 
mcntum,  scientia  speculativa  est 
sui  gratia,  non  autcm  sic  practica, 
sed  gratia  alterius ;  crgo  scicntia 
spcculativa  cst  nobilior  scicntia 
practica. 

Item   contra   illnd,  quod  dicitur  ,\ndi!e.:tio 


262 


DOCTOUIS  SUBTILIS 


Dei  sit  sibi 
praxis. 


in  positione,  quod  diloctio  est  pra-     ad  animam   est   ab   eadem,   et  ad 
xis,  qiiia   praxis  est   in  potestate     idem. 


4. 
Collat.    26. 


illius,  cujus  est  praxis  :  sed  dilec- 
tio  Dci  non  est  in  potestate  ejus, 
quia  neessario  se  diligit ;  ergo  di- 
lectio  Dei  non  est  praxis. 

Ad  primum  dicitur,  quod  objec- 
tum  et  finis  sunt  causa  effectiva 
respectu  veritatum  practicarum 
et  operabilium,  sed  non  tota  causa 
sine  intcllectu  similit(n'  emciente  ; 
unde  objectum  et  finis,  qua^  idem 
sunt  in  essentia  divina,  ditferentia 
sola  ratione  cum  intellectu  divino, 
sunt  tota  et  completa  causa  efti- 
ciens  respectu  veritatum  illarum 
operabilium,  et  neutra  per  se  est 
tota  causa,  sedtantum  causa  par- 
tialis. 

Contra,  illud  est  argumentum 
ultimum  quodfit  in  illa  quaestione, 
utrum  intellectus  paternus  sit 
principium    rormalc    exprimendi 


Ad  aliud  dicitur,  quod  praxis  est 
in  potestate  cujuscumque  est,  ita 
quod  potest  elici  ab  eo,  sed  potes- 
tas  ejus  non  est  potestas  elici  et 
non  elici,  quia  hoc  est  potestatis 
imperfectcje. 

Contrafi.  Eihicor.  dicit  Commen- 
tator,  quod  praxis  sequitur  elec- 
tionem;  ergo  potest  voluntas  non 
elicere  praxim. 

Item,  necessitas  naturalis  non 
potest  stare  cum  potestate  volun- 
tatis,  quia  ista  sunt  principia  acti- 
va  opposita,  necessitas  naturalis 
et  libertas,  vel  potestas  voluntatis  ; 
sed  in  potestate  voluntatis  non  est 
magis  diligere  quam  intellectus  in- 
telligere,  non  solum  non  diligere. 

Item,  non  est  in  potestate  Dei 
esse  non  voluntas  :  sed  dilectio  sua 
est  idem  quod  voluntas  ejus;  ergo 


Verbum,  quod  si  essentia  divina  ut     non  est  in  potestate  voluntatis  ad 


Essentia, 

olijectum, 

et  iinis  di- 

lectionis 

Dei. 


objectum,  vel  finis  non  sit  tota 
causa  efficiens  respectu  talis  veri- 
tatis  operabilis  et  praxis,  ut  dilec- 
tionis;  crgo  non  est  simplicitor 
infinita,  ({uia  perfectiorem  modum 
causandi  habet  cum  intellectu  suo 
concurrente,  quam  per  seipsum; 
ergo,  etc. 

Respondctur  ibi  aliqualiter. 

Adaliud,  cumdicitur,  quod  praxis 
qu9e  est  dilectio,  est  flnis  :  sed  ra- 
tio  finis  est  ratio  nobilissima  ;  non 
crgo  ratio  essentife. 

Dico  quod  actus  est  finis,  scilicet 
dilectionis;  st^dulterius  ordinabilis 
adfinem  ultimum,  qui  est  ossentia 
divina,  et  idc^o  essentin  sub  eadom 
ratione  a  pai'te  sui  ost  objectum 
ot  finis,  sicut  motus  ab  anima,  et 


diligendum  essentiam  suam 

Ad  primum  dico,  quod  praxis  in 
nol)is  sequitur  electionem,  nam 
quia  voluntas  nostraest  mutabilis, 
idoo  determinatur  per  circumstan- 
tias,  tanquam  directiva  ad  multa  ; 
voluntas  autem  Doi  immutabilis, 
ot  ideo  diloctio  in  Dco  non  sequi- 
tur  dictamen,  et  consilium  intel- 
loctus,  ot  ideo  in  Deo  non  valet  quod 
objicitur. 

(Jontra,  vii'tus  est  habitus  elec- 
tivus;  ergo  sicut  possumus  ha- 
bere  liabitum  intelloctivum  respec- 
tu  oorum  quse  sunt  ad  finem,  ita  et 
rcspectu  finis,  sicut  patet  de  cha- 
ritate  qurc  est  virtus,  et  respectu 
finis;  igitur  et  respectu  finis  potest 
esse  elcctio  ;  sed  oloctio  potest  dici 
nolitio  sequens  perfectam    cegni- 


Praxis 
tra  se  i- 

tur  elp  •■- 
neni. 

non    '. . 


Electio  du- 

pliciter  bu- 

mitur. 


tionom  objecti,  sive  sit  deliberatio, 
sive  non;  nam  deliberatio,  siciit 
consiliatio  est  de  conclusione  tan- 
tiim  et  non  de  principio,  sive  de 
eis  qiiae  sunt  ad  flnem,  sed  non  de 
fine.  Nam  propter  perfectam  co- 
gnitionem  principii,  si  assensero 
operari,  est  electio  proprie,  sine 
tamen  assensu  conclusionis,  ut 
respectu  hujus  :  honeste  est  vivendum, 
est  electio  respectu  hujus  conclu- 
sionis  conclusse,  scilicet  costc  est  vi- 
vendum,  sed  imperfcctior  prima, 
sicut  cognitio  conclusionis  est  im- 
perfectior  cognitione  principii. 
Unde  cognitio  stricte  est  perfectior 
cognitioneconclusionis  qu8o  estim- 
perfecta,  quia  non  habetur  ex  ter- 
minis,  sed  concluditur  ex  terminis. 


COLLATIO  X.XX. 

tivum 


203 


necessario  dclectationem 
quse  est  passio,  et  non  operatio, 
quianon  est  practica,  necdirectiva 
passionis  necdelectationis,  quiaex 
objecto  prsesente  et  praxi  elicita, 
necessario  sequitur  praxis  illa, 
quse  est  delectatio. 

Ad  aliud,  speculativa  est  nobi- 
lior  practica,  quia  sui  gratia,  ve- 
rum  est,  accipiendo  utrumque  in 
se,  quando  tamen  speculativa  or- 
dinatur  moraliter,  et  in  genere 
moris,  inferiorest  ipsapractica  ad 
quam  ordinatur. 

Contra,  speculativa  est  simpli- 
citer  nobilior  in  se  practica  ;  ergo 
etiam  in  speculativa  ordinata  in 
generemoris.  Probatio  consoquen- 
tiae,  quia  mos  non  pervertit  ordi- 


7. 


Alio  tamen  modo   electio  perfecta     nem  naturse,  sed  conformatur  sibi 


Omne  pec- 

catum  est 

ex  infirmi- 

tate,  mali- 

tia,  nut 

electione. 


Ex 

praxi  eli- 

cita  sequi- 

tur  prac- 

tica  dclec' 

tatio. 


est  principiisine  discursu  et  delibe- 
ratione  cogniti,  tamen  perfectius 
cogniti,  ot  sic  electio  est    praxis. 

Item,  circa  finem  post  cognitio- 
nem  perfectam  potest  esse  electio 
et  poccatum;  sod  summum  pecca- 
tum  est  uti  frucndis,  et  frui  uton- 
dis. 

Item,  sccundum  Augustinum  83. 
qucvst.  qu(vst.  7.  Omno  poccatum  aut 
cst  ex  inflrmitate,  aut  ex  malitia, 
aut  eloctione  :  sed  quando  aliquis 
utitur  fruondis  non  hoc  facit  ox 
malitia,  aut  inflrmitato;  ergo  elec- 
tione ;  ergo  est  praxis  circa  flnom 
ultimum,  unde  habitus  practicus 
est  directivus  praxis,  quae  est  elec- 
tio  voluntatis.  Prima  igitur  praxis 
est  electio  formaliter,  vel  secun- 
dum  electionem  actus  ut  volitio,  et 
ponit  necessario  delectationem  cir- 
ca  flnem  in  oporationo  practica, 
qua  attingit  flnem,  sicut  et  specu- 
latio  ponit  circa  objectum  spocula- 


quantum  potest,  sed  natura  non 
statuit  nobilius  ordinari  ad  igno- 
bilius. 

Rospondoo,  dico  quod  intcUoctio 
non  est  nobilior  volitione,  sed  ap- 
petitiva  ut  appotitui  flnis  est. 

Contra  hoc,  quoddicitur  rationi  Areuit  in- 

....  , .  1  1     tellectio- 

appotitivse  esse  flnem;  probo  quod  nem  esse 
non  est  flnis,  quia  appetitio  si  sit  JJ^pSS 
moralis,  non  tantum  depondot  a 
flno,  sed  ex  omnibus  circumstan- 
tiis  aliis  ut  per  quas  sit,  sicut  de- 
bot,  ot  quando  debet,  ct  circa  quod 
dobet,  et  csetora  :  sod  intellectio 
practica  ost  nobilior  tam  in  ontita- 
to  naturae  quam  moris,  quacum- 
quo  appetitiva  virium  inferiorum, 
quia  est  directivum,  ot  regula  ros- 
poctu  actuum  aliarum  virium  in- 
feriorum,  ot  sic  causa ;  ergo  non 
ordinatur  in  goneromorisadaliam 
appotitionom,  tanquam  ad  flnem 
cujuscumquo    virtutis    inferioris. 


23  i 


DOCTOUIS  S 


iinde  praxis  non  est  tlnis  intellec- 
tus  practici.  sed  objectiim. 

Dicitnr  quod  scientia  practica 
ordinatur  ad  praxim,  ut  flnem 
propinquum,  talis  est  electio. 

Contra,  tunc  habetur  proposi- 
tum,  quia  consiliatio  intellectus  ha- 
bet  ordinem  ad  volitionem,  cum 
volitio  sit  praxis  absque  omni  pos- 
teriori ;  ergo  est  vera  practica,  et 
lioc  liabes  concedere,  unde  volens 
dare  pecuniam  debito  modo,  ethoc 
eligens,non  minusest  liberalismo- 
raliter,  et  si  non  liabet  pecuniam, 
dum  in  imagine  congrue  eligat  da- 
re,  sicut  debet.  Aliter  enim  nec 
Christus,  nec  Apostoli,  nec  alii 
^^^  g_  pauperes,  quibus  deflcit  materia 
res  possint^^xterior  vere  essent  liberales.  Si- 

esse  libera- 

Jes,  et  cor- militer   eligere   1'ortiter  agere   in 

pore    (lebi- 

les,  tortes.  imaginc,  cst  cssomoraliter  fortem, 
etsi  nihil  terribile  occurrat. 

SCHOLIUM. 

Resoliitio  sequentis  littera)  habetur  apucl 
Doctorem  (j.  .1.  Prolog.  num.  li.  ubi  docet 
contra  D.  Ronav.  et  aiios  Christum  non  e>so 
objectum  TheologicO  :  ot  contra  Linconien. 
num.  U).  Christum  non  esse  tale  objectum, 
socundum  tripliccm  unitatcm,  sciiicet  ad 
alias  per-onas,  ad  naturam  assumptam  et  ad 
membra  e.jus  qu;v  sunt  fldeles.  Rationes  liic 
facta^  utrumquo  beneprobant. 

Ad  principal(\    quod    Theologia 

Dei  sit  i^ractica  :   illa  scientia  Dei 

dicitur   esse  practica,   cujus    pri- 

mum  objectum  est  operal)il(\  con- 

ting(^ns  :    hujusmodi    est   primiim 

objectum  Tlieologine  I)(m;  ergo,  etc. 

An  chris- Probatio    minoris,  Christus  totus 

'"jecVa.m*^"  c^st  objectum   istius  scienti^p,  (piia 

Tiiecio-ue.  QQntinct  virtualiter  omnes  verita- 

tes   illius   scientise,    et    secundiim 

aliquid   sui  est   operabile  contin 


SUBTILIS 

gens  ut  secundum  naturam  huma- 
nam,  et  est  factibile,  quia  tota  Tri- 
nitas  fecit  ^'erbum  esse  hominem; 
ergo,  etc. 

Dicitur  quod  non  est  factiva,  ita 
quod  habeat  pro  termino  suo  ne- 
cessario  aliquod  operabile. 

Ad  probationem  dicitur,  quod 
Christus  dicit  compositum  contin- 
gens,  et  operabile  subsistens  in 
duabus  naturis,  et  ita  est  primum 
objectum. 

Dico,  quod  Cliristus  non  est  pri- 
mum  objectum  continens  virtua- 
liter  omnes  veritates  istius  habi- 
tus,  sed  essentia  divina. 

(^onti'a,  essentia  divinanon  con- 
tinet  virtualiter  articulos  fldei, 
qui  pertinent  ad  humanitatem 
Christi,  sed  humanitas. 

Item,  subjecta  partialia  se  ha-  <ie  hoc 
bent  ad  subjectum  totius  sicut  par-  '  i(5.' 
tes  adtotum,  sed  multa  tractantur 
in  liac  scientia  quae  non  sunt  par- 
tes  Dei,  sedChristietcorporisejus, 
ut  decem  tribus  sunt  subjectum 
Osee,  sicut  dicit  glossa.  Totum  au- 
tem  subjectum  est  totus  Christus 
triplici  unitate,  sicut  dicit  Linco- 
niensis. 

\(\  istud  quod  omnesarticuli  re- 
ducuntur  ad  Deum  mediate.  vel  in- 
cluduntur  in  ea  mediate,  ita  quod 
omnes  veritates  scibiles  includun- 
tur  in  Deovirtualiter,  sed  Christum 
esse  passum  non  est  veritas  sci- 
bilis,  tit  srihilf  sumitur  proprie,  sed 
bene  creditum. 

Contra.  illa^  veritates  contingen-  9. 
tes,  licet  sint  contingentes,  tauKm 
necessario  continentur  in  aliquo 
subjecto;  scd  septem  sunt  articuli 
hujus  scientine,  qua»  tantum  con- 
veniunt  Christo  ut  Christus,  unde  : 


COLLATIO  \\X. 


ioo 


sivc  sint  scibilcs,  sivc  non,  illud 
est  subjectum  cornm  primum,  cui 
insunt  primo,  ct  foi-malitcr  talis 
cst  C^hristus  ct  nonDcus,  quia  illud 
cst  subjcctum  in  scicntia,  dc  quo 
dici  possunt  omnia,  quse  sunt  in 
illa  scicntia,  talis  cst  Christus  unus 
totus  triplici  unitatc. 

Contra  istam  opinioncm  arguo 
sic  :  dc  codcm  subjccto  est  Theolo- 
gia  Dei,  et  nostra  :  siigitur  Chris- 
tus  cst  subjcctum  Thcologifc  ;  cr- 
no  nulla  vcritas  dc  Trinitate  cst 
Thcologica,  ncc  multae  contingen- 
tes,  ut  Dcna  misit  Filium  suum,  etc.  con- 
sequcns  cst  impossibilc  ;  igitur  ct 
antccedens.  Consequentiam  probo. 
!uii"nnm  ^'"^'^  est  veritas  necessaria  alicu- 
scieiui.nm.  jus  scicnticT,  uisi  subjcctum  illius 
scientife  illam  veritatem  contincat. 
Unde  oportct  quod  illa  prima  vcri- 
tas  sit  dc  subjecto  primo  illius 
scienti?e,  vcl  partc  aliqua  illius 
subjecti,  vcl  partc  intcgrali,  vcl 
subjectiva,  vcl  csscntiali,  vol  dc 
aliquo  attributo  cssentialitcr  ad 
ipsum  primum  subjectum  :  multap 
veritates  necessaria?  sunt,  quaenon 
sunt  dc  Christo,  ut  Patcr  gcncrat, 
Patcr  ct  Filius  spirant  Spiritum 
sanctum,nccPatcrestChristus,ncc 
pars  Christi,  nullo  modo  attribui- 
tur  ad  Cliristum,  quia  si  sccundum 


de  hoc.  q. 
t.  Prol.  p 
14. 


Qu.Tnam 


su  m ,  c t  dc  n u  1  lo  vcru m  '>.  Mclaph .  cap. 
dc  Falso ;  crgo  quod  dc  sc  non  est 
ncccssarium,  dc  nuUo  cst  nccessa- 
rium  :  hujusmodi  (»st  Christus, 
quia  cst  (luoddam  opcrabilc  contin- 
gcns;  crgo  nulhi  vcritas  in  co  nc- 
ccssaria  continctur;  (M'go  non  cst 
j)i'imum  objcctum.  jq 

Itcm,   nullum  cns   pcr   «"^ccidcns  ,^^g®"*Jj?^'°_" 
liabcns    in  sc  conccptus   diversos, '^'^^''"s.sup- 

^  pon;t  scien- 

cst  obicctum  ])rimumprimo  scicn-  tiam  pnt- 

, .  .  .  .  ,  lium. 

ti£e,  quia  antc  scicntiam  dc  toto 
aggrcgato  pcr  accidcns,  |)p?csup- 
ponitur  scicntia  d(^  utraquc  jiartc 
cjus,  sicut  antcscicntiam  dc  numc- 
ro  sonoi'o,  praesupponitur  scicntia 
dcnumcroet  dcsono  insc,quia  quid" 
ditas  utriusquc  partiscst  priussci- 
bih',  quam  ipsum  totum  i)cr  acci- 
dcns  :  scd  (^hristus  includit  partcs 
(^x  (juibus  non  tit  unum  per  sc,  sed 
pcr  accidcns;  crgo  prius  crit  scicn- 
tia  Thcologicadc  utraquc  partc,  vcl 
nulla  crit  Thcologia  prima. 

Ad  primum  dico,  quod  Christus 
ut  subjcctum  includit  omncs  vcri- 
tatcs  istius  scicnti?c  virtualitcr,  si- 
cut  objcctum  dcbct  includcrc, 
scilicct  primo  ct  ad;"cquatc,  ita  quod 
nihil  sit  pcr  sc  j^rius  c^o,  lic(^t  cnim 
(luodammodo  accipitur  pcr  acci- 
dcns. 

Contra,  quod  pcr  accidcns  inclu- 


eum  Cliristus  estunum  tripliciuni-     dit  non   cst   subjcctum;  sic  cnim 


tate,  quia  sic  includit  pcrsonam; 
crgo  ci  non  attribuitur  Patcr,  ncc 
attribuitur  ad  Patrcm  \'crbum, 
quia  Filius  non  cssct  csscntialiter 
postcrior  l^atrc,  ncc  e  converso ; 
crgo,  ctc. 

Itcm,  si  Christus  cst  primum  ob- 
jcctum,  nulla  vcritas  ncccssaria 
cst  Thcologica.  Probo,  quia  quod 
de  sc  cst  falsum,  dc  omni  cst  fal- 


l)Osscm  diccrc,  quod  fcstuca  inclu- 
dit  omncs  vcritat(-s  scicntifm  Ma- 
thcmaticne,  Mctapliysiccie  (>t  natura- 
lis;  vt  sic  quod  fcstuca  sit  sul)Jcc- 
tuni  illarum,  ct  idco  quod  primo 
cascontinct,dcbct  cssc  primum  ob- 
Jcctum,  hoc  cst  Dcus ;  crgo  scquitur 
oppositum  positi. 


263 


DOCTORIS  SUBTILIS 


COLLATIO    XXXI. 

Ulrum  essc  mteUigihile  creahirw  prce- 
supponanl  Trinitalem  personnrum  ? 

D.  Thom.  \.p.  q.  45.  art.  6.  Ilenr.  quodlib.  6.  q.  2. 
Rich.  2.  d.i.a.  k.q.  3.  D.  Bon.  2.  d.  16.  ditb.i. 
Scot.  2.  d.i.  q.  i.  et  alii  ibi  citati. 

Quod  sic  :  qiiia  Deiis  non  potcst 
intcUigere  alia  a  se,  nisi  prius  in- 
telligendo  essentiam  concurrentem 
cum  voluntate  affectata  :  sed  Deus 
intelligendo  essentiam  producit 
Vcrbum,  et  Pater  et  Filius  volen- 
do  essentiam  amicitia  afFectata 
producunt  Spiritum  sanctum.  ;  er- 
go,  etc. 

Item,  de  ratione  causse  potentis 
sufficienter  et  perfectissime  aliquid 
producere,  est  perfectissime  in  se 
subsistere:  ergo  cum  essentia  divi- 
na  non  perfecte  subsistat,  nisi  in 
tribus  personis,  videtur,  etc.  Ma- 
jor  probatur,  quia  actiones  sunt 
supi)ositorum.  Minor  patet  de  se. 

Contra,  illud  quod  pluribus  con- 
vonit  per  aliquid  communc,  demp- 
to  uno  illorum,  nihilominus  alteri 
potestconvenire,  sicut  scntirecon- 
venit  homini,  ot  asino,  tanquam 
passio,  destructo  homino,  vel  asi- 
no,  nihilominus  convenit  alteri  is- 
torum  :  sed  productio  creatursp  in 
cssc  intelligibili  convenit  personis 
rntione  essenticT,  quia  inhnita  (^st; 
ergo  circumscripta  una  persona, 
nihilominus  potest  alia  omne  pro- 
duci])ile  in  essc  intelligibili  produ- 
ccre. 

Item,  illud  de  se  et  ex  se  estper- 
fectum  pi'incipium  alicujus  actus, 
quod  potest  immediato  exire  in  il- 
lum  actum,  i"espectu  cujus  est  prin- 


cipium  pcrfectum  :  sed  Pater  de  se 
est  principium  perfectum  cujus- 
cumque  creaturse  in  es.se  intelligibi- 
li;  ergo.  Probatio  minoris,  quia 
Pater  continet  essentiam,  quae  suf- 
flcicns  principium  est  cujuslibet 
productionis,  et  illud  habet  ex  se 
formaliter  etnonex  Fiiio,  quia  ni- 
hil  habet  ex  Filio,  sed  quidquid 
habet  Filius  et  Spiritus  sanctus, 
hoc  habet  a  Patre,  saltem  loquen- 
do  de  perfectionibus  essentia- 
libus,  et  de  his,  qua3  respiciunt  ali- 
quid  extra;  ergo,  etc. 

SCHOLIUM. 

Jdxta  duas  primas  rationes  docet  personas 
divinas  cum  sint  ex  se  necesse  esse,  prius  ha- 
bere  mequam  croaturas  in  me  intolligibili. 
Circa  hocdisputat  pro  ot  contra,exquisitas  ad- 
ducens  difficultates,  Angelico  ingeniodignas, 
et  rem  penitus  declarat,  nura.  7.  et  8.  de  quo 
agit  late  2.  dist  1.  qutest.  1.  art.  2.  num.13. 
ubi  hanc  habet  resolutionem,  et  ex  his  dic- 
tis,  qu?e  ibi  docet  solidissime  confirmantur : 
et  licet  varicedifficultates,  hic  contra  ea  ex- 
citet,  solvi  possuntex  resolutionisfundamen- 
tali  ratione.  Vide  ibi  de  duplici  instanti  natu- 
ra^,  dequo  Doctor  bic  loquitur,  et  deduplici 
ordine  originis  ad  intra  et  extra,  de  quo  otiam 
hic  fit  mentio,  et  hioc  cum  ibi  traditis  colla- 
ta,  mutuo  sese  declarant  etconfirmant. 

Dicitur,  quod  productio  in  esse  in-  3 
telligi])ili,  praesupponit  de  necessi- 
tate  productionem  duarum  perso- 
narum  et  unius  improducta»,  et  ita 
Trinitatcm  in  personis,  quod  de-Deciaratu 
claratur  sic  :  omne  quod  est  ex  sCcrTS» 
necesse  esse,  prius  est  oinni  eo,  gtbiu "Ifi 
quod  non  est  ex  se  necesse  esse ;  sed  po";"|^Ti 

*  nilntein 

personse  divinse  sunt  ex  se  necesse 
esse,  et  creatur?e  in  csse  intelligibili 
non;  ergo  sunt  i^ersonae  divina? 
prius  quam  creaturae  in  tali  esse. 
Major  probatur:  quia   illud  quod 


COLLVTIO  XXXI. 


267 


ostox  sc  omnino  independons  prins 
est  00,  qiiod  ab  alio  secundum  om- 
no  esse  quod  liabet,  dopendet ;  talia 
sunt  creaturae ;  ergo.  Minor  proba- 


procedunt    al)   illo    principio,  non 
habent  inter  se  ordinem  necossario, 
qualis  est  in  proposito. 
Contra  positionem  quaestionis,  et 


tur,  quia  personse  divinae  sunt  idom     contra  minorem  rationis  pro  posi- 


realiter  cum  essentia  divina,  qufe 
ex  se  et  formaliter  ost  necesso 
esse,  non  sic  creatur?e  in  esse  intel- 
ligibili,  quia  essent  Deus;  igitur. 
Tamen  ad  argumenta  potestdici, 
quia  sicut  ad  possibile  positum,  so- 
quitur  possibilo,  sicut  posito  ho- 
mine  ponitur  risibile  ;  sic  posito 
impossibili  et  incompossibili  non 
estinconvenions  exillo  impossibili, 
ct  incompossibili  inferre  contradic- 
tionem.  Ita  dico  in  proposito  quod 
posito  possibili  et  necessario,  quod 
tres  persona?  sunt  in  essentia  divi- 
na,  dico  quod  nocessario  oorum 
emanatio  qanntum  ad  istas  qua^ 
emanant,  pra^supponitur  illis  qu?e 
non  sic  emanant ;  sod  posita  })or- 
sona  absoluta,  qua^  positio  impos- 
sibilis  vel  incompossibilis  est,  non 
oportet  quod  Trinitas  pra?codat 
creaturas  productas  in  talime. 

Adprimum  inoppositum  dicitur, 

quod  major   ost   vora  :  quia    illud 

commune  pluritlcatur  in  ois,  sicut 

est  in  exomplo  addito  de  sentlrc,  non 

sic  essentia   pluriticatur   in    per- 

sonis. 

Argumen-      Ad  socuudu ui  dico,  quod   quaudo 

pr?m  par- ''^lifiuod  priucipium  habot  aliciuos 

tequfest.   cy^i^T^^  ordinatos,  non  potost  in  ac- 

tum   posteriorem,  nisi  pra^suppo- 

sito  actu  priori.  Exemplum  deani- 

ma  rospectu  velle  oi  sentire  :    sic  au- 

tem  comparatur    osscmtia    divina 

vel  intellectus,  ut  principium  ros- 

poctu  actuum  ad  intra  ot  ad  extra. 

l         Ad  formamargumonti  dico,  quod 

major  ost  vora,   quando  illa   qua? 


tiono,  in  ossentia  divina  non  est 
ordo,  nec  prius  nec  posterius  :  sed 
essontia  divina  ab  seterno  ost  ima- 
go  et  exomplar  creaturse  in  esse  in- 
tolligibili ;  ergo  non  nocessario  est 
il)i  prior  emanatio  personarum 
prsesupposita  ipsi  esse  intoUigibili 
creaturae. 

Itom,  contra  aliam  partem  mi- 
noris,  non  sequitur  si  essentia  di- 
vina  sit  necesse  esse  ex  se ;  ergo 
persona?  divina^  productse  erunt  ne- 
cesse  ex  se,  quia  essentia  est  ali- 
quo  modo  prior  porsonis  ipsispro- 
ductis,  quia  aliquo  modo  pra^in- 
telligitur  in  ois,  ot  porsona?  sunt 
aliquo  modo  posteriores,  sed  non 
vah't,  prius  est  ex  se  necesse  esse; 
ergo  posterius,  etc. 

Contra  responsiomem  ad  primum 
ai'gumentum;  increaturis  ponun- 
tur  duo  subjocta  talia,  et  posito 
per  impossibile,  quod  una  albedo 
osset  in  ois,  nihilominus  uno  albo 
abstracto,  aliud  album  disgrega- 
rot;  orgo  a  simili  in  proposito.  Et 
sic  ossentia  communis  oadem  tri- 
bus  porsonis  una  porsona  per  im- 
possibilo  circumscripta,  nihilomi- 
nusosset  productio  ab  alia. 

Ad  primum  dicitur,  quod  licet  es- 
sentia  divina  ab  sBterno  fuerit  cau- 
sa  exomplaris  lapidis  in  esse  intel- 
ligibili,  tamon  aliquo  ordine  prio- 
ritatis  fuerunt  personae  prius  pro- 
ductae,  quam  lapis  in  isto  esse.  Et 
cum  dicis,  in  essontia  non  est  prius, 
nec  postorius,  vorumest  in  ea  ;  ta- 
men  est  ordo  originis  ut  compara- 


5. 

Ad  argu- 
nientum 

pro  altera 
])arte  num. 
4,  positum. 


233 


DOCTOUiS  SUBTILIS 


tur  ad  personas  iiitriiis(>cas.  c\  ad 
intra  productas,  ot  ut  comparatur 
ad  quodcumquo  ad  oxtra  produc- 
tum,  quia  quodcumquoaliud  a  Doo 
productum  in  quocumquo  esse,  otsi 
sitceternum,  tamendepondot  a  per- 
sonis  prius  origine  productis,  quam 
aliquid  producitur. 
Lnp:s  ab       Coutra,    aGtomum  ut  sic,  ost  for- 

fclerno  si 

essei.anes- malitor  necesse  esse  :  sed  necesse 

set  necesse 

esse.  esse  ut  tale,  non  dependet;  (M^gonec 
essentia  in  esse  intelli^ihili  ab  ali- 
quo  dependet.  Probatio  anteceden- 
tis  :  onnie  ossc  in  quocumqne  f2(>n(^- 
re  erit  formaliter  necessarium  \c\ 
possibile;  sed  lapis  in  tali  esse  non 
est  possibile,  quia  talehabet  prius 
non  csse,qn[\m,esse  quia  habet  de  se 
non  essc,  etunuinquod({ue  prius  liabet 
quod  in  se  habet,  quam  quod  haliet 
exalio  ;  er<>'o  est  necesse.  Hpec  est 
demonstratio  probans  quodcreatu- 
rae  non  potuerunt  esse  ab  feterno. 

Ad  secundum  dicitur,  quodessen- 
tia  divina  non  est  nata  perfecte 
subsistere,  nisi  in  personis  divinis 
et  suppositis  su?e  naturff'.  Et  cum 
dicis,  est  prius  personis  productis, 
verum  est,  prioritato  orig-inis  et 
non  prioritate  simplicitatis,  quia 
ha^c  prioritas  non  est  prioritas 
simpliciter  ;  et  ideo  non  prohibet 
eamdem  esse  necessitatem  omni- 
bus  personis  et  ipsi  essentife,  licet 
necessitas  intellifi'atur  prins  ori.ai- 
ne  in  essentia  quam  in  j^ersonis. 

Ad  primum  dicitur,  quod  posito 
tali  casu  sequitur  aliud  impossil>i- 
le,  scilicet  quod  nullnm  verum  est 
ita  necessarinm,  qnin  posito  ali- 
qno  casu  destruatur. 

Contra,  omne  quod  est  in  Patre 
est  a  se,  et  neccsse  esse  :  intelliire- 
rc  lapidem  est  in  Patre;  ergo  est 


necesse  :  sed  omne  tale  est  prius 
aliquo  modo  illo,  quod  est  ab  alio ; 
ergo  personff'.  producta?  ab  alio 
ernnt  postcrius  lapide  in  esse  intel- 
ligibili,  quod  est  contra  responsio- 
nem  ad  primnm  argumentum. 

Contra  responsionem  ad  tertium  7. 
argumentnm,  qnando  aliquid  est 
commune  aliquibus,  et  prius  est 
illis  quibus  est  commune,  et  omne 
commune  est  prius  distinctis,  qu?p 
conseqnuntur  illnd  commune;  ta- 
lis  est  essentia  divina  ;  ergo,  etc. 

Ad  primnm  :  cumdicitur,  oinno  Ad  arsu 
esse  a  se  pra^codit  esse  ab  aho,  dico  staiimposi 
qnod  snnt  quatnor  termini,  quid- 
quid  est  a  se  prins  oinni  eo,  quod 
est  ab  alio;  esse  intelligibile  est  a 
se,  hsec  est  falsa,  quia  tale  esse  est 
abalioctiam  causaliter. 

Cum  probas,  intelUgerc  Patris  est 
a  se,  verum  est,  {\\\0(\  inieUigcreVfx- 
tris  intrinsecnm  non  connotando 
extrinsecum  est  a  se,  hfec  est  for- 
ma  argumenti. 

Ad  rationem  dico,  quod  Tater  ^^  1,^^,  ^^ 
liabet  a  se  iniellirfere  lai^idis,  sed  or- J-^j!}-  '^J 
do  natnrfp  est  prius  sine  contradic-  r'''"'^  "''n'- 

'  ne   possit 

tiono  esse  sine  posteriori,   et  hoc  ««se  sino 

posterioi'1. 

ex  ratione  prioris,  licet  sit  contra- 
dictio  ex  parte  posteriornm.  Istud 
patet  5.  Melap/i.  vap.  de  Priori  :  sed 
ordo  originis  est  esse  aliquid  ab 
alio,  et  isto  ordine  non  potest  esse 
prius  sine  posteriori  sine  contra- 
dictione,  quia  in  piMori  potest  esso 
completns  totus  ordo  originis,  et 
j)rins  et  postcrius  origino  possunt 
esse  in  eodem  signo  natur?e,  com- 
l^arando  intellectnm  divinum,  et 
voluntatem  divinam  respectn  ob- 
jecti  extrinseci,  et  prius  natura. 

Unde    nna    i^ersona   est    ct   alia       g 
comi)lete  in  nno   scilicet   instanti 


coi.L.vno  xxxi. 


'2iO 


naturno  :  (junndo  conipai^atur  intel- 
loctus  et  voluntas  ad  ununi  objec- 
tum,  in  primo  signo  naturge  intel- 
lectus  habet  objectum  ad.Tquatum 
pr?esens  memori?e,  et  in  illo  signo 
potest  producere  productum  sibi 
ada^quatum;  hoc  autem  est  ])erso- 
na  Filii  intinita,  quia  ad?equata  po- 
tenti?e  producentis  inlinit?e,  et  in 
ilio  primo  signo  natura»  communi- 
catur  natura  et  voluntas,  quw  in 
duobus  est  principium  sufticiens 
productivum  amoiis  intiniti,  scili- 
cet  Spiritus  sancti ;  et  ideo  nihil 
aliud,  prseter  essentiam  et  intelli- 
gibile,  nisi  tres  personse  in  illo  pri- 
mo  instanti  natur.-ie  essent  produc- 
tco.  Hac  origine  posita  i)er  intel- 
lectum,  in  primo  instanti  naturfe, 
comparatur  intellectus  et  volun- 
tas  ad  alia  in  secundo  instanti  nn- 
tur?e,  in  (^uo  est  idem  ordo  oi'igi- 
nis  in  personis,  (jui  fuit  prius  in 
primo  instanti  naturje,  quia  in  illo 
secundo  instanti  natura^  l^ater  ha- 
bet  a  se  intellectionem  lapidis,  et 
Filius  a  Patre,  et  SpiHtus  sanctus 

Nou  omne 

quod  estaab  utroquc ;   tunc  quidquid  est  in 

se,  prius 

est  omni  Patrc  ost  a  so,  coiiiparando  ad  m- 

quoJ  est  ab  ,     .  ,  .  .  . 

aiio.  trinseca,  non  tamen  m  primo  ms- 
tanti  naturse  est  prius,  quam  quod 
est  ab  alio  in  eodem  instanti  natu- 
rse,  et  ideo  prius  Pater  intelligit 
essentiam  quam  Filius. 
9-  Unde  primus  ordo,  scilicet  origi- 

nis  est  in  priino  signo  natur?e,  et 
ideo  si  nihil  aliud  esset  intelligibi- 
le,  nisi  intrinsecum  Beo,  nulla  per- 
fectio  tolleretur  a  personis  :  non 
autem  intelligentia  Patris  produ- 
cit  aliquid  in  Filio,  quoe  producit 
intrinseca  in  tali  esse,  sed  producit 
in  Filio  essentiam,  (^ua  Fiiius  ha- 
bet  posse  intelligere,    et  ideo  con. 


comitatur  intellectionem  eorum, 
([ure  dicuntur  ])er  intelligentiam. 
Similiter  in  instanti  naturcT  pro-    Creaiurre 


ducitur  lapis  in  m^'  intelligibili  a  moria  uei' 
memoria  paterna,  ut  est  in  memo- '''1,'^Viltia.' 
ria,  quia  nihil  liabet  in  memoria, 
nisi  essentiam  et  essentialia,  sed 
tantum  est  in  intelligentia.  Si 
eniin  hnpis  in  tali  esse  esset  a  ine- 
moria,  cum  a  memoria  sit  actus  in- 
telligendi  secundus,  sequitur  quod 
intellectus  divinus  vilesceret,  (]uia 
reduceretur  ad  actum  aliquem  per 
alia  a  s(>  :  unde  non  est  res  in  csse 
intelligibili  j^rius,  quam  in  cssc  in- 
tellecto  in  tali  esse  sit  a  memoria, 
cum  meinoria  sit  actus,  cujus  vir- 
tute  liabetur  actus  intelligendi  se- 
cundus,  et  sequitur  quod  intellec- 
tus  divinus  producit  per  actum  in- 
telligentia3  in  omnibus  personis  in 
secundo  instanti  natune,  ut  poten- 
ta  propinqua,  lapidem  in  esse  intel- 
ligibili. 

SGHOLIUM. 


Contra  resolutioneiu  personas  priiis  proilu- 
ci,  quani  creaturas  in  esseintelligibili,  addu- 
citquinqae  rationes,  quas  variis  solutionibus 
et  replicis  amplificat,  nihil  intactum  relin- 
quens  quod  humano  ingenio  (ut  videtur;  in- 
dagari  potuit.  Rationes  earamque  solutionos, 
etsi  satis  clarie  non  sint,  declarare  non  ag- 
gredior,  quia  adeo  profundcu  sunt,  ut  paueis 
parum  proficerem,  neque  iusius  agere,  ins- 
titutum  permittit,  non  enira  commentatorem 
ago. 

Contra,  non  tantum  essentia 
Patris  continet  virtualiter  cujus- 
libet  essentise  perfectionem,  sed 
etiam  perfectionesattributales  om- 
nes,  (]uia  essentia  ut  in  Patre  in 
primo  signo  originis,  est  abyssus 
omnium  perfectionum  divinarum; 
sed    prius    absque    contradictione 


10. 


270 


DOCrOKIS  SUBTIUS 


Pu  iclierri- 

iiite   ratio- 

ues. 


11. 

A(l  arguin. 


potest  esse  siiu;  posteriori ;  ergo, 
etc. 

Item,  prius  natura  est  essentia 
ipsis  rationibus  attributalibus;  er- 
go  in  primo  instanti  nnturae,  qua 
completur  totus  ordo  originis,  non 
communicatur  essentia  Filio  ut 
abyssus  omnium,  et  tunc  nulbi 
pcrfectio  attributalis  communica- 
retur  Filio  a  Patre. 

Item,  quod  Anselmus  de  con- 
cord.  dicit,  quod  in  divinis  non  est 
prioritas. 

Item,  intellectio  lapidis,  quodha- 
bet  esse  a  Deo  in  primo  instanti  na- 
turse,  probatio  :  quia  per  Hila- 
.  rium,  omne  quod  esl  in  Filio  est  nation, 
velhahel  nasci ;  ergo  cum  Filius  pro- 
ducitur  per  modum  intelli^^endi,  et 
ut  Verbum,  omne  quod  intelligi- 
tur,  prius  intelligitur  simplici  in- 
telligentia  saltem;  ergo  prius  in- 
telliguntur  idese,  et  rationes  om- 
nium  factibilium. 

Item,  quando  potentia  adaequa- 
tur  objecto,  secundum  id  quo  adjie- 
quatur,  neutrum  prsecedit  aliud ; 
crgo  si  in  primo  instanti,  quo  in- 
tellectus  intelligit  essentiam,  est 
infmita)  intelligibilitatis,  essentia 
repra?sentabit  infinita,  quia  est  in- 
linitae  intelligibilitatis,  et  ita  re- 
praesentabit  omnia  factibilia,  et 
primo  non  fabricabit  alias  ratio- 
nes,  quia  quanta  intcUectus  potest 
intelligere,  tanta  ol)jectum  potest 
rcpraesentare  in  primo  instanti. 

Ad  primum,  cum  dicitur  quod 
essentiam  esse  intelligibilem,  lapi- 
de  non  existente  intelligibili,  inclu- 
dit  contradictionem  a  parte  essen- 
ticT  ;  ergo,  etc.  potest  conccdi  con- 
sequens,  vel  negari  consequentia  : 
nam   posterius  natura   est  depen- 


dens,  sed  identice  idem  alii  non  de- 
pendet  ab  eo,  lapis  in  esse  intelligi- 
bili  dependet,  non  autem  aliquid 
idem  essentia^  divinse. 

Ad  secundum  dico,  quod  Ansel- 
mus  loquitur  de  primitate  naturae. 
Fnde  ponit  exemplum,  quodmate- 
ria  est  prior  forma,  quia  in  poten- 
tia  et  est  perfectibilis,  et  movetur 
ad  actum  :  noii.  autem  est  sic  ibi 
])rimitas  praecedens  aliquid  per 
mutationem  ad  actum,  sicut  loqui- 
tur  Aristoteles  de  illa,  secundum 
quod  prioritas,  qua?  sine  contra- 
dictione  esset  sine  posteriori ;  illa 
est  prioritas  ad  secundum,  aliter 
non  esset  secundum  objectum  se- 
cundum  illud,cum  in  tota  intelligi- 
bilitate  dependet  a  primo,  primum 
in  nuUo  dependet  ab  isto.  Ad  aliud 
dico,  quod  Filius  non  nascitur  per 
intellif/ere,  sed  per  dicere,  quod  est 
expi'imere  de  notitia  habituali  per- 
fecta  illius,  quod  habetur  actu  pri- 
mo,  quia  exprimei-e  est  memoria?, 
non  intelligentise,  actu  intelligen- 
di  non  producit  Verbum,  sed  actu 
dicendi,  qui  praesuppponit  cognos- 
cibile,  scilicct  essentiam. 

Contra,  nihil  concipit  Pater  nisi 
cognitum.  Respondeo,  quod  si  ca- 
peretur  concipere  pro  parere,  sic  est 
falsum,  quia  si  sic,  nihil  concipe- 
ret,  nisi  cognitum;  sic  Pater  prius 
inlelligeret  Verbum,  quam  conci- 
peretVerbum,  et  si  nosceret  lapi- 
dem  prius,  de  notitia  lapidis  pro- 
duceret  \*erbum,  quia  essentia 
seque  repr<Tsentaret  Verbum.  Un- 
de  \'erbum  concipitur  non  de  cog- 
nito  verbo,  nec  de  lapide,  nec  de  es- 
sentia  ut  cognita,  sic  a  Patre. 

Contrn.  si  Pater  non  conciperet 
cssentiam,  non  conciperet   essen- 


12. 


COLLA.TIO  XXXI. 


271 


tiam  Verbo.  Priiis  enim  ost  sic  no- 
titia,  quaintelligitessentiam  quam 
notitia  cxpressiva,  quse  concipit 
aliquid  de  essentia  :  non  enim  con- 
ciperet  essentiam,  ut  communican- 
do  eam  concepto,  nisi  i^rius  intel- 
ligeret  essentiam  simplici  notitia; 


voce  producta,  quia  sunt  alia  es- 
sentialiter  a  Deo  ;  ideo  non  prius 
pater  novit  alia  a  se,  quam  produ- 
cit  sibi  simile  in  natura  univoce, 
cui  communicat  virtutem  produ- 
cendi  omnia  alia  aequivoce,  et  ideo 
principium  in  operando;  sed  qua3 


ergo  cum  communicat  Filio  omnia     aequivoce  exprimuntur  ab  illo  prin- 


intelligibilia,  et  rationes  omnium 
factibilium,  pars  eaintelligit;  ergo 
cum  communicat  intellectionem 
omnium,  prius  omnia  intelligit. 
t:,,  Respondeo,  prioritas  qu8e  est  Pa- 
'pdTsibUer^^^i^'  intelligendo  essentiam,  ad  ip- 
Pater  non  gm^  Patrcm  iu  producendo  Filium, 

ntellif^eret  i 

pssentiam  sciUcet  iutellectus  actualis  essen- 

iniduceret 

Fiiium.    tise,  non  est  ratio  principii  produc- 


14. 


ude  1 .  d 
2.  q7. 
n.  22. 


tivi,  sed  in  proposito  non  est  prin- 
cipium.  Tunc  dico,  quod  inessentia 
tantum  est  ratio  formalis  respectu 
productionis  :  si  per  impossibile 
Pater  prius  non  intelligeret,  ni- 
liilominus  produceret  Filiuni;  sed 
quod  est  principium  operandi,  sive 
habendi  actum  in  se,  et  principium 
producendi,  prius  est  principium 
operandi  quam  producendi  ••  essen- 
tia  autem  est  primum  objectum 
Patris  perficiens  Patrem  in  operan- 
do  et  producendo  et  primo  perficit 
Patrem  in  operando  quam  in  pro- 
ducendo;  non  tamen  ista  est  ratio 
producendi,  sed  Pater  liabet  es- 
sentiam  praesentem  memoriae,  et 
communicat  eam  Filio,  quse  ut 
in  Filio  est  ratio  ita  perfecte  re- 
pra3sentandi  Filio,  sicut  Patri  la- 
pidem  in  quocumque  esse,  et  alia 
qua3    non    sunt    perficientia,    sed 


cipio,  ideo  non  prsecedunt  illam 
productionem,  quia  Pater  produ- 
cit  univoce. 

Contra,  sicut  in  Patre  est  essen- 
tia   primum  objectum,  idealia  se- 
cundum,  ita  in  Filio,  sed  licet  se- 
cundaria  objecta  non  sint  perfecti- 
va  Patris,  tamen  essentia  vere,  et  Anessentia 
actualiter  et  perfectissime  conti- Sigi  pos- 
net   illa ;  igitur  essentia,   ut  pri-  '''leUectir 
mum  objectum  non  perfectissime  Jt'eaiibus. 
intelligitur,  nisi  illa  intelligantur. 

Item,  idealia  secundum  esse  idea- 
bile  sunt  asterna;  ergo  primo  intel- 
lectu,  et  sic  perticiunt  intellectum 
divinum  Patris. 

Item,  contra  dicta  in  priori,  an- 
te  productionem  Filii,  quando  Pa- 
ter  intelligit  essentiam,  essentia 
est  ratio  reprsesentandi  et  expri- 
mondi  se,  non  ante  gignitionem 
^'erbi;  ergo  cum  gignit  Pater,  alia 
intelligit  quse  non  ante;  ergo  Pater 
aliquid  acquirit  pergignitionem. 

Item,  ex  dictis  erunt  plura  ver-  dehoc  i 
ba  in  divinis,  quia  essentia  divinaan^'^ 
prius  communicat  se  sub  ratione 
univoca,  quam  sequivoca  :  sed  es- 
sentia  ut  in  Patre  est  ratio  com- 
municandi   se,    et  ita    producendi 


d.  2.  q.7. 


Verbum ;  ergo  a  simili  in  Filio 
quando  aliquid  potest  esse  princi-  erit  ratio  communicandi  se  et  pro- 
pium  producendi  univoce  et  alia  ducendi  Verbum,  et  similiter  in 
a^quivoce,  prius  producit  se  in  si-  Spiritu  sancto,  et  sic  multa  verba. 
mili  univoce,  quam  alia  sequivoce;  Item,  voluntas  antequam  com- 
alia  producta  extrinsecesuntsequi.     municatur  Filio,  non  est   princi-    Quaresa- 


1 


rr2 


DOCTOUIS  SUliliLlS 


pieniia  noa  piiini  proximiiiii  productioiiis  Spi- 

TuaTiout  ritiis  sancti  :  nt  autem  communi- 

essentm.   ^^^^^^^  y[\[Q^  est  ppincipium  produc- 

tivum;  ergo  si  sola  sit  principium 
productivum,  et  operandi  et  pro- 
ducendi,  scilicet  Filium  cum  intel- 
lectu,  et  non  rntiones  attributales, 
ut  sapientia,  bonitas  :  iU?e  ratio- 
nes  attributales  in  Filio  erunt  ra- 
tiones  producendi  aliam  perso- 
nam,  scilicet  sapientiam  existen- 
tem.  Hic  dicitur,  quod  sapientia 
non  est  principium  productivum 
sicut  essentia. 

Contra,  quod  sit  activum  non 
sicut  potentia,  sed  sicut  objectum; 
ergo  vel  erit  principium  producen- 
di,  sive  communicandi  sapientiam 
in  Filio,  vel  liabebit  Filius  sapien- 
tiam  per  generationem  ?equivo- 
cam,  vel  per  alterationem  sequen- 

tem. 

Item,  iniclli(/(.'re  Patris  respectu 
essenticT,  et  respectu  lapidis  non 
ditlerunt  essentialiter,  (^uia  sunt 
unus  et  idem  actus. 

Ad  primum  dicitur,  quod  ol)jec- 
tum  communicari  prresupponit  ip- 
sum  cognosci,  ({uia  cognitum  est 
principium  perfectivum  intellec- 
tus,  non  quod  est  ratio  producen- 
di ;  sic  autem  objectum  secunda- 
rium  non  est  pertectivum  intellec- 

tUS. 

Ad    i^robationem,    dico   ([uod    in 
primo  instanti  tres  personre  cog- 
noscunt  essentiam,  non  aliud. 
Cum  dicis  non  aHiue  perfecte. 
ic.  Dicoquodnoncognoscunturalia, 

nisi  quia  tantum  sunt  in  primo  ob- 
jecto,  et  prius  perfecte  cognoscunt 
intensive  primum  objectum.  licet 
niiiil  aliud  cognoscatur  ab  eo. 
Exemplum,    principium  in   cogni- 


tione  delinitiva  est  ex  terminis, 
licet  nunquam  aliqua  conclusio 
cognoscatur  ex  cognitione  defini- 
tiva  extremorum,  tamen  cognitio 
ejus  virtualiter  continet  cognitio- 
nem  omnium  conclusionum,  et  ex- 
tensive  quasi  in  potentia;  sed  nos- 
cere  principium  definitive,  quod 
virtualiter  continet  conclusiones, 
est  noscere  principium  tantum  et 
non  conclusiones,  nisi  potentiali- 
tei',  quia  potest  esse  causa  earum- 
sicut  lapis  cognitus  in  essentia  Dei 
virtualiter  estcognitioDei  tantum 
et  essenti?e  et  non  lapidis,  nisi  po- 
tentialiter,  et  ita  potest  iiaberi  per- 
fectissima  ratio  essentise,  et  cog- 
nitio  intensive,  etsi  nunquam  lapis 
cognosceretur ;  sic  igitui' Deus  in 
primo  instanti  naturcO  cognosci- 
tur,  lapis  in  secundo. 

Contra,  objectum  i)i'imum  fuit 
perfectissime  cognitum;  ergo;  etc. 

Responsio,  verum  est  intensive,. 
lapis  non  liabet  csse  perfectissime 
cogniti. 

Ad  aliud  dico,  quod  quando  est 
aliqua  causa  etiectuum  ordinato- 
rum,  et  neuter  etfectuum  producit 
alium,  prius  causa  producit  unum 
etfectum  quam  alium,  sedtunccau- 
sa  non  est  potentia  proximaet  pro- 
pinqua  aj^i^licabilis  ad  actum  secun- 
dum,  nisi  ut  subest  actui  priori 
ut  anima  ad  velle  et  intelligerc;  nou 
tamen  liabet  causalitatem  per  ac- 
tum  secundum,  nec  ab  effectu  pos- 
t(M'iori  essentia  est  principium 
communicandi  s(^  univocepersonis 
divinis,  et  est  principium  commu- 
nicandi  se  cPquivoce  creaturis, 
([uas  babet  in  se  virtualiter  ;  illcc 
communicationes  sunt  ordinatoe 
repectu  ejusdem  principii,  et  non 


coLL.vno  XXXI r. 


273 


Causa    existit  in  actn  rospoctii  postcrioris, 

iffectuum        ...  • .  1  •        •  L 

ordinato-  Hisi  pnus  sit  siil)  priori  ;  non  ta- 

»tesu°"  mcn  ncquiritiir  sibi  causalitas  pcr 

oleTecun-  ill'^^^  scd  qiiasi  tollitur  impcdimcn- 

•J"'"-     tiim,    non  tamcn  dafciir    actiialitas 

alia  in  csscnfcia.  Undc  non  potcst 

causarc  lapidem  inesse  intelligibili, 

nisi   producto  Filio,   et   producto 

Filio  potcst,  non  quia  hoc  accipit 

ab  co,  scd  producfco  Filio  tollitur 

impcdimcnt'im,    scilicct    potcntia 

propinqna  ad  productioncm. 

COLLATIO  XXXIL 

Ut.rum  ad  inlellcclionem,  qiia  Deus  in- 
telligit  lapidcm  et  asinum,  prceexigan- 
tur  rcspectns  divcrsi  et  rationcsdivcrsa''! 

Alcns.  l.p.  q.  23.  m.  4.  D.  Thom.  1.  /;.  q.  44.  art, 
0.  et  7.  \b.  perlotum.  D.  Bon.  l,d.S3.art.l' 
d.  1.  Rich.  d.  1').  art  2.  q.  1.  Ilenr.  qnodtib.  q' 
3.  Scot.  1.  d.  35  q.  1.  et  alii  ibi. 

t 

1.  Quodsic;  quia  idcm  mancns  idcm 

omnino,  non  potcst  essc  ratio 
cognosccndi  divcrsa,  quia  tunc 
eodem  modo  sc  habcret  ad  idcm, 
efc  divcrsa ;  sed  cssentia  divina, 
ut  primum  objcctum  infcellccfcus 
Dci,  cst  unum  scilicet  esscntia 
divina  omnino,  ct  codcm  modo 
se  habcns  ;  crgo  non  est  sccundum 
se  ratio  cognoscendi  distincta,  ut 
distincta. 

Contra,  Dionvsius  dc  Div.  nom. 
cap.  2.  Dcus  pcr  speciem  omnia 
contcmplnns,  vcl  sub  una  cssc  cir- 
cumstnnfcia  omnia  contempLans  ; 
crgo  per  unam  prwsui^positam  om- 
nia  cognoscit. 

Itcm,  quod  postcrius  cst  in  es- 
sendo  est  postcrius  in  cognosccn- 
do;  sed  istc  rcspectus  esfc  pos- 
tcrius  in  csscndo,  subjccto,  quia 
sc(|uitur  extrema;  ergo  est  poste- 

Tom.    V. 


rius  in  me  cognito;  ergo  non   csfc 
ratio  cognoscendi  prius. 

Ad  quncstionem  dicitur,  quod 
respcctus  rafcionis  prneccdit  in  es- 
scntia  determinans  ipsaui  in  co- 
gnosccndo  illud,  cujns  csfc  rcspcc- 
tus.  Et  hoc  probafcur  ratione  sic, 
universalitcr  cst  verum  tam  in  a- 
gente  nafcurali  quam  in  artiliciali, 
quod  agens  agifc  disfcincta  per  dis- 
tincfcas  rationes.  Hoc  idcm  dicit 
Commenfcator  de  Div.  nnn.  cap.  0. 

Ad  primum  argumcntum  in  op- 
positum  dicitur,  quod  Dcus  cst  om- 
nia  contcmplans  perunam  causam 
rcalem,  scilicet  essentiam,  sed  di- 
versam  sccundum  rationem,  quia 
determinatur  sccundum  diversos 
respectus. 

Adsecundum  argumcntum  dici- 
tur,  quod  minor  cst  falsa  dc  res- 
pcctu  rationis, 'quia  ille  non  sc- 
quiturextrcma,  nec  tcrminos,  quia 
in  csse  cognito  est  prius  suo  objcc- 
to. 

Contra,  si  nliquod  cndit  mcdium 
intcr  potentiam  cognoscendi  et 
ipsum  objcctum,  prins  fcrtur  po- 
tentia  per  actum  suum  cognoscen- 
di  super  iUnd  quod  prnosentatur  per 
illud  medium  quam  supcr  illud  ob- 
jectum  :  si  igitur  rcspcctus  rci 
prsecedit  suum  objcctum  in  me  co- 
gnito,  qufcro  per  quid  cognoscit 
rcspccfcus  illos;  si  per  se,  ergo  ea- 
dcm  rationc  prius  infc(dligit  ista, 
quorum  sunfc  respectus  isti.  Si  per 
alios  rcsi)ccfcus,  erit  qu<Tstio  de  il- 
lis  respectibus  quomodo  cognos- 
cat;  ergo  erit  processus  ininfin  i- 
tum;  vclopoi'tet  diccrc,  quodessen- 
tia  diviua  sinc  aliquo  respectu 
.prou-  cst  illimifcata  ex  s(^  ad  homi- 

18 


274 


DOCTORIS  SUBTILIS 


nem'  ct  asinum  indistincte,  sit 
ratio  cog'noscendi  ista. 

Item,  quod  causatur  per  actum 
rationis  non  est  aliquid  reale;  sed 
isto  respectus  causatur  pcr  actum 
rationis;  igitur  isti  respectus,  qui 
dicuntur  determinare  intellectum 
divinum,  vel  objectum  ad  cognos- 
cendum  diversa,  quae  non  sunt 
nisi  respectus  rationis,  non  pos- 
sunt  esse  ratio  producendi  aliud 
rcale,  sed  inteUn/ere  Dei  respectu 
distinctorum  estactus  realis;  ergo 
non  causatur  ab  istis  respectibus 
rationis,  quia  magis  debetens  esse 
causa,  vel  illud  quod  habet  ratio- 
nem  caus?e  quam  effectus,  vel 
illud,  quodhabetrationemeffectus. 
3  Item,    omnis    relatio    sequitur 

suum  fundamentum;  fundamentum 
vel  ratio  fundandi  sequitur  rem, 
qure  dicitur  fundamentum  ;  ergo 
si  relatio  scquitur  ipsam  rem  in 
qua  fundatur;  ergo  isti  respectus 
rationis  non  sunt  ratio  cognoscen- 
di  istas  distinctas  res,  uthominem 
et  asinum. 

Ad  primum  dicitur  ,  quod  ma- 
jor  est  falsa,  quando  utrumque, 
scilicet  tam  potentia  quam  objec- 
tum  est  indeterminatum  :  sic  est  in 
proposito,  quia  essentia  de  se  est 
illimitata  adcognitionem  illius  vel 
illius,  et  determinatur  per  relatio- 
nem  rationis. 

Contra,  inlinitum  non  determi- 

naturnisiper  intinitum;    istre  ra- 

tioncs  non  sunt  infmitre;  ergo  non 

determinant  essentiam. 

Quod  una     Contra  ista  simulet,  contra  posi- 

t?»repr^- tionem;  si  medium  limitatum  ad  A 

''"iua!""' potest  esse  ratio  distincte  cognos- 

cendi  A,  et   medium  limitntum  ad 

A,  B,  C,  potest  esse  medium  co- 


gnoscendi  A,  B,  C,  sine  determina- 
tione  aliqua  ex  se  potest  esse  me- 
dium  cognoscendi  .4,  B,  C\  ergo  et 
medium  infinitum  exsepotest  se  so- 
lo,  sinealiadeterminatione  ex  par- 
te  sui,  esse  ratio  cognoscendi  infi- 
nita ;  talis  est  essentia  divina;  ergo. 
Probatioconsequentiaemedioillimi- 
tato  perhoc,  quodponiturillimita- 
tum  ad/l,  et  B,  nihil  tollitur  ab  eo 
quod  est  perfectionis,  medio  limi- 
tato  tantum  ad  A,  si  additur  sibi 
perfectio,  inquantum  est  illimita- 
tum  ad  /1,  et  5.  Probatio  aliter,  J\i'"'' 
species  albi  est  medium  distincte 
cognoscendi  album,  et  si  sibi  esset 
concreata  species  odorum,  posset 
simul  esse  ratioillimitata  cognos- 
cendi  album  distincte  et  odorabile, 
et  hoc  simul  est  probatio  conse- 
quentiae  et  antecedentis. 

Item,  essentia  divina,  ut  est  sub  4, 
relatione  rationis  comparata  per 
intellectum  ad  lapidem;  aut  cst 
finita,  aut  infinita  :  si  finita  si- 
ne  aliqua  determinatione,  vel  re- 
latione,  vel  ratione  determinante 
ex  parte  sui  est  determinata, 
et  similiter  illa  relatio  cst  mu- 
tabilis,  etnon  essentia  divina,  quia 
ipsa  est  de  se  formaliter  inflnita. 
Si  autem  infinita,  cum  respcctus 
hominis  non  sit  talis,  nihil  facit 
ad  intcllectionem  cujuscumque. 

Item,  quod  alia  sit  relatio  rc- 
pra>scntativa,  vel  ratio  intcUigcn- 
di  aliquod  objectum,  et  quod  in- 
tellectus  non  potest  in  tale  ob- 
jectum  de  se,  lioc  est  dicere  simul 
conh\adictoria,  sive  conclusio  sit 
vera,sive  falsa,  noncuro.  Istnm  vul- 
tis  infcrre  ponendo  essentiam  esse 
rationem  repriesentaudi  intellec- 
tui  divino  omnia  intelligibilia,   et 


G0LL.4TI0  XXXII.  075 

tamcn  qnod  non  possit  in  ea  intcl-  ejus  absolutam,  ratio  repraesentan- 

lectus  divinus  ferri  sine  talibus  rc-  di  aliud,  nec  ista  relatio  similitudi- 

lationibus  rationis.  nis   communicatur  cum  ista  qua- 

Ad  primum  de  medio  limitato  ct  litate,  nec  sic  est  ratio  reprfesen- 

illimitato,  dico  quod  noc  medium,  tandialiquid.  Primo,  quia  non  est    Nonest 

•^  1  '    X  major  uni- 

nec    limitatum,    nec    illimitatum  maior  unitas  in  etrectu,  quam  sit*'^^^"®^- 

T         , .  .  .'  .  tii  qaam  in 

est    ratio    cognoscendi    alia,    in-  unitas  in  causa;  ergo  actionis  per  ^ausa,  non 

,  ,  ,  .  •  .    .         ,  sumitur  ut 

quantum   secundum    suam    ratio-  sc  unius  est  tantum  una  causapcr   cenum. 

nem      absolutam    considerantur;  se;  sed  relatio  rationis  cum  essen- 

sed  inquantum    tale  medium  est,  tia  divina,  vel  quacumque  essentia 

vel  relatio,  vel  determinatum  per  absoluta,  nonest  per  sealiquidu- 

relationes,  potest  esse  ratio  reprce-  num ;  ergo  non  sunt  ratio  unius  in- 

sentandi  diversa  ;   et  ita  essentia  tellectionis  :  er^o  vel  est  essentia 

divina,  inquantumsecundum  se  ab-  divina,  vel  relatio  tantum  .-  sed  non 

solute  consideratur,  non  est  ratio  potest  esse  relatio  tantum,    quia 

cognoscendi  aliud,quiaimpossibile  relatio  non  est  causa  actus  realis, 

est  aliquid  reprsesentare  aliud,  nisi  sicut  intellectionis  :  relatio  etiam 

ipsum  sit  similitudo  alterius,  vel  nec  est  principium,  noc  terminus 

includens  ejus    similitudinem  ;  et  alicujus  actionis  absolutse.  Minor    Reiatio 

isto  modo  conceditur  consequen-  patet,  quia  non  est  per  se  unum  noiuacu 

tiam  esse  bonam,  sed   antecedens  cum  alio,  quia  non  habet  esse   ex    unum 

est  falsum  secundum  se  sumptum  eisdem  principiis,  si  sit  principia-  ^'™aif.'° 

absolute,  et  sine  respectu.  tum;  vel  si  non  sit  principiatum, 

Contraillud :  si  nihilest  ratiodis-  adliuc   erit    illud,   quo  erit  unum 

tincte  cognoscendi  nisi  per   rela-  principium  ;  sed  iste  respectus  ra- 

tionem    divinam;    ergo     essentia  tionisnon  est  exprincipiis  rei,  ut 

divina  non  erit  ratio  cognoscendi  essenti<T,  quia   tunc  esset  relatio 

se  sine  respectu;  igitur  et  in  visio-  rationis;  vcl  si  secundum  tonotur, 

nc  essentia  repra^sentat  se  intel-  saltem  csscntia  divina  est  ut  prin- 

lectui  Patris,  vel  alicujus  alterius  .cipiata,  rolatio  autem  omnis,  qu£e 

persona?   mediante  rclatione  ;  sed  tantum  est  rationis,  causatur  per 

non     mediante     relatione   ratio-  intcllectum. 

nis,  quia  ista  relatio  prsecedit  om-        Ad  primumistorumdicitur,  quod      6. 

nem  actum  intellectus,  et  est  ratib  essentia  intellecta  a  Patre,  non  re- 

intelligcndi,  sed  mediante  relatione  quirit  se  exparte  intelligibilitatis 

reali;  ergo  in  una  persona  intelli-  ut  rationem  intoUigendi;  sed  ipsa 

genteessentiamerunt  duce  rclatio-  intclligitur  ab  intcllcctu,  ut  objec- 

nes  reales,hoc  est  falsum.  tum  ejus,  primo  primum,  ot  non  ut 

Item,   si  rolatio  similitudinisde-  secundarium.  Unde  quia  superius 

torminat  essentiam,  cum  qualitas  dicitur,  quodimpossibileestaliquid 

in  oculout  albodo,  dicatursimilitu-  reprsescntaro  aliud,nisi  sit  simili- 

do  alterius  albedinis,  non  quia  est  tudo  ejus,  vel  includens  similitudi- 

relatio,  sedquia  qualitas  absoluta,  ncm  ejus,  vel  relationem  rationis, 

ipsa  de  se  erit  secundum  rationem  hoc  intelligebatur  de  objecto  secun- 


270 


DOCTORiS  SUBTILIS 


Reprasen- 
tans  ex- 
cellentius 
per  se,  ro- 
prresentat 
Dunus  eK- 
cellens,  et 
quando  ? 


Ralio  qua- 
re  re(jui- 

runtur 
ideffi,  ad 
intelligen- 

da    objecta 
secunda- 

ria,  non  iv\ 
essentiani. 


(lario  quociimque,sed  non  de  primo. 
Unde  impossibile  est  essentiam  di- 
vinam,  ut  secundarium  objectum 
repraesentare  aliqua  distincta,  nisi 
per  relationes  rationis  distinctas 
determinatnr  ab  intellectu. 

Contra,  si  aliquid  ex  sesolo  sine 
alia  relatione  rationis  potest  esse 
ratio  cognoscendi  objectum  excel- 
lentius,  licet  nihil  repraosentet  il- 
lud,  ut  similitudo  ejus;  illud  potest 
ex  se  esse  ratio  sufticiens  cognos- 
cendiquodcumquealiudinferius,  si- 
ne  omni  respectu,  quando  inferius 
includitur  in  suo  superiori  secun- 
dum  totam  intelligibilitatem  sui  ; 
sed  essentia  divina  sesolaest  ratio 
cognoscendi  seipsam  sine  omni  res- 
pectu  secundum  te,  etincluditemi- 
nenter  intidligibilitatem  cujuscum- 
que  objecti  secundarii;  ergo  se  so- 
la  sine  omni  respectu  potest  esse 
medium  cognoscendi  omnia  alia. 

Respondeo  quando  objectum,  est 
extra  intellectum  et  non  est  ipsum, 
requiritur  similitudo  ol)jecti  in  in- 
telligente  objectum,  quando  autem 
objectum  est  prresens,  non  requi- 
ritur  :  sic  est  in  proposito  de  ob- 
jecto  primo  et  secundo,  quod  es- 
sentia  ut  primiim  objectum,  sem- 
piM'  est  ex  se  ratio  cognoscendi  se; 
ut  autem  repra^scntat  alia  qua> 
non  sunt  ipsa,  dcterminatur  simi- 
litudinibus  ipsorum. 

Tunc  ad  formam  argumenti,  i'.i- 
co  quod  prima  consequentia  vera 
est  CrTteris  cxistentibus  npqualibus ; 
sed  quia  objecta  extrinscca,  ut  se- 
cundaria,  non  sunt  per  se  princi- 
pia,  ideo  requiruntureorum  simili- 
tudincs;  objectum  autem  primum, 
ex  quoest  pr.Tsens  semper  intellec- 


tui  paterno,  ex  sesolo  estratio  co- 
gnoscendi  intrinseca,  et  se. 

Gontra,  si  intellectus  prsecise, 
ut  pr^ecedit  intellectionem  objecti 
determinantis  actum  intellectus, 
ex  hoc  solummodo  quod  potentia 
est,  nihil  requirit  circa  objectum 
eminentius,  multo  magis  nec  re- 
quirit  aliquid  circa  quodcumque  a- 
liud  objectum  inferius;  ergo  si  es- 
sentia  non  solum  habet  rationem 
terminantisactum  potentioe,  sed  c- 
tiam  rationem  principii  principia- 
tivi,habetur  propositum.  Probatio 
consequentiae  ;  qu?ecumque  poten- 
tia  se  sola  est  principium  suflicicns 
eliciendi  actum,et  potest  habere 
actum  circa  objec  umeminentissi- 
mum,  potest  circa  quodcumque  in- 
ferius  objectum. 

Dicitur  quod  verum  est,  aliis 
existentibus  sequalibus,  videlicet 
quando  utrumque  intellectui  ?equa- 
liter  est  pi^resens,  qurc  autem  sunt 
principia  secundum  se,  non  requi- 
runt  similitudinem,  sicut  de  aliis 
extrinsecis. 

Contra,  potentia,  qusenon  liabet 
suum  objectum  prcTsens,  ct  potest 
per actum  suum  facere  suum  objec- 
tum  prsesens,  potestse  solaeliccre 
actum.  EMemplum,  si  calor  potest 
se  solo  facere  objectum  sil)i  pra^- 
sens  per  actnm  suum,  potest  se 
solo  elicere  actum  calefactionis  ; 
sod  si  intellectus  divinus  ex  se  solo 
facit  omnia  objecta  pr?nsentia;  cr- 
go  se  solo  intelligit;  (>rgo  sinc  tali- 
bus  respectibus. 

Item,  essentia  divina  sub  ista  rc- 
latione,  aut  est  finita,  aut  infinita:  " 
si  liuita;  igiturest  imitans,  et  non 
imitabilis,  quod  falsum  est.  Si  in- 
iinita,  tunc  non  est  magis  propria 


dii 


COLIATIO  XXXII. 


277 


iini    ad     rcproescntanduin     nnnm  vel  reciperctaliquam  pcrfoctioncm  peripsas, 

quam  aliud.  formaliter  ab  aliquo,  quod  forma- 

Dico  quod  ncc  suh  rationc  fmita,  litcr  non  cst  Dcus. 
nec  infinita,  cst  ratio  repr?esentan-        Dicitur,  quod  intclligit  ut  objcc- 

di  sic   asinum,  scd  ut  dcterminata  ta  non  movcntia  intcUectum,  sed 

respectu  intcllectus  accipitur  sub  intcllectus  de  se  movet    se  ad   in- 


ratione  flnita. 

Contra,  illud,  cujus  est  intcllcc- 
tus  non  intcUigitur,  quod  cst  im- 
possibile,  quia  intcllectuscom[)arat 
aliquid,  utesscntiam  ad  aliud  sub 
alia  rationc,  sul)  qua  intelligit  cam ; 
sed  si  intcUcctus  non  comparat  cs- 
scntiam  ad  aliud,  nisi  ut  in  sc  in- 
tcllecta ;  ergo  intellectus  potest  cx 
sc  utrumquc   cxtrcmum    distinctc 


cognosccre. 


er.tia  ut 
ita  non 
imitabi- 
lis. 


Dfius  iii- 
ligeret 
's  extra 


Item,  si  non  ut  infinita  cst  ratio 
rcprfcscntandi;  crgo  non  ut  imita- 
bilis  est  ratio  rcpr;cscntandi,quod 
falsum  cst,  quia  non  cst  imitabilis 
inquantum  finita,  ct  si  ut  infinita 
erit  dc  sc  ratio  omnium  rcpr<T>s(m- 
tativa. 

Item,  illi  respcctus  rationis  rc- 
proosentantes  essentiam,  intcdligi- 
biles  sunt  ut  objccta,  qufcro  pcr 
quid  intcUiguntur  :  si  pcr  csscn- 
tiam;  crgo  propositum,  quod  cs- 
scntia  dc  sc  sine  aliqua  rclationc 
est  ratio  cognosccndi  alia  ;  si  pcr 
alias  relationcs,  ([urcro  dc  aliis  ra- 
tionibus,  cx  quo  sunt  intelligib  lcs 
per  quidjcognoscnntur?  si  per  cs- 
sentiam,  sicut  prius  ;  si  [)cr  alias, 
processus  in  infinitum.  Nec  [)otcst 
dici,  ([uod  sunt  cognoscil)ilcs  pcr 
se  ipsas,  quia  ([uodcumquc  objec- 
tum  intelligibile  ctiam  minimum, 
natum  est  formare  in  intcllectu 
conceptum  suum,  sicut  in  passo 
approximato.  scd  si  intcUcctus  ('i- 
vinus  intcUigit  infinitas  ndationcs 
pcr  se,  vilcsccrct,  quia  patcrctur, 


tclligcndum  talia  intclligibilia,sive 
cognoscibilia. 

Contra,  aut  intellectus  se  solo 
movct  se  ad  intelligendum  istas 
rclationes  diversas,  aut  esscntia 
sola,  aut  istce  rclationes  solao  mo- 
vent.  Si  istse  relationes  solao  mo- 
vent,  vel  ctiam  partialitcr,  viles- 
cerct  intcllectus  divinus  :  si  es- 
sentia  sola,  habeo  propositum  :  si 
intellectus  solus,  ergo  se  solo  est 
ratio  cognoscendi  distincta,  quod 
cst  prius  negatum. 

Item,  intellectio  lapidis  est  per- 
fectio  simpliciter,  et  per  conse- 
quens  infinita;  sed  rclatio  ratio- 
nis,  qua  per  te  essentia  dctermi- 
natur,  est  finita  et  ens  minutum, 
0.  Mctaph.  ergo  non  potest  esse  ra- 
tio   cognitionis    altcrius    mfiniti. 

SCHOLIUM. 

In  hac  collatione  statim  post  initium  ponit 
opinionem  dicontium  Diuim  nihil  ad  extra 
cognoscere  posse  nisi  per  respectus  superad- 
ditos  essentioe  suse,  seu  ideas,  contra  quam 
disputat,  sed  usque  ad  finem,  omnibus  objec- 
tionibus,  et  replicis  mirabili  subtilitato  res- 
pondet.  Ejus  resolutio,  tales  rcspcctus  mini- 
mo  admittendos  in  Deo,  ut  cognoscat  per  eas 
creaturas  :  et  probat  2.  d.  35.  n.  5.  tribus 
rationibus  claris  et  erflcacibus,  et  aliis  ra- 
tionibus  specialibus  contra  D.  Thom.  ibi  a 
n.  7.  et  ponit  descriptionem  idose,  n.  12.  quod 
sit  ipsa  crealura,  ut  a  Deo  cofjnita,  et  sic 
n.l3.  intelligendum  vult  Augustinuin  dicen- 
tem  nemincm  essc  posse  sapientem  nisi  cognitis 
ideis,  quia  Dcus  non  esset  extensive  inflnite 
sapiens,  si  non  cognosceret  creaturas.  Vide 
eum  d.  38.  n.  2.  et  5,  et  d.  3U.  u.  7.  ubi  pro- 
bat  contra  D.  Bonaveuturam  existentias,  vel 


278 


DOGTORIS  SUBTILIS 


eorum  conditioues  non  posse  sciri  per  iclcas, 
quia  a?que  repPKsentant  possibilia,futura  et 
prsesentia;  Tidendus  etiam  2.  d.  1.  q.  l.n.  12. 
ubi  tria  absurda  refert  ex  ideis  practicis, 
si  in  Deo  ponantur  anle  productioncm  adin- 
tra.  Doctores  alterius  partis,  si  viderent  quae 
gubtilitas  Scoti  hic  pro  eisadinvcnit,  mirum 
in  modum  in  sua  coufirmarentur  sententia. 


COLLATIO   XXXIIL 

Ulrum  i  ntelligi  lapidis  a  Deo  ncccssa- 
rio  concomiteturin  lapidc  aliquod  esse 
realc  extra  inteUeclum  divinum. 

Alens.  1.  p.  p.  23.  m.  4.  art.  D  Bonav.  q.  l.d.  30. 
art.  i.q.likh.  1.  qA  Ihmk.quodlib.S.  q.9.  et 
sum^art-  2.  q.  23.  25.  Vasquez  i.p.d.  70.  Sco- 
lus  1.  d.  36. 

*•  Quod  sic  ;    omni   exemplari  in 

actu    correspondet     exemplatum 

in  actu  ;  sedDeus  esfc  causaexcm- 

plaris  lapidis,  et  hoc  in  actu  ;   ta- 

Arguit    lc  est  reale  ;  ergo.  Minor  patet  de 

crcotiiVcis 

habuisse   se.  Major  probatur  pcr  hoc,  quod 

aba.t«no.  rclativum  requirit  correlativumin 

actu,  exemplar  refertur  ad  exem-- 

pLatum  ;  ergo  exemplar  in  actu  ad 

exempLatum  in  actu. 

Item,  scientia  non  dicitur  rca- 
lis,  nisi  sit  objecti  realis  ;  scienfcia 
Dei  respectu  crcaturarum  est 
maxime  realis,  quia  maximc  ^NIc- 
taphj-sica,  ergo  objectum  scitum 
ab  ipso  est  ens  reale,  quia  quale 
est  ens,  tale  est  esse  ;  nec  potest  di- 
ci,  quod  illud  me  non  est  aliud  ab 
esse  divino,  quia  Deus  cognoscifc 
ea  in  proprio  genere,  efc  sic  habefc 
scientiam  dc  illis,  ufc  sunfc  aliud  a 
se  ;  ergo  liabenfc  csse  reale  nHnd  ab 
essc  divino. 

Contra,  terminus  a  quo  creatio- 
nis  est  omnino  non  ens  :  scd  si  la- 
pis  ante  productionem  liabuit  ali- 
quod  esse  reale.non  fuit  omnino  non 


ens  ;   ergo  non  potuit  produci  per 
creationem,quod  est  inconveniens. 

Item,  per  auctorem  August.  5. 
super  Gen.  loquitur  de  electis  :  Hlos 
ab  ceterno  Deus  apud  se  habuit,  non  in 
sui  natura  qua  nondum  crant,  sed  in  sui 
prwsentia  qua  illos  novit,  acsiessent. 

Dicitur,  quodnon  ;  quia  si  lapis  2. 
intcllcctus  sit  res,  aut  accidens, 
aut  substantia  :  non  substantia, 
quia  cum  illius  sit  propria  ratio 
subsistere,  sequitur  quod  subsis- 
tentia  ejus  fuisset  ab  reterno, 
et  per  consequens  nihil  posset 
Deus  facere  de  novo  ;  si  accidens, 
cum  accidentis  sit  in  esse  subsis- 
tenti,  sequitur  quod  prius;  ergo 
nullo  modo  pra^cessit  crcationem, 
ut  rcs  alia. 

Item,  si  sic,  aut  habet  esse  crea- 
tum,  aut  increatum  :  non  increa- 
tum,  quia  tunc  esset  Deus  :  si  cre- 
atum ;  ergo  totum  secundum  se 
novum. 

Item,August.  ad  Volusianum,  to- 
ta  ratio  facti  est  potcniia  facientis  in  rc- 
bus  mirabiliter  factis ;  ergo  nihilpra}- 
fuit  ejus  quod  producitur. 

Ad  primum  dico,  quod  causse  in  Adn. 
actu,  corrcspondet  effcctus  in  actu;  "'^-J-l, 
vcrum   est  in  actu  intellecto,  sed 
non  in  actu  reali,  realitate  propria 
causati. 

Ad  secundumdicitur,  quod  scicn- 
ti?o  reali  correspondet  objectum 
renle  intellectum,  non  reale  sub 
proprio  nctu,et  in  proprio  genere, 
et  lioc  sufticitndscientiam  realcm. 

Contra  positionem  qucipstionis  contm 
arguitur  sic  :  substantia  dicitur 
de  quidditate  substantire,  qua) 
est  nntura,  et  de  prima  sub- 
stantia,  efciamsecundum  perfectio- 
rem  rationcm  realem  ;  et  accidens 


tionem 
nioni- 


COLLATIO  XXXIII.                                                  279 

dicitur  de  qiiidditate  accidentis,  et  Item,  scitum  a  Deo  refertur  ad 

ipso  ut  subsistit  in  subjccto;  evgo  Dcum,  sicut  mensuratum  ad  men- 

negaresimpliciterincommuniali-  suram  ;  sed  relatio   mensurati  ad 

quo.  perdefectumalicujus  inlimi,  mensuram    est    realis    ex    parte 

et  postremi  in  genere  iilo',  est  fa-  mensurati  maxime  ;   ergo  scitum 

cere  fallaciam  consequontis.  quod  sic  refertur,  est  res. 

3.          Item,  ratio  quidditatis  est  natu-  Item  7.  Melaphys.  causas  in  actu 

ralitcr  prior  ratione  suppositi  et  correspondeteffectusinactusecun- 

prim^  substantia? :  ergo  non  opor-  dum  idem  genus  caus». 

tet  ad  negationem    posteriorum,  Ad  primum  dicitur,  quodli£ecnon      4. 

sequinegationempriorisessentia-  est   formalis    consequentia,    sub- 

liter,  et  hoc  ita  concludit  de  sub-  stantia  ;    ergo     subsistentia  ;    ta- 

stantia  et  accidente,  et  de  ratione  men  hoec  est  bona    consequentia, 

eorum   quidditativa  et  de  ratione  substantia      est     realiter     extra 

suppositi.  animam;     ergo      subsistit,    quia 

Item,  licet  inconveniens  sit  ali-  nunquam  secundum  rem  separan- 

quid  simul  esse  creatum  et  increa-  tur;  ideo  si    quidditas  ab  a^tcrno 

tum  secundum  aliquod  esse,  tamen  fuisset  realiter,   tamen  nunquam 

secundum  aliudetaliud   esse   non;  realiter  esset,  nisi  in  subsistentc 

sicut  secundum  esse  in  intellectu  concomitante  substantiam  rcaliter 

divino  est   increatum,    et    secun-  ab  ceterno. 

.umur-dum   esse  cxtra    est  creatum.  Et  Contra,    dicit  advcrsarius.  nonA|-gfj^r- 

iSm"  tunc  arguo  ;  exemplatum  terminat  est  probatum,  quin  quidditas  pos-  ^1—« 

>LTZ  actum  exemplaris,  secundum  illud  sct  esse  exemplatum,  et  sic  posset    reaie. 

''^reair'  ^^^^  ^^„q^j  gg^  producibile  ab  exem-  habere  esse  rcale   sine   particulari 

plari,  sed  lapis  est  producibilis  ab  quidditate.  Idco  ponitur  alia  ratio 

exemplari  ab  reterno,  et  hoc  estin  fundamcntalis  talis  :  omnis  entitas 

esse  reali ;  ergo  ab  a^terno  termi-  quae  non  est  Deus,habet  entitatem 

nabit  actum  exemplaris  secundum  a  Deo,  et  prius  nihil  erat  ;  ergo 

iUud  esse;  ergo.  est  productum  ;   quidditas  non  ha- 

Item,  si  scientia  realis   est  ob-  het  esse  a  se;ergoa  Deo,  et  non 

jecti  realis;  ergo  de  objecto  non  re-  de  aliqua  materia  ;  ergo  de  nihilo, 

alinonestscientiarealis;sedDeus  et  sic   creatur,  et  ita  creatio  est 

ab  seterno  intellexit  lapidem;  crgo  prima  productio. 

si  non  fuisset   lapis  in  aliquo  essc  Item,  creatio  non  est  nisi  res- 

reali,   non   habuisset  Deus  dc  eo  pectu  esse  exisiere,    sed  ab  aeterno 

scientiam  realem,  quod  est  incon-  habuit  csse  quidditativum,    et   es- 

Yeniens.  sentise  ad  qua3  non  terminatur  cre- 

Item  :  non  tantum  inlellexit  se,  atio,  scilicet  esse  intelligibile,    et 

sed  alia  a  se  ab  leterno,   sicut  et  est  productio  rei  in  es6e  intelligibili; 

modo  intelligit :  sed  alia  a  se  non  ergo  creatio  non  est  prima  produc- 

intelligit  ut   sunt   in  se,   quia  sic  tio. 

sunt  idem  quod  ipse  ;  ergo  ab  se-  Item,  ab  seterno  fuerunt  in  esse 

terno  intellexit  alia  a  se  extra  se.  volito  producto  ;  ergo  prius  in  esse 


280 


DOGTOmS  SUI3TILIS 


intelligi])ili;  crgo  crcatio  non  cst 
prinia  productio  ;  infcrt  cx  ista 
([ualitcr  sequitur  lapidcm  habuisse 
al)  neterno  vcrum  ct  rcale  esse,  quia 
si  lapis  ex  sc  non  habct  aliquod<?s- 
se,cum  lapis  cx  sc  in  nuUo  esse  ha- 
bcat  neccssc  cssc  ;  ergo  in  omni 
essc  est  productum  ct  creatum  ;  er- 
go  est  productum  in  esse  intclligibi- 
li;  crgo  creatio  non  cst  prima  pro- 
ductio.  Undc  si  sit,  cum  sit  ab 
a^tcrno  crcatum  in  essc  intclligibili, 
et  omnc  creatum  est  productum  in 
essc  rcali  sccundum  te;  crgo  ab 
aiterno  habuit  vcrum  csse  reale. 
6.  Contra  istas  rationes,quodcssen- 

tia  ct  exisiere  non  dilTcrunt  sccun- 
dum  eos,  et  idco  si  cssentia  sit  ab 
setcrno,  scquitur  quod  creatio  sit 
ab  a?terno: 

Respondeo,  licet  alia  opinio  con- 
ccdat  contradictoria,  tamen  si  dc- 
bct  argui  contra  cam,  convcnicn- 
ter  dcbet  argui  per  aliquid  prius 
maximum,quod  posset  concludere 
majus  inconvcniens  quamquodpo- 
nitur,  et  non  dclct  argui  contra 
eam  pcr  illa  qua?  scquuntur  ad  il- 
lam,tanquam  infcriora  ad  superius, 
vel  per  ca  qua)  contincntur  sub 
ca :  sed  quod  crcatio  sit  abaetcrno.et 
itaexistcntia,  noncst  magis  incon- 
vcnicns  quam  quod  ponitur,  quam 
ctiamdiccrecxistcnLiam  sccundum 
totam  realitatcm  cjus  prcToccdcrcab 
cctcrno,  ncc  quod  non  potcst  Deus 
annihilarc  aliquam  rcm,  concedc- 
retur  ab  opinante,  ct  ita  pcr  ista 
non  suf(icicntcr  arguitur  contra 
cum. 
Quamre-  Coutra,  tuuc  ciTatio  Moysi  ni- 
'InSeT^ii^  csset  (luam  gcncratio,  si  ali- 
^■^-  quid  i^raifuibsct  ab  aHcrno,  sccun- 
dum  aliquod  essc  rcalc. 


Dicitur  quod  non,  quia  aliquid 
existcns  pra^cedit  in  gcneratione, 
ut  matcria  rcalitcr  cxistcns,  vcl 
aliquid  hujusmodi  in  motu  et  mu- 
tationc  prrecedit  suOsistcre,  non  tan- 
tum  matcria  cxistens. 

Contra,  in  Eucharistia,  quando 
transubstantiatur  panis  incorpus, 
i])i  convertitur  essentia  panis  in 
cssentiam  corporis,alioquin  totum 
non  converteretur;  crgo  totalitcr 
annihilatur  esscntia  panis. 

Dico  quod  transubstantiatio  o 
est  substantia)  in  actu,  in  substan- 
tiam  in  actu,  qua3  sunt  tcrmini  il- 
lius  mutationis  non  esse  cssenticD, 
scd  essc  cxistcntia3,  ita  quod  antc 
crcationcm  mundi  non  potuit  tran- 
substantiarc  unum  in  aliud,  ut  pa- 
nem  in  corpus,  nec  mancnt  ibi  duo 
cssc  proprie,  quia  est  csse  existcn- 
tia)  in  proposito,  scd  tantum  istao 
dua)  essentia?. 

Contra,   Dcus  potest  convertere  AnquiddJ 
quidditatcm  in  quidditatem.  ^^i  pSt 

Respondeo  quod  non,  quia  utra-  ''\Xn'* 
que  formaliter  nccessaria. 

Contra,  generatio  est  dc  non  essc 
ad  csse,  ita  quod  aliquid  sibi  sub- 
sistat,  tunc  crcatio  cst  gencra- 
tio. 

ILcm,  produccns  aliijuid  ct  co- 
gnoscens,  cognoscit  omne  illud 
quod  producitur,et  nuncssc,  ct  pi'ius 
non  cssc  quam  esse  ;  ergo  omnino 
niiiil  pi'a?supponit. 

Ad  primum  dicitur  sicut  prius, 
(iuod  gencrationi  pra^supponitur 
cssc  existcntia),  creationi  autem 
tantum  cssc  csscntia). 

Ad  sccundum,  quod  falsum  est 
quod  assumitur,  Dcus  cnim  licct 
intclligcndo  producerct  Filium, 
non  tamcn  cognoscit  non  esse  Filii  ; 


COLLaTIU  XXXllL 


-281 


ralsuiii  est  ci'go,    (luando  per  co- 

gnitioncin  aliquid  producitur.  Un- 

de  1'cspectu  illoinmi  Dcus  non  di- 

citur  agens  artificialc,   scd  produ- 

cit  illa  utnatura,  non    ut    coi^^nos- 

ccns. 

7.  Contra  primani    responsionem, 

itnfm"Jeu- ti'i^t)i"o  ^^^  ^'**^  cxemplaiM;  aut  cxiste- 

*Mutra'  '*^'  ^^^  ^^^i^ esscntia ab  essentia exis- 

ponentes  tentio),  aut  cadem  essentia  :  si   ea- 

esseiUias 

rerum  ab  ^iem  ;  er'^0  creatauna.creatur  alte- 

ffiterno.  ^ 

ra,  et  si  una  ab  oeterno,  et  altera, 
si  esse  existere  sit;  vel  alia  cssentia 
et  aliud  ab  csse  existentia^  et  quae- 
libet  res  secundum  istos  ;  sed  csse 
essenticecst  ab  a^terno;  ergo  adliuc 
esse  existentia}  seeunduni  essen- 
tiam  erit  ab  a^terno  ;  et  tunc  ul- 
terius  erit  qua^stio  qua)  prior,  de 
exisiere  et  essentia  ejus,  utrum 
sinteadem,  vel  non  ut  prius,  et  est 
processus  in   infinitum. 

Ad  primum,  dicitur,  quod  actio 
secundi  agentis  prsesupponit  esse 
exisiere  alicujus,  et  termini  primi 
agcntis,  ut  exisfere. 

Contra,  cognoscens  producens 
aliqnid,  prius  cognoscit  illud. 

Responsio  falsum  est  ({uando 
illud  per  cognitionem  producitur. 
Unde  respcctu  istorum,  Deus  est 
naturalis  artifex,  et  omnia  produ- 
cit  ut  natura,  non  ut  cognos- 
cens  in  csse  essentia>. 

Contra,  gcneratio  est  de  non  ta- 
li  ad  tale,  id  est,  de  non  esse  exisiere, 
ad  csse  cxisicre  ;  ergo  generatio  est 
crcatio. 

Responsio,     verum   est,    si    )U)n 

es:isiere  dicat  privationem,  quae  est 

in  materia. 

8,  Contra,    ([uidditas    magis  hal-set 

Quidciitas  intelligibilitatis,   (luam     matcria  ; 

anpliis  lia-  .         ,      ,      , 

bet  entita- ergo     uiagis    liabot    actualitatis, 


(juam  materia  ;   ergo  si   materia  tis,  quam 

1   -1      ,  ,  •  .  -1       materia. 

prohibet  creationcm,   magis  quid- 
ditas. 

Dicitur,  quod  cssc  exislcrc  et  csse 
quidditativum,  sunt  esse  alterius 
rationis,  et  ideo  non  comparabilia, 
et  i  'eo  non  potest  concludi,  quod 
unum  sit  magis  ens  quam  aliud, 
cum  unum  sit  aliud  per  virtutem 
inhnitam,  (juia  potest  vertercalbe- 
dinem  in  AnL>elum.  Unde  uno  modo 
quidditas  est  intelligibilior,  etma- 
gis  ens,quia  prior  aliquo  modo.Ali- 
ter  cssc  existens  est  magis  ens  et 
actualius,  quia  imitatur  Dcum  se- 
cundum  duplicem  rationem  causa- 
litatis,  exemplaris  videlicet,  et  ef- 
hcientis,  ideo  habet  creationcm 
quia  talis  entitas  est  in  termino 
ad  (jiicni.  Aliud  est  in  termino  a  quo, 
et  e  converso. 

Ad  argumenta  in  oppositum  di- 
citur,  quod  essc  volitum  lapidis  ab 
a^terno  est  esse,  quod  lapis  habet 
modo,  et  omne  creatum  voluit  ab 
a>t(>rno  modo  esse. 

Ad  aliud,  quod  intelligi  lapidis  non 
dieiturab  intclli(/i  Dei,  etc. 

SGHOLIUM. 

Dispntat  subtiiissime  hac  collatione,  an 
creaturio  liabuerint  esfc  aliquod  reale  ab 
a^terno,  ut  tenet  Henric.  per  ratioues  iiic 
primo  positas,  dicens  illud  esse  non  esse  a 
Deo  efficiente,  sed  exempiante,  cujus  opinio- 
nem  sequi  volentibus,  liic  ministrat  Doctor 
miras  solutiones  et  evasiones.  Resolutio  ejus 
liabetur,  1.  (L  30.  ubi  a  n.  3.  renitat  Henri- 
cum.  Primo,  quia  tollit  creatiouem,  tiuod  ur- 
get  0.  rationibus.  Socundo,  eadem  hinc  se- 
querenturabsurda,  ac  si  ponerentur  creatura; 
necessariae  existentes,  de  quo  1.  d.  8.  q.  5. 
n.  18.  Tertio  se(j[ueretur  Deum  mtUari,  qui 
tamen  immutabilis  est,  d.  qusest  5.  et  d.  3U. 
Quarto  ideie  esseut  perlectiores  ideatis,  (est 
ad  kominem)  et  ibi  solvit   rationes  Henrici, 


282 


DOCTOlllS  SUBTILIS 


Ibidem,  n.  10.  docet  esse  croaturarum,  ut 
terminat  cognitionen  Dei  ab  ajterno,  non 
esse  reale,  nec  essentiae,  nec  existentise,  sed 
eise  allquod  diminutum  utriusque,  ut  expli- 
cat  exemplo,  illius  esse,  quod  habet  Ga3sar 
mortuud  in  sua  imagine,  quod  non  est  esse 
diminutum,  quasi  aliquid  Caisaris  haberet 
tale,  sicut  .i:.tliiops  est  albus  secundum  quid, 
sed  est  esse  diminutura  totius  Gsesaris.  Ex 
quibn?  pat-^t  Scotura,per  ewediminutum  non 
intLili^ere  ens  reaie,  nec  mcdium  inter  reale 
etrat!'in'.J,  -ed  tantum  rationis.  Vide  quie  do 
hoc  Iiabet  l.  d.  3.  q.  4.  n.  IS.  et  d.  39.  n.  30. 
et  2.  d.  i.  q.  i.  n.  14.  et  alias  passim. 


COLLATIO  XXXIV. 

Utrum  relalio  creaturw  ad  Deum  slt  rea- 
litcr  ipsa  essentia  creatura^,  vel  alia 
res  ab  essentia  creaturce. 

Alens.  2.  imrf.  g.  G.  membr.  2.  D.  Thom.  1,  p. 
q.  45.  art.  3.  Ilenric.  quodlib.  9.  q.  3.  D.  Bo- 
naven.  2.  d.  I.  art.  2.  q.  3.  Rich.  art.  \.  q.  4. 
Vasquez  1.  p.  d.  173.  c.  3.  Scot.  2.  d.  i.  q.  4. 

Quod  non ;  quia  omnis  rclatio  lia- 
bet  suam  rcalitatem  a  fundamento, 
et  est  rcalitas  fundamcnti;  sed  es- 
sentia  creatura}  est  immcdiatum 
fundamentum  rclationis  ejus  ad 
Deum;  ergo  rcalitas  ejus  est  rcali- 
tas  fundamenti.  Probatio  mnjoris, 
quasi  rcalitas  ejus  sit  alia  rcalitas 
a  realitatc  fundamcnti;  ergo  ad 
eam  possct  essc  mutatio  rcalis, 
quod  falsum  est  secundum  riiilos. 
5.  Physic.  quia  m  Ad  aliquid  non  est 
motus,  ncquc  ut  tcrmini,  neque  ut 
subjecti. 

Itcm,  non  minus  dcpendct  es- 
scntia  cujuscumquc  ad  Dcum, 
{iuaminlia>rentia  accidentis  ad  sub- 
jectum;  sed  essentia  accidcntis  est 
sua  inliferentia ;  ergo  et  dependen- 
tia  creaturae  ad  Dcum  est  sua  cs- 
sentia. 


Contra,  secundo  de  Trinit.  dicit 
Augustinus  quodomnis  relatio  creatune 
ad  Deum  est  accidens. 

Itcm,  5.  de  Trin.  c.  5.  omne,  quod 
non  secundum  substantiam  dicitur,  restat 
ut  secundum  accidens  dicatur.  g 

Ad  quaestionem  dicitur,  quod  ^^{-^ 
relatio  creaturse  ad  Deum  realiter  q-3. 
differt  ab  essentia  creaturae.  Quod 
probatur  pcr  auctoritatem  Beati 
Augustini  lib.  7.  dc  Trin.  c.  7.  et  2. 
omnis  essentia,  quce  relative  dicitur,  est 
aliquid  excepta  relatione. 

Et  ibidcm  c.  3.  omnis  essentia,  quoi 
non  est  ad  se,  secundum  accidens  dicitur. 

Item  per  rationem  sic  :  quando- 
cumque  aliqua  duo  sic  se  habcnt, 
quod  unum  potest  manere  quocum- 
que  casu  posito  possibili  ct  non  pos- 
sibili,  alio  non  mancnte,  illud  non 
est  idem  realiter  cum  eo ;  sed  posito 
casu  possibili  vel  non  possibili, 
quod  Deusnonesset  adhuccssentia 
creaturae  posset  essc,  sed  indcpcn- 
dens,  quia  a  quo  dependct,  ponitur 
noncsse;  ergoejusessentia,  et  ejus 
dependentia  non  sunt  eadem  res. 

Item,  si  lapisessentialiterdepen- 
det  ad  Dcum,  ergo  includit  duas 
formalitates;  ergo  et  duas  realita- 
tcs,  quia  formalitatcs  diversae  ac- 
cipiuntur  a  diversis  rebus  et  qua 
ratione  duas,  et  infinitas,  ergo  est 
impossibilis. 

Ad  primum  argumcntum  dicitur,  3. 
quod  majorest  falsa,  quia  i'^'latio- -'^^iJJfrj— 
nis  realitas  non  est  rcalitas  funda- 
mcnti  nisi  materialitcr,  scd  non 
formalitcr;  sicut  actio  ct  passio 
sunt  divcrsa  Praedicamenta  reali- 
ter,  et  tamen  sunt  idem  rcalitcr  in 
motu,  in  quo  fundantur. 

Ad  probationcm  dicitur,  quod 
non  est  inconvcnicns,  quin  ad  rcm 


Accidens 


COLLATIO  XXXIV.  283 

de  genere  Relationis    possit  esse  liter;  ergo  idem  realiter,  qiiod  est  probatio- 

miitatio.  propositum. 
Ad  secundiim  dicitur,  quod  acci-        Gontra    secundum   est   Pliiloso- 

eKm  de-  ^^^^^  ^^^^  ^^^  ^^^^  dopendentia  nisi  phus  5.  et  7.  Pliysic.  quod  in  ad  ali- 

pendentja.  denomiuative,  sed  non  formaliter'  quid  nonest  motus,  et  nota   ratio- 

nisi  loquendo  de  relatione,  quse  se-  nem  ejus  ibi. 
cundum  illud  quod  est,   dependet        Contratertiumargumcntum  sic: 

formaliter.  accidmtia  nonsunt  cntia,  nisi  quia  sunt 

Dibtiii-        Contra  solutionem   qufestionis;  e/jr/s,  7.  Metapliysica?;  ergo  eorum 

Sfncto."  quo  aliquid  distinguitur  ab  alio,  est  essentia  est  eorum  dependentia  :  et 

idem  realiter  cum  illo.  Exemplum  cum  non  minus  dependeat  creatura 

de  differentia,  quce  distinguit  unum  adDeum,  quam  accidens  ad  sub- 

ab  alio,  quia  idem  est  principium  stantiam,essentiacreaturse  non  est 

essendi  et  distinguendi;    sed  quse-  ons,  nisi  quia  dependet  ad  Deum. 
cumquc  essentia  creata,  est  essen-        Ad  primum  dicitur,   quod  illud   Ad  pri- 

tialiter  dependens;  ergo.  Probatio  quod  distinguit,  potest  esse  aliquid  tS^soiuTiSl 

minoris,  quia  qurecumque  alia  es-  illius  generis,  cum  illo,   quod  dis- qu^lSnis. 

sentia  ab  essentia  divina,  non  est  tinguit,  et   de  natura   sua  intrin- 

ipsum    esse,   sed  illi  convenit  essc  seca  :  sic  major  est  vera,  ut  patet 

participatumitaleestdependentia;  de  differentia   essentiali,  quse  dis- 

ergo,  etc.  tinguit  rem  intrinsece,   et  sic  est 

Item  quod  non  potest  esse,   nec  minor  falsa.quiarelationon  distin- 

intelligisinealio,videturesseidem  guit  primo  tanquam  intrinsecum 

realiter  et  essentialiter  cum  illo  :  rei,  sed  sicut  secandarium  et  acci- 

sed  essentia  creaturse  non  potest  dens  rei. 

essesinedependentiaejus  adDeum;        Ad  secundum  dicitur,  quod  con- Q^o^J^"^»^^ 

ergo.  Probatio  minoris,  creatura  scquentia  non  valet,  si  non  potest  ^'^Hf^^^ 

non  potest  esse,  nisi  eflfectus  Dei  intelligi,  nec  esse  sine  alio;  ergo  indietinc- 

tuni  ciu  ©o. 

sit;  effectus  essentialiter  includit  est    de     essentia  ejus    intrinsece. 

relationemadDeum,utad  causam;  Exemplum  :  vita  hominis  non  po- 

relatio  includit  dependentiam,  nec  test  intelligi,  nec  potest  esse  sine 

potest  intelligi  sine  alio  extremo,  proportionehumorum  adinvicem; 

quia  ut  sic,  aut  ut  essentia  deter-  ^amen  iUa  proportio  est  accidens 

minata,    aut  ut  indifferens  :  si  ut  ^^o.i^iii^i  ^^  ^'^^^®^^  Relationis,   ita 

hic. 


indiflcrens  tantum ;  igitur  distincta 
non  potest  intelligi  sine  dependen- 
tia  ;  si  ut  determinata ;  ergo  intel- 


Avl  probationcm  dico,  quod  non 
potest  creatura  intelligi,  nisi  sit 
etfectus  Dei,  vel  actnaliter,  vel  ap- 
ligit  relationcm  ejus  ad  Deum,  quia  titudinaliter ;  sed  istud  nomen  efTec- 
posita  essentia  creaturcT,  et  Deo,  ^^^^  mcludit  duplicem  conceptum 
statim  ex  natura  extremorum  ne-  ^^  omnibus,  excepta  relatione,  quia 
cessario  oritur  relatio  inter  illa.  formaliter  dicit  conceptum  rela- 
4.  Contra  responsionemadprimum     tionis  ad  causam,   et  materialiter 

hiioL^  argumentum  :  si  sitidem  materia^     sive  denominative  includit  omneni 


281 


DOCTOKIS  s[;btili$ 


conccptnm  illiiis,  iii  quo  fundatur, 
quod  formaliter  refLM-tur;  et  cum 
ulterius  infers,  quod  posita  essen- 
tia  creatur?e  et  Deo,  statim  oritur 
relatio  et  dependentia  ex  parte 
creaturoe,  verum  est  aptitudinali- 
ter,  vel  fundamentaliter,  vel  deno- 
minative,  sed  non  formaliter,  quia 
inquantum  est  creatui'a,  dicit  con- 
cei)tnm  dupUcem.  Et  cum  ultra 
dicis;  si  })er  essentiam  distingui- 
tur,  ergo  non  distincta,  concedo 
quod  per  essentiam  suam  qu;rcum- 
que  creatura  distinguitur,  et  pri- 
mo  a  Deo  et  a  ({uocumque  alio,  sed 
sccundario  per  accidens,  et  com- 
munitei'  per  relationem. 
A<i  impug-     Ad   aliud  dico,  quod  in  Ad  alujnid 

nationes  i  i     4.  ■  tt  •  t 

arguniei^  est  mutatio  :   qucTrc  Plenricum  et 

toruni   pro  Vr,|.,.onpm 
solutiona     ^  ^^^  ^  UllClii. 

^"nls*'^  Ad  aliud  dico,  quod  accidentia 
sunt  entia,  quia  entis  verum  est 
etfectivcquia  abaliquo  efticiuntur, 
et  causantur  ad  lioc  quo  1  sint  es- 
sentia,  cum  lioc  tamen  stat,  quod 
sint  cntia  in  se  formaliter,  alia  a 
substantia. 
c.  Contra,    relatio    si   sit  alia  rea- 

litas  a  realitate  fundamenti;  ei-go 
illa  realitas  aut  erit  formaliter 
alia  habitudo,  aut  aliquid  aliud 
pr.Tter  habitudinem  :  si  sit  alind 
ab  liabitudine;  ergo  est  al)soliitum, 
quod  est  impossibih',  quia  dividen- 
tia  ens  snnt  incompossibilia  ;  ens 
ad  se,  et  aliud  sunt  talia  ;  ergo  est 
indilfercns,  et  indistincta  secundum 
se  ad  omnem  habitudii.em  lianc  et 
iUain,  ct  per  conscquens  genus  rc- 
lationisnon  habet  proprinmdistinc- 
tivuin  in  genere  suo.  Illud  nihil 
vah^t,  ([uia  dico,  (juod  ([uidditativc^ 
est  alia  rcalitas  a  realitate  fniKhi; 
menti ;  ergoindifferens,  falsumest 


Arguit 


quia  omnis  rehatio  creatura?  ad 
Deum  fundatur  supertertium  mo- 
(him  rehativorum;  quiasuper  ratio- 
nem  mensura)  et  mensurati,  vel 
super  primum  et  secun(him,  ct  de- 
terminatoe  et  distinctso  liabitudi- 
nes,  et  maxime  rehatio  existens  in 
alio,  cum  sit  accidens,  maximeerit 
distincta,  quia  existit  m  distincto, 
sicut  albedo,  licet  per  se  sit  indif- 
ferens,  ut  existat  in  aliquo  suppo- 
sito,  semper  est  necessario  deter- 
minata. 

Contra,  Augustinus  5.  dc  Trin.  c. 
5.  docensnaturam  accidentis,  dicit  reTSeiD 
qnol  non  .wlet  dici  accidms,  nisi  quod  ad%eum 
aliqna  mutatione  accidentis  amifti  polest ;  acdd/ng*^ 
tunc  arguo  sic  :  ilhid,  quod  nonest 
amissibile,  non  est  accidens;  sed 
aliqua  relatio  nnlla  mutatione  ac- 
cidentisamitti  potest;  ergo  nonest 
accidens.  Probatio  minoris,impos- 
sibileest  intelligercessentiamhapi- 
dis  amittere  rationem  exemplati 
ad  intellectum  divinum  ut  exem- 
phnr  :  ratio  exemphati  dicit  rclatio- 
nem  ;ergo  non  est  accidens. 

Item,  si  sit  aliud  a  sua  rehatio- 
ne;  ergo  iUa  relatio  qua  rcfertur, 
habcbit  aUam  rehationem,  qua  re- 
ferretur,  et  iUa  aUam,  et  sic  erit 
processus  in  infinitum,  quia  secun- 
(him  Augustinum  7.  dc  Trinit.  cap. 
').  (Jinnc  quod  relatiue  dicitur. 

Item,  tunc  essentia  lapidis  ne- 
cessario  dependet  ad  Deum,  et 
qna^libet  alia  res  relative  liabet 
quatuor  terminos,  quia  essentia 
creatura>  absolute  est  dependens 
ad  Deum,  et  similiter  relatio,  ut 
([ihTdam  resalia  dependctad  Deum; 
ergo  includit  alios  terminos  ;  ergo 
quatuor    termini,    duo    reales  in 


COLIATIO  XXXIV. 


285 


crcatura,  diio  sccundnm  rationcm 
cx  partc  Dei. 
8.  Ad  primum  dicitur,  (luod  Augus- 

tinusdistinguitibiduplcxaccidcns, 
scilicct  scparabilc  ct  inscpnrabilc  ; 
scparabilc  potcst  amitti,  non  in- 
insignes  scparabilc.  Ad  minorem,  cumdicis 
'''les"ro"  quodrclationuUa  mutationc  amit- 
Henrico.  |.^  potcst,  mancutc  subjccto  dcno- 
minativc  rclato,  i^cd  non  csscn- 
tialitcr;  crgo  non  cst  accidcns;  non 
scquitur,  scd  est  fallacia  consc- 
quentis  ab  aliquo  habcntc  plures 
causas  veritatis  ad  unam  :  non 
enim  sequitur,  nulla  mutatione 
amitti  potcst;  crgo  non  est  acci- 
dcns,  quia  accidcns  inscparabilc 
non  potest  amitti,  ct  tamen  cst  ac- 
cidens. 

Contra,  si  hoc  est  verum,  quod 
secundum  substantiam  dicitur, 
sccundum  accidens  dicitur,  conse- 
quens  est  falsum.  Probatio  consc- 
qucntia?  :  nihil  destruitur  dcstruc- 
to  subjccto,  quod  non  est  cssentialc 
subjccto;  crgosi  subjcctodcstruc- 
to  destruatur  relatio,  vcl  c  con- 
verso,  dcstructa  rclationc  nc- 
cessario  dcstruitur  subjectum, 
sequitur  quod  unum  cst  dc  cssentia 
alterius. 

Ad  hocdicitur,  quod  pcccat  sccun- 
dum  fallaciam  conscquentis,  quia 
etsi  dicat  Augustinus  quod  omnc 
accidcns  est  mutabik\  non  tamcn 
dicit  quod  omne  mutabilc  sit  ac- 
cidens,  scd  cst  consequcns  ab  in- 
feriori  ad  supcrius,  affirmando. 

Contra,  Augustinus  probat  hanc 
passioncm,  scilicet  cssc  accidcns  dc 
subjccto  pcr  hoc  medium,  quod  cst 
esse  mutabile;  scd  cgo  arguo  codcm 
modo,  quia  cst  accidcns;  igitur 
mutabilc,  ct  non  c  convcrso. 


9. 


Ad  hoc  dicitur,  quod  mutabilc 
non  cst  medium,  scd  quia  do  sc  cst 
mutabiU^  ;  igitur  (luod  non  cst  mu- 
tabilc,  non  cst  accidcns,  non  vahH 
pro  accidcntc   insepara1)ili. 

Ad  sccundum  dico,  csscntiacrea-  gi^.^posw 
tura^    nullam    dcpendcntiam    dicit  ^^'"  "• ''• 
formalit(M'circumscripta  rclationc 
ad  Dcum,   scd  formalitcr  rcfcrtur  Jj^^f;^^^,. 
pcr   rclationcm,   ct    dcnominativc    ^^'^^^] 
cx  sc,(|uia  denominatur  rclationc, 
qua>  cst   formalis   dcpcndcntia  ad 
Dcum;  ct  cum  dicis,  crgo   relatio 
habc])it  aliam  rclationcm,  qua  for- 
maliter  rcfcrtur;  ncgo  conscquen- 
tiam,   quia  rclatio  scipsa  tantum 
rcfcrtur  ad  Dcum,  ct  ibi  crit  status, 
ncc  crunt  duo   tcrmini    ex   partc 
subjcctinisi  matcrialitcr,  vcl  deno- 
minativc   tantum;    scd   formaliter 
tcrmini  crunt  cx  partc  illius,  qua 
rcfcrtur  formalitcr,  ct    correlati- 
vum  cjus. 

Itcm,  illa  rclationc  non  rcfertur 
aliquid  formaliter  ct  primo,  qua 
circumscripta,  rcfertui  niiiilomi- 
nus,  scd  circumscripta  omni  dc- 
pendcntia,  et  rclationc  crcaturse, 
mancntc  crcatura  non  minus  ipsa 
cx  seintrinsccedepcndctad  Dcum; 
crgo  relatio  crcatura3  ad  Dcum,  et 
ejus  dependentia  erit  ejus  essentia. 

Itcm,  idco  unum  non  dcpcndct  lo. 
cx  alio  totalitcr,  quia  cst  ali^juid 
sccundum  quod  non  rcfcrtur  ad 
aliud;  ergo  pcr  oppositum  cum 
crcatura  depcndcat  formaliter  ad 
Dcum,  ct  totalitcrejusdcpendentia 
erit  ejus  essentia. 

Ilcm,cnsdividitur  pcrcreatum  ct  creaturam 
incrcatum  sufficicnter;  crgo  omnCrespeaum. 
quod  non  cst  crcatum,  cst  incrca- 
tum,    quia  dividentia   prima  eva- 
cuant  totam   naturam  divisi;  scd 


286 


DOCTORIS  SUBTILIS 


essentia  creatiirse  per  se  est  extre- 
miim  creationis;  ergo  est  crcatu- 
ra ;  ergo  includit  formalitcr  rcs- 
pectum;  ergo,  etc. 

Item,  quamlocumquc  aliquid 
pra^dicatur  de  aliquo  primo  et  per 
se,  et  passiones  ejus  pr?edicantur 
de  eodem  per  se  secundo  modo  :  si 
igitur  prsedicatur  ens  delapide,  et 
omnes  passiones  ejus  pr?edicantur 
de  eo,  tam  convertibiles  quam  dis- 
juncta^;  ergo  sicut  lapis  est  essen- 
tialiter  lionus,  ycI  unus;  sic  crea- 
tum  vel  incrcatum. 

Ad  primam  rationem  dicitur, 
quod  minor  est  falsa,  quia  cir- 
cumscripta  omni  relatione  essen- 
ti?e  absoluta^  ad  Deum,  non  refer- 
tur  ipsa  essentia  nisi  potentia ;  nec 
potest  fleri  circumscriptio,  nisi  in- 
tellectu  tantum  et  non  in  re,  quia 
simul  sunt  realiter,  et  ojus  depen- 
dontia. 
11.  Exemplum  :  positis  duobus  albis, 

statim  ex  natura  oxtremorum 
oritur  rolatio  similitudinis,  et  ta- 
men  posset  natura  utriusque  albi 
intclligi,  et  esse  per  potentiam 
Dei  sine  relatione  actuali  similitu- 
dinis,  etibisimilitudo  estposterior 
naturnliter  natura  extremorum, 
quia  effectus  eorum,  nec  tamen 
potest  inteUigi,  nec  esse  sine  rela- 
tione  similitudinis  aptitudinali.  per 
quamcumque,  credo,  potcntiam, 
nisi  Deus  mutaret  alborum  natu- 
ram,  et  tunc  non  essent  alba,  quia 
ex  natura  rei  sunt  apta  nata,  ut 
sint  totalis  causa  similitudinis. 
Creaturam  Adsccundum  dicitur,quod  creatu- 
tSt?r'''  »'«'1  ^on  dependet  totalitcr  adDcum, 
"^TSe"*  nisi  materialitcr  et  subjective,  lo- 
quendo  de  creatura  qua?  essentiali- 
ter  includit  duos  conceptus  accep- 


tos  a  duabus  rebus,  cujusmodisunt 
omnia  Pra>dicamenta  et  res  om- 
nium  Prsedicamentorum,  excepta 
sola  relatione,  quia  res  cujuslibet 
generis  includit  et  essentiam  abso- 
lute  sumptamet  creationem,  etsic 
formaliter  non  dependet  ad  Deum, 
nisi  per  relationem. 

Ad  tertium  dico,  quod  quaelibet 
res  est  creata,  non  tanquam  res 
una  includens  formaliter  depen- 
dentiam  ad  Deum  ;  sed  omnis  res 
excepta  relatione,  dicitur  creata, 
tanquam  duoe  res  includentes  de- 
pendentiam  ad  Deum  formaliter 
per  relationem,  et  subjective  vel 
denominative  per  propriam  essen- 
tiam  absolutam,  quse  nata  est  ma- 
terialiter  per  se,  et  formaliter  re- 
ferri  per  relationem. 

Ad  primam,  dicitur  ad  majorem,      12. 
quod    tale  impossibile  non  debet  n! 2.  pomihI 

1      •       1      Ti.  .        1-    .•         includens  I 

poni,  quod   includit   contradictio-  contradic-| 
nem  cx  ratione  intrinseca    illius,  noi^^afit- 
de  quo  ponitur,  ita  dicerent  ipsi,  de^qJo*i.| 
quod  est  in  proposito  ;  quia  posito    d'st.^11. 
quod  Deus  non  esset,  ponitur  posi- 
tio  impossibilis  et  includens  con- 
tradictionem   illi,  respectu    cujus 
ponitur,  nam  intrinsece   ipsa  est 
cssentia  cssentialis  dcpendentia  ad 
Deum,  et  idco  posito,   quod  Deus 
non  esset,  ponitur  etiam   ex   hoc 
consequcnter,  quod    creatura^  es- 
sentia  non  sit,  quia  esscntialiter 
cst  dcpendentia  quaedam  ad  Deum, 
et  ideo  ponitur  incompossibilc. 

Ad  aliud  conceditur,  quod  eadem    inciudensl 
res  incbidit  multas  formalitatcs  ;  tiifat^l 
igitur  realitates  ;  nego  conscquen-g^^^V^Jf^ 
tiam,  quia  in  multis  eadem  res  ha-     ''e^- 
bet  multas   formalitates  acceptas 
sub  eadem  re,  diversimode  signili- 
cantes   illam    rem,    sicut    omnia 


DOGTORIS  SUBTILIS 


287 


1. 


attributa  sunt  eadem  realiter,  et 
differunt  formaliter,  et  eadem  res 
in  creaturis  est  ens,et  una,  ct  bona, 
ct  sic  dealiis.eteademalbedo  est  al- 
bedo  et  color.  llnde  est  fallacia  con- 
sequentis  ab  aliquo  habente  plures 
causas  veritatis,  ad  unam. 

Cum  ulterius  dicitur,  qiiod  conti- 
net  duas,  igitur  infinitas,  non  va- 
let,  quia  non  est  res  in  quocumque 
genere  et  in  relatione,  quin  conti- 
neat  multas  realitates,  scilicethsec- 
ceitatem  ct  naturam  speciei ;  et 
similiter  multas/ormalitates  hsec- 
ccitatis,  naturse  communis,  et  ta- 
men  hic  non  continet  inflnitas,  quia 
nuUa  talis  est,  qu3e  sit,  vel  conti- 
neat  naturas,  vel  res  inflnitas,  si 
illa  sola,  quse  est  inflnita,  talis  est 
Deus  tantum. 

SGHOLIUM. 

Resolutlo  Doctoris  in  hac  coUationehabetur 
2.  dist.  1.  q.  4.  a  n.  21.  ubi  raultis  probat  rc- 
lationem  creatura?  ad  Deum  non  distingui 
realiter  ab  ipsa,  et  n.  26.  solvit  argumenta 
pro  opposita  sententia,  quaa  est  Henrici  et 
Varronis,  pro  qua  in  hac  collatione  adinve- 
nlt  tales,  tamque  varias  ac  subtiles  explica- 
tiones,  responsiones  et  evasiones,  ut  stupo- 
rem  causent  cuicumque  rem  hanc,  vel  me- 
diocriter  intelligeuti,  qui  in  hac  sontentia  et 
in  aliis  tractatis  priecedentibus  duabus  colla- 
tionibus  cupitHenricum  sequi,  lcgathascol- 
lationes  et  non  deeruntmir»  solutiones  dif- 
flcultatibus  oppositis. 


COLLATIO  XXXV. 

Utrim  vestigium  sit  ratitudof 

D.  Thom.  l.p.  q  45.  art.  7.  et  q.  39.  art.  G.Henr. 
quodl.  3.  q.  9.  et  quodl.  9,  q.  2.  D.  Bonav.  1.  dist, 
1  art.\.  q.  \.  Rich.  art.  3.  q.  i.  Scot.  qucest.b. 

Quod  sic  :  quodlibet  prseter  pri- 
mum,  componiturex  quodesteiquo 


est,  vel  ex  essentia  et  esse,  ex  ali- 
quidditate  vel  ratitudine  ;  sed  es- 
sentia  rei  est  vestigium  in  re,  si- 
cut  essc  in  eo  quod  est,  et  si  ratitu- 
do  inaliquidditate;  ergovcstigium 
est  ratitudo. 

Contra  Iioc  arguitur,  quod  vesti- 
gium  non  sit  ratitudo,  et  ratitudo 
non  sit  in  aliquidditate.  Probatio, 
quia  illaaliquidditas.  autestopina- 
bile,  et  tunc,  cumtale  sit  flctitium 
et  nihil,  ratitudo  fundatur  in  nihil 
et  flctitio:  aut  aliquidditas  est  rcs 
quidditativa  et  cum  omnis  talis  sit 
res  rata,  sequitur  quod  ratitudo 
fundatur  in  ratitudine,  et  ita  idem 
in  sc,  ot  sic  erit  processus  in  infl- 
nitum. 

Item,  aut  aliqiiidditas  est  positi- 
vum  al)solutum,  et  cum  omne  tale 
sit  exemplatum  et  non  sit  ficti- 
tium,  et  esse  exemplatum  est  ra- 
tum;  ergo  ratitudo  fundatur  in 
rato,  et  ita  fundatur  vestigium  in 
vcstigio  ;  aut  rcspectivum,  et  tunc 
fundatur  in  nihilo,  quod  est  incon- 
venicns  ;  autcst  darealiquod  aliud, 
in  quo  fundacur. 

rtem,  aut  illa  aliquidditasdctcr- 
minat  sibi  mc,  ita  ut  esse  oiauditur 
in  sua  intcntionc,  et  tunc  sompor 
esset,  ct  esset  Deus :  aut  actermi- 
nat  in  intcntione  sua  7ion  csse,  et 
tunc  non  potest  fieri,  aut  cst  indif- 
ferensadmect  noncsse;  sed  omne 
tale  cst  absolutum,  et  per  conse- 
quens  exemplatum,  quianon  ficti- 
tium  ;  ergo  ut  prius. 

Item,  quod  respectus  ratibilis 
non  sit  ratitudo  rci,  quia  omnis  res 
estactiva  sua  ratitudine,  nullares 
est  activa  sua  relatione,  ex  5. 
Physic. 

Item,  quod  ratitudo  non  sit  tan- 


2P8 


DOCTOniS  SUBTILIS 


tum  rcspectus  ad  Dcum.  Probatio, 
tum  quia  jilus  difFerrent  personre 
(livinfc  inter  se,  quaniDeus  et  crea- 
tura,  quia  tantum  pcr  respectum 
diti'ernnt,  rationis  ex  una  parte,  et 
rcali  ex  alia,  sed  personfc  divina:^ 
differunt  per  respectus  rcales  cx 
utraque. 

Itcm,  qUcT  dilTcrunt  formaliter, 
sunt  alia  ct  alia  formalitas  ;  sed 
al)solutum  ct  respectivum  dilTerunt 
formaliter  ;  ergo  sunt  alia  ct  alia 
formalitas  ;  scd  ratitudo  est  for- 
malitas  absoluta,  (quia  formalitas 
i"ei  absoluta)  cst  absoluta;  crgo 
ratitudo,)  sed  relatio  non  est  for- 
malitas  absoluta  :  crgo  ratitudo 
non  est  tantum  rclatio. 

Itcm,  Pliilosophus  4.  Metaphysic. 
i'cducit  dicentes  omnia  api^arcntia 
esse  Ycra,  ad  hoc  inconvcnicns, 
quod  omnia  sunt  ad  aliiiuid  ;  scd 
omnia  csse  ad  aliquid  denomina- 
tivc  non  cst  inconvcniens,  cum  om- 
nia  sint  vcl  causa  vel  causatum  ; 
crgo  cst  inconvcnicns,  quod  omnia 
sunt  ad  ali(|uid  essentialitcr  ;  (U'go 
rcspcctus  non  cst  illud,  (juo  rcs 
sunt  ratT,  sicut  i)onit  })Ositio  pri- 
ma. 

SGHOLIUM. 

Ponit  .sentenliam  Henrici  de  rationc  vesti- 
piali,  ct  dillcrcntiam  qiiam  I>.  Tliom.  consti- 
tiiit  intcr  vfstigium  ct  ima^'inem,  qnamcla- 
rc  impugnat  hic,  ct  latius  l.  dist.  3.  q.  5.  a  n. 
.3.  Adducit  mnlta  et  exquisita  pro  sententia 
Henrici  suadcntia  respectus  ad  Deum  inclu- 
di  essentialiter  in  omni  alio  entc,  de  quibn.s 
agit  loco  citato. 

Ad  (|U,Tstionem  dico,  quod  vcsti- 
gium  cst  impressio  dcrclicta  cx 
transitu  gradicntis,  conformis  sibi 
cx  ca  parle,  qua  taugit  in  gi-adicn- 


do ;  scd  antc  mundi  crcationcm  in-    Quom(,t 
tcllcctus,  et  voluntas  fercbatur  su-  Si-hi 
pcr    inundum  creandum;   ex    illo     ^®'" 
vclle  et  intcllcctu  sequitur  in  tcm- 
pore  mundus,  conformis  illi  vdleQi 
intellif/cre,    idco    mundus  cst  vesti- 
gium  Dei.  Illud   patct  2:2.   dc  civit. 
Dei.  cap.  9. 
Sccundo   diccndum   est  dc   ditTe-  Vestigi 

imago, 

rcntia  intcr  imagincm,    umbram,    >ra. •■' 

'^  similitu. 

et  vestigium,  et  similitudinem.  Ad  diirem:/ 
cujus  intellcctum  scicndum  cst,  v^dV".,i 
quod  oinnia  ista  important  i-ela- ''^  ^"  " 
tionem  ct  respectum  ;  scd  similitu- 
do  non  importat  causalitatem,  scd 
vestigium  importat  causalitatem 
secundum  Augustinum /?7>.  acfof/inta 
trinm  qiuvstionum.  r/nwst.  Gi.  Umbra 
habet  confusam  conformitatem  ad 
corpus  interpositum  ,  confiisam 
dico,  quia  vidcntes  umbram,  sci- 
mus  corpus  intcrpositum  inter  So- 
lcm  et  umbram,  sednescimuscujus 
flgurgo,  quia  quandoquc  corpus  ro- 
tundum  facit  aliam  figuram  inum- 
bra ;  imagorcprresentat  rcmnonsc- 
cundum  gcnus,necspcciemtantum, 
sed  secundum  indivichium,  ctsecun- 
dum  lineamcntn,  quod  scilicct  lon- 
ga  sit,  lata,  etc.  Vcstigium  rcpra>- 
scntat  rem  mcdio  modo  perfcctius 
umbra,  ct  impcrfcctius  imaginc, 
quia  non  i'cpr?osentat  rem  sccun- 
dum  individuum,  nec  tantum  se- 
cundum  gcnus,  sed  secundum  spe- 
ciem,  vel  secundum  individuum  va- 
gum,  t  sic  vidcntes  vcstigium  ccr-  |  „i.  u 
vi,  scimiis  quod  transivit  cervus, 
sed  ncscimus  indc,  istc  vcl  istc  Sic 
Angclus,  vel  anima  quantum  ad 
I)otcntias  vcl  actus  importat  ordi- 
ncm  vcl  distinctioncm  formnlom 
in  cadcm  cssentia,  idco  cst  iiuago 
Dei.  ^'cstigium  reproescntat  Dcuin, 


GOUATIO  XXXV. 


289 


3. 

iRefutat  dif- 
terentiam 

Ivestijiii    et 
ima^inis 
contra  D. 

Irhom.  art. 
l.  dist.  3, 
1.5.  n.  3. 


d  ar^iim. 
ra  posita 
nani  3. 


lari  scien- 
lliam  de 
lingulari. 


nt  est  cansa  cfriciens  formalis  ct 
flnalis,  quse  appropriatur  perso- 
nis,  tamen  non  tantum  reprsesen- 
tat  Deum  ut  unum,  nec  secundum 
proprietates  personales,  sed  se- 
cundum  appropriata  personis,  sci- 
licet  potentiam,bonitatem,  sapien- 
tiam,  sive  secundum  triplicem  cau- 
salitatem. 

Contra  ista  arguitur  de  differen- 
tia  vestigii  et  imaginis.  Contingit 
enim  animal  transiens  non  habere 
nisi  unum  individuum  specie,  et 
tunc  est  species  tota  in  individuo 
illo,  et  tunc  vestigium,  quod  est  si- 
militudo  secundum  speciem,  erit 
similitudo  secundum   individuum. 

Item  :  in  Deo  non  est  distinguere 
genus,  nec  species,  nec  individuum ; 
ergo  non  est  dare  vestigium  Dei, 
si  reprspsentat  secundum  genus, 
vel  speciem,  ideo  assignat  causam 
accidentalem  yestigii. 

Ideo  est  aliadifferentia,  quod  ves- 
tigium  differt  ab  imagine,  quia  re- 
prgesentat  partem  quantitativam, 
imago  totum,  non  autem  quodves- 
tigium  reprjesentat  universale,  et 
imago  particulare.  Ideo  quod  de- 
relinquitur  ex  transitu  partis,  si- 
mile  parti,  est  imago  partiS;  etto- 
tius  vestigium,  quia  reprsesentat 
totum  animal  ratione  partis. 

Adprimumistorumdico,quodsci- 
entia  est  tantum  de  universalibus 
secundum  Aristotelem,  et  significat 
subjectum  essentiale  scientiEe,  non 
accidentale  :  nec  est  hic  dicendum, 
cum  scientia  potest  esse  de  aliquo, 
cum  quo  convertuntur  propositio- 
nes  deuniversali  et  deindividuo,  ut 
de  Deo  vel  de  Sole,  tantum  univer- 
sale  est  subjectum  in  scientia  es- 
sentialiter.  Unde  7.  Metaphys.  si  ali- 

Tom.  V. 


qua  scientia  est  de  uno  ut  de  Deo, 
vel  de  Sole,  est  de  Deo,  nc  si  essent 
mille  Dii ;  patet  secimdum  Com- 
mentatorem  6.  Eihic.  idoo  scientia 
est  de  eo,  ut  de  universali,  ac  si  es- 
sent  plures,  licet  sit  singulare  :  sic 
tamen  convertitur  species  cum  in- 
dividuo,  et  reprsesentat  indivicbium 
in  universali,  ac  si  mille  individua 
essent  in  specie. 

Ad  aliud  ;  in  Deo  non  est  genus, 
nec  spocies.  Unde  secundum  eos 
distinctio  personarum  assimilatur 
magis  individuali  distinctioni  quam 
specificae,  tamen  relationes  diffe- 
runt  quasi  specie.  Unde  proutcon- 
veniunt  in  essentia,  ut  uno,  essen- 
tia  est  quasi  species,  ideo  aliquid 
est  in  illa  repr?esentans  personas, 
quantum  ad  propria,  aliquid  quan- 
tum  ad  appropriata,  quia  personse 
differunt,  tamen  conveniunt  in 
aliquo. 

Ad  positioncm  istorum,    dicunt    impressio 

n   -1       •  •  ••11  •  .    sij^iili  non. 

lalsum  :  si  enim  sigiUum  impri- est  imago 
meretur  cerse,  delebitur,  ita  quod 
nihil  derelinquetur  de  sculptura  et 
colatura,  sed  dequantitate  est  um- 
br'a  si  colatura,  et  totum  quo  dis- 
tinguitur  ab  illo  sigillo  derelinqua- 
tur,  non  esset  imago,  sed  vesti- 
gium  :  sic  hic  derelictum  ex  pede, 
non  est  imago  pedis,  nisi  distin- 
guat  pedem  ab  alio  ejusdem  spe- 
ciei. 

De  alio  dico,  quod  res  componi- 
turexaliquidditatc  et  ratitudine,  et 
res   rationis   ex    aliquidditate  so- 
lum,    non  ratitudine.  Unde  per  ali-  ''T;';''^"' 
quidditatem  intelligo,  quod  est  per  tiu-'vidf  i. 
ratitudinem,  illud  quo  existens  in^'^*-^-.?- 

*  5.    n.   8. 

aliquO;  et  habet  essentiam,  et  om- 
ne  existens,  sicut  lapidem  esse,  est, 
quodest  ejus,  et  existentia  est,  quo 

19 


5. 

Qiiid    per 
ratituai- 
nem,  et 
qiiid  per 


290  DOCTOlilS  SUBTILIS 

est  :  essentia  etiam  lapidis  distin- 
guitur  in  quo  esl  et  quod  est  ;    igitur 


H 


essentia  quod  est,  et  esse  existens 
quo  esse,  et  sic  accipiendo  essentiam 
est  aliquitas  pure  potentialis,  quae 
non  liabct  aliquam  formalitatem, 
sed  est  omninoinformis  de  illa  ali- 
quitate;  quce  informis  est  rcspec- 
tu  omnium  supervenientium,  lo- 
quor  sicut  Philosoplii  loquuntur 
de  materia,  ut  in  potentia  ad  om- 
nes  formas. 

Unde  materia  sic  est  in  potentia; 
quod  si  omnis  forma  tollatur,  ma- 
teria  est  tantum  in  anima,  noc  ta- 
men  forma  advenit  rei  in  anima, 
quando  advenit  materiae  :  sic  ali- 
quitas  de  se  non  est  intolligibilis, 
nec  est  ens,  tamen  ratitudo  prima 
advcniens  ei,  advenit  enti  qua  est 
ens,ct  non  enti,  sicut  patuit  dema- 
teria.  Exemplum  aliud,  quantitas 
non  est  in  substantia  non  quanta, 
tamen  substantia  ante  omnem 
quantitatem  est  non  quanta  de  se, 
tamen  quantitas  advenit  rci  quan- 
tae,  et  non  rei  quantoe.  Unde  per 
esse  intelligo  essc  vel  rei^  vel  ratio- 
nis  ;  aliquitas;  (luod  est,  sicut 
liomo  humanitate  est  Iiomo.  Si 
qu?eratur,  quo  humanitas  est, 
dicam  quod  esse  est.  Et  sccun- 
omneessedum  Boctium  me  prsDtcr  primum, 

•iqjj^^g^gj^^suntidem.  Unde  Commentator,  lio- 
mo  cst  per  se  esse,  esse  aliquid  liu- 
manitatc  ;  ergo. 
6.  Ostcndo,  quod  in  omni  intcUigi- 

bili,  citra  primum,  rcspcctus  posi- 
tivus  ad  Dcum  intolligitur,  ut  dc 
primo  intcUcctu  ejus.  Commcnta- 
tor  :  esl  alia  forina  quw  non  inuluat  lioc 
nomcn,  ct  alia  forma  qu-<v  nlj  filio  mutual 
hoc  nomcn  cst  :  ct    soquitur,   dc    illis 


dicilur,   est    in  ordine  ad  suum  princi-  ,, 

pium,  ideo  cum  esse  intelligibile  po- 

sitivum  primo   intelligat  esse,  et 

es?e  est  respectivum;  ergj,  etc. 

Item  Augustinus.  6.  de  Trin.  c.  4.  ^est^i 

quando  intelliqit  hoc  bonum,  simul  intel-   ^^^ 
'  "^  esse  d< 

ligit  illud  cujus  participatione  est  bonum  :  sentia 


nis    e 


sed  intelligendo  lapidem,  intelligit  praet 
hoc  bonum  ;  ergo  simul  intelligit 
bonum  ipsum,  non  ut  aliquid  ejus  ; 
ergo  ut  hoc  refertur  ad  aliud. 

Item  Dionysius  de  Divin.  nom. 

Item6.  Physic.  non  potest  intelli- 
gi  aliquid  habens  causas  nisi  ex- 
trinsecae  causae  cognoscantur  ut 
pars  ;  ergo  ut  terminans  rcspec- 
tum. 

Item  Commentator  7.  Met.  circa 
principium. 

Itcm,  illud  quo  distinguitur  cns 
a  non  ente,  et  hoc  positive,  est  dc 
primo  ejus  intellectu  inquantum 
est;  sed  illud  quo  ens  distinguitur 
a  ncn  cnte,  est  esse  ;  sed  illud  esse 
est  respcctivum.  Probatio  ;  quia  h 
illud  esse  vel  est  ipsum  esse  a  se,  vel 
abalio  e^se,- divisio  patet  per  Avi- 
cennam  1.  Metaph.  esse  ab  alio  est, 
cui  convcnit  csse,  ab  alio  dicit  rcs- 
pectum. 

Ncgatur  ista  minor,  quia  respec-  7. 
tus  non  est  primum,  quo  aliquid 
distinguitur  a  Dco.  Intclligondo 
enim  Doum  absolutc,  ot  lapidcm 
absoluto,  non  intolligendo  sub  ra- 
tione  causa?  vel  causati,  vel  non  ab 
alio,  vcl  ab  alio,  orunt  duo  distinc- 
ta,  licct  forte  ab  alio  sit  primo  no- 
tuni. 

Contra,  nullus  conccptus  pro-  Quomo 
prius  croaturseest  sinipliciter  sim-  '"^",'/'' 
l)Iox,  ot   primus  concoptus  (luemTT."'? 

^  •  de  MecX 

habco,  est  ens  ;  ergo  intclligitur  in  creatu. 
communi  conccptu  priori:  conccp- 


noLLATlO  XXXV. 


^91 


tus  creatiirfiD  proprius  cst  postc-  munitcr  de  Deo  ct  crcatura:  quo 
rior  conccptu  entis  (quia  ens  est  igitur  primo  differunt  sapicntia 
communc  Dco  ct  creaturap)  qucm     creata  a  Deo?  non  per  sapientiam, 


liic  habemus;  non  est  igitur  sim- 
plicitcr  simplex,  quia  includit  ens, 
ct  conceptumexprimentcm  Deum : 
scd  difFcrentia  inter  conccptum 
compositum  de  Dco  ct  crcatura, 
quia  compositioni  inconceptu  pro- 


quia  illa  communis  analogicc  ;  cr- 

go  per  aliam  rcm,  quse  est  dc   suo  ..Esseniia- 

^       ^  ^  lior  aepen« 

intcllectu,  qua  distinguitur  a  Dco,  dentiaacoi- 

^  "  dentis  ad 

puta,  quia  est  qualitas  accidcnta-    Deum, 
lis  ;  ergo  cum  accidentalis  includit  subjectum, 
respectum,  et  prior  et  essentialior 


prio    de   Dco,    non    corrcspondet     est  ejus  respectus,  vel  dcpcndentia 


compositio  in  re  ex  esse  ct  nou  esse, 
de  esse,  et  hoc  includitur  in  proprio 
conccptu  lapidis ;  crgo  si  in  primo 
conceptu  entis,  non  a  se,  intclligi- 
tur  ab  alio  ;  ergo  hoc  cst,  et  non  a 
se  ;  ergo  ab  alio. 


ad  Deum,  scilicct  esse  a  primo, 
vcl  ab  alio  quam  ad  subjectum,  et 
essc  in  alio. 

Itcm,  Prsesuppositivus  quaesivit 
cum  ab  esse  in  loco  consurgat  Prae- 
dicamentum,  et  ab  esse  in  tempore 


Dicitur,    non     sequitur    ultima     similiter,  quarc  ab  esse  in  subjcc- 


conscqucntia. 

Contra,  ista  negatio  non  esse  a  se, 
dcpcndct  ab  alia  priori  afflrmative 
in  quam  reducitur;  non  ab  esse, 
quia  tunc  omne  esse  essct  csse  non  a 
se,  quod  est  falsum,  quia  Dcus  non 
cst  non  esse  a  se,  sed  cst  esse  a  se, 
relinquitur  quod  dependct  ab  esse 
ab  alio,  talc  includit  respectum, 
ctc. 

Itcm,  in  intellectu  Dei  intcUigi- 
tur  esse  per  sc  ipsum  ;  crgo  in  in- 
tellectu  crcaturse  intelligitur  op- 
positum,    scilicct   non  per  se,   scd 


to,  non  consurgit  Prtedicamentum 
undecimum? 

Dicit  Simplicius,  quod  aliquires- 
pectus  non  sunt  de  intcllectu  eo- 
rum,  in  quibus  fundantur,  et  alii 
sunt  de  intellectu  eorum,  in  quibus 
fundantur,  ct  ita  essentialcs  se- 
cundum  cum,  et  ita  in  eodem  Prae- 
dicamento  est  talis  respectus  acci- 
dentalis  ad  subjectum;  ergo  ille 
respcctus  est  de  genere  Qualitatis, 
sicut  est  respectus  secundum  eum, 
quia  albedo  cst  in  primo  modo  dic- 
ta  pcr  aliquid,  quol  cst  dc   primo 


l)articipatum,  ita  quod  sicut  Deus  ejus  intcUectu  ;  sed  analogia  acci- 
distinguitur  a  quolibct  alio  per  essc  dcntis  ad  Deum  est  intimior  ct  es- 
rt  «e  {pso,  sic  non  Dcus  primodistin-  sentialior  accidcnti,  quam  analo- 
guitur  pcr  oppositum,  scilicct  esse  gia  ejus  ad  subjectum,  quia  essc  in, 
ab  alio  sicut  esscparticipatum,  quia 
non  pcr  sc,  sive  ab  alio  opppnitur 
ei,  quod  est  per  se,  et  participatum 
opponiturei,  quod  est  ipsum. 

Conflrmatur,  quia  primre  diffc- 
rcntise  sunt  oppositse,  et  includun- 
tur  in  primo  intellectu  diffcrcn- 
tium. 

Item,  sapicntia  prsedicatur  com- 


9, 


potcst  separari  ab  accidcnte,  sicut 
patct  in  Sacramcnto,  sed  non  esse 
ab\  ergo  si  illa  cst  dc  ejus  intcllec- 
tu,  multo  magis  ista. 

Item,  primum  in  ordine  cssentia-  Esse  objec- 
li  includitur  in  intcUe.^tu  cujuslil)ct  '■"eLentia" 
posterioris:  sed  objcctum  esse  est  ^'■«^''^"•■*- 
primum  in  ordine  essentiali.  quia 
illud  habuit  res  ab  seterno ;  ergo  in- 


292 


DOCTORIS  SUBTILIS 


cluditur   in  esse  cujuslibct  creati ; 
sed  esse  objectum  est  relativum, 
cum  sit  in  objici,  et  aliud  esse. 
Cognitio       Item,  sicut  se  liabet  cognitio  per- 

causatorum  r.      ,  i  ...  n 

-  perfecta    iccta  caus8e  ad  cognitionem  periec- 

uir"sine'co-  taui    causatoTum,    ita  imperfecta 

Slfc^.^   ad  imperfectam  :  sed  non  habetur 

V  perfecta  cognitio  causatorum,  nisi 

habita  perfecta  cognitione  causa?, 

sicut  patet  in  visione  Dei  in  patria ; 

ergo  nec    imperfecta,  nisi  habita 

cognitione  imperfecta  ipsius  cau- 

sse ;  ergo,  etc. 

Item,  qui  nunquam  investigavit 
deflnitionem  justi,  nec  quid  est 
justum,  audiens  actionem  esse  jus- 
tam,  habet  penes  se,  quo  judicet  de 
illa  actione,  an  illa  actio  sit  justa, 
an  non,  scilicet  ipsum  justum  es- 
"sentialiter,  non  habet  tamcn  con- 
ceptum  ut  innatum  ;  ergo  impres- 
sum  audiendo  hoc  justum  ;  ergo  in 
impressionc  hujus  justi  includitur 
ipsum  in  ejus  intellectu. 

Item,  indeterminata  sunt  priora 
ordine  essentiali  :  sed  ipsum   esse 
est  indeterminatum,  cum  sit  indc- 
terminatum  negative,  et  ens  ana- 
gum  privativclotantum. 
Quidesse,      Tunc  dico,  quod  esse  est  id,   quo 
aiiqiutis.  Tcs  cst ;  ct   id  quo  rcs  est  aliquid, 
hoc  vel   illud   est   aliquitas,  sicut 
homo  est  aliquid  humanitate,  sci- 
licet  homo,  sed  non  esse.  Unde  in 
humanitate    non    includitur    csse, 
tunc  dico,  quod  homo  humanitate 
est  homo,  ita  quod  humanitas  est 
nlhiuitas  tantum,  et  nulla  distincta 
f\h  csse,  sic  aliquitas  nuUum  esse  si- 
l)i  determinat,  nec  erit  in  intellec- 
tu  (ms  rationis,  nec  esse  ratum.  Un- 
(\c   Avicenna  5.  Mei.  equinitas   est 
tnntum  equinitas,    nec    una,    nec 
muUre,   nec    actu,    nec    potentia, 


non  e 

ens 


Uircoi 
vus  ni 
siu-nifi 


nec  in  intellectu,  nec  extra ;  ideo 

I 

liumanitas  ut  sic,  nullo  modo  estHumania 
ens,  nec  rationis,  nec  ratum,  ^^^""'1" 
sed  tantum  determinat  sibi  consi- 
gnabilitatem,  quod  scilicet  sit  si- 
gniflcabile  per  nomen,  et  hoc  non 
est  determinatum  sibi,  quod  est  in- 
telligibile,  est  enim  signiftcare, 
quse  non  sunt  et  possunt  esse,  non 
autem  est  intelligere,  nisi  quse 
sunt,  ut  dicit  ibidem.  Unde  ens  pri- 
ma  impressione  imprimitur  in  in- 
tellectu,  secundum  Avicennam.  Un- 
de  nihil  significat  Hircocervus,  si- 
militer  tamen  non  potest  intelligi, 
quod  est  impossibile. 

Contra  illud,  omne  significabile 
per  nomen  cst  esse  aliquid,  cui 
possumus  nomen  imponcre,  sed 
secundum  Philosoplium  7.  Met.  non 
l)ossemus  nomen  imponere,  nisi 
illi  quod  intelligimus  :  si  igitur 
aliquitas  per  te  determinat  sibi 
esse  signiflcabile;  ergo  et  esse  intel- 
ligibile. 

Item,  quod  determinat  sibi  defi- 
nibilitatem,  determinat  sibi  intelli- 
gibilitatem  :  sed  humanitas  deter- 
minat  sibi  vel  homini  definibilita- 
tem,  ut  genus  et  difierentiain  ; 
ergo,  etc. 

Item,  intellectus  distinguit  hu- 
manitatem  abaliis  intelligibilibus; 
ergo  eam  intelligit,  quomodo  enim 
loqueremur  de  ea  nisi  intelligere- 
mus?  non  solum  igitur  quod  intel- 
ligimus,  eritintelligibile,  sedetiam 
actu  intellectum. 

Ad  primum  istorum  :  imponere  NonfaJ 

ijibilf 

nomenest  ad  phncitum,  ideo  possu-  uirmr 

,  niiiiab 

mus  noinen  imponere  ei,  quod  non 
cognoscimus,  nec  intelligimus, 
ut  quoddam  intelligibile,  sed  ci 
quod    intelligimus    esse    quoddam 


COLL.VHO  xxxv. 


293 


11. 

arjr.  in 
qutest . 


quitas 
dsit. 


significabile.  Exomplum,nulliis  in- 
telligit  nihil,  et  tamen  Jiihil  esse  si- 
gnificabile,  et  est  intelligibile  sig- 
nificabile,  licet  non  sequatur  tunc, 
est  intelligibile  significabile,  ergo 
est  intelligibile. 

Unde  quidditas  omnino  nuda  prse- 
ter  esse,  niliil  est,  nec  ens  rationis, 
nec  ratnm,  ideo  tantum  significa- 
bile  pernomen,  et  ideo  non  est  in- 
telligibilc  quianon  ens,  tamen  in- 
telligibile  significabile,  non  tamen 
intelligibile. 

Ad  secundum,  minor  est  falsa  : 
Humanitas  unde  humanitasnno, 
estnisi  humanitas  tantum,  nec  de- 
terminat  sibi  deflnibilitatem,  quia 
ut  sic,  nec  in  genere,  nec  specie, 
sed  tantum  significabile  per  no- 
men.  Unde  si  esset  definibile,  ct  in 
generc  similiter,  et  Hircocervus, 
et  similia 

Ad  argumenta  principalia.  Ad 
primum  in  oppositum,  quid  intelli- 
gitur  per  aliquitatem  :  dico  qnod 
aliquitas  non  determinat  sibi  in- 
tentionem  opinabilis,  nec  ratitudi- 
nis,  nec  rationis ,  sed  determinat 
sibi  esse  significabile  per  nomen. 

Ad  secundum  dico,  quod  aliqui- 
tas  nec  est  aliquid  absolutum,  nec 
respectus,  sed  tantum  aliquitas,  et 
significabile  ])er  nomen  aliquitas, 
autest  aliquid  positivum,  aut  non? 
Dico  quodpositiAaim  :  sed  per  illud 
positivum  non  intelligo,  nec  ens 
absolutum,  necrespectum,  sedtan- 
tum  significabile  per  nomen. 

Adtertium  dico,  quod  nec  inclu- 
dit  sibi  esse,  nec  non  essc,  sed  tantum 
est  significabile  per  nomen. 

Contra,  si  non  determinat  sibi 
csse;  ergo  de  se  est  nihil  :  sed  in 
nihil  nec    potest    recipi  esse,   nec 


ratitudo  alia;  ergo  in  eo  non   fun- 
datur  respectus  ad  Deum,  ncc  csse. 

Respondeo,  signiftcabile  per  no-       i2;,. 
men  esse  nihil,  potest  intelligi  du-  est  aupiex-; 
pliciter  :  vel    quod    significabile,  j^nat/sse, 

1         1     -     1     ,  •        I       •!  •  et  cui  non 

quod  est  .1  determinet  sibi  non  csse  repu-nat. 
et  ni/iil,  et  sic  chimaera  est  nonens, 
et  significabile  per  nomen,  quod 
determinat  sibi  semper  non  csse. 
Alio  modo  A,  est  non  ens,  quia 
non  determinat  sibi  esse,  non  ta- 
men  determinat  sibi  non  esse,  sed 
possibile  esse  indifferens  ad  csse  et 
non  esse,  tale  potest  recipere  esse  et 
respectum,  aliter  creatio  crit  im- 
possibilis,  quod  est  contra  articu- 
lum  fidei.  Unde  quod  ante  creatio- 
nem  fuit  possibile  objective,  sive 
vore  nihil,  tamen  non  determina- 
vit  sibi  7ion  essc,  ita  semper  in  in- 
tentione  sua  intelligitur  esse  tale, 
quod  potest  fieri  et  esse. 

Contra,  saltem  homo  componi- 
tur  ex  ente  et  non  ente,  non  abso- 
lute,  sed  ex  ente  et  non  ente  de  se 
soquivoce,  cum  entitate  positiva 
quse  csse  recipit,  sicut  materia  pri- 
ma,  ex  quo  per  se  de  se  nuUum  Iia- 
bet  csse  in  effectu,  sed  tantum  in 
anima,  nec  tamen  sequitur,  quod 
forma  recipitur  inea,  ut  habet  essc 
in  anima  tantum,  sod  in  eo  quod 
secundum  se  non  liabet  csse  nisi  in 
anima  tantum,  tamen  meextra  per 
aliquid  aliud,  scilicetper  meipsius 
formse.  Similiter  patet  de  quanti- 
tatc  ut  supra,  ita  ratitndo  recipi- 
tur  in  aliquitate  rata,  qufe  de  se 
est  nihil,  ratatamen  ipsa  ratitudi- 
ne,  nunquam  tamen  reci[)itur  in 
non  rata,  sed  in  non  rata  ex  se  tan- 
tum,  et  lioc  est  necessarium.  Cum 
dicitur  ultra,  quod   est   exempla- 


294 


DOCIORIS  SUBTILIS 


tum,  ialsuni  est,  nec  est  enim  flcti- 

tium,  nec  exemplatum. 
13.  Ad  quartum,  res  rata  aprit  sua  ra- 

S^ratio    titudine,  etc.  falsum  est.  Unde  csse 
agendi.    j,^-  j-^,,||j  gj^|.j  (.pgj^j^Q  cst  ratio  agen- 

di,  lioc  est  elicitiva  actionis,  in- 
quantum  esse  aliquitas  absoluta 
formalis  sub  ratitudine ;  calori 
enim  calefacienti  causalitate  tri- 
buit,  non  suum  esse ,  quia  tunc 
non  plus  ageret  ad  calorem  quam 
frigus,  quia  esse  est  indiffcrens, 
et  cjusdem  rationis  secundum 
Boetium  dellcbd.  ergo  res  non  agit 
ratitudine,  id  est,  illo  esse  quo 
ctiam  rcs  rata  est  formaliter.  Si 
accipis  ratitudincm  pro  rc,  quai 
rata  est,  sic  ratitudo  non  est  res- 
pectus,  sed  res  absoluta. 
Contra,  tunc  non  sequitur  in  suo 
.  intellectu  respectus.  Dico,  non  cst 
forma  absoluta,  nisi  per  esse  etres- 
pectivum,  tamen  respectus  non  est 
ejus  absolutio,  sed  tamen  respec- 
tus  sive  esse,  est  quo  res  est  abso- 
luta.  Unde  res  agit  aliquidditate, 
non  aliquidditate  nuda  ab  cnte, 
quod  est  nihil,  sed  aliquidditatc,  ut 
sub  esse. 

Ad  aliud,  creatura  minus  diffcr- 
ret  a  Deo  quam  pcrsona)  divina)  ab 
inviccm,  dico  quod  non  scquitur. 
Quid  crea-     Undc  malc  imagiuatur,   scilicct 

tura  secun-  ,  ,  ... 

duni  Hen-  quod  crcatura  non  sit  nisi  respec- 

'"'*'"'"■     tus,  hocest  lalsum;  sed  dico  quod 

omnc  creatum  componitur  ex  res- 

pectu,  et  aliquidditate.  Unde  crea- 

tura  est  aliquitas  absoluta  sub  res- 

■l-ai.res-  pcctu,  tamcn  ut  absoluta  includitf 

peclivuni.  ,  •  ,*^       , 

resi)ectum,  ideo  creatura  dillcrt  a 
Dco  aliquitate  absoluta,  ut  lapis 
lapiditate,  nonincludcnteadaliiiuid 
in  suaali(iuitatc. 
14,  Ad  aliud,  quse  dilferunt  formali- 


tate,  non  sunt  formalitas  una,  etc. 
dico  quod  ratitudo  est  formalitas 
rcspectiva,  non  absoluta. 

Contra,  aliquitas  ut  sic,  nec  est 
absoluta,  nec  respectiva  ;  ergo  non 
est  quo  substantia  est  rata,  et  ab- 
soluta  et  ratitudo,  scilicet  respec- 
tus  non  est  quo  res  est  absoluta, 
vel  rata ;  ergo  ratitudine  non  est 
substantia  absoluta,  vel  rata. 

Respondco  :  Sicut  materia  est 
ens  intra  intellectum,  circumscrip- 
ta  omni  forma,  formatamen,  quae 
est  disparata  a  materia,  qua3  non 
est  materia,  est  quse  formaliter 
materiaest  materia  extra,  et  quo 
habet  esse  in  re  extra,  quia  est  de 
se    matcria,  nonestextra. 

Similitcr  substantia  de  se  non 
habct  partem  extra  partcm,  ut 
substantia  cst  quantitas,  tamen 
est  qua^dam  forma  disparata  a 
substantia,  sicut  respectus  ab  ab- 
soluto,  quo  formaliter  substantia 
habet  partcs  cxtra  partcs  de  ge- 
ncre  Substantiae,  sic  respectus  est 
quo  aliquitas  est  rata  et  absoluta. 

Undc  si  esse  diffcrt  realiter  ab  es- 
sentia,  essentiaut  nuda  ab  esse,  nul- 
lum  habct  csse  cxtra  :  de  se  tamen 
esse  repcritur  in  essentia,  quia  se- 
cundum  illos,  csse  cst  primus  actus 
([uo  essentia  est  essentia  extra, 
sic  formalitas  rcspcctiva  est  illud 
quo  aliquitas,  qua3  de  se  est  abso- 
luta,  sit  absoluta. 

Ad  illud  Philosoplii  dico,  quod 
iUa  est  falsa;  creatura  cst  tantum 
ad  aliquid,  ct  non  est  ad  aliquid 
pra3ter  ad  aliquid,  tamen  est  tale 
l)cr  rcspcctum,  ut  per  esse.  Unde 
in  onini  crcatura  cst,  ct  quo  cst  iu 
omni  ci'catura,  cst  aliquid  pra^ter 
ad  ali(juid,  ctc. 


GOLLATIO  XXXV. 


205 


SGHOLIUM. 

Difficile  valde  est  capere,  quid  per  termi- 
nos,  quibiis  utitur  Henricus,  in  hac  qutostio- 
ne  intelHgi  debeat,  scilicet  per  ratitudinemet 
aliquidditatem,  videri  potest  quodL  3.  q.  9. 
et  quodL  5.  q.  2.  et  alias  passim.  Sed  in  re 
vult  ad  minus  respectum  ad  Deum  includi 
in  omni  ente  extra  Deum,  pro  quo  faciunt 
rationes  multoe  valde  urgentes  in  hac  colla- 
tione  adductae  :  hanc  totam  ejus  sententiam 
retutat  Doctor  efficacissime  et  clare,  i.  d.  3. 
q.  5.  a  n.  8.  Ad  intentum  autem  tituli  quajs- 


tionis  HenricusquodLO.  q.  l.et  2.  pouit  ratio- 
nem  vestigii  in  triplici  reLitione  creaturo) 
ad  Deum,secundum  tres  modos  relativorum. 
Per  respectum  similitudinis  exemplati  ad 
exemplar,  ad  Filium  per  respectum  causati 
ad  Patrem,  per  respectum  mensurati  ad  Spi- 
rjtura  sanctum  :  hanc  refutat  Doctor  ibi  n.  2. 
etn.  5.  Juxta  mentem  Augustini  ponit  ratio- 
nem  vestigii  quod  est  in  creatura  respectu 
Dei,  in  unitate,  pulchritudine,  et  ordino, 
et  fatetur  aliter  rationem  vestigii  assignari 
posso,  vide  hujus  ^rei  explicationem  ibi 
clare  positam. 


29G 


DOCTOUIS  SUBTILIS 


JUDICIUM  R.  P.  F.  LUCiE  WADBINGI 

DE  HIS  (JUATIOR  A  SR  NOVITER  ADDITIS  COLLATIONIBUS. 


Scrjucntcs  quatuor  collationcs  inveni  in  Bihliotheca  Vaticana,  cod.  MS.  mcmhranco. 
num.  87G.  intcr  rcliquas,  quw  hic  prcemiltunlur,  quihus  omnihus  prccpgchatur  titu- 
lus,  Collationcs  Parisienses.  Et  in  alio  codice  MS.  890,  recenscntur  istce  quatuor 
collationcs  in  indiculo,  scu  tahula  resolutionum  opcrum  Scoti,  quam  nos  dabimus  in 
tomo  postrcmo.  Eamdcm  sapiunt  Scoti  doctrinam,  ct  argumentandi  dissolvcndique 
acuticm,  quam  priorcs  pra^ferunt  collationes.  Incertus  est  numcrus  harum  coUatio- 
num,  quippe  in  imprcssis  deerant  ista',  ct  in  citalis  codicihus  Vaticanis  aliquot  ex 
iis,  quce  excusw  sunt,  desiderantur.  Non  uno  eodcmque  tempore  omnes  continuata 
serie  scripsil  Scotus,  sed  prout  occasiones,  co?iccrtationesquc  Academicie,  aul  puhlici 
congrossus,  vcl  confcrcndw  in  Scholis  Laurew  postidahant.  Proindc  singuUe  suis  ins- 
criptcc  schcdis  facilc  dccidcrc  polcrant,  aut  pcrire.  Porro  solulis  schedis  cxaratas 
insinual  prccdicius  indicidus,  cedularum  nomine  singidas  indigitans.  Brcvia  Scho- 
lia  et  reliqua,  quce  decranl,  nos  adhibuimus. 


COLLATIO    XXXVI. 

Utrum  in  Divinis  possil  csse  major  dis- 
tinclio,  ct  diversitas,  quam  conccptuum  ? 

Alens.  1.  part.  qu.rst.  48.  mem  3.  D.  Thom.  1. 
part.  quasl.  '28.  art.'i.  elquxat.  l.de  verit. 
el  in  1.  disl.  2.  quml.  1.  art.  3.  Rich.  ihi(}. 
art.  1.  qu.rsl.  2.  et  3.  Durand.  q.  2.  Ilenric. 
qwidlib.  T).  qu,r.sl.  1,  el  quodlih.  13.  qu.rst.  1. 
Goffred.  quodlih.  7.  quxsl.  I .  Doctor  in  O.von.  1 . 
dist.  2.  quxsl.  7.  a  num.  41.  et  dist.  8.  quxsl.  4. 
et  in  collat  22.  ct  quxsf.  de  formalitatihus. 
iSuarez  1.  parl.  tract.  1.  lib.  1.  cap.  10.  Vas- 
quez  1.  parl.  dist.  115.  et  120. 

1.  Dicitur  quod  sic,  ut  personarum 

p^o^parte  Q^SD    cst    rcalis,   ct   attributoruiu 

a'!!''?'.^;!!!^  01190  diflerunt  pr?oter  omn(Mn  oiie- 

p'""). ""'"^  rationem  intellectus,  nuod  proba- 

respiciat    tur    sic  :   Qunndocumoue    alinuid 

(leterinina- 

tos eiiecius.  uuius  ratiouis  respicit  plura  unins 
rationis,  non  determinat  sibi  quot 
respicit,  nec  tot  res[)icit,  quin  i)lu- 
ra;  hoc  enim  patet  de  compara- 
tione  natui\Tunius  rationis  adsuj)- 
posita  unius  rationis,  ut  Iiominis 


ad  Socratem  et  Platonem,  et  infi- 
nitos  alios.  Hoc  ctiam  patct  de 
comparatione  causse  unius  ratio- 
nis  ad  eflfectus  unius  rationis;  ca- 
lor  enim  existens  unius  rationis 
qui  potest  plures  calores  producc- 
re,  non  determinat  sibi,  quot  pos- 
sit  producere  :  sed  essentia  divina 
respicit  plura  supposita  unius  ra- 
tionis,  et  non  habens  divcrsas  rati- 
ones  prout  cis  communicatur,  non 
detcrminabit  sil)i  tot  supposita 
quin  plura,  et  sicut  tunc  una  pcr- 
sona  producit  aliam,  ct  dua}  ter- 
tiam,  et  sictres  producerc  possunt 
quartam  in  inlinitum,  quod  est 
impossibilc.  Oportct  igitur  quod 
essentia  divina  in  se  liabeat  diver- 
sas  rationcs  formales  seu  perfecti- 
ones,  ut  intellectum  et  voluntatem, 
quas  deinde  communicat  Patcr  Fi- 
lio,  et  Spiritui  sancto;et  si  essen- 
tia  divina  ante  omnem  operationcm 
intellectus  habeat  ista  attributa  ex 


COLLATIO   WXVl. 


297 


natiira  rei,  scilicct  intellectum  et 
volnntatem,  eadem  ratione  et  om- 
nia  alia. 

Major  etiam  linjiis  argumenti 
patet  per  rationem,  quia  si  aliquid 
unius  rationis,  qua  respicit,  suus 
ambitus  vel  sua  Airtus  nou  est  ex- 
hausta  per  unum  illorum,  et  eadem 
ratione  nec  per  aliud,  nec  per  ter- 
tium,  et  sic  in  infinitum;  ergo  tale 
non  determinat  sibi  tot,  quin  plura 
possit  habere.  Et  additur  esse  wiius 
raiionis,  quia  si  aliquid  habens  in  se 
diversas  rationes  seu  perfectiones, 
respiciat  alia  unius  rationis  ut  est 
essentia  divina,  secundum  hanc 
opinionem  determinat  sibi  quot 
respicit,  ita  quod  non  plura ;  sed 
hoc  non  est  invenire  alibi,  quia 
per  diversas  rationes  et  principia 
producendi  non  producuntur  alia 
unius  rationis,  ibi  vero  communi- 
catur  eadem  essentia  diversis  sup- 
positis;  si  tamen  aliquid  unius  ra- 
tionis  respiciat  alia  diversarum 
rationum,  potest  determinare  sibi 
illa  quDo  respicit,  ita  quod  non  po- 
test  in  plura,  ut  patet  de  Sole,  qui 
potest  plura  diversa  specie  produ- 
cere,  et  tamen  certum  numerum 
specierum  sibi  determinat,  inquan- 
tum  potest,  et  sic  patet  major. 

Si  vero  dicas  ad  minorem,  quod 
supposita  inDivinis  nonsuntunius 
rationis,  quia  non  unius  speciei, 
sicut  nec  relationes,quibus  consti- 
tuuntur;  hoc  non  obstat,  quia  sal- 
tem  sunt  unius  rationis,  quantum 
ad  illud,  quod  eis  principaliter 
communicatur,  quod  est  essentia, 
quia  si  sequantur  relationes,  aut 
alia  qusocumque,  non  impedit  quin 
sint  unius  rationis,  quantum  ad 
terminum  per  se  communicatum. 


Et  tunc  resumatur  major  sub  hoc 
intellectu  sic  :  quando  aliquid  unius 
rationis  respicit  plura  unius  ratio- 
nis,  quantum  ad  illud,  quod  per  se 
eis  communicatur,  non  potest  in 
tot  quin  in  plura.  Et  probatur  hsec 
major  sicut  prius  per  comparatio- 
nem  virtutis  productivse  adproduc- 
ta,  et  tunc  accepta  minore,  quod 
supposit  divina  sint  unius  rationis 
quantum  ad  essentiam,  quse  eis 
principaliter  communicatur,  sequi- 
tur  sicut  prius. 

Sed  contra  minoremargumentor  ^' 
sic  :  Qnorum  objecta  non  distin- 
guuntur  prseter  operationem  intel- 
lectus,  neque  ipsa  distinguuntur 
sine  operatione  intellectus  :  sed 
vermn  et  bonum  non  distinguuntur 
sine  oi^eratione  intellectus;  igitur  Bonum  et 
nec  intellectus  et  voluntas  m  Deo  distinguan- 

d.     ,  •  ,  .  ,  .  .         tur  lornia- 

istmguuntur  sme  operatione  m-     liter. 

tellectus.   Probatio  assumpti   pcr  ^°°'"'"'- 

rationem  Commentatorisi.  Meiaph. 

com.  18  :  Si6o>i?(msecundumaliquam 

perfectionem  formalem  distingua- 

tur  a  vero,  illn  formalitas  necessario 

aliquid  est  et  est  ens,  et  sic  bonitas 

inquantum  distinguitur  a  vcro  ali- 

quid  est;  deillo  igitur  proedicabitur 

vcrum.  Aut  igitur  per  se,  aut  per  ad- 

ditum?  Si  per  se,  habetur  i^ropo- 

situm,  quod    illa  formalitas,   per 

quam  bonitas  distinguitur  a  veri- 

tate,  cum    sit  aliquid,    sit  per  se 

verum.  Si  i)er  additum,  cum  iiroedi- 

cetur  de  illo,  de  illo  etia m  addito  est 

qu.Trendum;  aut  per  se  est  verum, 

aut  per  additum?  et  erit  processus 

in  infmitum,  nisi  stante  iu  j^rimo, 

quod  bonitas  et  veritas  sint  eadem 

formalitas    circumscripta    oi)era- 

tione  intellectus. 

Respondeo,  quod  quando  dicitur       4. 


298 


DOGTORIS  SUHTILIS 


bonitas,  inqiiantnm  distinfynitnr  a 
veritate,  est  aliqnid,  dicendo,  qnod 
si  rednplicatio  dicat  causam  in- 
liserentiae,  falsum  est,  qnia  distinc" 
tio  a  veritate  non  est  cansa  qnare 
bonitas  sit  aliqnid.  S'i  vero  rednpli- 
cat  rationem  formalem  ipsins  re- 
dnplicativi,  sic  vernm  est,  bonitas 
•  enim  inqnantnm  bonitas,  aliqnid 
est  et  ens  est.  Et  tnnc  nlterins  ad 
argnmentum  dico,  quod  vcnim  cnm 
pra^dicatur  de  ente,  non  praedica- 
tur  primo  modo  dicendi  per  se,  sed 
proedicatur  denominative,  et  sic 
etiam  probatur  de  bojw.  Unde  licet 
essentialiter  formalitas  bonitatis 
sit  ens,  non  tamen  essentialiter  est 
vera  praedicatio,  sed  est  prjedicatio 
denominativa  veritatis  de  formali- 
tate  bonitatis,  cum  quo  stat  dis- 
tinctio  formalis  eorum  abinvicem. 
An  boiuini     Coutra  :  Si  bonum  secundum  suam 

possit  ap- 

prehendi   ratiouem  formalem  distinffuatur  a 

ab  intellec-  ^ 

tu,  et  ve-  Ycritate ,   illa  formalitas  non  ap- 

runi    appe-  ' 

ti  a  voiun-  preliendetur  ab  intellectu,  cum  ve- 
rum  sit  objectum  intellectus,  et 
intellectus  nihil  apprehendat  nisi 
sub  ratione  veri.  Similiter  etiam 
arguitur,  quod  formalis  ratio  ve- 
ritatis  non  potest  esse  volita  a 
voluntate,  si  de  se  distingueretur  a 
bonitate,  cnm  bonum  sit  objectum 
voluntatis. 

Respondeo  quod  objcctum  intel- 
lectus  et  voluntatis  est  unum  et 
idem,  quod  est  ipsum  ens,  qnod  est 
de  essentia  cnjuslibct,  et  a3qualiter 
prsedicatur  de  vero  et  bono,  licet  non 
e  converso  ;  nam  cst  idem  quod  est 
appreliensum  ab  intcllectu,  et  snb 
cadem  ratione  est  volitum  a  volun- 
tate,  et  sunt  potentia^  ?eqnaliscom- 
munitatis  in  actibus  :  scd  potenti?e 
apprchcnsivoe,  ct  appetitiva)  sensi- 


tivse  est  unum  et  idem  objectnm 
formale,  et  ideo  licet  illa  forma- 
litas,  qua  bonitas  distinguitur  a 
veritate,  non  sit  veritas,  est  tamen 
ens,  et  e  converso  de  veritate,  ideo 
potest  apprehendi  illa  bonitas  ab 
intellectu,  et  illa  veritas  potest 
esse  volita  a  voluntate. 
Contra  :  Potentise,   qnae  habent      5 

•  1  />  1         1  •  Identitas 

idem  lormale  objectum,  simt  eadem  objectorui 
potentia;  igitur  si  ens  esset  torma-identitate! 
lo  objectum  voluntatis  et  intellec-  ^^Jum!*' 
tns,  intellectus  et  voluntas  essent 
eadem  potentia,  quod  falsum  est. 

Respondeo,  quod  licet  ex  diversi- 
tate  objectorum  sequatur  diversi- 
tas  potentiarum,  quia  visus  non 
potest  in  sonum,  ncc  anditus  in 
colorem,  tamen  ex  identitate  ob- 
jecti  non  sequitur  identitas  poten- 
tise;  idem  enim  est  objectum  appe- 
titivae  sensitivse  et  apprehensivse, 
quia  sub  eadem  ratione  appetitur, 
qua  apprehenditur.  Unde  non  dixit 
Philosophus  9.  Mefaph.  text.  com.  3.  Arisioiek 
quod  potentise  sunt  esedem,  qua- 
rum  objecta  sunt  eadem,  sed  qnod 
potentiae  distingnuntur  per  objec- 
ta,  sicut  et  actus. 

Pi\Tterea,    quodlibet    attributo-   ,  c. 

^  Innnila 

rum,  et  etiam  essentia  est  forma-nonindm 

.     „     .  •        ■     n     •  L  identil» 

liter  mnnitum,  quia  inimitas  nontemfon 
est  proprium  attributum,  sed  est 
intrinsecus  modus  cujuslibet  attri- 
buti;  esscntia  ergodivina,  et  boni- 
tas   sua  est    formaliter    infinita : 
scd  illud  quod  est  formaliter  infini- 
tum,  formaliter    includit    oinnem 
perfcctionem,  qu  ia  est  formaliter         — 
pelagus  omnis  perfcctionis;  ergo         ^ 
essentia  divina  formaliter  includit 
jnstitiam  et  bonitatem,  et  justitia 
bonitatein,  et  per  consequens  sunt 
eadem  formalitcr,  et  sic  in  Deo  nou  i 


COLLATIO  XXX VI. 


299 


lUstiiiguuntur  praUor  opcrationem 
intcUectus. 

Respondeo  quod  illud,  quod  cst 
formalitcr  indnitum,  includit  rca- 
litcr,  et  per  identitatem  realem 
omncm  perfectioncm,  sed  tamen 
non  includit  formaliter,  quia  infi- 
nitas  addita  attinbuto,  ut  ipsi  sa- 
pientise,  non  variat  rationem  for- 
maiem  cjus  :  si  igitur  sapientia 
sccundum  suam  rationem  forma- 
lcm  non  includit  bonitatem;  crgo 
nec  sapientia  infinita  formaliter 
includit  bonitatem  infinitam. 
7.  Prseterea  :  qusecumque  differunt 

formaliter,  sic  se  liabcnt  ad  intel- 
lectum,  quod  intellectus  potest  in- 
tclligere  unam  rationem  forma- 
lem,  noA  intelligendo  aliam;  sicut 
patet  de  genere  et  differentia,  qua- 
rum  formalis  ratio  unius  est  extra 
formalem  rationem  alterius,  et  ideo 
nata  sunt  facere  alium  et  alium  con- 
An  possit  ccptum  in  intellectu,  ct  intelligi  di- 

intelli;j:i  aut         ^  '  o 

vuieri     versis  conccptionibus,  et  per  con- 

iinuni  at-  i  '  j. 

nhuiumsi-scquens  intcllcctus  potest  tendcre 

ne  alio  ?      .      ^  ,         ,       .  , 

m  unum  non  tendendo  m  alterum. 
Si  igitur  attributa  differunt  ab 
essenlia  secundum  suam  rationem 
formalem,  intellcctus  Beati  potc- 
rit  videre  essentiam  divinam,  non 
videndo  eam  ut  bonam,  nec  ut  jus- 
tam,  quod  est  inconveniens.  Et 
haec  ratio  est  contra  responsionem 
prsedictam,  quia  tunc  aliquis  pos- 
sct  videre  esscntiam  ut  infinitam, 
non  videndo  eam  ut  bonam,  si  illud 
quod  est  infinitum  formaliter,  non 
includat  formaliter  bonitatem. 

Respondeo,  quodsifiat  argumcn- 
tum  de  intellectu  viatoris,  qua>stio 
cst  concedenda,  scilicct  quod  pos- 
sumus  intclligerc  Deum  ut  infini- 
tum,  non  intelligendo  actu  ipsum 


ut  sapientcm,  aut  bonum,  non  ta- 
men  separando  ipsa.  Si  autem  fiat 
aro'umentum  dc  intellectu  Bcati, 
tuncnonconcludit,  quia  unicoactu 
realiter,  differente  solum  secun- 
dum  rationem,  videt  Beatus  essen- 
tiam  divinam  infinitam,  ut  bonam 
et  sapientem,  quia  ipsa  cssentia 
divina  movens  intellectum  Bcati 
ad  visionem  sui,  movet  necessario 
ad  visionem  eorum,  qune  necessa- 
rio  consequuntur  essentiam  divi- 
nam,  quse  sunt  attributa,  idco  licet 
nata  sint  de  se  facere  diversum 
conceptum,  tamen  quia  necessario 
concomitantur  essentiam  divinam, 
non  potest  Beatus  videre  essentiam 
divinam  nisi  videat  attributa. 

Prseterea  :  Idem  secundum  iden-       g. 
titatem  realem,  et  formalem  potest  f-^^l^  Jro. 
esse  principium  diversarum  actio- '•."^''°""'" 

^  '  inieratur 

num,    ct   productionum    absoluta-  ciistinctio 

intellectus 

rum;igitur  idcm  rcaliteret  formali-et  voiunta- 
ter  potest  esse  principium  produc-  Deo. 
tionum  relativarum  ;  igitur  in  es- 
sentia,  qu?e  communicatur  Filio  et 
Spiritui  sancto,  non  oportet  ponere 
differentiam  formalem  attributo- 
rum,  ut  intellectus  et  voluntatis, 
proptcr  communicationes  relati- 
vas,  quibus  essentia  communica- 
tur  Filio,  et  Spirituj  sancto,  et  sic 
vcrum  est  quod  ratio  superius 
facta  non  concludit.  Consequentia 
patet,  quia  major  diversitas  in 
principio  videtur  requiri  ad  ac- 
tiones  respectu  prodr.ctionum  ab- 
solutarum,  quam  productionum 
rclativarum,  eo  quod  differunt 
absoluta  magis  quam  relativa. 
Anteccdens  patet  de  calore,  qui 
idem  existcns  re  et  forma,  potest 
producere  diversos  calores,  nec 
prsBterea  habet  diversitatcmaliam 


300 


DOi/rOKIS  SUBTILIS 


formalem  aliqiiorum  in  se,  quia 
tunc  esset  processns  in  inflnitiim 
in  illis  formalitatibns,  sicnt  in 
productis  ab  ipso. 

Rospondeo,  quod  hoc  solvitur  su- 
pra,  quia  ex  lioc  quod  aliqua  unius 
rationis  producantur  ab  alio  se- 
cundum  eumdem  modum  produ- 
cendi,  non  oportet  ponere  diffe- 
rentiam  realem  et  formalem  in 
producente.  Sed  quando  aliqua 
unius  rationis  secundnm  diversum 
modum  producendi  producuntur  ab 
aliquo,  necesse  estutin  producente 
sint  diversa  principia  producendi, 
quia  idem  principium  re,  et  for- 
mali  ratione.  non  potest  esse 
productivum  secundum  diversum 
modum  producendi  alia  unius  ra- 
tionis.  Nunc  autem  Filius  pro- 
ducitur  per  modum  naturoe  et 
intellectus,  Spiritus  sanctus  per 
modum  voluntatis  et  libertatis,  et 
ideo  necesse  est  ponere,  quod  es- 
sentia  in  se  formaliter  contineat 
rationem  intellectus  et  voluntatis 
prnetcM^  operationem  intellectus, 
ita  quod  intellectus  non  libere 
intelli^'at,  nec  voluntas  naturali- 
tei'  velit,  sed  SMut  formaliter  dis- 
tincta  in  modo  producendi. 
9.  T^raUerea  arguitur  sic  :  ()uidqnid 

Aii  ex    liac  •     i      i      t       i  •         •  i 

(listinctioue ex  n<'U.'ira   rcM    habet  aliqnid,    ({uo 

inreralm-  .  .... 

compositio.  convenit  cum  aliquo,  et  aliquul 
(luo  distinguitur  ab  illo,  habet  in 
s(»  compositionem  realem  :  sed  si 
circumscripta  oj^eratione  intellec- 
tus  attributa  distinguerentur  inter 
se,  (*t  ab  essentia  divina,  essentia 
divina  haberet  aliquid  ex  natura 
rei,  pcM^  quod  distinii'ueretui'  ab 
attributo,  et  certum  est  quod  rea- 
lit<M'  convenit  cum  eo ;  er|^'o  esscn- 


tia  divina  realem  compositionem 
haberet,  quod  est  inconveniens. 
Respondeo    quod    identitas    for-     Wentitas 

toriualis 

malis,  et  realis  major  est,   quam  ma.iorest 

.  T        ,  . ,  ,         ,  '       .  identitate 

identitas  tantum  realis,  quse  non  riaii. 
est  formalis,  nunc  autem  quod 
aliquid  conveniat,  et  sit  idem  ali- 
cui  identitate  minori,  et  quod 
differat  non  differentia  opposita 
identitati,  sed  differentia  opposita 
identitati  majori,  non  est  incon- 
veniens.  Imo  per  illud  idem,  quo 
aliquid  convenit  cum  alio  identi- 
tate  minori,  differre  potest  ab  eo- 
dem  differentia  opposita  identitati 
majori,  et  ideo  essentia  divina  per 
idem  realiter,  quo  convenit  cum 
attributo  identitate  reali,  potest 
per  idem  realiter  differre  ab  eo 
differentia  formali,  quse  opponitur 
majori  identitati,  et  ideo  non  se- 
quitur  quod  liabeat  aliquid  quo 
convenit,  et  aliquid  quo  differt  ab 
attributo. 
Prseterea  arguitur  sic  :  Illa  quse       io. 

T     ,  •  .  1  r.  1  An  cletur 

distmguuntur  secundum  lormales  distinctio 
rationes  specificas,  distinguuntur  ^^oivinL!" 
realiter;  quod  patet  esse  verum 
in  creatis  et  etiam  in  Divinis, 
quoniam  in  creatis  illa  qua)  distin- 
G^uuntur  ti^enere  et  Prredicamentis, 
realiter  distinguuntur ;  cum  igitur 
species  majorem  entitatem  inclu- 
dant  quam  genera,  sequitur  quod 
realiori  differentia  distinguentur, 
qu.T  specifice  distinguuntur. 

IIoc  etiam  apparet  in  Divinis,  in 
quibus  relationes  opposita^,  spe- 
cifice  v(4  (juasi  specifice  distin- 
guuntur;  s(m1  si  in  Deo  justitia 
et  sapientia  distinguantur  pra>ter 
operationem  intellectus,  speciQce 
distinguuntur ;  tum  quia  ipsa)  se- 
cundum  se  dicta>  specifice  distin- 


GOLLATIO  XXXVI. 


301 


11. 


giiuntiir,  et  infinitas  non  variat 
rationem  formalem  sapientise  et 
justitise,  ut  concessum  est  :  sic 
justitia  et  sapientia  quamvis  sint 
infinitse  in  Deo,  specifice  distin- 
guuntur ;  tum  quia  si  relationes  in 
Divinis,  quae  sunt  ibi  praeter  ope- 
rationem  intellectus  ex  natura  rei 


Contra  autcm  arguitur,  quod 
attributa  distinguantur  ex  natura 
rci,  prcctcr  operationem  intellec- 
tus,  et  pcr  consequens  quod  in 
Divinis  sit  major  distinctio  quam 
concei)tuum,  quia  illa  distinctione, 
qu?e  est  ex  natura  rei,  distinguun- 
tur;   ergo,    etc.    Minor   probatur, 


specifice  distinguuntur,  vel  quasi     quoniam  differentia  est  inter  cog- 


specitice,  eo  modo  (luo  ibi  est  ratio 
speciei,  non  videtur  major  ratio 
cui  justitia  et  sapientia,  si  sint  ibi 
ex  natura  rei,  specitice  distinguan- 
tur;  ergo  relationes  realiter  dis- 
tinguuntur. 

Respondeo  quod  in  Divinis  non 
est  difTerentia  specifica  attributo- 
rum,  quia  quodlibet  attributumest 


nitionem  intuitivam  ct  abstracti- 
vam,  quod  cognitio  abstractiva, 
qufe  est  per  speciem  non  est  rei, 
ut  est  existens,  nec  ut  pr^esens 
est,  sed  indifferenter  potest  esse 
rei  absentis  ct  preesentis,  sicut  et 
species,  in  qua  repr?esentatur  ob- 
jectum,  et  relucet,  sed  cognitio 
intuitiva    est    rei    existentis,    ut 


perfectio  simpliciter  simplex  non     existens  est ;    cum  igitur   divinus 


resolubilis  in  alias.  Unde  in  Deo 
non  est  genus,  nec  species  prseter 
sui  intellectionem ;  nec  justitia, 
nec  sapientia  secundum  suas  ra- 
tiones  formales  specifice  differunt; 
sed  nec  verum  et  bonum,  quia  sequa- 
liter  sunt  transcendentia,  licet 
enim  ut  sunt  qualitates,  specifice 


intellcctus,  sive  quicumque  alius 
inteliectus  beatus  vidensessentiam 
divinam  ut  bonam,  ut  veram,  ut 
sapientem,  et  sic  dc  aliis,  videat 
illam  cognitione  intuitiva  et  abs- 
tractiva,  oportet  quod  videat  eam, 
ut  in  se  existentem,  et  ut  liabct 
formaliter  rationem  vcri  et  boni,  et 


differunt,  non  tamen  ut  sunt  com-     cujuscumque  alterius  attributi. 


munes  Deo  et  creaturse. 

Sed  dices,  quod  sicut  in  Divinis 
est  ratio  generis  ut  substantia^  ct 
relationis,  et  etiam  ratio  spociei 
ut  rclationum,  sic  videtur  esse  dif- 
ferentia  speciflca,  vel  ratio  diffc- 
rentise  specific^e  relationum. 

Sed  dico  quod  non  est  simile; 
quia  relationes  quasi  specitice  dis- 
tinguuntur,  quia  sunt  opposita^., 
ct  prseter  rationes  oppositionis, 
non  sunt  ffnitae,  nec  infinitae; 
quodlibct  vero  attributum  est  for- 
maliter  infinitum  includens  aliud, 
et  ideo  non  possunt  ibi  distingui 
specifice. 


Conlirmatur  ratio,  quia  qusero  : 
An  ratio  veri  et  boni,  et  aliorum 
attributorum  prsecedant  in  objecto 
intellectionem  Beati  et  Dci,  aut 
non?  Si  sic,  liabetur  propositum, 
quod  non  distinguantur  per  opera- 
tionem  intellectus.  Si  vero  non 
prsecedant  formaliter  in  objecto, 
cum  formaliter  ratio  objecti  cog- 
nitionis  intuitivse  sit  in  objecto, 
et  non  causatum  per  intellec- 
tum,  sequitur  quod  nec  intellectus 
divinus,  nec  alicujus  Beati  videat 
esscntiam  divinam  sub  ratione  boni 
aut  veri  cognitione  intuitiva,  scd 
solum  cognitione  abstractiva,  qua 


An  possit 
videri   in- 

luitive 

essentia 

sine  atlri- 

butis . 


1?. 


302 


DOCTORIS  SUBTILIS 


fabricat  tales  conccptus;  tunc  igi- 
tur  facerent  sibi  unam  logicam 
de  intentionibus  fabricatis.  Unde 
quod  cognoscantur  in  essentia  di- 
vina  esse  hujusmodi  attributa,  et 
tamen  quod  fabricentur,  includit 
contradictionem. 
opiiiio       Dicitur,  quod  ratio  boni  et  ratio 

Henric. 

quodi.  5.  veri,  et  sapientise  formaliter  est  m 
quodi'/i3.  essentia   divina   prseter   opcratio- 

^'  '  nem  intellectus,  quia  formaliter 
essentia  divina  prseter  operatio- 
nem  intellectus,  sapiens  est  et 
bona  in  se,  tamen  distinctio  illo- 
rum  non  est  nisi  per  intellectum 
comparantem  illa  ad  invicem,  et 
ideo  cognitio  intuitiva  est  essentise 
divinae,  ut  bona  est  in  se  formali- 
ter,  et  sapiens.  Sed  cognitio  intui- 
tiva  non  est  ratio  distinctionis  at- 
tributorum,  sed  cognitio  secunda 
sequens  simplicem  appreliensio- 
nem,  quae  est  fabricativa. 

13.  Sed    lioc    non    videtur    solvere, 

quia  formalis  ratio  objecti  cogni- 
tionis  intuitivse,  ut  distincta  est 
ab  alia  ratione,  prsecedit  cogni- 
tionem  intuitivam,  quia  cognitio 
intuitiva  non  est  alia  respectu 
objecti,  ut  habet  in  sc  distinctam 
rationem  objectivam ;  igitur  cum 
intcllectus  divinus  et  beatus  videat 
essentiam  divinam,  ut  bona  cst,  et 
ut  vera  est,  nccesse  est  ut  videat 
cam  ut  in  se  habet  has  rationcs 
distinctas  ante  operationcm  intel- 
lcctus. 

Praeterea  :  omne  absolutum  i)or 
sc  intelligibilc  ab  aliquo  intellectu, 
natum  est  facere  conceptum  uni- 
vocum,  quo  perfecte  intcUigitur 
ab  intcllectu,  sicut  natum  cst  ab 
illo  intcllectu  intclligi,  ut  si  sit 
intcUcctus,  qui  comprchendit   ob- 


jectum,  tunc  intelligitur  ob;cctum, 
quantum  intelligibile  est;  si  autem 
non  comprehendit,  tunc  natum  cst 
facere  conceptum  in  illo  intellectu 
ita  perfectum,  sicut  natum  est 
ab  illo  intcUectu  intelligi  :  sed 
essentia  divina  est  hujusmodi  ob- 
jectum  rcspectu  intellectus  sui  et 
beati,  quia  hoc  potest  etiam  objec- 
tum  creatum,  ut  lapis;  igitur  na- 
tum  est  facere  in  intcllectu  creato 
Bcati  unum  conceptum,  quo  intel- 
ligatur  secundum  quod  intelligibile 
est  ab  illo  intellectu  perfccte,  et 
per  consequens  intellectus  Beatus 
non  fabricabit  circa  essentiam  di- 
vinam  diversos  conceptus  veri  ct 
boni,  scd  unico  intuitu  omnes  illas 
rationes  distincte  apprchendit,  vi- 
dcndo  cssentiam,  in  qua  relucet 
eorum  formalis  distinctio,  quae  est 
ex  natura  rci,  licet  non  propric  di- 
caturdistinctio  realiter,  nec  realis. 

SGHOLIUM. 

Licet  ubique,  et  sparsim  per  universam 
suam  doctriuam  Scotus  dicat  distinctiouem 
hanc  rormalem  inter  essentiam  divinam,  et 
relationes  atque  atlributa,  et  inter  attributa 
sibi  invicem  comparata,  pra3cedere  omnem 
operationem  et  comparationem  iiitellectus, 
et  ex  natura  rei  distinctionem  hanc  dari 
inter  privdictas  formalitates  seu  quidditates, 
attamen  nonadmittit  appellari  distinctionem 
realetn  aclualem,  sed  potius  realem  virlxa- 
lein,  de  quo  videri  potest  in  Oxon.  1.  dist.  2. 
q.  1.  n.  4.3.  Similiter  in  aliis  locis  potest 
consuli  circa  varias  difficultates,  quas  in 
hac  collatione  breviter  attingit.  Primam,  an 
scilicet  principiiim  uniiis  rationis,  qiiod  ad 
pliira  ejusdem  raliouis  se  extendit  determi- 
netur  ex  se  ad  certum  numerum  illorum? 
habes  cadem  q.  7.  n.  10.  in  addilione. 
Secundam,  de  definitione  bnni  a  vero,  et  an 
sint  objecta  intellectu-;  et  voluntatis,  vide  in 
4.  d.  'i9.  q.  i.  n.  10.  el  in  1.  dist.  3.  q.  3.  n.  7. 
el  in  Metaph.  lib.  0.  q.  3.  n.  3.  Tertiara,  si 


COLLATIO  XXXVII. 


303 


distinctio,  aut  identitas  objectorum  distin- 
guat,  aut  identiflcet  potentias?  i.dist.  3.  q.  3. 
ad  1.  el  2.  dist.  24.  q.  i.  ad  2.  Quartam,  an 
inflnitas  inducat  in  attributis  identitatem 
formalem,  et  proinde  necessario  omnia  si- 
mul  videri?  1.  disl.  8.  q.  4.  n.  17.  Quintam, 
an  ex  ratione  productionum  inferatur  dis- 
tinctio  intellectus  et  voluntatis  in  Deo?  dist. 
2.  q.  7.  a  n.  18.  Sextam,  an  distinctio  forma- 
lis  inferat  compositionera,  et  an  identitas 
formalis  sit  major  identitate  reali  ?  dist.  8. 
q.  \.  a  n.  22.  et  dist.  2.  q.  7.  Septimam,  an 
distinctio  formalis  inferat  speciflcam,  et  an 
detur  distinctio  speciflca,  vel  quasi  speciflca 
in  Divinis?  in  2.  d.  3.  q.  4.  n.  18.  et  in  1. 
dist.  26.  n.  48.  Demum  niliil  ferme  est  quod 
faciatin  hac  opinione  de  distinctione  formali 
difflcultatem,  quod  hic  non  insinuet  breviter, 
et  dissolvat. 

14.  Prseterea  arguitnr  per  respon- 
sionem  illius,  qui  respondet  :  lUa 
distinctio,  quse  cst  ex  natura  rei, 
major  est  illa,  quse  est  tantum 
conceptuum.  Sed  distinctioattribu- 
torum  in  Deo  et  personarum  est 
ex  natura  rei ;  igitur,  etc.  Minor 
vera  est,  quantum  ad  distinctio- 
nem  personarum  patet;  quantum 
ad  distinctionem  attributorum  pro- 
batur  sic  :  quia  quandocumque 
aliquse  operationes  et  productio- 
nes  distinguuntur  ex  rei  natura, 
oportet  quod  principia  illarum 
operationum  distinguantur  ex  na- 
tura  rei,  quia  idem  realiter  ex 
natura  rei  non  potest  esse  princi- 
pium  diversarum  operationum  dif- 
ferentium  ex  natura  rei  :  sed  pro- 
ductio  Filii  et  Spiritus  sancti  sunt 
differentes  ex  natura  rei ;  ergo 
cum  principium  productionis  Filii 
sit  intellectus  paternus,  et  Spiri- 
tus  sancti  sit  voluntas,  oportet 
quod  intellectus  et  voluntas  in  T)eo 
distinguantur  cx  natura. 
Sed    dices,  quod  major   non   est 


vera,  quia  Sol  per  idem  princi- 
pium  producit  divcrsas  s})ecies, 
diversiflcatur  ex  natura  rei  in 
lioc,  quod  producit  illa.  Scd  hsec 
responsio  excluditur  pcr  rationem 
superius  factam  ad  conclusionem. 
Unde  ista  ratio  cflicaciam  sumit 
cx  illa  ratione,  ct  patct  quomodo 
ista  ratio  tenet  pcr  illam  ibi  po- 
sitam. 

COLLATIO    XXXVII. 

Utrum  in  essenlia  possit  csse  aliqm  per- 
sona  producla  ? 

Alens.  1.  /1.  q.  15.  memb.  5.  D.  Bonav.  hic  art. 
i.q.2.  Riclurd.  q.i.D.  Thoin.  1.  /).  30,  art.  2. 
Ilenr.  quoill.  61.  q.  i.  Doctor.  in  Oxon.  hic  q. 
6.  et  in  Theor.  §.  Non  polest  probari.  Suarez  1. 
part.  Iract,  3.  lib.  4.  cap.  1. 

Quod  non  videtur;  quia  illa  pro- 
ductio  aut  terminaretur  ad  pcrso- 
nam  absolutam,  aut  respectivam  : 
non  autem  ad  personam  absolutam, 
quia  tunc  in  pcrsona  csset  rcalis 
compositio  cx  csscntia,  ct  aliquo 
alio  reali  absoluto.  Ncc  termina- 
tur  ad  aliquod  respcctivum,  quia 
respectus  non  potest  csse  terminus 
motus,  sicut  nec  principium  ex  5. 
P/ujsic.  icxt.  com.  10.  crgo,  etc. 

Dicitur,  quod  non  cst  similc  dc 
rcspcctu  in  Divinis  ct  in  creatis, 
quia  in  Dco  subsistcns  in  csscntia 
constituit  personam  subsistentem, 
non  sic  autcm  in  crcatis. 

Contra  :  Quandocumque  forma- 
lis  ratio  geniti  non  est  ratio  sub- 
stantialis,  productio  illius  non  po- 
test  dici  generatio  substantialis, 
ut  patct  inductione  in  crcatis.  Un- 
de  si  calor  sit  formalis  ratio  calidi 
producti,  ejus  generatio  dicctur 
calcfactio,  ct  sic  dc  aliis.  Si  igitur 


1. 

Argum. 

primum 
pro  parte 
negativa. 


Aristote- 
les. 
Responsio . 


Rejicitur. 


304  DOCrOUIS  SUBTILIS 

formalis  ratio  Filii  geniti  in  Divi- 
nis  esset  relatio,  sequeretur  quod 


2. 

Quid  est 

pnimis,    et 

quid  lor- 

malis  ter- 

minus  'j:e- 

nerationis. 


Arislot. 


In  divinis 

assiii;nan- 

tur  hi  ter- 

mini . 


Joan.  10. 
2'J. 


3. 

Olijeitio 
priina. 
An  relatio 
possit  es  se 
terniinus 
fornialis 
pro  hiclio- 
divinre, 


generatio  Filii  in  Divinis  non  sit 
substantialis. 

Ideo  dicitur  sic  ad  has  rationes, 
quod  non  est  idcni  csse  primum 
tcrminum  alicujus  productionis,  et 
cssc  formalem  terminum  produc- 
tionis,  quia  primus  terminus  pro- 
ductionis  est  lioc  aliquid  per  se 
subsistcns  :  ct  hoc  secundum  Phi- 
losophum  l.Phys.  c  7.  et  7.  Met.  c.  8. 
est  compositum,  quod  primo  ge- 
neratur,  et  ad  quod  primo  termi- 
natur  generatio  ;  sed  formalis  ter- 
minus  productionis  est  illud  in 
quo  productum  assimilatur  pro- 
ducenti.  Unde  calor  est  formalis 
terminus  calcfactionis,  sed  cali- 
dum  cst  primus  ejus  terminus. 
Sic  dico  in  proposito  quod  primus 
ct  pcr  se  terminus  generationis  in 
divinis  est  ipsc  Filius  ct  persona ; 
sed  formalis  terminus  est  ipsa  es- 
scntia,  quia  non  video  quomodo 
rcalis  productio  terminetur  ad  re- 
lationem,  sicut  ad  formalem  ter- 
minum,  non  cnim  esset  productio, 
scd  tantum  adauctio.  Unde  ipsa 
essentia  por  productionem  com- 
municatur  Filio,  ct  est  formalis 
tcrminus  productionis,  quia  ut  di- 
citur  in  Evangelio,  Qxod  Patcr  dcdii 
Filio,  majus  omnibus  est,  et  liOC  cst 
cssentia. 

Sed  contra  :  Illud  est  formalis 
tormiuus  productionis,  in  ([uo  pro- 
ductum  assimilatur  prodncenti. 
Ista  autem  assimilatio  persona- 
•  i'um  non  potest  essc  pr<neccdens 
'  essentiam,  scd  praecedcns  i-cLatio- 
nem  potius,  quia  similitudo  rcqui- 
rit  unitatcm  etdistinctionem,  nihil 
cnim  simile  cst  sibi.  Unitas  autcm 


non  cst  formale  in  similitudine, 
quia  hsec  unitas  est  a  partc  funda- 
menti,  a  quo  rehatio  non  habet 
suam  rationem  formalem;  ergo 
formale  in  similitudinecritdistinc- 
tio,  ct  per  consequens  P^ilius  assi- 
milabitur  Patri  formalius  perrela- 
tionem,  qua  distinguitur  a  Patre, 
quam  per  esscntiam,  qua  non  dis- 
tinguitur  ab  eo,  ct  sic  rcLatio,  ut 
videtur,  est  formalis  terminus  pro- 
ductionis  Patris. 

Prseterea,  formalis  terminus  4. 
productionis  sequitur  productio-  ^^'JuS 
nem,  et  est  posterior  productione  : 
sed  essentia  non  sequitur  produc- 
tionem  Filii  sed  prsecedit,  nec 
etiam  sequitur  similitudinem,  sed  . 
est  fundamentum  ejus;  ergo,  ut 
videtur,  essentia  non  cst  formalis 
tcrminus  Filii  producti. 

Respondeo  ad  primum,  quod  as-  Respom 
sumptum  est  falsum,  unitas  cnim^lnamJ 
estillud,  quodest  formalius  in  si--"''^'""" 
militudine,  ct  fundamcntum  dat 
esse  formalius  rclationi  quam  esse 
adaliud,  quiainhoc  conveniunt  om- 
ncs  relationes,  scilicct  per  esse  ad 
aliud,  ct  nonin  unitate  fundamenti, 
unde  fundamentum  formalius  in- 
trat  rationcm  rchationis  quam  esse 
ad  aliud. 

Contra  :   Illud  formalius   intrat 
rationem   formalem   relationis,  a  prrpri 
quo   rehatio    spcciticatur  :  relatio  ^*^-'^''"**' 
autem    non  speciticatur  a  funda- 
mento,  sed  ab  opposito  ct  tcrmino  ; 
magis  igitur,  ctc. 

Ucspondco,  quod  licct  relationes  soivita 
disparatso  possint  fundari  super 
eodem  fundamento,  et  ideo  non 
distinguantur  specitice  pcr  ratio- 
nem  fundamenti ;  relationes  tamen 
communcs,   qua)  fundantur  supcr 


5. 
Instant 


COLLATIO  XXXVII. 


30; 


^esponde- 
ur  ad  se- 
!undani  ob^ 
jeclionem. 
An  essen- 
tia  divina 
tequatur 
processio- 
neni? 


7. 
>rgum.  2, 
pro  parte 
aegativa. 
lU  esse  Fi- 
lii  sit  ab 
alio. 


iesponsio. 


(ilia  res- 
ponsio. 


iinitatcm  formaliter  magis  rcs- 
piciunt  iundamentiim,  prout  duo 
extrema  fundantur  super  idem. 

Ad  aliud  dicitur,  quod  licet  es- 

scntia  secundum  se  considerata  sit 

■  prior  productione   Filii,  ut  tamen 

est  in   Filio,   sequitur    productio- 

nem  Filii. 

Aliter  etiam  potest  dici  ad  ratio. 
ncm,  quod  sicut  propter  inflnita- 
tem,  et  illimitationem  essentia?, 
ipsa  potest  esse  fundamentum  re- 
lationum  oppositarum,  itapropter 
sui  illimitationem  potest  esse  for- 
male  principium  communicandi  se 
ipsam,  ut  formalem  terminum,  et 
ita  sequi  suam  communicationem. 

Prseterea,  secundo  ad  principale 
arguitur  sic  :  Esse  Filii  aut  est  ab 
alio,  aut  non  est  ab  alio.  Siesse  Filii 
non  sit  ab  alio;  igitur  Filius  non 
producitur  ab  alio,  quia  quicum- 
(jue  ab  alio  producitur,  suum  esse 
est  ab  alio.  Si  vero  esse  Filii  sitab 
alio,  ut  Patre,  cum  impossibilesit, 
quod  idem  sit  a  se  ipso  realiter, 
se(|uitur  quod  non  sit  idem  esse 
Filii,  et  esse  Patris;  quod  est  im- 
possibile,  quia  in  Bivinis  est  tan- 
tum  unum  esse. 

Dicitur  quod  esse  subsistentise 
Filii  est  ab  alio,  videlicet  a  Patre, 
et  ideo  Pater  et  Filius  non  habent 
idem  suhsislere ;  sed  esse  existentise 
Filii,  quod  est  essentialiter  in  tri- 
bus  personis,  non  est  ab  alio,  sed 
consequitur  essentiam,  ut  essentia 

est. 

Aliter  dicitur,  quod  hsec,  esse  Filii 
esi  ab  alio,esi  distinguenda  secundum 
sensum  compositum  et  divisum, 
et  in  sensu  composito  vera  est,  quia 
esse  ut  est  Filii  est  a  Patre ;  et  sic 
sequitur  conclusio  vera,  quia  aliud 

Tom.  V. 


est  esse  Filii,  ut  Filius  est,  et  aliud 
est  esse  Patris,  ut  Pater  est.  In  sen- 
su  vero  diviso,  falsa  est,  quia  si- 
gnificat  quod  esse  sit  a  Patre,  et 
quod  illud  ait  Filii,  et  sic  non  se- 
quitur,  quod  Filius  non  sit  a  Pa- 
tre. 

SGHOLIUM. 

Omnes  difflcultates,  quas  hic  attingit  Doc- 
tor,  videlicet  an  essentia  sit  formalis  terini- 
nus"generationis  in  Divinis  ?  et  an  essentia 
divina,  prout  est  terminus  generationis,  se- 
quatur,  vel  antecedat  processionem  personic 
producta^?  et  an  esse  Filii  sit  ab  alio?  late 
examinat  Scotus  in  Oxonien.  lib.  1.  dist.  5.  q. 
2.  Aliquas  vero  responsiones,  quas  hic  exhi- 
bet,  ex  aliorum  profert  sententiis. 

Prseterea  tertio  arguitur  sic  per      g, 
rationem Commentatorisl2.^/e/a»/i    Averroes. 

nr\     T       -r^-     •     •  "       Argum.  3. 

c.  jy.  In  Divmis  si  P^ilius  produce-  A"  i"  ^'^- 

,  T-,     ,  vmis  detur 

retur  a  Patre,  seu  Verbum,  hoc  est""^'*'^  .s^- 

^^  ^  „  „     i  •111        .  .  riita  dis- 

per  actum  intellectus,  et  sic  esset  tjncta  u 
ibi  notitia  alia  genita  realiter  dif-  ^'°"'"^^' 
ferens  a  gignente  :  sed  hoc  est  im- 
possibile,  ut  probatur  per  ratio- 
nem  Commentatoris  ubi  supra; 
ergo,  etc.  Probatio  assumpti  : 
Quandocumque  potentia  et  objec- 
tum  sunt  idem  realiter,  ibi  actio 
medians  erit  idem  realiter  cum 
utroque  extremo,  et  ideo  patet 
quod  in  separatis  a  materia,  in 
quibus  intellectus  et  intellectum 
sunt  idem,  quod  in  eis  intellectio 
est  eadem.  Et  hoc  probatur  sic  : 
quia  plusdifferunt  extrema,  quam 
m(3dia,  sed  notitia  mediat  inter  po- 
tentiam  intellectivam  et  objec- 
tum;  ergo  si  haec  sunt  eadem,  me- 
dium  erit  idem  cum  eis.  Cum  igi- 
tur  in  Patre  essentia  divina,  quse 
est  objectum  inteilectus  paterni, 
sit  eadem  realiter  cum  intellectu 

20 


306 


DOCTOIUS  SUBTILIS 


patcrno,  seqviitur  qiiod  notitia  me- 
(lians  sit  eadem  realiter,  et  per 
conseqnens  non  erit  alia  notitia 
genita  realiter,  differens  a  Patre. 

Hsec  autem  ratio  potest  formari 
aliter,  ut  majorem  difficultatem 
includat  sic  :  Qusecumque  potentia 
et  objectum  sunt  suppositive,  et  in 
eodem  supposito  seu  ideutitate, 
oportet  quod  actio  medians  sit  ea- 
dem  suppositive,  et  in  eodem  sup- 
posito,  quia  non  est  transiens,  et 
intellectus  Patris  et  essentia  sunt 
idem  suppositive;  igitur  notitia, 
qua  novit  essentiam  suam,  erit 
idem  suppositive,  et  per  conse- 
quens  una  erit  notitia  genitacons- 
tituens  aliam  personam. 

Confirmatur  hsec  ratio,  quia  no- 
Confirma-  titia   qua    Pater   novit    essentiam 

tio. 

suam,  aut  est  perfecta,  aut  non, 
sed  aliquo  modo  expectat  notitiam 
perfectiorem?  Si  vero  sit  notitia 
omnino  pcrfecta,  qua3  cst  in  Pa- 
tre;  igitur  non  requirit  notitiam 
ulteriorem  tanquam  alium  termi- 
num,  et  sic  non  erit  alia  aliqua  a 
Patregenita.  Si  veronotitia  Patris 
non  sit  perfccta;  igitur  non  per- 
fecte  Pater  notitia  sua  novit  es- 
sentiam  suam,  quod  non  est  verum. 
Responde-  Rcspondco  quod  falsuui  accipi- 
*"'■  "'^  **''■' tur,  quod  quando  potentia  et  ob- 
nientum.  jcctum  suut  idcm  realiter,  quod 
actus  medians  sit  idem  realiter  : 
primo,  quia  actus  medians  aliquan- 
do  ])lus  potest  differre  a  ])otentia 
et  ab  objccto,  quam  objectum  et 
potentia,  quia  sive  objectum  cum 
potentia  causet  actum  intelligendi, 
sivc  objectum  sit  totalis  causa, 
agcntia  duo  particularia,  vel  acti- 
vum  et  passivum  plus  conveniunt, 
qunm  actioilloriim  cum  altero. 


Similiter  secundum  veritatem,  lo. 
quando  anima,  aut  Angelus  intelli- 
git  se,  ibi  actus  differt,  et  tamen 
idem  sunt  intellectus  et  intellec- 
tum,  licet  Commentator  diceret, 
quod  non,  ponens  quod  separata 
a  materia  non  sunt  receptiva 
accidentium,    etiam    quando    di-   Qaaiite 

,  T  j.        .  ditTera 

citur,  quod  medium  non  tantum  medium 
diflfert  ab  extremis,  sicut  ex-  ^''''"*" 
trema  inter  se.  Dicendum  quod 
hoc  verum  est  de  medio  proprie, 
ut  est  in  naturalibus,  ubi  transitur 
ab  extremo  ad  extremum  per  me- 
dium,  non  sic  autem  est  quando 
aliquid  intelligit  se;  non  enim  in- 
tellectus  existit  extra  se,  quasi 
stans  ante  se,  ut  sic  actus  mediet 
inter  se,  ut  intellectus  est,  et  ut 
intellectum  est,  nec  sic  refiectit  sc 
suprase,  sed  solum  quia  actus  quo 
cognoscit  se,  recipitur  in  eo,  dici- 
tur  supra  se  reflectere. 

Sed  quando  arguitur,  quodquan-      i^- 
do  intellectus  et  intellectum   sunt 
idem,  quod  tunc  intellectio  et  inicl- 
Hgere,  sive  notitia  erit  idem  cum  cis 
suppositive. 

SCHOLIUM. 

Potissima  quoe  hic  pertractat  Doctor  de 
notitia  ingenita  in  Patre,  et  de  notitia  genita 
pcr  se  sub.sistonte  in  persoua  distincta,  per 
quain  Pater  nullo  moJo  perficitur,  qui  prius 
origiue  a  se  habebat  omnem  perfectionem, 
late  proscquitur  ipse  in  scripto  Oxoniensi 
lib.  1.  disl.  2.  q.  7.  a  num.  4. 

Dicendum,  ({uod  in  Patre  est  alia    ,„  ^^1^, 
notitia  cadem  cum  essentia  etcum  ^ifiJj^J'" 
Patre,    sed    tamen    prneter    illam  ^''^^^ 
oportet  ponerealiam  genitam.  Pri-  aiiageai^ 
mum  ostenditur  per  lioc,  quia  Pa- 
ter  beatus  cst  et  perfectus  notitia, 
ct   amore  suo  et  non  aliquo  gcni- 


COLLATIO  XXXVII. 


m 


to;  non  onim  Pater  sapit  sapientia 
August.  genitn,  secimcUim  Aiigustinum  15. 
de  Trin.  c.  7.  unde  Pater  non  beati- 
flcatur  per  Verbum,  sed  in  actu 
suo  qui  est  intellectus  et  volunta- 
tis,  et  ideo  in  Patre  estnotitia,  qua3 
est  eadem  cum  Patre. 

12.  Dico  tamen,  quod  prseter  illam 
oportet  ponere  notitiam  genitam, 
quia  quandocumque  aliquid  habefc 
principium  productivum  alicujus, 
si  illud  principium  quasi  producat 
aliquid,  non  tamen  realiter  opor- 
tet  quod  habeat  terminum  quem 
realiter  producat,  cum  sua  virtus 
non  sit  exhausta  ex  priori  produc- 
tione,  ut  si  ponatur  quod  sit  alia 
notitia  consubstantialis  anim?e 
nostrae,     quam    aliqui    secundum 

igust.  vei  Auffustinumf/e  Spiritu  et  Anima.  c.  7. 

quis  a-  .  . 

ashujus  vocant  notitiam   abditam,  quae  sit 

riauctor.  . 

quasi,  et  non  realiter  producta; 
nihilominus  animae  memoria  erit 
productiva  notitine  simpliciter  dis- 
tinct?e.  Nunc  autem  memoria  per- 
fecta  Patris  quasi  producit  noti- 
tiam  Patris,  sed  non  realiter,  quia 
est  eadem  cum  memoria  Patris ; 
igitur  cum  sit  principium  perfec- 
tum  producendi,  et  sua  virtus  non 
sit  exhausta,  sequitur  quod  produ- 
cit  realiter  aliam  notitiam,  quse 
sit  simpliciter  genita. 

13.  Et  ha^c  ratio  conflrmatur  per  ra- 

lecoUat.  ,  .  •  o      L  •  n 

26.  tionem  superius  lactam  m  colla- 
tione  de  memoria,  quod  in  quo- 
cumque  est  summum,  in  perfec- 
tione  est  principium  productivum. 

confn-  r*er  hoc  patet  ad  conflrmatio- 
aUoneni.  i^em,  quod  notitia  Patris  perfecta 
est,  sed  propter  perfectionem  suam 
ut  perflciatur,  non  producit  aliam 
notitiam,  sed  hoc  est  ex  plenitudi- 
ne  suae  perfectionis. 


Pr?eterea  arguitur  sic  quarto  :  Argum.  4. 
Cujuslibet    rci    pcrfectio    ultima 
consistifc  in  sua  operatione,  ut  pa- 
tet  ex  10.  Elhic.  c.  7.  cl  8.  Scd  propria  Aristoieies. 
operatio  natur.ne  rationalis  csfc  no- 
titia,  ct  actus   intelligendi ;  igitur 
ultimnta  perfectio  Patris,  qui  ha- 
bet  naturam  rationalem  perfectis- 
simam,  consistit    in   notitia    sua, 
qua    perflcitur ;  igitur   non    habet  An  in  divi- 
ulteriorem  terminum  ad  sui   per-perficiatur 
fectionem,et  perconsequcns  Pater '^"tione!''"' 
pra^ter  sui  perfectionem  non  pro- 
ducit    aliquam    notitiam  genitam 
aliam  a  se,  cum  il'a  non  perflcia- 
tur. 

Conflrmatur  haec  ratio,  rniia  sc- Confirma- 

tio 

cundum  Philosophum  1.  Eihic.  c.  2.  Aristot. 
in  finibus  subordinatis  semper  ille 
flnis,  qui  est  perfectio  operantis, 
est  perfectior,  ad  quem  alii  fines 
subordinantur;  igitur  in  Divinis 
notitia  Patris  non  habebit  aliquem 
flnem,  aut  terminum  productum 
non  habentem  cssem  Patre  suppo- 
sitive,  et  per  consequens  non  erit 
ibi  notitia  genita  constituens  aliam 
primam. 

Respondeo,  quod  secundum  Avi-  i4_ 
cennam  6.  Meiaph.  cap.  idi.  omne^^^ J'Jj"^* 
agensut  perflciatur  exspectansali- 
quid  ex  sua  operatione  est  agens 
imperfectum,  etnonagens  liberali- 
ter  ad  modum  in  actibus  humanis, 
quo  ille  non  dat  liberaliter,  qui  in 
dando  cxspcctat  aliquid,sedilletan- 
tum  qui  nihil  retributionis  exspec- 
tat,  et  ideo  agens  perfectum  sine 
imperfectionc,  sic  agit  libcraliter 
quod  non  perflcitur,  nec  cxspectat 
-  pcrfici  sua  actione.  Cum  igitur 
omne  agens  imperfectum  reduca- 
turadagens  perfectum  et  Iberalis- 

imum,    quod  est  primum   agens' 


308 


DOCrORIS  SUBriLFS 


oportet  quod  primum  agens  sic 
liberaliter  producat,  ut  sua  pro- 
ductione  etoperationenonperflcia- 
tur,  et  ideo  Pater  qui  est  agens  per- 
fectissimum,  liberalissime  agens, 
non  perficitur  sua  actione. 

Ideo  dico,  quod  Pater  non  perfi- 
citur  productione  Filii,  sed  in  so 
est  beatus,  non  indigens  Filio,  nec 
productione  Filii  ad  suam  beatitu- 
dinem,  sed  est  propria  notitia  et 
dilectione  perfectus,  cum  ex  pleni- 
tudine  suae  perfectionis  necessa- 
rio  communicat  essentiam  suam 
Filio,  sicutSol  necessario  producit 
aliud  hic  inferius.  Non  igitur  agit 
Pater  propter  ulteriorem  perfec- 
tionem,  qua  perflciatur,  sed  exple- 
nitudine  suae  perfectionis  producit 
Verbum. 
Adconiir-  -^^^  conflrmationem  dicendum, 
inationem.  (.^q(\    yerum     cst      quod     Philo- 

Aristoteles.    ^       ,  .  ^         r^  ,  •  -  o 

soplius  10.  Et/uc.  c.  /.  et  8. 
posuit*  ultimum  finem,  et  perfec- 
tionem  esse  immanentem  ut  ac- 
tum  intelligendi,  et  quod  non  pro- 
ducatur  alius  terminus,  sed  nos, 
qui  ponimus  Deum  agere  libera- 
lissime,  habemus  dicere,  quod  ex 
plenitudine  suae  perfectionis  per 
notitiam  suam  producit  notitiam 
aliquam  genitam  per  se  subsisten- 

tcm. 
15.  _       Prseterea   arguitur  sic  quinto  : 
Argum.  0.  Q,^^(j,jjj^qyp  yj^j  ^t  cidcm  sunt  ea- 

dem,  inter  sc  sunt  eadem;  igitur 
cum  Pater  et  Filius  in  Divinis 
sunt  idem  essentise,  inter  se  erunt 
idem,  et  sic  unus  non  producitur 

ab  alio. 
Roivitur.       Respondetur  primo  logice,  quod 

Esplicatur  ...  .  ^ 

iiiudaxio-  sicut  super  illam  primam  :  Qtav- 
"'cuiiKiuT  cnmqne  nni  ct  cUlcm  sunt  eadem,  ctc. 
'"""'''^""  fiindantur    syllogismi    necessario 


concludentes,  ita  etiam  paralogis-  uni  ten 
mi  et  sophismata  non  necessario  vide  sV. 
concludentes.   Unde  ad  hoc,  quod  ^  7/*'''*- 
hsec  sit  vera,  requiritur  quod  ex- 
trema  uniantur  in    medio   secun- 
dum  aliam  unitatem,  et  medium 
in  se  habeat    illam  unitatem;  et 
tunc    sequitur   unio    extremorum 
inter  se  secundum  unionem  eorum 
in  medio,  aliter  enim  non  sequitur 
conclusio,  ut  si  arguatur  :  llomo 
est  animal,  asinus  est  animal;  er- 
go  homo  est  asinus,  vel,  igitur  asi- 
nus  est  homo,  non  sequitur.  Nunc 
autem  cum  accipitur,  quod  Pater 
est  essentia,    Filius  est    essentia, 
uniuntur  Pater  et  Filius  in  essen- 
tia  secundum  essc   subsistentiae,  et 
hanc  unitatem  non  liabet  essentia 
de  se,  sed  tantum  esse  existentiae,  et 
ideo  non  sequitur,  quod  Filius  sit 
ille,  qui  Pater,   secundum  esse  sub- 
sistentiae,    sed    tantum    sequitur 
quod  Pater   sit  illud,    quod  Filius 
secundum  unitatem  medii. 

Aliter  dicitur  ad  rationem,  quod 
quando  aliqua  uniuntur  in  aliquo 
illimitato,  non  sequitur  eorum 
unio  inter  se,  sicut  non  sequitur  in 
mensura  illimitata,  ut  de  seterni- 
tate  idem  praeteriti  et  futuri.  Simi- 
liter  Deus  est  illimitatus  quoad 
locum,  ideo  nonsequitur  quod  qua> 
sunt  simul  cumeo,  quod  sint  simul 
in  eodem  loco.  Similiter  anima 
proptcr  quamdam  sui  illimitatio- 
nem  est  in  qualibet  parte  corporis, 
ideo  non  sequitur  quod  pars  carnis 
in  manu  et  in  pedesint  simul;  sicut 
in  proposito  essentia  divina  for- 
maliter  est  infinita,  et  propter  sui 
illimitationem  communicatur  plu- 
ribus  pcrsonis,  et  rclationes  qui- 
bus  constituuntur,  non  sunt  per- 


COLLATIO  XXXVIII. 


:m 


16. 
'gum. 


fectioncs  simpliciter;  ideo  non  se- 
qnitur,  quod  si  porsonse  sinteadem 
cum  essentia  illimitata,  quod  sint 
eadem  inter  se. 

Praterea  aliter  arguitur  sic  : 
Vel  in  constituendo  excedit  relatio 
rationem  suge  formse,  quod  tum 
contingeret,si  relatio  constituerot 
primam  substantiam,  quia  tunc 
excelleret  relatio  propriam  ratio- 
nem  relationis,  et  propriam  per- 
fectionem. 
sponde-  Respondoo,  quod  secunda  sub- 
stantia  communicabilis  est  pluri- 
bus,  et  etiam  est  divisibilis,  quia 
dividitur  omni  communicatione. 
Prima  autem  substantia  habet  op- 
positas  conditiones,  quia  nec  com- 
municabilis  est,  nec  dividitur  in 
plura  numero.  Relatio  vero  cons- 
tituit  primam  substantiam,  non 
quantum  ad  hoc  quod  est  esse 
communicabile,  quia  hoc  convenit 
essentiae  secundum  se,  sedquantum 
ad  rationem  non  divisibilitatis;  et 
hoc  non  est  perfoctio  simplicitor, 
et  ideo  relatio  constituens  primam 
substantiam,  quantum  ad  hanc  ra- 
tionem,  non  oxcodit  suam  virtu- 
tem,  quia  ipsa  est  incommunica- 
bilis. 


COLLATIO     XXXVIIL 

Utrmn  in  Divinis  Filius  generelur  de 
subslanlia  Palris,  quasi  de  maleria'^ 

Alens.  1.  part.  quxst.  42.  membr.  4.  art.  2.  D. 
Thom.  1,  part.  g.  41.  art.  3.  Henric.  in  sum. 
art.  5.  quxst.  3.  D.  Bonav.  in  \.  dist.  5.  art. 
i.  quxst.  2.  Richar.  ibid.  quxsi.  3.  Gapreol. 
quxst.  1.  Gregor.  quxst.  2.  art.  2.  Doctor  in 
Oxon.  ct  Pnrisien.  ibid.  quxst.  2.  et  collat.  27. 
et  9.  Mttaph.  quxsl.  10.  11.  et  13.  Suarez  1. 
part.  tracl.  3.  lib.  6.  cap.  6.  Vasquez  1.  part. 
disput.  162. 


1. 


Quod  sic  videtur  :  Quandocum- 


que  ex  duobus  fit  unum,  oportet 
quod  unum  concurrat  ut  actus,  ot 
roliquum  ut  potentia  ex  7.  Metaph. 
texi.  comm.  49.  sed  relatio  et  essen- 
tia  concurrunt  ad  constitutionem 
persona3  Filii,  ergo  alterum  utac- 
tus,  et  alterum  ut  potentia,  sed 
respectus  non  concurrit  ut  poten- 
tia;  ergo  essentia  habebit  ratio- 
nem  potentiae,  et  relatio  rationem 
actus  :  sed  idem  est  subjectum  ge- 
nerationis  et  formae  terminantis 
eam;  igitur,  etc. 

Prreterea,  eadem  difficultas  sub 
alia  forma  sic  arguitur  :  Quando- 
cumque  aliqua  duo  sic  se  habent, 
quod  unum  inest  alteri,  illud  cui 
alterum  inest,  habet  modum  sive 
rationem  materialis,  quia  subest 
alteri  :  sed  rolatio  inest  essentia^, 
et  essentia  quasi  subest  relationi ; 
igitur  habet  modum  materise  res- 
pectu  relationis. 

Praeterea,  sub  alia  forma  idem 
arguitur  sic  •  Quandocumque  ali- 
quid  est  indifforens  ad  diversas  ra- 
tiones  cxplicabiles  de  eo,  se  habet 
ad  illas  ut  potentiale  :  sed  esscntia 
secundum  sc  est  indifferens  ad  di- 
versas  rationcs,  et  proprietates 
relativas  explicabiles  circa  essen- 
tiam,  quarum  nullam  in  conceptu 
suo  formaliter  includit;  ergo,  etc. 

Major  probatur,  quia  quandoali- 
quid  sic  est  indiffcrens  ad  diversas 
proprictatcs,  circa  ipsam  cxplica- 
biles,  nullam  includit  in  conceptu 
suo.  Unde  ne.;  esscntia  divina  ut 
cssentia  est,  includit  proprietatom 
aliquam  rclativam  fornialiter;  cr- 
go  proprietas  rclativa  non  est  for- 
maliter  inclusa,  nec  pcr  se  primo 
modo  in  conceptu  illius;  ergo  sc 
liabet  ad  iWud  per  so  sccundo  mo- 


Arguinen- 
tum   pri- 
mum  pro 

parte  aflir- 
mativa. 

Aristoteles. 


An  essentia 
respectu 
Patris  ha- 
beat  ratio- 
nem  mate- 

riaj  aut 
potenti£e? 


2. 


310 


DOCTOKIS  SLBTILIS 


do  :  sed  iu  sccundo  modo  illud  quod 
comparatur  alteri,  quod  persesibi 
inest,  habet  rationem  subjecti  et 
materialis;  ergo,  etc. 

Prreterea,  sub  alia  forma  argui- 
tur  sic  :  Illud,  quod  est  mcdium 
intcr  producens  et  productum,  ha- 
bet  rationem  subjecti  et  materialis 
respectu  productionis,  quia  si  est 
medium,  aut  ergo  ut  medinm  ma- 
teriale,  de  quo  producens  producit, 
aut  ut  medium  formale  et  consub- 
stantiale,  dc  quo  producit.  Si  pri- 
mum,  liabetur  propositum.  Si  se- 
cundum,  contra,  si  habet  rationem 
medii  consubstantialis;  aut  igitur 
ut  consubstantiale  Patri;  aut  ut 
consubstantiale  Filio?  Non  ut  con- 
sul)stantiale  Patri,  quia  sic  habet 
rationem  incommunicabilis  ;  nec 
ut  est  in  Filio,  quia  secui  dum  ra- 
tionem  debet  praecedere. 

Ad  ista  dicitur  per  idem,  quod  ex 
essentia  et  relatione  fit  unum,  non 
sicut  ex  potentia  et  actu,  sed  sicut 
cx  fundamento  et  relatione,  et  si- 
militer  relatio  est  in  essentia,  non 
sicut  in  subjecto,  sed  sicut  in  fun- 
damento,  et  hoc  non  est  esse  in  sicut 
in  subjecto,  quia  relatio  quando 
est  in  aliquosicut  in  subjecto,  illud 
denominat  et  refcrtur,  relatio  au- 
tem  non  dat  esse  relatum  cssentifr, 
soil  i^ersona),  (juia  essentia  uon  rc- 
fertui",  n(^c  dicituresse  ad  aliud. 
.s.  Sed   contra   hoc  arguitur    sic  : 

objeciio.  (^,|j,ndocumque  ex  aliquibus  duo- 
bus  est  aliquid  unum,  (juod  est  in 
sc  magis  unum,  quam  sunt  illa  ex 
quibus  est,  ut  distincta  sunt,  neces- 
se  est  ut  nlterum  sit  ut  potentia, 
et  alterum  utactus;  sed  ex  essen- 
tia  et  relatione  est  pcrsona,  (ju.t 
cst  in  se  magis  unum  quam  essen- 


tia  et  relatio,  ut  intelliguntur  dis- 
tincta  et  separata,  quia  in  se  per- 
sona  est  formaliter  una.  Non  sic 
autem  essentia  et  relatio,  ut  intel- 
liguntur  distincta  secundum  suos 
conceptus,  quia  conceptus  unius 
non  est  formaliter  conceptus  alte- 
rius;  ergo  alterum  erit  potentia 
respectu  alterius,  aut  modum  po- 
tentise  habens. 

Sed  quia  major  negatur,  proba- 
tur  sic  :  Qunndocumque  aliquidest 
ex  aliquibus,  si  non  est  prsecise 
hoc,  nec  prsecise  illud,  oportet 
quod  sit  aliquid  prseter  illa,  ita 
quod  aliquid  sit  in  illo  toto  prseter 
illa;  igitur  si  persona  sit  ex  essen- 
tia  et  relatione,  non  est  prsecise 
altera,  oportet  quod  sit  aliquid 
aliud,  illud  aliud  autem  est  aliquid 
absolutum,  aut  relativum?  non  ab- 
solutum,  quia  tunc  in  Divinis  es- 
sent  plura  absoluta.  Sed  relatio 
est  habitudo  illorum  ex  quibus 
componitur;  aut  igitur  habitudo 
ad  extra,  aut  liabitudo  ad  intra? 
Non  ad  extrr,  quia  per  habitudi- 
ncm  ad  extra  accipitur  unitas  in- 
trinseca  ;  ergo  per  habitudinem 
ad  intra.  Sed  liabitudo  aliquorum 
ad  intra,  non  potest  esse  causa, 
quare  faciunt  unum  si  sit,  quia  hic 
est  actus,  et  illud  potentia. 

Ista  ratio  declai-atur  in  exemplo 
•de  composito  aliquo,  ut  de  igne, 
qui  componitur  ex  materia  et  for- 
ma,  et  est  magis  unum  quam  ma- 
teria  et  forma,  ut  sunt  distincta, 
quarum  neutra  est  pr?ecise.  Et 
ideo  requiritur  aliquid  aliud  ad 
hoc,  quodsit  in  igne  prseter  iUa,  ut 
unio  istorum,  sinc  qua  non  cst 
ignis,  licet  non  formalitcr  pei'  il- 
lam,    quia    tunc    csset  formaliter 


4. 


COLLATIO  XXXVIII. 


311 


Quo  modo 
relatio  est 
in 


Responde 
tur  ad 


uem. 


por  rclationcm,  ot  liabitudo  isto- 
rum  ad  invicem  cst  potentiae  ad 
actum. 

Pra^tcrca  :  Philosophusponit  oc- 
esseniia"?  to  modos  essciidi  111  vcl  incsscndi,  et 
non  videtur  quod  ad  aliqucm  isto- 
rum  modorum  possit  reduci  mo- 
dus,  quo  rclatio  cst  in  essentia, 
nisi  ad  primum,  quo  aliquid  est  in 
alio,  ut  forma  in  materia. 

Dicitur  quod  non,  quia  inftnitum, 
objectio-  inquantum  intinitum  non  habet  in- 
formari,  ncc  detcrminari;  tale  au- 
tcm  est  cssentia,  ideo  reducitur  ad 
illum  modum  cssendi,  inquototum 
dicitur  esse  in  aliquo,  et  pars  ejus, 
licet  non  primo,  sed  per  sc,  et  ideo 
sicut  persona  primo  et  pcr  sc  est 
in  essentin,  sicut  suppositum  in 
natura,  ita  relatio  per  se,  licet  non 
primo  est  in  essentia  eodem  modo 
essendi  in. 

Contra  :  eo  modo  quo  relatio 
est  in  essentia,  ex  cis  constituitur 
unum  ;  sed  ex  cssentia  et  relatione 
non  constituitur  unum  ut  ex  natu- 
ra  et  supposito;  crgo  relatio  non 
est  in  essentia,  ut  suppositum  in 
natura. 

Item  dictum  est  prius  *,  quod  re- 
latio  est  in  cssentia  ut  in  funda- 
mento;  h?pc  autcm  non  rcducitur 
ad  modum  essendi  in,  quo  supposi- 
tum  est  in  natura. 

Prseterca,  quando  aliquid  dividi- 
Aitera  ob-tur  sccundum  diversas  divisiones, 
■'''*^*'°"  nccesse  est  ut  una  divisio  continea- 
tur  sub  alia,  quia  prima  divisio 
non  est  nisi  per  duas  divisa.  Unde 
si  substantia  dividatur  per  corpo- 
reum  ct  incorporeum,  et  pcr  ani- 
matum  ct  inanimatum,  oportet 
(juod  una  divisio  contincatur  sub 
alia  :  si  igitur  potcntia  et  actus 


5. 

Objeclio. 


:'  Num.   2. 


Argumen . 
2.  princi- 
pale. 


Per  quid 
dislingui- 
tur    pro- 
pagatio  ia 


sint  differentia)  nnius,  et  similiter 
fundamcntum  et  relatio,  oportet 
ut  altera  divisio  contineatur  sub 
alia  :  scd  potentia  et  actus  non 
contincntur  sub  fundamento  et  re- 
latione,  sed  sunt  communiora;  igi- 
tur  oportet  ut  e  converso  funda- 
mentum,  et  relatio  contincantur 
sub  actuetpotentia,etsicsipersona 
sit  exessentia  et  relationc,  oportet 
quod  sit  ex  actu  ct  potentia. 

Praeterea,  ad  principalearguitur 
sic  :  Productio  quao  cst  per  propa- 
gationem,  qua  vivum  cst  ex  vivo, 
ct  Filius  a  Patre,  nobilior  est  ge- 
ncratione,  qua?  communis  est  ani- 
matis  ct  inanimatis;  igitur  illud 
per  quod  propagatio  distinguitur 
a  generationc,  nobilius  cst  in  pi'o- fna^juJaUs? 
pagatione  ;  sed  propagatio  non  dis- 
tinguitur  a  generatione  per  com- 
municationem  formse,  quia  com- 
municatio  formse  in  genere  est 
inanimatorum,  ut  quando  ignis  ex 
ligno  generat  ignem;  ergo  propa- 
gatio  distinguitur  a  generatione, 
non  per  communicationem  alicu- 
jus  formalis,  sed  alicujus  commu- 
nis  producenti  et  producto,  quod 
non  est  formale,  et  per  consequens 
materiale.  Unde  in  gencratis  pcr 
propagationcm  semper  generans 
communicat  aliquid  de  substantia 
sua,  de  quo  ut  de  materia  producit 
Filium;  ergo  cum  gcncratio  in  Di- 
vinis  sit  vcra  propagatio  Filii  a 
Patre,  oportet  quod  illa  fiat  non 
solum  per  communicationem  ali- 
cujus  formalis,  sed  alicujus  quasi 
matcrialis,  quod  estcommune  pro- 
ducenti  et  producto,  et  hsec  est  es- 
scntia. 

Dicitur,    quod   propagatio,    qua?  ^u^^PJd?' 


est  in  animatis  distinguitur  a  gc- 


argumen- 


312 


DOCTORIS  SOBTILIS 


tum. 
Vide   Scof 
1.  d.  5.  q, 
2  .  n.   13. 


Argum.  8. 


neratione,  qiuT  est  in  inanimatis, 
per  lioc  quod  in  generatione  pro- 
pagans  communicat  aliquem  ter- 
minum  formalem,  qui  erat  pars 
sui.  et  aliquid  ejus;  quod  autem 
communicet  illud  ut  materiale 
principium,  de  quo  fiat  genitus  Fi- 
lius,  hoc  accidit,  sicut  quando  bos 
generat  i^er  decisionem  seminis, 
semen  est  terminus,  et  si  esset 
perfectum  agens,  potuisset  imme- 
diate  generasse  bovem.  Unde  acci- 
dit,  quod  sit  materiale  principium, 
quia  tamen  non  immediate  potest 
generare  bovem,  quia  natura  agit 
ordinate  ab  imperfecto  ad  perfcc- 
tum  deducendo,  ideo  oportet  quod 
communicet  aliquid,  quod  est  ma- 
teriale  respectu  geniti.  Unde  gene- 
rans  per  propagationcm,  vel  im- 
mediate  de  sui  substantia  producit 
formalcm  terminum  perfectumvcl 
terminum,  in  quo  virtualiter  con- 
tinetur  genitum,  et  ideo  distingui- 
tur  propagatio  a  generatione  ina- 
nimatorum,  non  solum  proptcr 
communicationem  principii  mate- 
rialis  (imo  lioc  est  accidentale  ge- 
nerationi  per  propagationem,  ut 
dictum  est)  sed  in  communicando 
formalem  terminum,  quia  propa- 
gans  communicat  formalemtermi- 
num  partem  sui  :  non  sic  gcnerans 
inanimatum,  quia  de  aliena  mate- 
ria  producit  terminum  formalcm, 
ct  idco  cum  Pater  in  Divinis  sit 
perfcctum,  propagans  communi- 
cabit  terminum  formalem  sinema- 
teriali  principio. 

Pr.Tterea,  illud  quod  producitur, 
ct  non  de  aliquo  consubstantiali  et 
materiali  creatur  :  sed  relatio  et 
proprietas,  qua  constituitur,  pro- 
ducitur  per  generationem,  ct  non 


de  aliquo  sibi  consubstantiali,  quia 
relatio  relationi  non  est  consub- 
stantialis;  ergo  si  non  producitur 
de  aliquo  quasi  materiali,  ut  de 
essentia;  ergo  creatur,  quod  fal- 
sum  est. 

Pra?terea,  essentia  respectu  il- 
lius,  quod  non  habet  a  se,  sed  ab 
alio,  habet  rationem  materialis  : 
sed  essentia  non  habet  relationem 
a  se,  sed  ab  alio,  scilicet  a  Patre, 
quia  quidquid  Filius  habet,  ab  alio 
habet,  et  quidquid  essentia  ut  est 
in  Filio  habet,  ab  alio  habet;  ergo 
cum  Filius  habeat  relationem,  et 
essentia  in  Filio  habet  relationem, 
ergo  ab  alio  habet,  ut  a  Patre;  er- 
go  habet  modum  recipientis  res- 
pectu  illius. 

Prseterea,  non  solum  Filius  dici- 
tur  esse  de  substantia  Patris,  sed 
e  contra  Pater  de  substantia  sua 
generat  Filium,  et  producit  Fi- 
linm  :  ista  autcm  productio  sicut 
est  a  potentia  productiva  Patris, 
ita  est  in  aliquo,  et  quasi  recipi- 
tur  in  alio  :  sed  illud,  in  quo  per- 
fectio  Filii  i-ecipitur,  habet  modum 
materialis,  et  receptivi  respectu 
illius;  ergo,  etc. 

Confirmatur  :  Ista  productio  cst 
in  essentia;  non  autem  ut  est  in 
Filio,  ([uia  prnecedit,  nec  ut  in  Pa- 
tre  ut  Patris  est,  quia  sic  est  ab 
eo;  ergo  erit  in  essentia,  ut  est 
medium  quasi  inter  Patrem  et  Fi- 
lium  productum,  ct  sic  essentia 
habebit  rationem  subjecti,  in  quo 
recipitur  productio,  ut  quasi  sub- 
jcctum  generationis. 

SGHOLIUM. 

In  hac  collatioiie  polissimis  utitur  rationi- 
bus  Henrici  et  GolTredi,  quibu-s  probant  Fi- 


Argura.  J 


8. 
Quintum 


Confiruia 
tio. 


COLLATIO  XXWllI. 


313 


9. 

Sextuin, 


:eplinuun- 


lium  generari  de  substantia  seu  de  essentia 
Patris,  ut  de  quasi  materia,  et  essentiam  se 
liaberein  Fiiio  quasi  subjectum  generationis, 
quorum  argumentis  aliorum  adliibet  solutio- 
nes,  suara  autem  vel  data  opera  omisit,  vel 
collationem  non  absolvit.  Si  qiue  tamen  hic 
desunt,  videri  possunt  in  utraque  lectura 
Oxonicnsi  et  Parisiensi  dist.  3.  quwst.  2.  ubi 
docet  simpliciter  et  absolute  dici  posseFilium 
gonerari  de  substantia  Patri^,  non  tamen  ut 
de  materia,  vel  quasi  materia.  Quod  vei-o  hic 
sequitur  in  argumento  sexto,  an  essentia  sit 
primus,  an  vero  formalis  terminus  genera- 
tionis  in  Divinis,  docte  expendit  ibid.  inOxo- 
nien.  a  num.  5.  et  quodlib.  2.  art.  3.  et  quod 
opponit  in  argumento  7.  de  ratione  totius  et 
partis  iu  Divinis,  diHuse  tractat  in  Parisiensi 
1.  dist.  19.  qucest.  4.  ubi  a  Divinis  rejicitom- 
nem  rationem  materiai  et  forma^,  et  potentiaj 
receptivee. 

Prseterea,  essentia  non  est  for- 
malis  terminns  generationis  scn 
prodiictionis  in  Filio,  sed  relatio ; 
igitnr  cum  non  sit  primus  termi- 
nus  productionis,  et  concnrrat  ad 
generationcm,  oportet  qnod  con- 
cnrrat  in  ratione  snbjecti  genera- 
tionis.  Assnmptum  probatnr  per 
hoc,  quod  formnlis  terminnsper  se 
producitnr,  nec  primus  terminus 
producitur,  nisi  ratione  formalis 
termini,  sicut  nec  calidum  produ- 
citur,  nisi  ratione  caloris;  essen- 
tia  autem  per  se  non  producitur, 
sed  solum  si  dicatur  produci,  hoc 
est  per  accidens  ratione,  qua  rela- 
tio  subsistit  in  ea,  cum  qua  consti- 
tuit  suppositum  productum.  Unde 
Filius  non  producitur  per  se  ratio- 
neessentisR,  sed  ratione  relationis, 
sicut  nec  compositum  dicitur  ge- 
ncrari  ratione  materise  per  se,  sed 
solnm  per  accidens,  ratione  vero 
forma^  per  se. 

Praotei'ea,  in  Divinis  est  ratio 
totius   et   partis,    laxato    nomine 


Aristote- 
les. 


luiins  et  puriis ;  ergo  ibi  est  ratio 
formoe  et  materise,  laxato  nomine 
/ormfe  et  materiw.  Consequentia 
patet,  quia  per  Pliilosophum  2. 
Phync.  tcxt.  comin.  31.  et  5.  Metap/iysic. 
text.  com.  3.  partes  reducuntur  ad 
genus  causae  materialis,  sicut  to- 
tum  ad  genus  causse  formalis.  An- 
tecedens  probatur  :  Tum  per  hoc, 
quod  sponsus  alloquens  sponsam 
in  Canticis  ait,  et  totus  desiderabilis  :  ca„ii(>  |g 
tum  per  hoc,  quod  dicitur  in  sym-  ^^1^^^^- 
bolo  lotce  Ires  personce  cocelernce  sibi 
sunt.  Unde  bene  dicitur  :  Totus  Pa- 
ter  et  totus  Filius,  tumquiasecun- 
dum  Philosophum,  ^omm  ei perfectum 
idem  sunt,  vel  consequuntur  se ;  sed 
natura  perfectionis  conceditur  in 
Deo,  quia  vere  dicitur  perfectus 
Deus,  sicut  perfectus  homo,et  per- 
fectus  Pater,  et  perfectus  Filius; 
igitur  ibi  conceditur  esse  ratio  to- 
tius  :  et  si  ratio  totius;  ergo  est 
ratio  Patris,  quia  secundum  Avi- 
cennam  5.  Metuphys.  com.  2.  totum  Avioenna 
dicitur  respectu  partis  simpliciter. 
Unde  laxato  nomine,  vel  ratione 
partis  ad  rationem  cujuslibet  quasi 
(iontenti  sub  ratione  perfectionis 
et  complementi  in  se,  sic  potest 
transferri  ad  Divina.  Deus  enim 
Ti-initas  habet  in  se  multitudinem 
a  ttributorum,  personarum,  et  prin- 
cii^alium  proprietatum  sub  una 
ratione  me  perfectissimi.  Videntur 
aliquu  deesse. 


;jit 


DOCTOKIS  f:;UnTlLIS 


COLLATIO    XXXIX. 

Ulriim  Verhum  in  Divinis  prodncatur  per 
aclum  inleUcctus  formati  notitia  sim- 
plici  agcnlis  in  intcUectum  midum  con- 
versum  supra  se,  iit  informatam  nolilia 
simplici  ? 

Honric,    in    snmmn,    arl.    54.    et  in  qnodlih  G 
qxucst.  \.ct    qnodlib.  2.   qn.rst.    6.    Doctor    in 
Oxon.  lib.  1.  dist.  2.  qua-sl.  7.  a  nnw.  13.  et  d 
3.  quxst.  7.  ct  d.  5.  qn;tst.  2.  et  d.  27.  quast.  1. 

SGHOLIUM. 

Haec  qufcstio  non  differt  a  priori,  nisi 
quia  ibi  qua?ritur  de  Filio,  hic  autem  de 
Verbo. 

1.  Quocl  non,  arguitur  :  quia  intel- 

Aruum.   '•  ,       ,  t     ■ 

pro  |)art«  icctus  divmus  non  convertit  se  su- 

ne''ativa.  •     l    ii       x  •     t^ 

pra   mtcllectum  mformatum  noti- 
tia  simplici,  nisi  ut  liabet  esse  par- 
ticulare  in  aliqua  persona,  quia  si- 
cut  intcllectus  est  quoaliquid  con- 
vertit  ct  agit,  ita  cst  alicujus  sup- 
positi  agentis.   Actio  enim  nonest 
nisi  suppositi;  intellectus  ergo  ut 
convertitur  supra  se  informatum, 
aut  cst    in    supposito  Patris,  aut 
in  supposito  Filii.    Si  in   supposi- 
to  Patris;   ergo    notitia    declara- 
tiva,    quao    cst    Verbum,     impri- 
metur     ab    intcUcctu     informato 
notitia    simplici     in     intollectum 
conversum,   ut   Patris  cst ;  et  sic 
Patcr  csset  sapiens  sapientia  geni- 
^n.ff  ^'"  ^^^  '111  o<l  cst  contra  Augustinum  15. 
de  Trinii.  c.  G.   Conscquentia  i)roba- 
tur,  quia  passivum  approximatum 
activo,sccundum  hoc  (juod  natum 
est  pati   et  illud  agere,  necessario 
'^'"iel*;^"  ^«'^titur  ex9.  Meiaph.  cap.  G.  sed  se- 
cundum  tcncntes  istam  opinioncm, 
intcllcctus,  ut  convcrsus  supra  no- 


titiam  simplicem  est  potentia  pro- 
pinqua  passiva,  quasi  receptiva  im- 
pressionis  notitia?  declarativa).  ab 
intellectu  informato  notitia  sim- 
plici,  eam  imprimente;  ergo  si  in- 
tellectus  ut  sic  convcrsus  sit  in 
supposito  Patris,  sequitur  quod 
Verbum  et  notitia  declarativa  im- 
primetur  in  intellectum  Patris  ut 
Patris  est. 

Ilsec etiam  ratio  formaretur  alitcr 
sic  propter  rcsponsionem,  qua3  po- 
test  dari.Cujnscumque  personseest 
intellectus,  ntconversussupra  me- 
moriam  perfectam,  in  intellectum 
cjus  imprimitur  notitia  declarati- 
va  ;  si  ergo  intellectus  conversus  su- 
pra  notitiam  simplicem,  quse  tenet 
secundum  eos  locum  memorise,  sit 
intellectus  Patris  ut  Patris  cst,  se- 
quitur  ut  prius,  quod  in  intellectu 
Patris  ut  Patris  est,  imprimatur 
Verbum  el  notitia  declarativa.  Ma- 
jor  patet,  quia  in  quocumque  est 
proprium  receptivum  alicujus,  ne- 
cesse  est  ut  in  illo  mediante  tali  re- 
ceptivo  recipiatur  illud  :  si  ergo 
secundum  eos  notitia  declarativa 
imprimaturin  intellectum  nudum 
et  conversum  supra  se  ut  informa- 
tum,  necesse  est  ut  intellectum  il- 
lius  persona>  in  qua  est,  imprima- 
tur  Verbum;  ergo  patet  quod  cu- 
jus  person?e  est  intellcctus  nudus 
convcrsus  supra  se,  ut  informa- 
tum,  quod  inintellcctu  cjus  impri- 
niitur  notitia  declarativa. 

Conlirmaturratio  :  si  aliquodest  conrirma 
rccci)tivum  proprium  alicujusfor- 
ma\de  quo  producitur  et  in  quo  re- 
cipitur,necesseestquodiIIudsuppo- 
situm,  in  quo  est  illud  receptivum, 
quod  sit  talc  per  illam  formam,  ut 
si  albedo  recipiatur  in  supcrlicieet 


lio. 


COLLATIO  XXXL 


315 


(lo  oa  producatiir,  necesse  est  qiiod 
illud  suppositum,  in  quo  est  illa 
superficies,  sit  tale  per  illam  for- 
mam  ;  si  igitur  intellectus  nudus 
conversus  supra  se  informatum 
notitia  simplici,  ut  est  in  patiente, 
sit  illud  de  quo  et  in  quo  recipitur 
et  imprimitur  notitia  declarativa, 
sequitur  quod  Patcr  sit  talis,  sci- 
licet  sapiens  et  noscens  notitia  ge- 
nita.  Non  igitur  potest  dici,  quod 
intellectus  nudus  ut  conversus  su- 
pra  se  informatum,  sit  in  supposi- 
to  Patris. 

Nec  potest  dici  secundum  mem- 
brum  principale,  quod  sit  in  sup- 
posito  Filii,  quia  iste  intellectusut 
conversus  supra  memoriam  in  Pa- 
tre,  prsecedit  Filium  productum, 
quia  de  illo  intellectu  nudo  secun- 
dum  eos  producitur,etin  illum  im- 
primitur;  ergo  si  esset  in  supposi- 
to  Filii,  sequeretur  quod  Verbum 
esset  antequam  produceretur. 
Respoasio.  Diccbatur,  quodVerbum.  produ- 
citur  in  intellectu  nudo  converso 
supra  se  ut  informatum,  scd  ei 
non  imprimitur,  quia  Verbumcum 
sit  persona  subsistens  in  nullo  im- 
primitur,  etper  hoc  dicitur  ad  om- 
nes  deductiones. 

Contra,  arguitur  sic  in  terminis 
generalibus  :  Intellectui  nudo  con- 
verso,  aut  aliquid  imprimitur,  aut 
nihil  ?  Si  aliquid,  tunc  sequitur  ut 
prius,  cum  ille  intellectus  sit  Pa- 
tris  ut  Patris,  quod  iUud  impri- 
maturin  intellectumPatris,  ut  Pa- 
tris  est,  et  sic  ut  prius  probatur 
esse  aliquid,  vel  aliquale  seu  talc, 
per  aliquid  quod  est  in  Filio,  quia 
quodcumqne  imprimatur,  illud  cst 
Filii,  cum  pertineat  ad  productio- 
nem  Verbi.  Si  nihil  imprimatur  ? 


3. 
Instantia 


ergo  omnino  receditur  ab  opinionc 
Gandavensis,  qui  ita  frequenter  di- 
cit,  quod  Verbum  gignitur  per  im- 
pressionem  factam  a  notitia  sim- 
plici,  in  intellectum  nudumut  con- 
versum. 

Secundo,  probatur  adevidentiam  ^Ja^J^^" 
rationis  prioris,  quod  magis  evi- 
dens  est  si  liat  prsedicto  modo, 
quam  si  flat  ex  ratione  productio- 
nis  sic  :  Si  memoria  producat  de 
intellectu  nudo  converso  notitiam 
declarativam ;  aut  igitur,  ut  est  in 
persona  Patris,  aut  in  persona  Fi- 
lii  ?  quia  dicerent  secundum  Gan- 
davensem,  quod  nec  sic,  nec  sic, 
sed  ut  est  quasi  in  medio,  ut  est 
potentia  subjectiva,  quasi  pra?ce- 
dens  secundum  rationem,  Filium 
productum.  Unde  dicitur  quod  haec 
non  est  propositio  vera  :  Filius  ge- 
neraiur  de  substanlia  Palris,  sed  de 
suhslanlia  quce  est  Palris,  et  non  ut 
est  Patris. 

Sed  sic  non  evacuatur  ratio  prima, 
quia  secundum  ipsum  intellectus 
ut  activus  est;  convertit  se  supra 
intellectum  informatum,  et  per 
consequens,  convertere  est  quod- 
dam  agens,  et  actio  non  est  nisi 
suppositi,  quare  oportet  quod  in- 
tellectus,  ut  sic  convertit  se,  sit  in 
aliquo  supposito;  aut  ergo  in  Pa- 
trc,  aut  in  Filio,  ut  prius  argumen- 
tatumest. 

Prseterea,  arguitur  secundo  con-  Ar-umen- 
tra  illam  conversionem,  quam  po-  ''"'"• 
nitipsius  intellectus  nudi  supra  in- 
tellectum  informatum  notitia  sim- 
plici.Nam  qusercquare  est  alia  con- 
versio?  Aut  est  aliquid,  aut  nihil? 
si  nihil,  et  ista  conversio  secundum 
eum  prDosupponit  productionem 
Verbi;  igitur  nihil  proesupponitur 


316 


DOCTOIUS  SUBTIUS 


5. 

Instantia 
prima. 


necessario  productioni  Verbi.  Si 
vero  sit  aliquid  positivum,  aut  igi- 
tur  actus  primus,aut  actus  secun- 
dus.  Actus  primus  non  potestesse, 
quia  actus  primus  respectu  pro- 
ductionis  Verbi,  non  est  nisi  me- 
moria  vel  intellectus  in  se  conside- 
ratus,  qualis  est  conversio  ipsius 
intellectus  respectu  essentise,  a 
qua  imprimitur  secundum  eum 
notitia  simplex.  Si  autem  est  ac- 
tus  secundus,  cum  in  Divinis  non 
sit  actus  nisi  oporatio  et  pro- 
ductio,  neutra  potest  esse.  Non 
operatio,  quse  est  notitia  essentia- 
lis  in  Divinis,  quia  haec  secundum 
eum  imprimitur  ab  essentia,  quse 
prsecedit  conversionem  intellectus 
nudi.  Nec  etiam  productio  Verbi, 
quia  secundum  eum  ista  conversio 
intellectus  nudi  pra3cedit  produc- 
tionem  Verbi :  ponit  enim  primo 
notitiam  simplicem,  quasi  impri- 
mi  ab  essentia  in  intellectum;  et 
secundo,  quod  intellectus  ut  nudus 
convertit  se  supra  notitiam  sim- 
plicem,  et  objectum,  et  intcUec- 
tum ;  et  tertio  quod  ab  illa  notitia 
simplici  imprimitur  notitia  decla- 
rativainintellectum,  ut  conversum 
supra  intcllcctum  informatum. 
Nullo  ergo  modo  ad  gignitioncm 
Verbi  requiritur  talis  conversio, 
sed  dicitur  quod  ista  conversio  in- 
tcllcctus  nudi  supra  intellectum  in- 
foi'matum,  non  cst  nisi  directio 
potenti?e  intellectivae  secun(hnn  se 
consideratJT,  scilicet  qua  statuitur 
indirectum  rcspectu  notitiae  sim- 
plicis,  et  objecti  ut  in  ipsamsic  di- 
rectam  imprimatur  notitia  decUa- 
rativa,vel  ut  de  ipsa  producatur 
ipsa  notitia  declarativa. 
Contra,  secundum  hoc  ista  con- 


Instantia 
secunda. 


versio  non  est,  nisi  aspectusipsius 
potentise,  qua  directe  suuin  objec- 
tum  aspicit  :  sed  talis  est  conver- 
sio  cujuslibet  potentiae  ad  objectum 
suum,  sic  enim  visus  convertitur 
super  coloremadvidendum  ipsum. 
Ergo  nec  alio  modo  dicitur  intel- 
lectus  nudus  converti  supra  se  in- 
formatum,  quam  qusecumque  po- 
tentia  materialis  supra  suum  ob- 
jectum,  quod  est  contra  Auctorem 
illius  opinionis,  qui  dicit  quod  in- 
tellectus  ex  hocquodimmaterialis, 
sicut  et  qusecumque  alia  potentia 
immaterialis,  conversiva  est  supra 
se,  et  supra  suum  actum,  et  supra 
suum  objectum. 

Item,  isto  modo  conversionis  in- 
tellectus  convertitur  supra  essen- 
tiam  imprimentem  notitiam  sim- 
plicem  qua  aspicit  illud  objectum, 
quod  imprimit  sibi  notitiam 
simplicem  de  illo  tum  intellectu  ut 
sic  negatur  quod  convertatur  su- 
pra  essentiam,  et  concediturin  se- 
cundo  instanti,quod  intellectus  nu- 
dus  convertitur  supra  se  informa- 
tum  ;  ergo  non  potest  esse  talis 
conversio  intellectus  nudi  secun- 
dum  ipsum   supva  se  informatum. 

Item  dicit,  quod  in  nobis  ad  hoc,  Tertia 
quod  gcneretur  Verbum,  requiri- 
tur  talis  conversio  intcUectus  nudi, 
ita  quod  ad  hoc,  quod  in  nobis 
generetur  Verbum,  requiritur 
quod  intellectus  in  nobis  sciat  se 
scire  secundum  ipsum.Cum  igitur 
ex  tali  conversione  in  nobis  decla- 
ret  conversionem  intcUectus  nudi 
iuDeo,  non  potest  secundum  inten- 
tionem  ejus  intelligi  talis  conver- 
sio  Dei,  sed  ut  qua  intellectus  in- 
telligat  se  intelligere,  et  objcctum 
suum  et  seipsum. 


I 


f 


COLLATiO  XXXIX. 


317 


Quarta . 


Item  dicit,  quod  intellectus  eo 
quod  activus  est,  sic  convertit,  si- 
cut  et  quaecumque  alia  potentia 
immaterialis,  quamvis  non  ponat 
quod  intellectus  sit  passivus  res- 
pectu  notitise  simplicis  :  activus 
tamen  est  ad  convertendum  se 
supra  se,  sed  intellectus,  ut  statui- 
tur  in  directum  ad  hoc,  quod  de  eo 


Divinum,  quod  etiam  in  patria 
prius  secundum  naturam  cst  for- 
male  quam  formatum. 

Hoc  etiam  probatur  per  hoc, 
quod  in  Beato  est  perfecta  poten- 
tia  respectu  suorum  actuum,  et  per 
consequens  ibi  est  voluntas  et  me- 
moria  pares,  et  sic  intelligentia 
informata  Verbo ;  sed  in  Beato  ad 


producatur    Verbum    per    memo-     formationem  Verbi  non  requiritur 
riam,  habet  rationem  passivi  tan-     actus  conversivusipsius  intellectus 


Argum. 
tertium 


tum ;  ergo  nullo  modo  est  talis  con- 

versio  secundum  intentionem  ejus. 

Prseterea,  tertio  arguitur  contra 

prrndpaTe.  cum,  quautum  ad  hoc,  quod  ponit 

Verbum  gigni  in  nobis  per  conver- 

sionem  supra  notitiamsimplicem, 

quoniam  intellectus  Beati  inpatria 

format    Verbum    circa  essentiam 

divinam.  Quod  probatur  per  Augus- 

Augus-    tinum  15.  de  Trinit.  cap.  16.  ubi  dat 

difFerentiam    inter    Verbum    nos- 

trum,  et  formatum  in  patria,  licet 

semper  maneat,  et  inter  Verbum 


tinus. 


supra  se  informatum,  etc. 


SGHOLIUM. 

Videtur  imperfecta  hsec  qusestio,  et  aiiqiia 
adiiuc  in  ea  desiderari.  Eain  novit  Doctor 
contra  opinionein  Henrici  asserentis  intellec- 
tum  paternum,  quando  est  sub  actu  simplici 
sive  recto,  refiectere  super  se,  et  media  illa 
notitia  simplici  producere  notitiam  genitam; 
idque  ipsum  aperit  de  formatione  verbi  nos- 
tri,  quorum  utrumque  Scotus  late  impiignat 
in  Oxonien.  lib.  1.  distinct.  2.  qucesl.  7.  a 
num.  13.  et  disl.3.  qucesl.  7. 


E.  P.  R  JOANNIS 

N  S     S  C  0  T  I 

DOCTORIS    SUBTILIS,    ORDINIS    MINORUM, 

DE 

COGNITIONE     DEI 

TRACTATUS   IMPEEFECTUS. 
CUM    NOTIS    ET   SCHOLIIS   R.    P.    F.    LUC^    WaDDIKGI. 


GENSURA. 

Scripsissc  Scotum  de  cognilione  Dei  lihnim  umim,  rcferunl  Trilhemius,  Ilenricus 
miloltus,  Anlonius  Posscuinm  ct  Joannes  Pitscem,  at(juc  ah  iis  verhis  sunipsissc  ini- 
tium,  Quia  siiinma  nobis  cognitio.  Ego  in  finc  codicis  MS.  Valicani  num.  890. 
rcperi  mancum  ctmutilum  Iractatum  hnnr,  dccrant  ciimfolia  aliqua  tam  in  princi- 
pio  quam  in  finc  Opuscnli.  Quod  possumm  exhihcmus,  nequc  cnim  aliundc  accipcrc 
pntfiimus  complementnm.  Redolont  hrc  paucuhe  quaKstioncs  Scoti  do^trinam  et  notis- 
simis  concordant  principiis.  Drcviusculn<i  notas  el  Sdiolia  nos  adjunximus,  et  Docto- 
rum,  quos  citaf,  loca  inseruimus. 


QUyESTIO     PRIMA. 

Utrum  de  Deo  possit  haheri  corpiitio  mc- 
dia  inter  cognitionem  fidei  ct  patriw  ? 

D.  Thom.  1.  parl.  qu.vst.  56.  art.  3.  Heuric.  quod- 
lib.  3.  qu.ist.  1.  cl  quodlib.  4,  qu.rsl.l.  el  quod- 
lib.  12.  qu.vst.  2.  Occham  qu.rsl.  1.  Proloq. 
arl.  5.  Bassol.  l.  dist.  3.  qu.rsl.  'i.  art.  2.  Ca- 
preol.  art.  3.  Durand.  qiucst.  3.  Prologi.  Docl<>r 
in  Oxon.  lib.  2.  dist.  3.  qu.rsl.  9.  et  in  Parl- 
sien.  qu.vsl.  2.  Proloyi.  ctqu.vit.  3.  art.  2.  Vas- 
quez  1.  part.disput.  134.  cap.  5. 

1  Vidctnrquod  non;  ([uia  ({uodcst 

nJ|a"rlunV.  pi^^scus  intcllcctui,  si  cognoscituT, 

cognitionc  intuitiva  cognoscitur; 


quia  cognitio  intuitiva  cst  pr?pscn- 
tisut  pra>sons  cst,  ct  cxistcntis  ut 
existens  cst :  Dcus  semper  est  prre- 
sens  ntellectui;  ergo,  ctc. 

Itcm,  omnis  cognitio  mcdia  est  ^^*'""'*"'"* 
abstractiva,  vel  intuitiva;  sed  de 
Bconon  potest  habericognitio  abs- 
tractivn,  quia  illa  abstrahit  ab  m^, 
scd  cssentia  cst  necessarium  cssc, 
nec  potest  abstrahi  ab  csse,  quia 
est  suumme;  ergo,  ctc. 

Contra  :  de  Deo  potcst  habcri  di- 
Icctio  propria  mcdia  intcr  dilcctio- 
nem  vioe  et  patria^;  ergo  et  cogni- 


QU^STIO  I. 


319 


Resolutio 
qiMestionis 
n  quo  dif- 
ferunt  co- 
^nitiointui- 
iva,et  ab- 
itracliva. 


tio  correspondens.  Probatiir  con- 
seqiientia,  quia  potentiic  snnt  ad 
se  invicem  correspondentes  ;  ergo 
et  liabitus  etiam,  et  actus.  Proba- 
tio  antecedentis  :  quia  alias  non 
plus  diligerem  Deum  ex  charitate 
quam  lapidem,  quia  lapides  conve- 
niunt  in  ratione  boni,  sivc  univoce, 
sive  analogicc. 

Ad  quaestionem  respondeo  sic, 
q\iod  Dei  estcognitio  qusedam  abs- 
tractiva,  qusedam  intuitiva  :  unde 
differunt  illae  cognitiones  in  hoc, 
quod  cognitio  intuitiva  cujuslibet 
rei  concernit  ipsume^^se  rei  in  efFec- 
tu,  sed  abstractiva  non  concernit 
csse  rei  in  efFectu,  sed  abstrahit  ab 
csse  rei  in  effectu. 

Ad  cujus  evidentiam  sciendum, 
quod  aliqua  cognitio  potest  con- 
cernere  csse  rei  in  effectu  duplici- 
ter,  uno  modo  quoad  rationem  ob- 
jecti  cogniti,  ita  quod  csse  in  effectu 
sit  objectum  cognito.  Alio  modo 
quoad  rationem  alicujus  necessa- 
rio  secum  coexigiti  in  existentia. 
Et  sicut  concernere  potest  intelligi 
dupliciter,  iidb  abslrahcre  ab  csse  actua- 
lis  existcnticc  potest  intelligi  duplici- 
ter.  Uno  modo  fit  abstractio  ab  csse 
actualisexistentise,quoadrationem 
ol)jecti  cogniti,  ita  quod  essc  actua- 
lisexistentise  non  sit  objectumcog- 
nitum.  Alio  modo  fit  abstractio, 
vel  cognitio  secundum  quod  abs- 
traliit  ab  aliquo  necessario  secum 
exigito.  Modo  quamvis  quoad  pri- 
mum  modum  differant  ista^  cogni- 
tiones,  puta  quod  essc  actualis  exis- 
tentiae  cadat  sub  cognitione  intui- 
tiva,  et  non  sub  abstractiva,  licet 
ctiam  dici  possit  quod  cadat  sub 
utraque  cognitione,  quia  omnis 
modus,  ct  omne  csse  se  tenens  ex 


parte  objecti,  potest  cadere  sub 
utraque  cognitione.  Unde  sicut  cssc 
actualis  existentife  cadit  sub  cog- 
nitione  intuitiva,  ita  sub  cognitio- 
ne  abstractiva,  possum  enim  abs- 
tractivccognoscere,etliaberecogni- 
tionem  abstractivam  de  esse  actuali 
existcntise  alicujus. 

Quantum  autem  ad  secundum 
modum  differunt,  quia  cognitio 
intuitiva  concernit  csse  actualis 
existentise,  scilicet  quoad  rationem 
objecti  cogniti,  et  quoad  rationem 
alicujus  necessario  secum  cum 
cognitione  coexigitam,  scilicet  il- 
lud  quod  cadit  sub  cognitione  in- 
tuitiva,  sit  in  actuali  existentia, 
sicut  ipsa  cognitio,  quia  talis  cog- 
nitio  concernit  me  ut  necessario  co- 
exigit  rem  actu  existentem;  sed  co- 
gnitio  abstractiva  licet  possit  con- 
cernere  esse  quoad  rationem  objec- 
ti  cogniti,  non  tamen  quoad  ratio- 
nem  alicujus  necessario  coexigiti 
cum  ipsa  cognitione  abstractiva. 
Juxta  illa  possumus  videre  quod 
cssc  intellccluni  non  arguit  csse  in 
c/fectu,  nam  potest  cssc  actualis 
existenlise  esse  intellectum,  et  ta- 
men  nonerit  propter  hoc in effectu. 

SGHOLIUM. 

Praemissa  distinctione  cognitionisintuitivae 
et  abstractivae,  de  qua  agit  in  Oxonien.  2.  d.  3. 
quaisl.  5.  num.  6.  et  in  4.  dist.  10.  qufcst.  8. 
num.  5.  resolvit  posse  dari  in  viatore  cogni- 
tionem  quamdam  de  Deo,  mediam  inter  co- 
guitionem  fidei  et  patria3,  quam  vocat  abs- 
tractivam  immediatam  etdistinctam  essentiai, 
quam  in  Angelis  a  sua  creatione  dari  aliquo 
modonaturalemper  speciemconcreatam  docet 
probabiliter  in  Oxon.  2.  dist.  3.  q.  9.  ubi  mul- 
ta.s  ex  iiis  rationibus  congerit  ;  eamdemque 
dari  posse  in  viatoredocet  cum  HenricoGan- 
daven.  m  Parisien.  quxst.  2.  et  3.  Prologi,  li- 
cet  rationes  quibus  Henricus  sententiam 
hanc^probat,  Doclor  rejiciat. 


321 


DE  COGNITIONE  DEI 


De  Deo  po- 

test  (lari 

cognitio 

abstractiva 

in  viatore. 

Probatur 

primo. 


Confirma- 

tio. 


Probatur 
secundo. 


Augusti- 
nua. 


His  praemissis,  probo  qiiod  de 
Deo  possit  haberi  cognitio  abstrac- 
tiva,  sicut  de  aliqua  quidditate. 
Quia  quicumque  cognoscit  actum 
visionis  beatificae,  et  respectum 
fundatum  in  actu  visionis  beatifi- 
cse,  eadem  cognitione  quoque  cog- 
noscit  actum,  et  cognoscit  termi- 
num  et   objectum    illius   visionis, 


ipsa  derelinquitur  quoddam  vcsti- 
gium  in  memoria,  si  poneretur 
quod  ille  actus  beatificus  ccssaret, 
talis  autcm  recordatio  est  actus 
cognitionis  abstractivse  ;  ergo,  etc. 
Item  sccundum  Augustinum  10. 
de  Trinii.  cap.  7.  memoria  et  intelli- 
gentia  sunt  aequalis  ambitus;  quid- 
quid  igitur  cadit  sub  intelligentia, 


4. 

Probatu 

tertio. 

Augusli. 

nus. 


quia    impossibile    est    intelligere     vel   quoad  actum  intcntionis,   vel 


visionem,  et  respectum  fundatum 
in  ea  ad  objectum,  quin  habeatur 
cognitio  de  termino  ;  s'cut  im- 
possibile  est  intelligere  Patrem, 
ut  Pater  est,  quin  intelligatur 
Filius  :  sed  potest  aliquis  habe- 
re  cognitionem  abstractivam  de 
actu  visionis  beatificse,  et  de  res- 
pectu  fundato  in  ea  ad  Deum  tan- 
quam  objectum  ;  ergo,  etc.  Proba- 
tur  minor  dupliciter  :  Primo,  quia 


quoad  actum  visionis,  potest  cade- 
re  sub  memoria  :  sed  actus  visionis 
divinae  dum  est,  cadit  sub  actu  in- 
telligentise,  etiam  quando  non  po- 
test  cadcre  sub  actu  memorise ;  igi- 
tur  potest  aliquis  memorari  se  ha- 
buisse  actum  beatiticum,  si  cade- 
ret  ab  illo,  sed  hoc  est  habere  cog- 
nitionem  abstractivamde  taliactu. 
Confirmatur  ratiode  raptu  Pau- 
li,  qui  quidem  raptus  nonfuit  aliud 


Coafirras 
tur. 


dc  omni  quidditnte  creata  potest     quam  visio  beatiiica,  et  tamen  re- 
haberi  cognitio   abstractiva  ;    sed     cordabatur  de  raptu,  quando  dice- 


visio  beatifica,  et  respectus  funda- 
tus  inea  sunt  quidditates  creatae  ; 
ergo,  etc. 

Item  confirmatur,  quia  actus  vi- 
sionis  beatificae  est  minus  necesse 
csse,  quam  qusecumque  quidditas 
substantialis,  quia  est  accidens  : 
sed  de  substantia  Angeli,  qua3  non 
includit suum  esse,  nec  est  suum  esse, 
potest  haberi  cognitio  abstractiva; 
ergo  multo  magis  de  actu  visionis 
bcatificse. 

Itcm  visio  beatifica  est  pcrfec- 
tior  actus,  quam  quicumque  actus 
intellectus  creati;  sed  cx  quocum- 
que  alio  actu  secundum  Augusti- 
num  14.  Trinit.  cap.  9.  derelinquitur 
quoddam  vestigium  in  mcmoria, 
pcr  quod  potest  recordari  se  ha- 
buisse  talcm  actum  sic  :  similitor 
erit  de  visione  beatifica,  quod  ex 


bat  :  Scio  huminem  in  Christo  anle  an- 
nos  quatuordecim  raptum,  etc.  Cum 
igitur  hoc  sit  habere  cognitioncm 
abstractivam,  potest  concludi  con- 
clusio  in  prima  ratione,  scilicet 
quod  eadem  cognitionc  cognosca- 
tur  actus  et  rcspectus  terminatus 
ad  objectum  :  si  prima  duopossunt 
cognosci  abstractive,  ut  probatum 
est;  ergo  ct  ohjcctum  seu  termi- 
nus,  ct  sic  dc  Deo,  ut  videtur,  po- 
test  haberi  cognitio  media  intcr 
cognitionem  fidei  ct  patri?e. 

Ad  rationes  in  principio  quoes- 
tionis,  cum  dicitur  primo  :  Illud, 
quud  secundum  se  est  realiler  prcesens  in- 
telleclui,  si  cognoscatur,  cognoscilur  cog- 
nitione  intuitiva,  dico  quod  ista  est 
falsa  :  intellectus  enim  noster  se 
ipsum  intelligens  est  realiter  prse- 
sens   sibi,  et  pcr  modum   objecti 


2.  Cor.  I 


o. 

Argum 

priinuni 

principal» 

Intellectu 

non  cogn( 

cit  se  inti 

tive. 


OU.ESTK)  I. 


321 


esse. 


AuKusti-  co^niti.  ri'obatup  pcr  Augustinum 
ae  SpirifH  el  amma,  cap.  "1.  qui  (licit, 
quod  anima  sui  mcminit,  ct  tamcn 
ccrtum  cst  quod  nullus  homo  de 
intcllcctu  suo  liabct  cognitioncm 
intuitivam. 

idsecun-  -^'^  S(^cundum:  Omnis  cofjnitio  vd 
dum.  (,_^f  iniuidva,  vel  abstractiva.  Conccdo 
ut  cxpositum  cst  in  principio 
qua:^stionis.  Adminoremdico,  (luod 
lalsa  cst.  Ad  probationcm,  cum  di- 
citur  quod  cognitio  abstractiva 
abstraliit  ab  esse,  diccndum  quod 
abstrahere  ab  esse  potcst  intclligi  du- 

)upiexabs- plicitcr  :  Uno  modo,  quoad  ratio- 
ncm  objecti  cogniti,  ct  sic  lalsum 
cst,  quod  cognitio  abstractiva  sic 
abstrahit,  quia  cognoscit  esse  ac- 
tualis  cxistcntise.  Alio  modo  po- 
tcst  intelligi,  quod  abstrahat  ab  esse, 
quoad  rationem  alicujus  nccessario 
in  co  cocxigiti;  quia  scilicct  non 
nccessario  cocxigit  rcm  secum 
actualiter  existerc,  (^t  in  clicctu  : 
scd  intuitiva  cognitio  ncccssario 
coexigit  rcm  sccum  in  ctlectu 
existere,  ct  sic  vcrum  cst,  quod 
abstractiva  sic  abstraliit.  Ncc  est 
hoc  inconvenicns  de  Deo,  sicut  ncc 
dc  quolibct  alio. 

Sic  ad  qusestioncm  possetaliquis 

AndeDeodicerc,  quod  rationcs  illae  non  pro- 

Sgnftio^^^i-^^ant  quod  aliquis  habcat  cognitio- 
£1*^"'^"  ncm  dc  csscntia  divina  abstracti- 
vam  immediatc,  sed  tantum  mcdia- 
tc,  scilicct  mcdiante  aliquo  objccto, 
sicut  mcdiantc  actu.  Et  dico  quod 
similes  rationcs  non  plus  probant, 
quam  quod  dc  Deo  i)otcst  habcri 
cognitio  abstractiva  mcdiatc;ct  si- 
militer  cgo  probabo  tibi  quod  sci- 
licct  de  Deo  potcst  habcri  cognitio 
intuitiva  mcdiatc  ct  rcsumitur  ra- 
tio.  Quicumquc   cognoscit   actum 

Toni.  V. 


visionis  ct  rcspcctum  rundatum  iii 
co,  codcm  gcncrc  cognitionis  cog- 
noscit  tcrminum  illius  visionis;scd 
aliquisliabcnsactumvisionis  potcst 
cognoscere  actum  visionis  intuiti- 
vc,  quia  i)ra)scns ;  (M'go  si  codcm 
gcncrc  cognitionis  ([uo  cognoscit 
actum,  potcst  cognosccrc  objcc- 
tum,  si  cognoscit  actum  visionis 
intuitivc,  ct  obj(>ctum  :  scd  cognos- 
cit  objcctum  mediantc  actu,  ct  ta- 
mcn  intuitivc;  igitur  de  Dco  potcst 
habcri  cognitio  intuitiva  m(Mliatc, 
qiiod  lalsum  est. 

Secundo,  probatur  pcr  illud  me-       7_ 
dium,   quod  dc  Dco  potcst  iiaberi  Y*,' '*^'^'"^<=' 
cognitio     abstractiva    immediate,     ^*'»^»- 
quia   cuicumquc    objccto     intinito 
non  rcpugnat  rcpraesentari  pcr  ali- 
quid  aliud,  tanquam  per  objcctum 
reprtesontans  mediatc,   prout    [)cr 
actum  visionis,  cidcm  objccto  non 
rcpugnat  rcprsesentari  pcr  specicm 
tanquam  pcr  reprapscntans  imme- 
diate.  Dcclaratur  propositio,  quia 
sicut  objectum   iinituin  ct  limita- 
tum  in  intinitum  distat  ab  objccto 
infinito,  ita  species  creata;  si  crgo 
non  rcpugnat  objccto   intinito  rc- 
prsescntari    pcr  actum,  sicut    pcr 
objectum,  cidcm  non  repugnat  re- 
prsesentari  pcr  spccicm,  sicut  pcr 
rationcm     rcpra^scntantcm ;     scd 
omnis   iiabcns   spcciem  dc   ali(|uo 
objccto,  potcst  pcr  illam  spccicm 
lialicrc  cognitioncm  de  illo  objccto 
abstractivam  imincdiatam;  igitur 
cx  quo  non  rcpugnat  objccto  inti- 
nito  rcprsescntari  pcrspccicm,  pcr 
illam  potcrit  cognosci  immcdiatc 
cognitionc  abstractiva. 

Tertiasic:  siDcuspotcst  cognos- 
ci  abstractivc  pcr  actum  visionis 
mediate,    tan^iuam   pcr    objcctum 

21 


\ 


322 


DE  COGNrnONE  DEI 


prius  cognitum,  tunc  actus  visio- 
nis  bcatitica3  inquantum  liabet  ri\- 
tioncm  objecti  primo  cogniti,  ha- 
bet  habitudinem  alicujus  causpe 
respectu  cognitionis  abstractivse, 
ut  terminatur  in  Deum,  et  tunc 
quseritur  an  habeat  habitudinem 
causfe  materialis;  an  causse  for- 
malis  inh?erentis;  an  caus?e  for- 
malis  exemplaris;  an  habitudinem 
causse  efficientis.  Certum  est  quod 
actus  ille  non  habet  habitudinem 
causae  materialis;  nechabitudinem 
caus?e  formalis  inhDerentis.  quia 
est  forma  simplex;  nec  habitudi- 
nemcausse  finalis,  quia  causa  tina. 
lis  sua  est  objectum  hujus  :  secun- 
do,  quia  operationes  materiales  in 
agenteipsse  sunt  fines.  Restat  ergo 
quod  habeat  habitudinem  causa^ 
efficientis,  vel  formse  exemplaris. 
Si  fornifT  exemplaris,  illa  reduci- 
turad  habitudinem  causa^  efticien- 
tis,  tunc  enim  restat,  quod  habeat 
liabitudinem  causse  eflicientJs,  et 
tunc  argumentor  :  Quia  quidquid 
Deus  potest  facere  mediante  causa 
secunda,  rcaliter  distincta  a  prima, 
potest  facere  per  se;  igitur  si  ille 
actus  habet  liabitudinem  causse 
officientis,  potest  Deus  per  se  fa- 
cere,  et  causare  notitiam  abstrac- 
tivam  immediate  de  se  sine  actu. 
Item,  quandocu.mqne  aliqua  duo 
sic  se  iiabent  ad  cognitionem  abs- 
tractivam,  quod  nata  sint  sequali- 
ter  cadere  sub  actu  cognitionis 
abstractivcT,  si  unum  illorum  per 
se  sumi»tum  potest  esse  objectum 
cognitionis  abstractivae,  et  illud 
sumptum  cum  alio  poterit  esse 
objectum  cognitionis  abstractivse: 
sed  essentia  et  csse  actualis  existen- 
tifc  aequalitcu'  nata  sunt  cadere  sub 


objecto  cognitionis  abstractivfe ; 
igitur  si  essentia  per  se  sumpta 
potest  liabere  rationem  objecti 
cogniti  abstractive;  igitur  et  es- 
sentia  sumpta  cum  esse  actualis 
existcnti?e;  sed  si  essentia  divina 
non  clauderet  in  se  esse  formaliter, 
de  ipsa  per  se  sumpta  posset  ha- 
beri  cognitio  abstractiva,  sicut  de 
essentia  rosa»  potest  haberi  cogni- 
tio  abstractiva;  igitur,  etc.  Proba- 
tur  minor,  scilicet  quod  esse  actua- 
lis  existentife,  et  essentia  jequaliter 
cadunt  sub  cognitione  abstractiva, 
quia  sicut  de  essentia  seu  quiddita- 
te  rosfe  potest  haberi  cognitio  abs- 
tractiva,  quia  quidditas  ros?e  non 
includit  in  sui  ratione  esse  actualis 
existenti?e,  ita  etiam  de  esse  actua- 
lis  existenti?e  potest  haberi  actus 
coiinitionis  abstractiva?.  Probatur, 
(juia  sicut  T)eus  cognovit  ab  reter- 
no  essentias  rerum,  ita  cognovit 
existentias  rerum,  et  tamen  ab 
a^terno  non  fuerunt  res  in  actu. 

Ex  his  autem  apparet,  quod  si  lo. 
ponatursolumdistinctio  secundum  twTh" 
rationem  inter  essc  actualis  exis- ptS 
tenticT,  et  essentiam  divinam,  non  ',!"l"^i" 
potest  haberi  cognitio  abstractiva  ^^l^''^^ 
de  essentia  divina,  sive  de  essc, 
(|uia  si  ditferunt  solum  secunduni  ■ 
rationem  factam  ab  intellectu,  non 
differunt  realiter,  imo  a  parte  rei 
totum  est  idem;  igitur  quando  ca- 
dit  essc  sub  actu  cognitionis  abs- 
tractiv<T,  similiter  cadit  sub  eodem 
actu  esse  existentise,  ex  quo  sunt 
idem  in  re,  licet  non  sub  isto  res- 
pectu  rationis,  qui  est  causatus  a 
ratione.  Unde  supposito  quod  so- 
lum  (litterant  secundum  rationem, 
iiabita  cognitione  a))stra.ctiva  de 
essentia  divina,  non  potest^<ioneedi 


QU.ESTIO  II. 


323 


propterillamdifforentiam  ratioms  cognitionis      inveniimtiir     aliqua 

solum,    quod  non  haberem  de  esse  principianecessaria,  ctaliqucTecon- 

cognitionemabstractivam;  sedtan-  clusionesnecessari?Bapt9e  nata>  de- 

tum  sequeretur  quod  non  haberem  duci  ex  illis  principiis,  talis  cogni- 

cognitionem  abstractivam  de  quo-  tio  potest  dici  scientialis  :  sed  in 

dam  respectii   rationis,    quia   non  his,  quse  cognoscuntur  de  Deo  illa 

difFerunt,  nisi  secundum  rationem,  cognitione  abstractiva,  inveniun- 

nec  sunt  ibi  duo  nisi  secundum  ra-  tur  aliqua  principia  necessaria,  et 


irgum.  1. 
e^ativum . 
nsloteles. 


tionem,  secundum  istos. 


QU^STTO     II. 

Utnim    talis  cognilio   nbstmctimi   possit 
dici  cognitio  scientialis? 

Alens.  1.  p.  qu.rst.  \.  memhr.  3.  D.  Thom.  1.  parl. 
quxst.  i.  art.3.  Mayron.  quwsl.  l't.  Prologi. 
Doctor  in  O.ron.  qu,rs't.2.collater.  et  in  Parisien. 
quxst.  1.  Prologi  el  collat.   19. 

Inquirendum  est,  uti'um  ponens 


aliquae  conclusiones  necessaricip  ap- 
ta3  ncat?e  deduci  ex  illis;  ergo,  etc. 
Probatur  minor,  quia  in  quocum- 
que  genere  cognoscibilium  inveni- 
tur  aliquis  conceptus  simpliciter 
primus,  qui  non  est  resolubilis  in 
alium,  et  ad  quem  alii  conceptus 
habent  ordinem  necess,arium;  in 
illo  ordine  est  dare  aliquod  princi- 
pium  necessarium,  et  aliquas  eon- 
clusiones  aptcisncntas  deduciex  illis 
principiis;  sed  in  his,  quff!  cognos- 


talem  cognitionem,  possit  salvare     cuntur  de  Deo  tc^li  cognitione  est 


qnod  Theologia  dicatur  cognitio 
scienticnlis?  et  videtur  quod  non, 
quia  illud  quod  non  cadit  sub  de- 
monstratione,  non  Ccndit,  nec  potest 
cadere  sub  scientia.  Hoc  patet  1. 
Posier.  cap.  2.  quia  scire  est  per  de- 
monstrationem  intelligere  :  sed 
niliil,  quod  est  in  Deo,  potest  cade- 
re  sub  demonstratione;  ergo.  Pro- 
l)aturminor,  quia  mediuin  demons- 
trationis  estdefinitio  seu  quidditas; 
sed  Deus  non  habet  deflnitionem. 
Patet  per  Avicennam  Hh.  1.  suffic. 
cap.  2.  et  per  Damascenum  Uh.  1. 
orthodoxai  fiflci,  cap.  4.  qui  dicit,  quod 
Deus  non  habet  quod  quid. 
ecunfium.  Itcm,  dcmonstratio  est  univer- 
salium;  sed  quidquid  est  in  Deo, 
est  singularitas. 

Item,  demonstratio  est  per  cau- 
sam;  sed  Deus  nuUam  habet  cau- 
sam. 


\vicenna. 

)amasce- 
nus. 


Tertium. 


aliquis  conceptus  sim[)liciter  pri- 
mus,qui  non  est  resolubilis  in  ali- 
quemalium,  utprimum  conceptum 
essenti.Ts  et  alii  conceptus  hcal)ent 
ordinem  ad  istum,  et  sunt  resolu- 
biles  in  ipsum,  sicut  est  conceptus 
sapienticT  et  bonitatis;  ergo,   etc. 

Hic  tria  dicenda  sunt  :  Primo 
distinguetur  dc  cognitione  scien- 
tiali.  Secundo  inquiretur,  qua?  sint 
eonditiones  essentiales  requisitfB 
ad  rationem  scienticT,  et  quae  acci- 
dentales;  et  tertioad  quapstionem. 

Dicitur  ergo  quod  aliqua  cogni- 
tio  potest  dici  scientialis  duplici- 
ter.  Primo  virtualiter.  Secundo 
proprieet  formaliter.  IUa  cognitio 
potest  dici  virtualiter,  quc^.  est 
principium  cognitionis  scientialis, 
sicut  aliquid  potest  dici  principium 
calidi,  quod  est  virtualiter  Ccali- 
dum.  Sed   isto  modo   dicitur   quod    Scieniia 


Scientia 
dicitur  du- 
pliciter. 


2.  Contra  :   In  quocumque  genere     cognitio  subjecti,   de  quo   possunt 


virtualiter. 


324 


DE  COGNITIONE  DEI 


Scientia 
iormaliter. 


Aristoteles, 


4. 

Conditio- 

iies  essen- 

tiales  scieH' 

ti;e. 

Vide  Scot, 
in  Pari- 
sien.   q.  1, 
Prol.  n.  4 


deiiionstrari  aliqiia'  i^assiones,  di- 
citur  scientialis  vii'tualiter,  quia 
illud  subjectuni  virtualiter  conti- 
net  illaspassiones.  Similitercogni- 
tio  niedii  ut  niedium  est,  dicitur 
scientialis  virtualiter,  quia  virtua- 
liter  continet  conclusiones,  et  ideo 
cognitio  ejus  potest  dici  scientialis 
virtualiter.  Secundo  modo  aliqua 
coprnitio  potest  dici  scientialis  for- 
maliter  et  proprie;  et  isto  modo 
cognitio  omnium  conclusionum  de- 
monstratarum  in  aliqua  scientia, 
vel  demonstrabilium,  dicitur  cogni- 
tio  scientialis  formaliter  et  pro 
prie,  quod  patet  per  Aristotelem 
primo  Post.  texl.  35.  dicentem  quod 
intnllectus  cst  pn'ncipio7'um  cl  scientia 
conclusionum . 

Secundo  videndum,  quae  sint 
conditiones  essentiales  scientiop,  et 
qrue  accidentales.  Et  primo,  quse 
sint  conditiones  essentiales.  Et  di- 
citur,  quod  illae  sunt  essentiales, 
quod  scientia  sit  alicujus  complexi  media- 
ti  alicujus  necessarii  evidenter  deducti  ex 
quibusdam  necessariis  per  se  notis  me- 
diate,  vel  immediate.  Per  primam 
conditionem,  qua  dicitur  quod 
est  complexi,  distinguitur  cognitio 
scicntialis  a  notitia  simplicium 
terminorum.  Per  secundam  condi- 
tionem,  qua  dicitur  quod  est  com- 
plexi  medinii,  distinguitur  cogni- 
tio  scientialis  a  notitia  primorum 
principiorum,  qune  est  immediata. 
Per  tertiam  conditionem,  qua  dici- 
tur  quod  CSt  alicujus  necessarii,  dis- 
tinguitur  a  cognitione  tidei  vel 
opinionis,  quia  tides  et  ojiinio  i)os- 
sunt  esse  de  contingentibns.  Vcv 
lioc  quod  dicitur  evidcntcr  deducti, 
distinguitur  a  syllogismis  peccan- 
tibus  in  materia  v(d  forma,    quia 


liceL  sit  ibi  deductio,  non  tamen 
evidens,  et  maxime  in  peccantibus 
in  forma.  Per  hoc  quod  diciturer 
o/?</u/6H.sdistinguitur  cognitio  scicn- 
tialis  a  notitia  liabita  per  enthy- 
memata.  Per  hoc,  quod  subditur  ex 
alitfuihus  necessariis  per  se  notis  mediate 
vel  imniediate,  distinguitur  cognitio 
scientialis  a  cognitione  habita  per 
Syllogismum  dialecticum,  quia  li- 
cet  Syllogismus  dialecticus  possit 
aliquando  concludere  necessario, 
quia  tamen  non  concludit  ex  neces- 
sariis,  sicut  Syllogismus  demons- 
trativus;  ideo,  etc. 

Secundo  videndum  est,  quae  sint 
conditiones  accidentales  scienti?e? 
Respondetur,  quod  aliqutie  sunt 
conditioncs,  quse  se  tenent  ex  parte 
objecti,  aliquse  ex  parte  subjecti  in 
quo  est  scientia.  Unde  illa,  quse  se 
tenent  ex  parte  objecti,  quae  acci- 
dunt  scientia^  ut  scientia  est  in 
creaturis.sunt  quatuor.  Primacon- 
ditio,  quse  accipitur  in  scientia  ex 
parte  objecti  in  creaturis  est,  quod 
cognitio  scientialis  sit  de  univer- 
salibus.  Secunda  est,  quod  medium 
demonstrationis  sit  deflnitio  vel 
quidditas.  Tertia  conditio  quae  ac- 
cidit,  est  quod  nulla  demonstratio 
concludat  passionem  de  subjecto 
secundum  actum,  sed  secundum 
aptitudin(Mn.  Quai'ta  conditio,  qu?e 
accidit  scientia\est  quod  omnis  de- 
inonstratio  est  de  aliquo  causato, 
quia  lit  per  causas. 

Prima  j^robatur,  scilicet  quod 
accidat  scientia^  ex  parte  objccti  in 
creaturis,  quod  scientia  sit  de  uni- 
versalibus,  quia  omnis  scientia  est 
alicujus  passionis  propria)  de  sul)- 
jecto,  (luia  omnis  scicntia  sicut 
liabet  subjectum  proprium,  ita  pas- 


5. 

Condi 
nes  a 
tlenta 


Ex  pl 

obje<l 


QU/ESTIO  11. 


325 


sionein  propriam,  quam  concliulifc 
de  subjecto ;  sed  nullum  singulare 
in  quantum  singulare  habet  pas- 
sionem  propriam,  sed  univei'sale 
in  quantum  universale  habet;  haec 
igitur  scientia  non  est  de  singulari 
causato  in  quantum  singulare,  sed 
de  universali  in  quantum  univer- 
sale.  Probatur  minor,  quia  omnis 
passio  propria,  vel  dicit  aliquid 
absolutum,  vel  dicit  rcspectum, 
sicut  dicunt  aliqui  de  risibili;  sed 
sive  dicat  absolutum,  sive  respec- 
tum,  singulare  non  potest  habere 
propriam  passionem.  Probatur, 
quia  omne  subjectum  propria)  pas- 
sionis  determinat  sibi  passionem 
propriam  :  sed  nullum  singulare 
inquantum  singulare  determinat 
sibi  propriam  passionem,  unde  non 
magis  determinat  sibi  hanc  vel 
illam,  sicut  Socrates  non  magis 
determinat  sibi  Iianc  risibilitatem 
quam  iUam  :  sed  homo  determinat 
sibi  risibilitatem  (^x  natura  siia; 
ergo,  efcc.  Secunda  conditio  est, 
quod  medium  sit  qmdquid,  quia  me- 
dium  in  aliqua  demonstratione,  vel 
se  tenet  ex  parte  subjecti,  vel  ex 
parte  passionis,  vel  se  tenet  a  par- 
te  ufcriusque  :  sed  sive  se  teneat  a 
parte  subjecti  vel  passionis,  vel 
utriusque,  cum  utrumque  sit  limi- 
tatum  ad  genus  et  perdifiercntiain, 
et  per  consequens  sequatur  quod 
utrumque  sit  dcfinibile,  et  per  con- 
sequ(>ns  si  medium  accipitur,  erit 
definitio  medium  in  demonstratio- 
ne,  vel  quod  quid  cst.  Tertia  conditio 
est,  quod  nulla  demonstratio  con- 
cludit  passionem  de  subjecto  secun- 
dum  acfcum,  sed  solum  secundum 
apfcifcudinem.  Hoc  patet,  quia  om- 
nis  passio  propria  sequens  subjec- 


tum,  vel  dicit  absolutum,  vel  dicit 
respectum;  sed  si  dicit  absolutum, 
probatur  quod  exhoc  sequiturpro- 
positum,   quia  Deus  potest  facere 
subjectum  sine  passione  :  ex  quo 
enim  differt  re  absoluta  subjectum 
absque  aliqua  contradictione    po- 
test  esse  sine  illa  passione,  et  ita 
demonstratio    concludens    passio- 
nem    talem    de    subjecto    faciens 
scientiam,  non  concludit  eam   se- 
cundum  actum,  sed  secundum  ap- 
titudinem,    alias  sequeretur   quod 
scientia  posset  falsificari,  et  esset 
falsa  demonstratio;  et  similiter,  si 
passio    dicat    purum    respectum, 
probo  quod  demonstratio  conclu- 
dens   passionem   de   subjecto   non 
concludit   eam    secundum   actum, 
sed    secundum   aptitudinem,    quia 
omnis  respectus  necessario  conre- 
quirit  (bio  extrema  :  modo  auteni 
nullam  contradictionem  implicat, 
quod  unum  extremum  possit  esse 
sine  alio  extremo  ;  ergo  subjectum 
respectus  poterit  esse  sine  respec- 
tu  :  undc  subjectum  cujusque  res- 
pectus  poterit  esse  sine   respectu, 
excepto     respectu     creatur.T     ad 
Deum,  quia  est  idem  creaturae  rea- 
liter,  differens  formaliter;    igitur 
nulla  via  demonstratio  debet  con- 
cludere  passionem  inesse  subjecto 
secundum  actum,  sed  tantum  sc- 
cundum  aptitudinem.  Unde  quando 
demonstratur   illa    passio,   /labcrc 
Ires  angulus  (cquales  duobus  rectis,  non 
demonstratur  illa  passio  actu  ines- 
se,  sed  aptitudine.  Istud  etiam  pa- 
tet,  quia  triangulus  habet  tres  an- 
gulos  sequales   duobus  rectis,  sed 
possibile   est    quod   non   sint   duo 
recti  in  actu.  Quarta  conditio  pa- 
tet  ex  praedictis,  quia  omnis  de- 


326 


DE  CCGNITIONE  DEi 


monstratio  est  alicujiis  passionis 
dc  subjecto  :  sed  omnis  passio  et 
siibjectum  est  aliquid  causatum; 
ergo  demonstratio  est  de  aliquo 
causato. 
Ex  parte     Ex  pai'te  autcm  subjecti,  in  quo 

subjecli.  .        .        ^ .         , .  ,  .  , . , 

est  scientia,  dico  quod accidit  scien- 
tia'  quod  sit  per  discursum,  quia 


dici  scieutia  respectu  coutingentium  iu  Deo, 
et  qualiter  possit  dari  scientia  de  contin- 
gentihus,  de  quo  late  agit  i?i  Odonieri.  iii  Pro- 
log.  quaest.  2.  collaterali,  et  in  Parisien.  quxst. 
i.  el  i. 

Tertio,  his  pi^semissis  est  res- 
pondendum  ad  quaestionem.  Et  di- 
co  quod  cognitio  illa  media  potest 


intellectus  noster  semper  discurrit     ^^ici  scientialis  virtualiter  et  for- 


a  prjemissis  ad  conclusiones. 
Advertendum  tamen  quod  ille  dis- 
cursus  potest  accipi  dupliciter  :  et 
uno  modo  accidit  scientise;  alio 
modo  non  accidit. 

Discursus  enimpotest  accipi  pro 
deductione  alicujus  conclusionis  ex 
principiis  prius  notis  secundum 
ordinem  dnrationis;  et  sic  dico, 
quod  accidit  scientise,  et  scientia 
est,  quia  contingit  sibi  ratione  il- 
lius  intellectus,  in  quo  est.  Alio 
modo  accipitur  discursus  pro  de- 
ductione  alicujus  conclusionis  ex 
principiis,  non  prius  notis  duratio- 
ne,  sed  natura.  Et  sic  dico,  quod 
talis  discursus  non  accidit  scien- 


Cognit 


maliter.  Potest  dici  cognitio  scien- 
tialis    Tirtualiter,    quia    cognitio  ,5r'tuaS 
prim?e  j)erfectionis,  quse  est  in  es- 
sentia  divina,  potest  dici  cognitio 
scientialis  virtualiter. 

IIoc  probo,  quia  in  quibuscum- 
que  perfectionibus  alicujus  subjec- 
ti  est  dai'e  aliquam  primam  per- 
fectionem  simpliciter,  cognitio  il- 
lius  perfectionis  potest  dici  cogni- 
tio  scientialis  virtualiter,  quia  ta- 
lis  perfectio  continetur  virtualiter 
in  subjecto  :  sed  in  perfectionibus 
Divinis  est  dare  aliquam  perfec- 
tionem  omnino  propriam  et  sim- 
pliciter  priinam,  quia  non  est  ibi 
processus  in  infinitum;  igitur  cog- 


tise.  Quod  i^robo,  quia  sicut  omnis     nitio    illius    perfectionis,    de    qua 

sunt  alise  perfectiones  demonstra- 
biles,  est  cognitio  scientialis  vir- 
tualiter. 

Secundo  i^robo  quod  cognitio 
aliarum  i^erfectionum  de  Deo  po- 
tcst  dici  scientialis  formaliter; 
quia  in  quibuscumque  perfectioni- 
bus  alicujus  subjecti  habentibus 
ordinem,  est  dare  aliquas  perfec- 
tiones  demonstrabiles  de  subjecto, 
cognitio  iUarum  perfectionum  po- 
test  dici  cognitio  scientialisforma- 
liter.  Exemplum  :  quando  habeo 
notitiam  dc  subjecto,  ct  de  subjec- 
to  probo  passionem,  cognitio  ista- 
rum  passionum  potest  dici  scien- 
tialis  :  sed  in  perfcctionibus  Divi- 


conclusio  scientialis  a  quocumque 
intellectu  est  deducibilis  ex  princi- 
piis,  prius  cognitis  secunduin  ap- 
titudinem,  ita  omnis  conclusio 
cognita  in  actu  est  actu  dcvlucta  ex 
l)rincipiis  prius  cognitis. 

;  SCHOLIUM. 

AtUiibita  distinclione  scienti*  in  virtualeni 
ot  rorinalem,  et  onumoratis  conditionib!i.>< 
essentialibus  et  accidentalibus  scienti.T,  tani 
ex  parte  ubjecti  quain  subjecti,  et  assignata 
duplici  ratione  discursus,  resolvit  cognitio- 
nem  hanc  abstractivam  de  Deo  posse  dici 
.scientiam  virtualiter  et  formaliter,  monet- 
que  neque  primam,  neque  secundain  per- 
fectionem  in  Deo  posse  demonstrari.  Ue- 
mum  dcclarat  quomodo  possit  Ikcc  cognitio 


Oli^STIO 


:;27 


[n  divinis 
irima  et  se- 
unda  per- 
ectio  suat 
demons- 
trabiles. 


9. 
Essentia 
livina  est 
ratio  co- 
gnoscendi 
esnecessa- 
ias  et  con- 
iugentes. 


nis  cst  (laro  porfcctiones  habcntos 
ordinem  ad  primam,  et  snnt  de- 
monstral)ilcs  do  prima;  igitnr,  otc 

Advertondum  tamon  quod  prima 
ct  secunda  perfoctio  in  Divinis  snnt 
indcmonstrabiles,  scilicet  pcrfec- 
tio  essentia:^  qu?e  est  prima,  quia 
non  liabot  aliud  de  quo  possit  de- 
monstrari,  (;x  quo  ost  prima.  So- 
cunda  etiam  perfectio  quse  immo- 
diate  se  habot  ad  primam,  non  po- 
test  demonstrari,  quia  licet  habeat 
de  quo  possit  domonstrari,  non  ta- 
men  habet  perquod  possit  demons- 
trari,  (luia  non  perfoctionem  mo- 
diam,  quia  nuUa  cadit  intor  pri- 
mam  et  secundam,  nec  por  delini- 
tionem  primne  perfectionis,  quia 
prima  porfectio,  cum  sit  indivisi- 
bilis  est  irrosolubilis  in  pluresper- 
fectiones  socundum  rationom.  Im- 
possibilo  ost  orgo,  (juod  sit  de- 
monstrabilis.  Omnos  autom  aliae 
perfectiones  sunt  demonstrabiles, 
quia  prima  pcrfectio  cum  socunda 
cst  ratio  demonstrandi  tortiam 
perfectionem  de  prima,  nec  solum 
sunt  domonstrabilos  socundum  ap- 
titudinem,  sed  otiam  secundum  ac- 
tualitatem,  quia  qugelibet  perfec- 
tio,  quae  ponitur  in  T)oo,  ost  ibi  ac- 
tualiter. 

Ulterius  ad  evidentiam  quaestio- 
nis  sciendum,  quod  essentia  divina 
potest  considerari,  ut  ost  prsevia 
determinationi  voluntatis  divinse. 
Alio  modo,  et  sequitur  dotermina- 
tionem  voluntatis  divinne.  Si  primo 
modo  considerotur,  sic  dico  quod 
essentia  divina  cognita  abstractive 
est  ratio  cognoscendi  terminos  ab- 
solute,  puta  quidditatem  hominis 
in  se,  et  est  ratio  cognoscendi  com- 
plexiones,  nccessarias,    ut    quod 


triangulus  habet  tres  angulos,  et 
cst  ratio  cognoscendi  complexio- 
nos  contingentes  non  de  facto,  sed 
do  possibili.  Si  antem  consideretur 
essentia,  ut  est  snb  determinatio- 
no  voluntatis  divinae,  sic  etiam  es- 
sontia  divina  abstractive  cognita, 
est  ratio  cognoscendi  quidditates 
torminorum,  (^t  complexiones  ne- 
cossarias  ot  contingentes,  et  de 
facto  et  de  possibili.  Similiter  es- 
sentia  divina  clare  visa  potest  con- 
sidorari  ut  est  praevia  determina- 
tioni  voluntatis,  vel  ut  est  sub  do- 
terminatione.  Primo  modo  est  ra- 
tio  cognoscendi  qnidditates  termi- 
norum,  el  complexiones  necossa- 
rias  et  contingentes  do  possibili 
tantum.  Ilt  autem  est  cognita  cla- 
re,  et  ut  est  sub  determinatione 
voluntatis,  est  ratio  cognoscendi 
omnia  praedicata,  ot  comploxiones 
contingentes  de  snbjccto,  et  de  pos- 
sibili. 

Nec  valet  quod  dicitnr,  qnod 
scientia  ost  do  noccssariis,  sed 
Theologia  determinat  non  soUim 
de  necessariis,  sod  etiam  de  contin- 
gentibus.  Rospondeo  negando,  quia 
hoc  argumontum  facorot  contra 
omnem  opinionom  ;  ot  uUerius 
dico  quod  licet  de  contingentibus 
non  possit  osse  cognitio  scientia- 
lis  quoad  inhserentiam  actualem, 
tamen  contingentibus  potest  esse 
cognitio  scientialis  quoad  inhse- 
rentiam  aptitndinalem.  IJndo  et 
passio  potest  separari  virtute  di- 
vina  a  subjecto.  Item,  licet  de  con- 
tingentibns  secundum  so  non  pos- 
sit  esse  scientia,  tamen  de  contin- 
gentibus  in  ordine  ad  determina- 
tionem  voUintatis  divinne,  (|ua  po- 
sita  necessario   ponuntur,    potost 


10. 
(jualiter  de 
contingen- 
tibus  j)ossit 
dari  scien- 

tia. 


328 


DE  COGNITIONE  DEI 


esso  scicntin.  Kxemplum,  de  eclipsi 
Solis,  qii<T  est  quoddam  contiii- 
gens  seciindum  se,  non  potest  esse 
scientia,  tnmen  de  ea  in  compara- 
tione  ad  suas  causas  potest  esse 
scientia. 
Adpnnmm  -"^'^  argumontum  in  i^rincipio 
arguin     qurestionis,  cnm  dicitur.  Illud  nuod 

pnncipale .     '  ' 

non  cadil  suh  dcmons(ratione,  non  habet 

rationem  S('ientia\  verum  est,  ot  cum 

dicitur    quod    nihil   in   Divinis  potest 

caderr  sitb  dcmonstratione,   dico    quod 

falsnm  est.  Ad  probationem  diccm- 

dum,  quod  accidit  scientia^  in  quan- 

tum  scientia  est,  quod  mcdium  de 

demonstratione  sit  quod  quid  est,  vel 

delinitio,  quia  hoc  accidit  scientiae 

ratione  suhjecti,  quod  est  limita- 

tum,  et  passio  similitiM^  est  limita- 

ta  ad  genus  et  d't!erentiam,  et  ita 

suhjectum  est  definihile,  et  passio 

dofinihilis. 

^dum."""  -^^^  aliud,  quod  Denwnstratio  est  dc 
universalibus,  dico  Inc,  qiiod  domons- 
tratio  sit  do  universalilms,  et  simi- 
litor  sciontia,  hoc  accidit  scientiae 
in  quantum  scientia  est,  qiiia  scien- 
tia  potest  esse  de  omni  oo,  quod 
potest  hahere  propriam  passio- 
nom.  Talia  sunt  aliqua  singula- 
ria,  sicut  ost  ossontia  divina,  ot  sic 
oporteret  dicere,  si  quilihot  Ango- 
lus  laceret  unam  speciom. 

A(lterti\im.  Ad  tortium,  quod  habcrc  caumm, 
otc.  dicitur,  vcl  in  iuloroiKh),  vol  iu 
ossondo  :  modo  dicitur,  (luod  iu 
Divinis  ost  causa  in  inforciido,  uou 
in  ossondo. 

,Sod  contra,  (|uia  tunc  uon  ossot 
diffoi-ontia  iutor  domonstrationom 
per  olfoctum,  ot  por  causam,  quia 
etfectusest  cansa  in  iufercmch)  ros- 
poctu  causa\  ot  o  convorso;  ideo 
dico  ad  argnmontum   aliter,  quod 


scilicet  accidit  sciontia:'  inquantum 
sciontia  est,  etd(Mnonstrationi  quod 
sit  ox  causis  in  ossondo. 


vl 


QU.^STIO     III. 

Ltrum  cofjnitio  abstractiv.i  proprietatuni 
personalium  possil  habere  ralionem 
sciontiae? 

Vide    Doclores    citatos   qu.rstionc  anlecedenti,  et 
Doctorem  quodlib.  3.  arf.  2.  et  3. 

Quod  non  :  Illud,  quod  non  cadit  *• 
sub  demonstratione,  non  cadit  sub  lum  negif 
sciontia  :  sed  proprietates  perso- 
nalos  non  cadunt  sub  demonstra- 
tiono;  orgo.  Minor  probatur,  quia 
si  proprietates  essent  domonstra- 
hilos,  aut  de  porsonis,  aut  de  ossen- 
tia  :  non  de  porsonis,  quia  nulla 
passio  domonstratur  do  subjecto, 
c[uvo  non  sit  extra  rationem  sub- 
jocti  sui,  sed  qu?elibot  proprietas 
ost  de  intrinseca  ratione  suppositi, 
ut  patet;  orgo.  otc.  Similitcr  nec 
do  ossontia,  quia  nuUa  passio  de- 
monstratur  de  subjecto,  nisi  illa 
((ua^  ost  convoi^tibilis  ciim  subjec- 
to,  sed  propriotas  personalis  non 
est  convertibilis  cum  essontia. 

Contra  :  Omnispropositio  neces-  Arpumenl 
saria  et  modiata,  et  non  essontialis  matiTi 
ost  domonstrabilis;  illa  propositio 
]natot  do  so  :  sod  |)ropositio,  in  qua 
propriotas  dicitnr  de  essontia,  est 
nocossaria,  quia  qiLTlibet  ])roprio- 
tas  personalis  nocossario  fundatur 
in  esse,  et  ost  modiata,  quia  inter 
])ro])riotates  porsonales  ot  esson- 
tiam  oadunt  miilta^  perfectiones 
ahsolut?o,  ut  intolloctus  et  memo- 
iMa.  Et  quod  pro])riotas  non  sit 
idom  cum  rationo  ossontia^,  patet, 
([11  ia  otiam  hoc  omnes  dicunt,  quia 


ou.^isrio 


329 


I  . 


Omnis  pas- 

sio  (lebet 

(lemonstra- 

ri  de  aliquo 

subjecto. 


Subiectinn 

(lenidnstra- 

bile  (lel)et 

esse  c<in- 

tertibile 

cuni  extre- 

niis. 
Aribtoteles. 


Oppositje 

paHsiones 

an    possint 


(Ucnnt  quod  non  suntconvertibilos. 

Hic  primo  ostendentiir,  quae  fa- 
ciunt  difficultatem  in  ista  quaestio- 
ne,  et  sunt  tria.  Primum  sumitur 
ex  parte  subjecti.  Secundum  ex 
parte  medii.  Tertium  ex  parte  pro- 
prietatum. 

Primum  ex  parte  subjecti,  quod 
facit  difficultatem,  est,  quia  omnis 
passio  demonstrabilis  habet  sub- 
jectum,  de  quo  potest  demonstra- 
ri ;  sed  proprietas  non  habet  sub- 
jectum  de  quo  possit  demonstrari, 
quia  illiid  subjectum  aut  est  perso- 
nse,  aut  essentia^  :  non  persona^, 
quia  omnis  passio  demonstrabilis 
de  subjecto  est  extra  rationem  sub- 
jecti,  sed  proprietas  est  intrinseca 
ratione  personfp;  igitur.  Non  po- 
test  autem  habere  pro  subjecto 
essentiam,  de  qua  possit  demons- 
trari.  Probatur,  quia  quando  ali- 
qua  passio  inest  alicui  subjecto, 
primo  inest  ubicumque  reperitur 
sul)jectum  :  sed  proprietas  perso- 
nfilis  non  reperitur  formaliter,  ubi 
reperitur  essentia;  ergo,  etc. 

Secundum,  quod  facit  difficulta- 
tem  ex  parte  medii  est,  quia  sub- 
jectum  demonstrabile  debet  esse 
convertibile  cum  utroque  extre- 
mo,  c.r  2.  post.  cap.  2.  sed  nuUum  me- 
dium  cadens  inter  proprietatem  et 
essentiam  estconvertibile  cum  pro- 
prietate  personali,  licet  sitconver- 
tibih^  cum  essentia.  Patet,  ([uia 
quid({uid  })ra'intelligitur  ante  pro- 
prietatem  personalem  est  commu- 
netribus  :  sed  illud  quod  est  com- 
mune  tribus,  non  est  convertibile 
cum  proprietate  personali,  ut  pa- 
tet  de  se  ;ergo,  etc. 

Tertium,  quod  facit  difficultatem 
ex    parte    proprietatum,   quia   de 


nus. 


nullo  subjecto  ut  vidctur,  possunt  deuUosub- 
demonstrari   immediate  oppositae  Sustrrri. 
passiones;  sed  paternitas  et  flliatio 
sunt  oppositae  passiones. 

Hoc  viso,  dico  ad  qua^stionem  3. 
tria.  Primo,  quod  alia  est  compa- 
rationaturse  ad  supposita,  et  natu- 
r?e  ad  individua,  et  hoc  quia  com- 
paratio  naturse  praecise  ad  suppo- 
sita  non  est  comparatio  superioris 
ad  inferiora,  et  ideo  non  oportet 
quod  numeratis  suppositis  pUirifl- 
cetur  natura.  Hoc  vult  Augustinus  AuKUbti- 
7.  de  Trinif.  cap.  iill.  ubi  vult  quod 
essentia  divina  comparata  ad  per- 
sonas  non  comparatur  sicut  supe- 
rius  ad  inferius,  quia  non  se  habet 
sicut  genus  et  species.  Comparatio 
autem  natur?e  ad  individua,  et  sin- 
gularia  est  comparatio  superioris 
ad  inferiora,  et  ideo  numeratis  in- 
dividuis  numeratur  natura,  sicut 
nuuKM^ato  Socrate  et  Platone,  nu- 
meratur  natura  humana  in  eis. 

Secundo  distinguitur  de  conver- 
tibilitate  ;  quia  est  qua^dam  con-  conxertibi 
vertibilitas  secundum  universali-  ''"* 
tatem,  et  hoc  est,  quando  passio 
repei'itur  in  quolibet  inferiori,  in 
quo  reperitur  subjectum,  sicut  ha- 
bere  tria,  et  trianguUim  sunt  con- 
v(M'tibilia  secundum  universalita- 
tem.  Alia  est  convertibiUtas  se- 
cundum  identitatem,  et  est  quando 
passio  est  eadem  cuicumquc  sub- 
je(^tum  est  idem.  Alia  est  conver- 
til)ilitas  secundum  singularitatem, 
et  est  quando  aliqua  passio  de  se 
est  haec,  determinat  subjectum  pri- 
mum  quod  de  se  sit  hoc  ;  similitcr 
subjectum  ex  ratione  sua  determi- 
natur  ad  hanc  passionem,  qux  de 
se  est  hoc. 

His  visis,  applicando  ad  divina,       5. 


4. 

Triplex 


330 


DE  COCtNlTIO.NE  DEI 


dicitur  qiiod  prima  convertibilitas, 
scilicet  sccundiim  iiniversalitatem 
non  est  in  divinis,  et  ratio  est  dic- 
ta,  quia  ibi  natura  non  se  habet  si- 
cut  superius,  nec  multiplicatur. 
Similiter  proprietas  et  essentia 
non  sunt  convertibilia  secundum 
identitatem.  1'robo,  quia  alicui  est 
idem  essentia  realit(M',  cuiproprie- 
tas  personalis  non  est  idem  reali- 
ter;  imo  differt  sicut  patet,  quia 
essentia  est  idem  realiter  Paterni- 
tati,  cui  Paternitati  Filiationon  est 
eadem  realiter,  imo  ditferunt  istm 
duoe  proprietates  realiter.  Se.l  ter- 
tio  dico,  quod  est  ibi  singularitas 
secundum  singularitatem,  quiailla 
proprietas,scilicet  paternitas  divi- 
na,  quoe  de  se  est  hsec,  ex  ratione 
sui  determinat  sibi  naturam  divi- 
nam,  et  natura  divina  ex  sui  ratio- 
ne  determinatur  ad  hanc  proprie- 
tatom. 

SGHOLlUiM. 

Declaratis  ['m,  qua3  reqnirnntur  ad  demons- 
trationes  conflciendas,  resolvit  Doctor  posse 
(lari  cognitionem  scientificam  de  proprieta- 
tibus  personalibns  respectu  essentiiB  ;  et 
probat  discurrendo  per  omnes  conditiones, 
qu<T  requiruntur  ad  rationem  demonstratio- 
nis. 

T,  ,  ,  TToc  viso,  ad  qufestionem  dico, 
qusestionis.  (juo(l  coguitio  propriotatum  per- 
sonalium  potest  habere  rationem 
scienticie,  et  probatur  ista  proposi- 
tio  :  de  omni  illo  {\c  quo  potcst  ess(^ 
demonstratio,  de  omui  illo  potest 
esse  scientia  :  sed  de  proprietati- 
bus  personalibus,  potest  esse  de- 
monstratio;  ergo  de  iis  potest  esse 
scientia.  Minor  probatur,  quia  om- 
nis  proi)ositio  necessaria  mediata 
nou  (^ssentialis,  habens  pra^dicatum 


i 


convertibile  cum  subjecto,  omnis 
talis  est  demonstrabilis.  Hsec  pro- 
positio  patet  discurrendo  per  con- 
ditiones  scientia?  positas  in  qu?es- 
tione  antecedenti.  Sed  propositio, 
in  qua  dicitur  inesse  proprietas 
personalis  ipsi  essentise  divinse, 
est  necessaria.  Patet  etiam  quod 
sit  mediata,  quia  inter  proprie- 
tates  ct  essentiam  sunt  perfectio- 
nes  medife.  Est  etiam  non  essen- 
tialis,  quia  proprietas  non  est  de 
ratione  intrinseca  essentiae.  Est 
etiam  convertibilitas  proprietatis 
cum  subjecto  et  cum  medio,  lo- 
quendo  de  convei^tibilitate  singula- 
ritatis,  quia  sicut  proprietas  qua> 
determinat  subjectum  de  seest/uec, 
sic  etiam  illud  medium,  scilicet  in- 
tellectus,  vel  memoria  de  se  est 
/i(i-'r,  per  quod  potest  demonstrari 
proprietas  de  essentia. 

Ad    rationem    in    contrarium,       6-     . 
quando  dicitur ;  Si  demonstraretur,  aut   nionium  [ 
de  personu,  auf   de  essentta  '    non   de 
personis  concedo,  et  tu  dicis  quod 
non  de  essentia,  quia  omnis  pas- 
sio  est  convertibilis  de    subjecto. 
Modo  proprietas  non  est  conver- 
tibilis  cum  essentia,  dico  quod  ve- 
rum  est  primo  modo  et  secundo, 
sed  bene   est  convertibilis    tertio 
modo. 
Per  idem   i^atet  ad  illa,  quae  fa-  ,,  ,.,.  „ 

'  i  Ad  dilficull 

ciunt  dii'ficultatem.  Ad  primum,  tates  objecj 
(juando  dicitui'  quod  non  demons- 
ti'atur  de  ess(mtia,  nego.  Ad  pro- 
bationem  dicendum,  quod  loquitur 
de  passione  convertibili  primo  et 
secundo  modo.  Ad  secundum  patet 
per  idem.  Ad  tertium  quod  facit 
diriicultatem,  quando  dicitur  quod 
de  nuUo  subjecto  possiut  demons- 
trari  ])assioues  oppositff',  concedo 


tas. 


QU.^i STIO  IV. 


331 


quod  verum  est  de  siibjecto  limita-     reprsesentat   siiam  ideam,  et  non 
to,  non  de  illimitato,  cujusmodi  est     essentiam  divinam. 
essentia  divina,  ideo  non  valet.  Secunda  difficultas,  si  aliqua  spe-  secunda. 

cies    creata    potest   reprresentare 

immediate  essentiamdivinam  apud 

QU/ESTIO    IV.  intellectum  meum,  eadem  ratione 

alia  species  reprsesentabit  eamdem 

Uinim  talis   cof/nilio   abstraciiva,    fjiue     essentiam  apud  intellectum  alium. 

ponilur  media,  possit  haberi  de  Deo     Tunc  argumentor  :   Istoe  duse  spe- 


per  aliquod  commune  reprwsentativum 
limitutmn  ? 


D.  Thom.  \.\).  q.  56.  arl.    3.    Henric.   quodl.  5. 

■  q.  15.  et  quodl.  12.  q.  2.  Bassol.  1.  dist.  3.  q.  2. 
Occham  q.  1.  Prol.  art.  5.  Duran.  q.  3.  Doctor  in 
Oxon.  1,  dist.  3.  q.  9.  et  in  Parisien.  q.2.prol. 

■  et  q.  3.  art.  2.  Yasquez  1.  'parl.  disp.  134.  c.  5. 


1. 


Aivum. 


negativuni 


Et  arguitur  quod  non,  quia  es- 
pnmum  scutia  diviua  est  suum  esse :  sed 
nuUa  species  creata  est  suum  mc, 
quia  hoc  est  proprium  Dei;  ergo 
de  Dep  non  potest  liaberi  talis  cog- 
nitio  per  tale  reprsesentativum. 

Item,  una  species  creata  magis 
distat  a  Deo  quam   una    creatura 


Secundum. 


cies,  cum  non  sint  de  se  ha\  conve- 
niunt  in  specie,  et  potest  abstrahi 
conceptus  communis  speciei.  Tunc 
quoeritur  an  istud  commune  reprse- 
sentaret  sub  ratione  universaliori 
quam  illa  species  et  illa,aut  sub  ra- 
tione  eadem?  nec  siC;  nec  sic,  ut 
probabitur;ergo,etc.Probatur  pri- 
mo  quod  nonsub  ratione  universali- 
ori,  quia  tunc  in  Divinis  esset  tale, 
quod  non  est  verum  ;  nam  si  duce- 
ret  sub  ratione  universaliori,  tunc 
per  speciem  creatam  non  habere- 
mus  aliquam  cognitionem  pro- 
priain  essentise  divinse.  Nec  potest 


ab  alia ;  sed  una  creatura  perfccte     ducere    sub   eadem   ratione,   quia 


Argiim.af- 

firnifili- 

vum. 


non  potest  aliam  reprsesentare. 

Contra  :  omnis  cognitio  est  per 
assimilationem;  sed  species  vide- 
tur  esse  ratio  assimilandi  poten- 
tiam  intellectivam  objecto  cogni- 
to  :   non  essentialiter,  quia    nihil 


({uanto  species  est  univ^ersalior, 
tanto  sub  universaliori  ratione  du- 
ceret,  quia  illa  species  sic  abstrac- 
ta  ab  iUis  est  universalior. 

Tertia  diflicultas  est  ista,  quan-    Tertia. 
to  aliqua  species  rei^raesentat  no- 


est   ratio  assimilandi  aliud  alicui     bilius  objectum,  tanto  species  est 


2. 

Oltjicilur 

primu  ditli- 

cultas. 


nisi  illud  inhsereat  sibi,  sed  essen- 
tife  divina^  nihil  inhaeret;  ergo 
oportet  ponere  spcciem,  quse  in- 
han^eat  ad  hoc  quod  reprsesentat. 
Hic  ponentui'  primo  aliqute  diffi- 
cultates,  et  prima  quseoccurrit  est 
illa,  ideatum  ducere  primo  et  im- 
mediate  in  cognitionem  suae  idese 
quia  omneexemplatum  primo  re- 
prsesentat   suum    exemplar  :    sed 


nobilior;  si  ergo  species  creata  re- 
pra?sentat  divinam  essentiam,cum 
essentia  divina  sit  objectum  nobi- 
lissimum,  tunc  species  creata  ex- 
cederet  in  infinitum  omnem  crea- 
turam,  et  esset  quasi  perfectionis 
intinitae. 

Quarta  difticultas,  quia  nihil  po-  Quarta. 
test  causare  speciem  alicujus  ob- 
jecti  in  aliquo,  nisi  vel   ipsum  ob- 


quidquid  est  in  creatura  est  exem-     jectum,  vel    aliud  quod    continet 
platum  et  ideatum;    ergo   primo     perfectionaliter,     vel    virtualiter 


332 


DE  COGNITJONE  DEI 


perfectionem  objecti;  sed  essentia 
divina,  quse  ponitur  hic  objectum, 
non  potest  causare  speciem,  nuia 
tunc  causaret  naturaliter,  quod 
non  est  verum,  quia  ad  extra  Deus 
nihil  causat  naturaliter :  nec  po- 
test  aliquid  aliud,  quia  niliil  est  in 
mundo,  quod  contineat  virtualiter 
perfectionem  divinam ;  ergo  vide- 
tur  quod  non  sit  dare  tale  reprae- 
sentativum. 
Quinta.  (Juinta  difflcultas,  si  deberet  po- 
ni  talis  species,  aut  illa  species 
poneretur  ad  faciendam  prjesen- 
tiam  objecti,  aut  ad  determinan- 
dum  potentiam?  Sed  propter  neu- 
trum  istorum  potest  poni  ;  ergo, 
etc.  Probatur  quod  non  propter 
prsesentiam  objecti,  quia  essentia 
divina  secundum  se  est  prsesens 
cuilibet  intellectui.  [tem,dato  quod 
ponamus  istam  speciem,  tamen 
Deus  est  intimior  intellectui  quam 
7.  Ethic.    gp(3(3igg    iir^Q   propter   secundum, 

scilicet  ut  determinet  potentiam, 
quia  sicut  se  liabet  principium  in 
speculabilibus,  sic  finis  in  agibili- 
bus  :  sed  voluntas  secundum  se  est 
determinata  respectu  finis  uUimi, 
saltem  ut  naturaliter  convertibi- 
lis;  igitur  similiter  intellectus  erit 
determinatus  et  nou  indigebit  spe- 
cie  det(M'minante. 

SCHOLIUM. 

Propositis  qnibusdam  (lirflcultatil)us,  quas 
in  fine  fiujpstionis  dissolvit,  docet  cognitio- 
neni  Dei  abstractivam  dari  po.sso  per  specieni 
crcatam,  quie  repnvseutare  possit  essentiam 
diviuam.  Potissima  qua',  hic  liabet,  dillusius 
tractaverat  in  (t.v()n.  2.  dist.  A.  7.  '.).  pra-ser- 
tim  0  n.  12.  in  responsionilnis  ad  argumenta 
Henrici. 

o 

Resoiuiio        Secundo     ostendendum ,      (jUdd 
qSsUonls'  nou  obstantibus   istis  dif(icultati- 


4 


bus,  talis  cognitio  potest  haberi 
per  aliquod  medium  repra^sentati- 
vum  limitatum,  vel  speciem  re- 
pra^sentantem,  quia  in  essentiali- 
ter  ordinatis,  cui  non  repugnat 
primum,  nec  ultimum,  nec  me- 
dium  :  sed  ita  est,  quod  potentia 
intellectiva,  et  ratio  intelligendi, 
et  actus  intelligendi  sic  se  habent, 
quod  sunt  essentialiter  ordinata, 
quia  ratio  intelligendi  est  media 
inter  potentiam  et  actum;  ergocui 
non  repugnat  potentia  intellecti- 
va,  et  actus  intelligendi  ad  cognos- 
cendum  Deum  abstractive,  nec  ra- 
tio  intelligendi  repugnabit  sibi,  ta- 
lis  autem  ratio  intelligendi  est 
species. 

Item,  cuicumque  propter  suam 
imperfectionem,  vel  propter  cog- 
nitionem  importantem  imperfec- 
tionem,  non  repugnat  illud  quod 
est  magis  perfectum,  necquodest 
minus  perfectum  ,  quia  imper- 
fectum,  in  quantum  imperfec- 
tum,  non  repugnat  alicui  nisi  ra- 
tione  i)erfectionis  alicujus  :  scd 
exprimere  essentiam  divinam  })er 
modum  actus  ultimi  est  perfectius, 
quam  exprimere  eam  per  modum 
speciei;  igitui'  cum  cognitioni  ha- 
bit;T'  d(*  Deo,  vel  possibili  haberi, 
non  repugnat  exprimi  per  actum, 
ut  probatum  est,  sibi  etiam  non 
repugnabit   exprimi  per  speciem. 

Ad  argumenta  in  principioqua^s-  .^  ''• 
tionis.   Ad    primum,    cum  dicitur,  principaiia 

essentia  divina  est  suum  csse,  sed 
nnlla  species  creatura^  est  suum 
fssc,  etc.  Ad  hoc  dicendum,  quod 
major  potest  concedi  et  minor  ne- 
gari,  ({uia  in  specie  creata  secun- 
(bim  multos,  non  dilfert  essentia  et 
esse;  et  dato  quod  diflerret,  non  va- 


QU.ESTIO  IV 


333 


let  ratio,  quia  ad  actnm  reprfrscn- 
tandi  non  rcquiritiir  conforniitas, 
(jua^  consurgit  cx  univocatione  oni- 
nimoda,  scd  sufficit  conformitas, 
quae  consurgit  ex  immutatione, 
sicut  potest  patere  in  illo  exemplo 
dc  actu,  et  ideo  non  valet. 

Adsecun-        -^^^  SCCUndum  :  Omnis  spocics  limi- 

pieTVnE"" '^'"  ^t^aois  disua,  ctc.  Rcspondco  dis- 
tantia.  tingucndo  dc  f/«s/««/m,  quia  cstquse- 
dam,  quap  cst  secundum  gradum 
perfectionis,  et  isto  modo  mngis 
distat  species  a  Deo  quam  una 
creatura  ab  alia  creatura.  Alia 
cst  distantia,  quse  est  sccundum 
gradum  proportionis,  ct  isto  modo 
non  magis  distat  spejies  reprae- 
sentans  ab  essentia  quam  ab  alia 
creatura,  in  quam  sccundum  gra- 
dum  proportionis  immutatur  cs- 
sentia  divina. 
5.  Ad   primam   difticultatem,    cum 

iiitficuitat'"  dicitur,  omnc  ideatum,  etc.  quia  exem- 
**'"■  plalum.  est  primo  expressivum  sui  cxem- 
plaris.  Respondeo  :  hic  distinguitur 
de  ideato,  quiaest  aliquodideatum, 
quod  sic  fit  ad  idcm,  quod  est  simi- 
litudo  idcse,  et  non  est  alicujus  al- 
terius  similitudo.  Aliud  est  idea- 
tum,  quod  sic  flt  ad  ideam,  quod 
non  tantum  est  similitudo  idese, 
scd  alicujus  alterius.  Modo  loquen- 
do  dc  primo  idcato,  verum  cst  quod 
primo  rcpraescntat  idcam,  non  dc 
sccundo. 

Ad  secun-  Ad  sGcundam  difflcultatem  de 
^*^'"*  specic,  concedo  quod  qua  rationc 
potcstfleriapud  intellectum  mcum 
species  reprsesentans  csscntiam 
divinam,  eadem  rationc  apud  tuum. 
Et  cum  qua>ris  de  specic  abstracta 
a  duabus  utrum,  etc.  dico,  quod  illa 
species  sic  abstracta,  cum  sit  abs- 
tracta  sicut  supcrius  ab  infcriori, 


Ad  ter- 


non  potcrit  ducerc  ncc  sub  ratione 
universaliori,  ncc  sul)  ratione 
propria  in  cognitioncm  cssentias 
divinac,  quia  non  potest  liaberc  ac- 
tuni  rcalcm,  sicut  ncc  homo  abs- 
tractus    a    Socratc    ci     Platonc.   ^tam! 

Ad  tcrtiam  difficultatcm  dc  spc- 
cic,  qu8B  essct  perfcctionis  inflnita?, 
dico  (juod  illud  i)ossit  argui  de  ac- 
tu.Aliterpotestdiciquodverumcst, 
quoddicitur  inmajori.Quandoillud 
rcpra:*sentativum  repra^scntatdese 
•  illud,quod  repra?scntatur,quantum 
illud  est  repr?esentabile  :  scd  nuUa 
species  creata  potcst  reprapscntarc 
esscntiam  divinam,  quantum  rc- 
pra^sentabilis    est ;  crgo,  ctc. 

Ad  'luartam  :  Quod  niliil  potcst  Adquar- 
causare  aliquid,  quod  repraescntct 
objectum,  nisi  vcl  objcctum,  vcl 
quod  continet  virtualitcr,  vcl  per- 
fcctionalitcr  pcrfcctioncm  objccti, 
dico  quod  omittis  istud  tcrtium, 
scilicet  vel  nisi  sit  aliquid;  quod 
sit  idem  rcaliter  cum  objccto  :  mo- 
do  dico,  quod  licet  essentia  divina 
non  causet,  tamen  voluntas  divina, 
qua?  est  idem  rcaliter  cum  cssentia 
divina,  potcst  causare  eam. 

Ad  quintam  :  spccies  requirere-  Adquin- 
turaut  propterreprspsentationem, 
aut  propter  dcterminationcm  ;  nec 
sic,  nec  sic;  dicendumquod  iUa  po- 
niturnec  propter  hoc,  nec  proptci' 
iUud,  scd  poniturproptercausatio- 
ncm.  Imaginatur  ctiam  aUquis, 
quod  ad  causandum  actum  intcl- 
lcctionis  requiruntur  dua^  caus» 
partiales,  ita  quod  potentia  intel- 
lectiva  est  causa  partiaUs,  et  spe- 
cies  est  causa  partiaUs  supplcns 
pra^scntiam  objccti,  ct  sic  ista^ 
du9e  partiales  poterunt  facerc  unam 
causam  totalem.  Et  tu  dices,  quod 


331 


DE  COGNITIONE  DEl 


1. 
Primum 

arg.neg-ati- 

VUfll. 


Secundum. 


potest  (lici  nisi  iinicns  octus,  quia 
idem  secundum  idem  nonestnatum 
facere  nisi  idem  :  sed  abstractiva 
et  intuitiva  sunt  ejusdem  potenti^e 
et  respectu  ejusdem  objecti,  et  sub 
eadem  ratione  ;  ergo  videntur  esse 
unicus  actus.  Quod  sint  sub  cadem 
ratione  patet,  qnia  sub  omni  ra- 
tione,  sub  qua  potest  cognitio  in- 
tuitiva  esse  objecti,  potest  et  abs- 
tractiva.  Conflrmatur  ratio,  quia 
^.  de  Anhna,  text.  33.  potentiae  distin- 
guuntur  per  actus,  et  actus  per 
objecta  ;  igitur  ubi  est  idem  objec- 
tum,  et  sub  eadem  ratione,  ibi 
uniuntur  actus.  Conflrmatur  etiam 
quia  3.  de  Anima,  text.  com.  38.  secan- 
tur  scientife,  quemadmodum  et  res 
de  quibus  :  sed  bic  est  res  eadem 
et  sub  eadem  ratione ;  ergo  et 
scientia. 

Secundum  quod  facit  difflculta- 
tem  est,  quia  illud  quod  nonvariat 
rationem  objecti,  non  variat  ratio- 
nem  actus  :  sed  absens  et  praesens 
sed  cognitio  intuitiva  et  abstracti-  non  variant  rationem  objecti;  ergo 
vadividuntur  in  potentiis  sensiti-  nec  rationem  act\is  :  sed  intuitiva 
vis,  patet   de  visiva  et  imaginati-     est  semper  respectu  pra^sentis,abs- 


Deus  potest  supplere  causationem 
speciei,  concedo  :  sed  dico  non 
supplendo,  hoc  est,  si  Deus  non 
suppleat,requiritur  species,  et  ideo 
ponenda  est. 

QUtESTIO    V. 

Utrum  cognitio  intuitiva  et  abstracliva 
possibiUs  haberi  de  Deo  sint  ejnsdem 
speciei. 

Almain.  m  3.  dist.  14.  q.  I.  art.  2.  Duran.  q.  3» 
Doctor  in  Oxon.i.  dist.  3.  g.  9.  n.  11.  et  4. 
dist.  49.  q.  12.  n.  6.  elquodl.  13.  art.  3.  §.  cir- 
ca  secundum,  et  lib.  2.  iJetaph.  q.  3.  et  lib.  7. 
q.  5.  Gavell.  in  sitpplem.  Ubrorum  de  Anima, 
disp.  3.  sect.  11.  Coaimbricen.  3.  de  Anima, 
cap.  5.  quxsl.  5. 

Arguitur  quod  sic,  quia  magis 
clarum  et  minus  clarum  nondiver- 
siflcant  speciem :.  cum  ergo  cogni- 
tio  intuitiva  et  abstractiva  nondif- 
ferant  nisi  sicut  magis  clara,  et 
minus  clara  cognitio ;  ergo,  etc 

Ttem,  qUcT  dividuntur  in  inferio- 
ribus,  uniuntur   in   superioribus  : 


f 


Confirma-I 
tio  prima. 

Aristoteles 


I 


Confirma- 
tio  secun- 

(la. 
Aristoteles 


Secunda 
ditticulta^. 


I 


Aristoteles 


va  ;  igitur,  etc. 

Contra,  quod  ordinatur  ad  ali- 
quid  sicut  ad  flnem,  ditfert  al)  eo 
specie,  (luia  inter  flnem  (^t  id  quod 
est  ad  flnem,  est  ordo  (^ssentinlis  : 
ordo  autem  essentialis  non  est  nisi 
inter  diflerentia  spccie,  patet  3. 
Metaplt.  cap.  2.  text.  11.  in  individuis 


tractiva  respectu  absentis  et  pr?p- 
sentis,  et  per  aliud  non  videntur 
dilTerre  nisi  pcr  absens  et  pi\T- 
sens;  igitur,  etc, 

1>rtium  quod  facit  difflcultatem    Tenia. 
est,    quod    inter    qurecumque   duo 
extrema  natum  est  cadere  medium 
difFerens  specie  ab  extremis,   non 


ejusdem   sp(^ciei    non   est    princi-     est  natum  unum  extremum  imme- 


Prima    ilif- 
licultas. 


l)ium  perfectius,  sed  abstractiva 
ordinatur  ad  intuitivam,  ut  ad  fl- 
nem  ;  igitur,  etc. 

De  ista  qunpstione  primum  quod 
facit  difflcuUatem  est,  quia  ab  ea- 
dem  potentia  respectu  ejusdein  ob- 
jecti,   et    sub   eadem    ratione  non 


diate  succedere  alt' ri  :  sed  secun- 
dum  Augustinum  20.  Civit.  cap.  20. 
cognitionem  fldei  sequitur  visio ; 
igitur  non  est  illa  aliquid  ter- 
tium  ditferens  specie  ab  utroque; 
sed  cognitio  ista  abstractivadiflert 
specie  a  cognitione  fldei,  quia  illn, 


Au^ust. 


QUi^STIO  V. 


335 


3. 

Resolutio 

qutcstionis 


ct  visio  all)i  difrort  spccic  a  visiono 
ni<^ri,  idco  diversitas  istonim  ac- 
tuum  est  causa  divcrsitatis  in  ac- 
tibus  intellectivis,  quia  intellcctio 
albi  differt  specie  ab  intellectione 
nigri;  igitur  multo  magis  illa 
quae  diversificant  potentiam  infe- 
riorem,  sunt  causa  diversitatis  in 
actibus  potentian  superioris.  Pro- 
bata  est  igitur  major,  sed  minor 
patet,  scilicet  quod  m  potcntiis 
sensitivis  cognitio  intuitiva  et  abs- 
tractiva  variant  speciem  ratione 
potentiae  inferioris.  Patei  de  visi- 
Secundo  ostenditur,  quod  diffcrt  va  ot  imaginativa  potontia;  igitur, 
specie  intuitiva  et  abstractiva.  Et     etc. 


scilicet  abstractiva,  [)otost  esso 
scicntiilca,  et  illa  quse  est  fidoi, 
non;  ergo  cognitio  abstractiva  et 
intuitiva  non  dilfort  specio  a  vi- 
sione. 

SGIloLIUiM. 

Asserit  scientiain  intiiitivam  distingui  spe- 
cie  ab  abstractiva,  probatque  quatuor  ratio- 
iiibus  ;  prima  desunipta  ex  comparatione 
potentiarum;  secunda  ex  parte  cognitionum; 
tertia,  ex  dillerentia  objectorum  utrius^iue 
scientije;  quarta,  qiiia  ab.stractiva  est  media 
inter  intuitivam  et  cognitionem  per  fldem. 


primo  arguitur  cx  comparatione 
potentiarum,  quia  qufccumquc  ar- 
guunt  diversitatem  specificam  in 
potentiis  inferioribus,  arguunt  di- 
versitatem  formalem  in  actibus 
potcntioe  superioris  :  sod  in  poton- 
tiis  sensitivis  cognitio  abstractiva 
variat  specie  rationem  potentifo; 
igitur,  etc. 

Patet  etiam  rationo,  quia  si  quod 
minus  videtur  inesso  et  inest,  et 
quod   magis ;    sod    minus  vidotur. 


Secundo  ostondo  ox  pai-te  cogni- 
tionum,  quia  quaecumque  infra 
proprium  genus  ditlcrunt  plus- 
quam  numero,  et  non  difforunt 
socundum  magis  ot  minus,  diffo- 
rimt  specie  ad  minus.  Et  dico  infra 
(jcnus  proprium,  quia  in  genero  ex- 
traneo  non  oportot,  sicut  liomo 
albus  et  homo  nigor  differunt  plus- 
quam  numero  in  genere  extranoo, 
non  tamen  dilforunt  specie ;  sed 
ita  est,  quod  illae  cognitiones  in- 


quod  facientia  diversitatcm  forma-     fVa  gonus  proprium  difierunt  plus- 


lem  spocificam  in  actibus  poten 
tiarum  inferiorum  faciant  divor 
sitatem  formalem  in  actibus  po- 
tentise  superioris,  quam  quod 
facientia  divorsitatem  formakun 
in  potentiis  inforioribus  faciant 
diversitatem  formalem  in  actibus 
potenti£e  superioris,  quia  semper 
magis  uniuntur  potentiae  quam 
actus,  et  tamen  ita  est;  ergo,  etc. 
Quod  autem  illa,  quse  diversifi- 
cant  actum  in  potentia  inferiori, 
diversificent  actum  in  potentia  su- 
periori,  patet  exemplo,  quia  enim 
album  et  nigrum  difforunt  spocio, 


quam  numoro,  et  non  differunt 
sccundum  magis  et  minus;  orgo, 
etc.  Patet  minor,  ot  probo  quod 
plus  differant  quam  numero,  quia 
ist»  cognitiones,  scilicot  intuitiva 
et  abstractiva  plus  differunt  quam 
duae  abstractivae  ct  du£e  intuitiva^, 
et  istfie  differunt  numero;  crgo 
illae  plusquam  numoro.  Quod  non 
sccxndnm  nuujis  ct  niinus,  patet,  quia 
qucie  sic  dif!brunt,  unum  per  inton- 
sionem  infra  suam  rationem  spe- 
cificam  factam  potest  adsequari 
alteii,  sed  non  sic  abstractiva  in- 


4. 


33B 


DE  COGNITIONE  DEI 


Coininen- 
tiitor . 


tiiitiv?p  (|uantumcuinque  crescat; 
ergo,  ctc. 

Tertia  ratio  cst  illa  :  Illa  cogni- 
tio  qu3e  indifferenter  est  objecti 
prffisentis  et  absentis,  non  estejus- 
dem  speciei  cum  cognitione,  qua? 
determinate  est  objecti  pr?esentis; 
sed  cognitio  abstractiva  est  objecti 
pr.T^sentis  et  absentis  indilTerenter, 
intuitiva  determinate  est  praesen- 
tis ;  ergo,  etc. 

Item,  quando  inter  aliqua  extre- 
ma  est  aliquod  medium,  si  difFerat 
spccie  ab  uno  et  ab  alio,  secundum 
Commentatorem  C.  Phys.  com.  32. 
Sed  cognitio  abstractiva  est  media 
inter    cognitionem    intuitivam  et     do  propositioest  falsa  tamin  agen- 


cum  intellectus  et  voluntas  sint 
duae  potentia?  in  liomine,  sequere- 
tur  quod  essent  una  potentia  in 
animali,  quod  nonestveruin. 

Ad    difticultates    resi)ondendum    .  .'^-  . 

•  Ad  pn- 

est :  Ad  primam  cum  dicitur  idem^^^"^  diffil 

*  .  .  cultatem.' 

inquanluni  idcm,  etc.  dico  quod  ista 
propositio  potest  intelUgi  diiplici- 
ter.  Uno  inodo  sic,  quod  idein  ac- 
tivum  in  quantum  idem,  semper 
est  natum  facere  idem,  hoc  est, 
eumdem    effectum.    Aliter    potest  f 

intelligi,  quod  etsi  activum  natum 
est  facere  plures  effectus,  semper 
tamen  idem  passivum  natum  est 
facere  eosdem  effectus.  Primo  mo- 


5. 

Ad  pri- 
mum 
arguni. 
principale 


Ad  secnn. 
dum. 


cognitionem  fidei,  et  diffei-t  specie 
a  cognitione  fldei,  quia  potest  esse 
scientitica,  cognitio  tidei  non;  ergo, 
etc. 

Ad  rationes  :  Ad  primamin  prin- 
cipio  (iUriestionis  cuin  dicitur,  qiiod 
magis  et  jmnus  non  divcrsifivnnl  spe- 
ciem,  dicendum  quod  licet  magis  et 
ininus  praecise  non  diversificent 
speciem,  tamen  si  generalit(M'  ac- 
cipiatur  ista  propositio,  quod  ma- 
(jis  ct  minus  non  diversificant  spccicm, 
id  est,  non  sunt  nisi  in  eadem  spe- 
cie,  propositio  non  est  vera  :  sub- 
stantia  enim  est  magis  ens  quam 
accidens,  et  tamen  ens  quod  dici- 
tur  de  substantia  et  accidente,  non 
est  ejusdem  generis,  nec  speciei. 

Ad  secundum  :  Qua'  dividuntur  in 
inferiorihus,  uniuntur  in  supcriorihus, 
dicendum  ([uod  illa  propositio,  quw 
plurificantur  in  inferiorihus,  etc.  non 
est  universaliter  vera,  alias  cum 


te  libero,  quam  natura  aequivoco. 
Secundo  modo  est  falsa  in  agente 
libero.  Patet,  Deus  enim  in  aliquo 
passivo  posset  facere  effectus  quos 
nunquam  fecit ;  vera  autem  est  de 
agente  mere  naturali,  quia  circa 
idem  passivum  uniformiter  dispo- 
situm,  natiim  est  eosdem  effectus 
producere. 

Ad   confirinationem  potentia>  dis-    Tripiex 
tinr/uuntur,  etc.  dicendum  quod  qua)-\"o'J,'oien^ 
dam  sunt  potentise  organica^dispa-  *'*''"'"• 
ratse  omnino,  ut  visus  et  auditus, 
qua^dain   sunt  potentian    organica) 
subordinatse,    ut  visus   et    sensus 
cominunis,  et  de  illis  habet  propo- 
sitio  veritatem.   Alia^  sunt  poten- 
tia^  ordinata^  non  ratione  majoris 
et  minoris  communitatis    objecti, 
sed  ratione  dignitatis  ipsarum,  ut 
intellectus  Angelicus  et  humanus  ; 
et  de  istis  non  est  propositio  vera, 
quia  (luidquid  natum  est   esse   ob- 


potentia  cognoscitiva  et  etiain  ap-  jectum  intellectus  Angelici,  natum 

petitiva  plurilicentur  in  parte  sen-  est  esse  objectum   intellectus  hu- 

sitiva,  sequeretur  (piod  essent  una  mani.  Alia>  sunt   potentise  ordina- 

potentia  intentionaliter.  Similiter  ta^,    quia    actio    unius    ordinatur 


DE  COrxNlTIONE   DEI  QU.^^.STIO  VI. 


337 


K*  Deest 
tponsio 
ad  secun- 
dani  con- 


ante  actionem  alterius,    ut  intel- 

lectus  et  voluntas,  et  de  istis  ctiam 

cst  propositio  falsa*. 

A(l  secundam,  cum  dicitur  :  Illud 

finnauo-  qi,od   non    variat   rationcm  ohiecti,  non 

Ad  secim-   mriat  vationcm  actus,  dicendum  quod 

falsa  est,  quia  absens  et  pra>sens 

non  variant  rationem  objecti,  et 

Aiitertiam.  tamen  variant   actum.   Ad    aliud, 

intcr    quwcumquc    duo    cxtrcma,     etc. 

Respondeo,   distinguendum  est  de 

immediato  ct  successivo,  vcl  secun- 

dum   rationem   meriti  et  prsemii, 

vel  ex  natura  rei.  Modo  dico,  quod 

cognitioncm  lidei  non  sequitur  vi- 

sio  immediate  ex  natura  rei,  sed 

secundum  rationem  meriti  ct  pra)- 

mii. 


QU/ESTIO    VI. 

Utrum  cognitio  ahstractiva  possihilis  ha- 
bcri  de  Dco,  ct  inlnitiva  de  codcm 
simul  possint  stare  in  intcllectu? 

Vide  Doctores  citalos  iJi  qu/cst.  nnteced. 

1.  \'idetur  quod  non  :  Quia  inteUec- 

mum  ne-  tus  immcdiata  cognitionc  refertur 
gativum.  ^j  objectum  cognitum;  si  igitur 
intellectus  posset  habere  simul 
duas  cognitiones  de  eodem  objec- 
to,  intellectus  bis  diceretur  ad 
idem    objcctum  ;    consequens    cst 

Aristoteles  falsum,      ut      patct      9.      Mclap/u/sic. 

cap.  G. 


Confirmatur,  quia  relatio  actus  confirma- 
ad  objcctum  est  essentialior  quam      *'°' 
relatio  habitus,  quia  habitus  non 
tendit   in  objectum   nisi  mediante 
actu  ;  habitus  autem  rcfertur ;  igi- 
tur,  etc. 

Item,  adveniente  perfecto,  eva-secundum 

.  argumen- 

cuatur  quod  est  imperlectum  :  tum. 
cognitio  intuitiva  dc  Deo  est  perfec- 
tissimapossibilishaberideDeo,abs- 
tractivaest  imperfecta;igitur,  etc. 
Contra,  non  plus  rcpugnant  co- 
gnitio   abstractiva  ct  intuitiva  de  ^rg.  affir- 

T^  .    .  mativum. 

Deo  quani  cognitio  matutina  et 
vespertina  de  eodem  ;  sed  ista? 
possunt  simul  stare  in  intellectu 
beato.  Patet  per  iVugustinum  su- 
pra  i.  dc  Gcncs.  ad  Httcram  cap.  29. 
30.  31;  igitur,  etc. 

Circa  istam  qusestionem  dicunt 
aliqui,  quod  sic  :  prima  ratio  eo- 
rum,  quia  diversa  accidentia  alte- 
rius  speciei,  et  non  contraria  pos- 
sunt  stare  simul.  Patet  de  simili- 
tudine  et  dissimilitudine  in  superfi- 
cic  :  sed  ist;e  cognitiones  non  sunt 
contrariae ,  et  sunt  diversarum 
specierum,  ut  dictum  est  prius; 
ergo,  etc. 

Item,  licet  duoe  cognitiones,  qua- 
rum  una  est  evidens  et  alia  obs- 
cura,  non  possint  simul  stare,  ta- 
men  dufc  evidentes  possunt  simul 
stare,  sed  istno  ambae  sunt  eviden- 
tes,  quia  utraque  scientiiica. 

Reliqua  dcsunl . 


Tom.  V. 


R.    P.    F.    JOANNIS 

D  U  N  S    S  C  0  T  I 

DOCTORIS   SUBTILIS,    ORDINIS   MINORUM, 

QUiESTIOAES  i\lISCELLANE/E 
D  E       F  0  R  M  A  L  I  T  A  T  I  B  U  S. 


« 


TRACTATUS      IMPERFECTUS 
CUM    NOTIS    &    SCHOLIIS    R.    V.    Y.    LUCJE    WaDDINGI. 


CENSIHA. 

Quwstioncs /las,  prccter  pritnani,  cxscripsiinits  cx  coilicc  cctiislo  incnibraneo  MS. 
liibliothecm  Vaticanrv,  nnrn.  8G9.  in  qiio  post  qumtiones  Scofi  in  libros  dc  Aninui, 
hcec  proniiscne  sefpiebanlur.  Libri  tilulns  eraf  :  Scotus  ill  libros  de  Anima,  ct 
alia  pulchra.  Miscebantur  alii  aliornm  tracfatus  et  solutcv  cpt,a;stiones ;  quKclain  Al- 
berti  Maqnl ;  quccclain  Richardi  qucv  circumferuntur  infer  ejus  QuodUbeta  ad  fmem 
libri  i.  Sententiarum  ;  alice  Aureoli  nonduin  imprcssce ;  ut  alice  Nicolai  Lirani,  qui 
el  Commentarios  Theologicos  et  qucestiones  scripsil  Quodlihefcdos.  Priniam  qucvsfio- 
nem  de  attributorum  distinctione,imperfectam  tamen,  accepimus  ex  eadem  Bibliothcca 
codice  871).  ad  finem  Ubri  secundi  lii^portatorum  Parisiensium.  Sti/lus,  methodus,doc- 
trina  Scolum  redolenl,  ct  forlassis  qua^sfiones  has  aliasque  miiltas,  quas  tabulce 
Guilelmi  dc  Missale  indicant,  el  adliuc  desiderantur,  suh  Commcntariorum  im- 
ucrfcctorum  nomine  recensuit  Pilseus.  Nos  propter  ttiaterice  el  dispiitationum  ca- 
rietatem  MiscoUaneas  nuncupamus,  ct  rcliquanim  more  Aotis  cl  Scholiis  illustra- 
mus. 


QU.TISTIO     PRIMA. 

Vtriim  omne  inlrinsecum  Dco  sif  omnino 
idem  essentice  divitice,  circumscripta 
quacumquc  operafione  inlellecfus. 


(li.ip.  S.quiest.  4.  art.  l.  Uurand.  disl.  2.  quj?st. 
2.  Arim.  disp.  8.  quxst.  1.  Aureol.  gucri^  3.  art. 
2.  Aiitonius  Syrectus,  Faber,  et  alii  Scolisfce  pe~ 
culiavi  traclalti  dc  formalilatihiis.  Idcm  Falicr 
in  1.  dist.  2.  qu.rst.  7.  disp.  19.  et  20.  Rada  in 
1.  controv.  i.  Suarez  1.  part.  tract.  1.  lih.cap. 
10.  Vasq.  i.parl.  disp.  116.  et  120.  Vide  Docto- 
rein  1.  dist.  '2.  quxst.  7.  ct  disp.  8.  qu.vst.  4.  et 
collat.  22.  ct  alibi  passim. 

Rcspondco,  supposito  cx  aliis 
(lUcT-stionibus  quid  sit  tcncndum  de 
divcrsismod  is  idcntitatis  ct  non 
idcntitatis  concedcndis,  vel  negan- 


i 


0U.12STI0  r. 


339 


iuaeQam 
I unt  pro- 
ositiones 
^nceden- 
lae,  vel 
jgandffi 
ratJone 
stinctio- 
1  forma- 
lis. 


Prima 
opositio 
nceden- 
da. 


cunda 
cedenda 


dis  in  divinis  ;  suppositis  etiam  ra- 
tionibus  terminorum  explicantium 
talem  identitatem  vel  non  identi- 
tatem,  hic  videndum  est  de  propo- 
sitionibus  concedendis  vel  negan- 
dis,  et  oportet  dicere  de  ordine 
inter  illas.  Et  ad  breviter  loquen- 
dum ;  essentia  sub  pr?ecisissima 
ratione  sit  A ;  paternitas  sub  pro- 
pria  et  prsecisa  ratione  sit  B.  Hsec 
videtur  esse  propositio  prima  con- 
cedenda  in  ista  materia  :  A  non  est 
formalitcr  B ;  vel  ista,  qufe  sequipol- 
lct  ei  :  A  non  est  formaliter  idem  B, 
quod  videtur  formaliter  remotior 
a  multitudine  et  varietate  intellec- 
tuum  seu  sensuum  diversitate.  In 
ista  quidem  :  A  non  est  formaliter  B, 
non  negatur  absolute  A  esse  B.  Sed 
esse  sic,  sive  sub  tali  modo,  ut 
formaliter  et  composito  modo,  nega- 
tur,  non  ratione  ejus  quod  impor- 
tat  compositio,  sed  ratione  modi, 
sicut  ista  :  /Ethiops  non  est  homo  alhus. 
Similiter  hic  :  A  non  est  idem  fonna- 
liter  B,  negatur  identitas  non  abso- 
lute,  sed  sub  isto  modo,  et  hoc 
ratione  negationis  modi. 

Secunda  propositio,  qua  multi 
utuntur  quasi  sequivalenter  cum 
prima,  videtur  esse  ista  :  .1  ei  B  non 
snnt  formaliter  eadem,  et  tamen  ista 
non  est  praecise  determinata  ad 
illum  unum  sensum,  sicut  prima. 
Nam  aliquis  altercari  volens,  dice- 
ret  quod  hic  ponitur  phiralitas  :  .4 
et  B  non  sunt  eadem,  tum  ex  copula- 
tione  posita  inter  .4  et  B  quse  non 
potest  esse  sine  aliquadistinctione, 
quia  non  videtur  quod  omnino 
idem  possit  sibi  ipsi  copulari ;  tum 
cx  phiralitate  consignata,  et  ex  co- 
pula,  et  praedicato,  cum  dicitur, 
sunt  eadem.  Unde  et  aliqui  in  illo 


verbo  Christi,  Joannis  10  :  Ego  et 
Pater  mium  sumus,  notant  pluralita- 
tem  personarum  in  copulationc  et 
plurali  numero,  sumus;  sed  unita- 
tem  essentian  in  pra^dicato  singu- 
lari  unum,  quare  sequitur  illud,  si 
unum  ;  non  igitur  diversum  ;  si  su- 
mus;ergo  Pater  et  Filius.  Et  simi- 
lis  est  sententia  Magistri  ex  Au- 
gustino  et  Ililariolib.  1.  Sententia- 
rum  distinctione  secunda,  pertrac- 
tando  illam  auctoritatem,  Faciamus 
hominem  ad  imagineni  ct  similitudinem 
nosfram,  ubi  ait,  dicendo  Faciamus,et 
nostram  pluralitatem  personarum 
ostendit,  dicendo  vcro  imarjinem  uni- 
tatem  essentise. 

Confirmatur  ratione,  quia  ad 
istud  antecedens  non  sempcr  Paler  est 
idem  Patri,  non  videtur  infcrri,  erfjo 
patcr  et  pater  sunt  commune.  Nam  an- 
tecedens  est  verum,  sicut  istud, 
Pater  est  Patcr,  consequens  videtur 
falsum,  quia  notat  pluralitatem  in 
supposito  (^t  in  apposito. 

Objicies  :  Ilic  non  vidctur  quod 
ista  convertantur  in  negativis,  hoc 
non  est  formaliter  idem  illi,  et  hoc 
et  illudnon  sunt  formaliter  eadem. 

Respondeo,  tamen  non  faciendo 
vimin  verbis,  ubi  sanusintellectus 
haberi  potest,  ibinegatur  identitas 
A  et  B  cum  dicitur,  A  et  B  non  su7it 
eadcm,  sicut  negatur  in  anteceden- 
te  ;  sicutin  communi  modo  loquen- 
di  pro  eodem  habemus,  Socrates 
est  similis  Platoni,  ct  Socrates  et 
IMato  sunt  similes. 

Et  cum  arguitur  de  illa  plurali- 
tate,  quse  videtur  poni  in  conse- 
quente  propter  copulationem  in 
subjecto,  et  numerum  consignifica- 
tum  in  praedicato,  potest  dici  quod 
ad  utrumque  sufficit  distinctio  ra- 


340 


MISCELLANEORUM 


tioiiis,  imo  minima,  illa  scilicet 
qua?  siifticit  ad  distincta  nomina 
synonyma  ;  Iiaec  enim  non  neii'a- 
retur  :  Gladius  n  ensis  sun/  idcm,  vel 
Marcus  ct  Tullins  sunf  idem. 

Et  quod  notatur  in  dicto  Christi, 
efticaciam  liabet  in  supposito,  quod 
yion  sit  sola  distinctio  rationis  in- 
tercopulata,  quiasuppositum  licet 
non  habeatiir  ex  ratione  copula- 
tionisjiabeturtamenex  rationibus 
illorum  qua?  copulantur,  quia  im- 
plicatur  in  eis  oppositio  relativa 
realis.  ^ 

Ad  rationem,  posset  dici  quod 
alia  distinctio  requiritur  inter  co- 
pulata,  saltem  rationis  vel  nomi- 
nis,  ista  autem  posita  est  de  extre- 
mis  /1  et  /i.  Unde  videntur  ilbe 
propositiones  prim?e  ri  ista  eum- 
dem  intellectum  importare,  vel 
saltem  sine  improprietate  possunt 
a  sane  intelligentibus  accipi,  quasi 
connaturales  quantum  ad  intellec- 
tum. 

Juxta  istas  duas  in  quibus  nega- 
tur  convertibilitas,  sunt  alia?  duvo 
affirmativa?  distinctionis  juxta  pri- 
mam.  Ista  ;  Deilas  cst  formaliter  dis- 
lincta  a  paternitalc,  et  e  conA'erso. 
Juxta  secundam  ista,  Deitas  ct  pa- 
ternitas  sunt  formalitcr  dislinctce.  Pro- 
positionum  istariimuna  est  minus 
determinata  ad  uniim  intellechim 
quam  ill.T  negativse.  Nam  ista, 
qua?  minus  videtur  posse  habere 
diversos  intellectus,  scilicet  hoiias 
csl  formalitcr  distincfa  a  patrrnilfdc,  vi- 
detur  posse  habere  (biplicem  intel- 
lectum.  T'num,  quod  mocbis  impor- 
tatus  per  ly  formaliicr,  aftlrmetur 
circa  istud  determinabile,  quod  est 
distinctum,  siciit  aftirmatur  in  ista  : 
hoc  csl  formaliter  idon  isfi,  circa  istud 


detei'mina1)ile  quod  est  idem.  Alius 
intellectus  posset  haberi,  quod  ne- 
gatio  inclusa  in  boc  quod  est  dis- 
finctum,  negat  modum  importatum 
per  hoc,  quod  est  formalitcr.  Et  si 
iste  intellectus  posset  haberi  ex  vi 
sermonis,  tunc  non  sequitur  :  non 
est  idem  formaliter,  ev^o  est  dis- 
tinctum  foi-maliter  ;  sed  est  faUa- 
cia  consequentis,  quia  in  antece- 
dente  negatur  pra^dicatum  comi»o- 
situm  ex  determinabili  et  determi- 
nante,  et  verificatur  ista  affirmatio 
circa  determinabile  negatum.  Si- 
cut  nec  tenet  ista  consequentia  : 
liomo  non  est  necessario  albus; 
ergo  est  necessario  non  albus,  et 
in  multis  aliis,  ut  liomo  non  est  csscn- 
tialitcr  et  quidditative,  vcl  pcr  se  prinio 
)nodo  risibilis  ;  crtjo  homo  cst  cssentiali- 
fcr  vcl  quiddilalivc  pcr  sc  primo  modo 
non  risibilis.  In  antecedente  quidem 
negatur  risihilis  sub  isto  modo,  et 
hoc  est,  (|uia  iste  modus  negatur  ; 
in  consequente  vei'o  modus  aftir- 
matur  respectu  pr?edicati  negati. 
Et  ideo  consequens  est  falsum,  nam 
istud  pr?edicatum  negatum  non  pri- 
mo  essenfialitcr  vrl  quidditative,  vcl  pcr 
sc  primo  modo,  dicitur  de  subjecto  ; 
imo  ne(;  alia  negatio  praedicatur 
per  se  primo  modo  de  aliquo  posi- 
tivo,  n(^c  negatio  alia  ingreditur 
essentialiter  in  essentiam  aliquam 
positivam. 

Contra  hoc  :  idem  et  diversum  sunt 
immediate  opposita  circa  ens,  ex^. 
Mctaphysicic  tcxt.  r-o/».  15 ;  ergo  pari 
ratione  idcm  formalitcr  et  distinctum 
formaliter  erunt  immediate  oi^posita 
circa  -4  respectu  />',  et  per  conse- 
quens  sequitur,  si  .1  non  est  for- 
maliter  idem  ipsi  /i;  ergo  est  dis- 
tinctum  formaliter  ab  ipso  B. 


QU/ESTIO  I. 


311 


Et  confirmatnr  in  simili,  qiiia  ita 
srqiiitiii'  hic  de  codon  ct  dc  dlisiinc/.o, 
siciit  cum  aliis  dctcrminabilibiis. 
Sequitiir  enim,  si  A  non  est  ri^^^li- 
tcridem  ipsi/i;  crg'ocst  distiuctum 
rcalitcr  ab  ipso  IJ  ;  ct  similiter  iu 
singulis  modis,  quos  ponit  Philoso- 
phus  1.  Topic.  cap.  G.  puta,  hoc  non 
cst  idem  illi  genere ;  crgo  est  dis- 
tinctum  genei^e,  et  si  spccie,  spccic ; 
et  si  numcro,  numerO;  et  itainaliis 
modis  videtui',  ubi  est  soladistine- 
tio  rationis.  Sequitur  cnim,  si  ista 
non  sunt  eadcm  rationc;  crgo  sunt 
distincta  rationc,  et  indivinisetiam 
scquitur,  Pater  ct  Filius  non  sunt 
idcm  i)crsonalitcr ;  crgo  sunt  dis- 
tiucta  personaliter. 

Non  vidctur  crgo  iustautia  con- 
tra  istam  consequentiaiu,  nisi  di- 
catur  prpficise  cssc  iu  proposito  dc 
significatione  istius  propositionis  : 
.1  csl  dislinction  furmalitcr  ab  ipso  /i,  ot 
utrum  dctcrminate  importct  pri- 
mumscnsum  prsedictum  vcl  alium. 
Vcl  dicam  multiplicitcr  ad  istos 
duos  sensus,  (^t  discussionem  cx- 
quiram,  ei  multa  alia  hujusmodi 
rclinquo  Logicis,  scquendo  com- 
muncm  moduni  loqucndi.  Potest 
ergoistaconcedi,saltemconcedendo 
illumintellectum,  secundum  qucm 
non  videtur  multumdistare  ab  intel- 
lectu   negativce    prima»    concessa". 

Nec  istse  instantia>  supra  adduc- 
ta^  iu  oppositum  movcnt,  quia  si 
accipiatur  conscquens  in  eodem 
intcUcctu  respectu  antecedentis, 
sicuthic,  omncs  illfc  consequentioe 
cssent  concedcnda^  puta  exempli- 
ficando  de  uno  pro  aliis,  quod  non 
est  risibilis  cssentialilcr,  vcl  si  cssct 
alia  dictio  ci  imposita,  quod  cst 
non  risibilis,  puta  C,  tunc  haec  esset 


concedcnda,  homo  esl  C  cssentialiler . 
Et  cum  arguiturquod  C  non  cadit 
iu  dcfinitionem  hominis,  sicut  ncc 
A  ncgatio  in  dctinitione  positivi. 

Respondeo,  si  negatio  libera  vcl 
iuelusa  in  hoc,  quod  cst  C,  i)ossit 
negarc  modum  additum  signitica- 
tum  per  hoc,  quod  est  esscnlialiter, 
tuuc  concedo  istam.  Iioc  cst  C  essen- 
iialiter,  et  ideo  coneeditur  quod  C 
praxlicatur  essentialitei' dc  homi- 
ne,  quia  in  antecedente  negatur 
modus  iWecsscntialitcr,  in  consequcn- 
tc  aClirmatur. 

Aliter  etiam  posset  dici,  quod  ac- 
cipiendo  ista  adverbia  csscntialiier 
et  formalitcr,  ct  similia,  ut  prcPcise 
dicunt  modum  distinctionis,  sicut 
modum  idcntitatis,  immediate  op- 
posita  sunt  ista  :  A  cst  sic  idem  B,  A 
cstsicdistinctum Z?,nou  faciendo  vimdc 
aflirmatione,vel  negatione  impor- 
tati  perhocquod  cst,  scilicet  C.  ctc. 

Contra  hoc  instantiae.  sunt  :  quia 
sieut  !'isibile  non  cst  essentialit(M' 
id(un  liomini,  ita  cst  distinctum 
essentialiter  ab  homine,  hoc  est, 
distinguitur  secundum  essentiam, 
quia  essentia  est  distincta  ab  es- 
scutia,  et  ha^c  essentia  naturaliter 
non  est  determinatio  hujus  com- 
positionis,  lioc  csl  distinclum,  scd 
dcterminatio  pra^dicati  hujus, 
scilicet  quod  est  distinctum  ,  obli- 
gatio  vero  qiiae  procedit  secun- 
dum  quod  est  negatio  vel  distinc- 
tio,  notatur  esse  de  essentia 
subjecti,  ct  procedet  de  alio  intcd- 
lectu  prout  essentialiter  intelligi- 
tur  determinarc  compositum. 

Isto  modo  intclligendo  hoc  to- 
tum,  quod  cst  formaliter  distinclum, 
formalitcr  est  determinatio  dimi- 
nuens  a  distinctione,  sicut  et  hic, 


342 


MISCELLANEORUM 


non  idcm  formalitcr,  formalitcr  dimi- 
nnit  a  non  idcntitate,  ita  quod  si- 
ciit  formalitcr  non  sequitiir  :  sunt 
non  formaliler  eadcm  ;  err/o  sunt  non  ca- 
dem  :  scd  est  fallacia  secimdum 
quid  et  simpliciter.  ita  non  sequi- 
tuv,  sunt  distincla  formalitcr ;  crgo  siint 
distincta,  sed  est  similis  defectus. 

Si  quis  proterviendo  per  illam 
propositionem,  .1  non  cst  distincium 
formalitcra  i?  velit.alium  intellectum 
concipere,  quam  intcUectum  dis- 
tinctionis  diminutae,  patet  quod  is- 
ta  non  sequitur  ex  prcTmissis,  nec 
potest  ex  istis  ad  ultima  inferre 
tanquam  sequens  ex  datis. 

Ex  tertia  et  quarta  inferuntur 
propositiones  alicT  ut  convertibi- 
les,  puta  juxta  primam  et  tertiam, 
ista  quinta  :  .4  hcd)et  distinctam  for- 
malitatema  formalitatc  D,  vel  formali- 
tas  A  est  distincta  a  formalitatc  B.  Et 
juxta  secundam  et  quartam  ista, 
.1  ct  B  habent  distinctas  formalitatcs ;  xc\ 
formalitas  A,  et  formalitas  IJ  sunf  du(r, 
sive  distinctw  formalitales. 

Quod  aliae  sequantur  ex  prsemis- 
sis,  probatur  in  simili,  (juia  si  .4 
est  distinctum  realiter,  ergo  alia 
cst  realitas  .4,  et  alia  realitas  />,  et 
similiter;  ergo  .4  et  B  liabent  duas 


matur,  nec  distinctio  videtur  dimi- 
nui,  quia  nulla  sibi  additur  dictio 
diminuens. 

Posset  dici,  quod  ex  aliquodimi- 
nuto  non  sequitur  idem  simpliciter 
acceptum.  Cum  ergo  ista  proposi- 
tio,.4  est  distinctum  a  B  non  est  con- 
cessa,  nisi  prout  negatur  hoc  quod 
est  formalitcr  per  negationem  inclu- 
sam  in  hoc  quod  est  disiinctum.  Vel 
secundum  aliam  viam,  hoc  quod 
G?,i  formaliter  dimi nutmn,  \\og  q^X  quod 
est  distinctum  ;  ideonuUomodo  se- 
quitur  consequens,  in  quo  affirma- 
tur  formalitas  et  distinctio  sim- 
pliciter.  Stat  vis  in  hoc  :  si  ista  pro- 
positio,  formalitas  Aest  distinctaa  for- 
malitate  B,  vel  alia  <Tequivalens  sibi, 
j)uta  formalitas  A  et  formalitas  B  sunt 
dua\  vel  distinctw  formcditates,  ponct 
formalitatem,  etcum  hac  distinc- 
tionemsimpliciter;  quia  si  sic,  nul- 
la  istarum  sequitur  ex  propositio- 
nibus  prius  datis,  secundum  intel- 
lectum,  in  quo  datsesunt.  Si  autem 
in  aliqua  istarum  distrahatur  dis- 
tinctio,  sive  diminuatur  sicut  in 
antecedente,  vel  negetur  modus 
importatus  perhoc  quod  est  forma- 
litcr,  poterunt  istse  sequi  ex  illis. 

De  isto,  scilicct  quod  ponitur  in 


realitates  asimili,  etiam  si  .4  et  B     antecedente,    potest    essc    duplex 


sunt  distinctse  rationes ;  ergo  ha- 
bent  distinctas  rationes,  sic  ergo  .1 
habet  distinctam  rationem  ab  ip- 
so  B. 

Contra,  in  antecedente  negatur 
lioc,  quod  est  formcditer  secundum 
illum  intellectum,  secundum  quem 
sequitur  ex  prima  qua^,  vera  est,  vel 
saltem  lioc  quodest/orwr/^?7e;',cstde- 
tcrminatiodiminuens  respectu  ejus 
quod  cst  distinctum.  In  alia  autem 
nec  formaliter  negatur,  nec  aflir- 


modus  dicendi.  Unus  iste,  quod  hoc 
quod  cst  disiinctum,  aliquid  pra^exi- 
git  quasi  matcriale,  puta  cntita- 
tem,  et  aliquid  per  se  ponit  quasi 
formale,  })uta  non  identilalem.  Ad 
hoc  quod  sit  distinctio  simpliciter, 
requiritur  quod  sit  simpliciter  en- 
titas,  ct  simpliciter  non  identitas  ; 
et  per  consequens  duplcx  potest  es- 
se  distinctio  secundum  quid ;  vel  ex 
parte  materialis,  quia  est  entitas 
tantum  secundum  aliquid ;   vel  ex 


OU^STIO  I. 


343 


parte  formalis,  qiiia  in  identitate* 
simplicitcr  est  non  identitassolnm 
secundum  quid. 

Utrum  autem  hoc,  quod  est  dis' 
tiiictum, ^ossit  diminui  })rimo  modo 
per  lioc,  qnod  additur  tali  determi- 
nabili,  nullum  proprium  esse  est 
esse  secundum  (juid,  puta  cum  dici- 
tnr  :  ista  est  ratio  distincta  ab  illa 
ratione,  dubium  est.  Videtur  enim 
quod  sic,  ex  communi  modo  lo- 
quendi  in  quocumque,  sicut  et  liic. 

Et  haec  ratio  est  distincta  ab  ilKa 
ratione,  ubi  non  signilicat  secun- 
dum  communem  modum  loquendi 
distinctio  realis,  sed  tantum  in  ta- 
li  me,quale  esse  competit  extremis, 
quod  est  esse  rationis.  Hoc  videtur 
posse  conflrmari,  quia  dctermina- 
tio  habet  esse  secundnm  esse  deter- 
minabile,  vel  saltem  non  verius. 

De  diminutione  distinctionis  se- 
cundo  modo,  videlicet  quantum  ad 
formalem  rationem  uon  identita- 
tis,  non  videtur  (luod  ista  possit 
haberi  per  hoc,  quod  disilnctum  ad- 
ditur  tali  vel  tali  determinabili, 
quia  determinabile  non  est  forma- 
liter  determinans  suam  determina- 
tionem.  Sed  si  contraliat  ipsam, 
hoc  est  tantum  materialiter;  tum, 
quia  quodcumque  determinabile 
potest  intelligi  determinari  distinc- 
tione  tali  vel  tali,  puta  simpliciter 
veldiminuta;  et  hoc  sine  repu- 
gnantia  intellectuum,  utpote  quod 
du8e  rationes  distinguuntur  speci- 
fice,  et  ita  simpliciter  quantum  est 
ex  rationenon  identitatis.  Si  autem 
determinabile  diminueret  quantum 
ad  rationem  sui,  non  posset  intel- 
ligi,  vel  poni  quantum  ad  illud  dis- 
tinctio  simpliciter,  sive  non  dimi- 


nuta,  quin  videretur    repugnantia 
intellectuum. 

^Hoc  tenendo,  conscquenter  di-  lo. 
cendum  esset  quod  ista  est  simpli- 
citer  falsa  :  Formalitas  A  cst  distincta 
a  formalilale  D,  qua3  videtur  forsan 
alicui  magis  probabiHs  quam  pri- 
ma,  pro  tanto,  quia  hic  ponitur, 
formalitas  et  disfincta  ex  eadem  par- 
te  compositionis.  Hi  prima  autem 
parte  non,  sed  unum  tantum  in  sub- 
jecto,  et  aHud  in  praedicato.  Sicut 
autem  non  contrahitur  aHquid  pro- 
prie,  nisi  per  determinationem  se- 
cum  ex  eadem  parte  compositionis 
positam,  aHas  ista  posset  concedi : 
Omnis  homo  est  cdbus,  qiua  subjectum 
tantum  contraheretur  ad  standum 
pro  homine  albo.  Ha  simiHter  vel 
magis  non  contrahitur  aliquid,  vel 
diminuitur  per  iHud,  quod  non  po- 
nitur  secum  ex  eadem  parte  com- 
positionis.  Unde  hsec  est  simpHci- 
ter  prima  :  Omneopinabile  est,  vel  est 
ens.  Sed  ista  dicuntur  inter  istas, 
formalitas  est  distincta  a  formalitale,  et 
fornmlitas  est  disiincta  formalitas  a  for- 
malitale,  non  sufflcit  ad  lioc  quod 
secunda  sit  vera,  quia  in  neutra 
probatur  hoc  quod  est  formalitas, 
distraliere  sive  diminuere  hoc, 
quod  est  distincta,  et  hoc  quantum 
ad  formalem  rationem  distinctio- 
nis,  sive  non  identitatis. 

Notaturigiturinutraquequodest 
distinctio  simpHciter,  et  hoc  quan- 
tum  adnon  identitatem  simpHciter; 
hoc  autem  falsum  est,  sicutdictum 
est  in  pra3cedentibus,  quia  distinc- 
tum  prsecise  formaHter,  etsi  lia- 
beat  actualitatem  plenam  contra 
diminutum  esse,  et  actualitatem  pro- 
priam  contra  polenticditer  et  virluali- 
teresse;  et  actuaHtatem  puram  con- 


a^j^ 


MISCELLANEORUM 


11. 


tra  confuHum  esse  sive  mixtum  esse,  et  tinct?n  realitates,  sive  res,  qiiia 
quantum  est  ex  istis  distinctioni-  non  infertur  aliquid  simpliciter 
bus  habeat   alia  requisita    ad   dis-     ex  seipsosecundum^jftV/accepto. 


tinctionem  simpliciter,  tamen  de- 
ficit  ultimum  complementum,  sci- 
licet  non  identitas  simpliciter,  quae. 
nunquam  est  .1  ad  Z?,nisi  reali  sim- 
plicitati  ejusdem  entis  repugnaret 
A  et/ivere,  realiter,  et  actualiter 
simul  esse  in  ipso,  sic  non  est  de 
essentiaet  proprietate. 

Alius  modus  dicendi  ibrto  placet 
quibusdam,  scilicet  quod  concede- 
retur;  hcec  formalitas  distincta  est  ah 
illa,  vel  saltem  quod  est  distincta 
formalitasab  illa.  Sed  tunc  oporte- 
ret  illas  exponere,  qualiter  posset 
hsec  distinctio  diminui  quantum  ad 
rationem  suam  formalem  perhoc, 
quod  est  formalitas,  quia  in  quocum- 
que  antecedente  praeconcesso,  vel 
distinctio  diminuitur,  vel  negatur 
modus  importatus  per  hoc,  quod 
est  formaliter.  Saltem,  qui  vult  uti 
verbis  minus  dubiis  ista  formalita- 


Cum  etiam  dicitur,  luecsunt  ilis- 
tincia  rnfionr,  diminuitur  ibi  distinc- 
tio,  saltem  quantum  ad  esse,  sicut 
diminuitur  quodcumque  aliud  sic 
determinatum,  puta  cum  dicitur 
esse  in  upinione  vel  in  intelleelu.  Non 
autem  diminuitur  quantum  ad  for- 
malem  rationem  distinctionis,  quia 
si  ponatur  ibi  alia  determinatio 
sic  per  se  diminuens,  sequitur 
consequentia,  quod  sunt  rationes 
distinctse  snltem  in  intellectu,  quia 
ens  rationis  non  habet  esse,  nisi  di- 
minutum,  ita  et  quodcumque  de- 
terminans  ipsum  non  habet  esse  ni- 
si  diminutum.  Ideo  in  consequente 
sic  intelligendo,  nihil  infertur  ex 
se  ipso  diminuto,  vel  secundum  quid 
accepto  in  antecedente. 

Aliter  est  de  ista  :  A  esl  formaliter 
distinctum  ab  ipso  B,  nam  determiiia- 
tio  formaliter  diminuit  lioc  determi- 


te  potest  concedere  :  formalitas  A  est     nabile,  quod  est  distinctum  non  pri- 


formaliter  distincta  a  formalitate  li  :  sed 

nec  ista  formalitas  A  est  distincta 

Locus  cor- a  /;,  nec...  alia  est  personalis  ea- 

riiplus. 

dem  persona. 
12.  Ad  argumentum    in    oppositum 

quod  proccdit  a  simili,  d'stincta  rea- 
liter,    errjo    distincta    formaliter,    nego 


mo  modo,  scilicet  quantum  ad  en- 
titatem,  sed  secundo  modo,  scilicet 
quantum  ad  non  identitatem ;  siqui- 
dem  esse  formaliter  distinctum 
non  includit  simpliciter  distingui, 
sicut  apparet  ex  dictis  in  isto  arti- 
culo  ;  quando  ergo  infertur,  .1  cst 
consequentiam  ;    quia  cum   dicitur      distinctum  formaliter  a  Ji  ;  crgo  forma- 


distincta  realiter,  ponitur  distinctio 
simi)liciter,  et  hoc  quantum  ad 
utramque  conditionem,  tam  videli- 
cct  quantum  ad  entitatem,  qua^  hic 
omnis  intelligitur  per  lioc  ({uod 
dicitur  realiter,  qiiam  etiam  quan- 
tum  ad  non  identitatem,  quia  nihil 
est  ibi  diminuens  rationem  non 
identitatis  simpliciter,  et  ideo  se- 
quitur  consequens,  quod  sunt  dis- 


litas  A  est  distincta  a  formalilate  B,  est 
falsa  s(^cundum  v^/d  et  simjjliciter, 
(juia  distinctio  qua^  ponitur  in  an- 
tecedente  secundum  quid,  in  conse- 
qu(mt(^  ponitur  simpliciter. 

Recolligendo  igitur  a  principio 
istius  articuli,  qui  hucusque  con- 
sistit  in  hoc  quod  est  componere,  vel 
distin(/uerc  cum  llOC  quod  est  forma- 
lifer,  V(d    formalitas ;   primo    conce- 


i 


Qa^STIO 


315 


(londa  ost  ista,  scilicet  Anonesi  for- 
))ialifo)'  ide»i  D,  sc^cnndo  ista  ;  /1  est 
dislinctwn  fonnalite)-  ah  ipso  B,  intcl- 
lii^Tndo  sano,  vol  nogando  modum 
importatum  por  lioc  (juod  ost  fo)-- 
)naliie)\  vol  intoUigondo  distinctio- 
nom  diminui  })er  istum  modum  ad- 
ditum,  sicut  dictum  est  prius. 

SGHOLIUM. 

Ex  hoc  loco,  et  illatione  istarnm  proposi- 
tioiuun  raaiiiroste  colligitur  Scotnm  adniitte- 
re  distinctionem  formalem  inter  eas  realita- 
tes,qucie  non  sunt  ejedem  Ibrmaliter;  et  prop- 
terea  inanem  osse  illorum  scrupulum,  qui  in 
diviuis  negant  distinctiouem  formalem  inter 
essentiam  et  attributa,  atque  inter  eamdem  ot 
relationes,  et  inter  ipsa  attributa  sibi    invi- 
cem  comparata,  qui  tamen  admittunt  non  es- 
se  eadem  formaliter,  seu  non  habero  identita- 
tem  formalem.  Neque  sufflcienter  deducunt 
hanc  suam  dootrinam  ex  illo  loco  Scoti  in  1. 
dist.  2.  quasst.  7.  num.4i.  ubi  negat  illationem 
distinctionis  formalis  ox  non  idontitate   foi^- 
mali  ;  etenim  passim  et  ubique,    prsesertim 
dist.  8.  lib.  1.  qua3St.  4.    distinctionem  hanc 
formalera  ex  natura  rei  ante  omnem  actum 
intellectus  admittit  iuter  perfectiones  essen- 
tiales  Dei.    Gaute   tamen  et  cum  moderami- 
ne    loqui    voluit,  ubi  primum  distinctionem 
hanc  iu  divini^  sub  illis    termiuis   excogita- 
vit,  et  Scholis  invexit.  Ne  etenim  plus  Mquo 
uuitissima,    simplicissima,  et.  actualissima 
arcana  divina  videretiir  distinguere,  uti  ma- 
luit  uegatione  identitatis   quam  affirmatione 
distiuctionis;  Melius,  inquit,  est  iiti  ista  nega- 
tica,  hoc  non  est  fonnaliter  idem,   quam  hoc  est 
sic  ct  sic  dislinctum.    Securius   ita    videbatur 
loquendum  tunc,  donec  explicatis  in  soquen- 
tibus  distinctionibus  divinarum    emanalio- 
num  distinctis  principiis,  simplicitate  essen- 
tife,  varietate  attributorum,  et  qualitate  por- 
fectionum  essentialium,   clarius    licuit  dis- 
tinctiouem  hauc  explicare,  et    flrmiori  fun- 
damento  stabilire,  uti    amplissime    praisti- 
tit  dist.  8.  Quod  autem  loco  supra  citato  con- 
sequeutiam    illam,  Non  sunt   idem  formaliter, 
ergo    distinguuntur  formatiter,  non  admiserit, 
vel  non  oportere  sequi   dixerit,  bene    expli- 
cant   Lychetus   et   alii    Scotistfe,    propterea 


dictam,  quia  ut  ipse  Scotus  dist.  8  qu»st.  2. 
in  responsione  ad  primum  priucipale  asse- 
rit,  aliqna  uon  sunt  idem  formaliter,  et  ta- 
men  uou  distiuguuntur  formaliter,  ut 
gradus  intrinsecus  non  est  idem  formali- 
ter  cum  eo  cujus  est  gradus,  et  tameu  uon 
sequitur,  ergo  distinguitur  formaliter  ab  eo; 
nonenimdicitper  se  formalitatem,  per  quam 
rormaliter  distingaatur  a  re  cujus  est  mo- 
dus,  uon  formalitas.  Unde  non  identitas  la- 
tius  patet  quam  distinctio,  quod  variis  ius- 
tanliisfusiusdoceL  liic  Tartaretus,  praisertim 
in  uou  ideutitate  et  distiuctione  i'eali  ;  pro- 
batque  non  bene  sequi,  uou  sant  eadem 
realiter,  ergo  distinguuntur  realiter.  Vide 
Smisiug  de  Deo  uno  tract.  2.  disp.  1.  qusest. 
2.  num.  40.  Vide  Scholium  qusestiouis  se- 
(fuentis. 

Tertia  propositio,  scilicet  (luod      i3. 

Tertia  pro- 

fonnalitas  A  est  distincta  a  formalitale  B,    positio, 

1-     •.  .  1  .  •         neganda. 

simplicitor  est  neganda,  ot  prcocise 
concedenda  cum  ista  determinatio- 
ne  fo)")nalitas  A  est  distincta  fornialiter  a 
fo)'malitate  B,ct  ita  quodcum(|ue  es- 
sentiale  concedendum  est  esse  dis- 
tinctum  formalitor  a  (|uolibet  per- 
sonali,  non  autom  simpliciter  dis- 
tinctum. 

Restat  adliuc  unum  dubium,  de 
multis  propositionil)us  pertinonti- 
bus  ad  istam  determinationem  im- 
portatam  por  formaliter ,  puta  de 
ista,  Ipsius  A  ad  B  distinctio  formalis  ; 
sod  ista  statim  sequitur  ox  illa,  .1 
est  distinctiini  forrnalitcr  a  B  :  sicut 
se(|iiitur,  ho))io  est  specic  dislinctus  (d) 
asino^  sicut  /uoninis  ad  asinwn  est  dis- 
ti)icii()  speciftca,  quia  utrobique  est 
cadom  distinctionis  determinatio  in 
antecedente,  qua»  in  consequonte. 

Alia  propositio  :  .4  forntalilale  est 
distincttim  ab  ipso  B  sivo  secu)idttm  fcr- 
nialitatem,  cum  suo  causali  secun- 
dum  Priscianum  ?oquivaleat  adver- 
biali  dotorminationi,  et  ablativus 
iste  formaliiaie  cum  additur  ei  quod 


346 


MISCELLANEORUM 


est  disiinclum,  notet  formalem  dis- 
tinctionem  ipsius,  yidetur  quod 
concedens  istam  esse  formaliter 
distinctam,  debeat  concedere  ne- 


met  est  essentialiter,  vel  totaliter, 
et  pra>cise.  Hoc  maxime  patet  ar- 
guendo  de  aliqua  perfectione  in 
divinis   simpliciter  simplici,    qna3 


cessario  aliam,  quia  in  consequen-     totaliter  est,  et  pr?pcise  est  ipsum 
te  per  illam  determinationem  for-     per  quod  est  distincta. 


malitate,  sive  per  illam  formalitatem 
diminuitur  hoc  qiiod  est  distinctam, 
sicut  in  antecedente  per  lioc  quod 
est  formaliter. 

Conti\n  :  Formaliter  non  dicit  iden- 
titatem,  sed  diminuit  aliqnid  aliud, 
et  magis  determinatad  completam 
et  propriani  rationem  ipsius;  ergo 
nec  determinans  hoc  quod  est  dis- 
tinctiim,  diminuet  ipsum. 

Confirmatur,  quia  furmalitcr  \[(\q- 
tur  includere  hoc  quod  est  essentiali- 


Ttem,  idem  videtur  esse  formaUter 
et  secundum  formam,  sed  nihil  est 
distinctum  secundum  formam  ab 
aliquo,  nisi  forma  illa  sit  distincta, 
quia  secundum  formam  indistinc- 
tam  niliil  est  distinctum,  imo  nec 
Pater  secundum  Deitatem  est  dis- 
tinctus  a  Filio;  ergo  ad  hoc  quod 
est  formaliter,  sequitur  formnm  dis- 
tingui  vel  saltem  formalitatem. 

Item,  formalitas  scientiae  non 
distin"'uitur  formaliter  a  formali- 


/er,  et  formalitate  aliquid  superad-     tate   scienti<T,  et  distinguitur  for- 


dere  :  sed  Iioc  quod  est  essentialiter, 
non  diminuit  distinctionem,  quando 
determinat  hoc  quod  est  distincixtm. 
Similiter  posset  argui  de  hoc  quod 
csl  quiddifative,  et  de  hoc,  quod  est 
pt'r  se  primo  modo. 

Item  concessum  est  :  .1  est  distinc- 


maliter  ab  nlia  formalitate,  et  di- 
catur  illa  /> ;  non  autem  potest  ab 
alia  distingui  formaliter,  et  ab  alia 
non  distingui  formaliter,  nisi  haec 
et  illa  sint  distincta,  quia  contra- 
dictoria  non  possunt  veriflcari, 
nisi  sit  alietas  in  subjecto,  vel  in 


tum  a  B  siYc  a  formalifafe  ipsius  fi.  ^ed  termino;  ergo  illa  formalitas  est 

non  est  distinctum  nisi  eadem  for-  distincta  ab  illa  formalitate,  quod 

malitate  illius;  ergo  non  est  dis-  est  propositum. 

tinctum  formalitate  alia;  sequitur  Ttem,  si  .1  distinguitur  a  B  for- 

ergo  quod  formalitas  est  distincta  maliter;  ergo  actualiter,  quia/lest 

essentialiter  a  formalitate.  actus  :  sed  distingui  actualiter,  in- 

Confirmatur,  quia  quidquid  est  fert  simpliciter  distingui,  necdimi- 

distinctum  qualitate,  est  qualiter  nuit  ipsum;  ergonec  diminuitur  in 

distinctum  :  similiter  quidouid  est  antecedente. 


distinctum  essentia,  est  essentia- 
liter  distinctum,  et  (luod  acci- 
dente  distinctum,  est  accidentali- 
ter  distinctum,  et  ita  similiter  in 
aliis,  et  e  converso.  Ergo  a  si- 
mili  in  proposito,  quidquidi^st  for- 


Tdem  argueretur  de  hoc,  quod  est 
dislingui  realitate,  quia  sequitur  ad 
iioc  quod  est  disfimpii  realiter,  et  in 
consequente  non  diminuitur  dis- 
tinctio;  ergo  nec  in  antecedente. 

Sed  tota  ista  difflcultas  consistit 


maliter  distinctum,  est  formalitate  de  distingui  realiter,  et  de  distinctione 
distinctum;  sed  .1  non  est  distinc-  reali,  et  de  quibuscumque  perti- 
tum  formalitate,  nisi  illa  quse  ipsa-     nentibus  ad  distinctionem  determi- 


15. 


I 


16. 


QU^STIO 


347 


natam,  per  Iioc  quod  est  reaWer,  et     requivoce  vel  analogice,  ex  Arist.  5. 


de  pertinentibus  ad  sequenteni  or- 
dinem.  Totus  cnim  iste  ordo  stat 
in  distinctione  vcl  identitate,  vel 
detcrniinatur  per  hoc  quod  est 
formaliter,  et  habet  tres  ordines. 
rrimum  negativum  ejus  quod  est 
fonnaliier.  Secundum  negativum 
ejus  quod  est  formaliler  distincttm; 
Tertium  ejus  quod  est  distincta  for- 
malitas. 

SGHOLIUM 

Adductis  variisargumentis  contra  distinc- 
tiouem  formalem,  alia  octodecim  adjungit, 
in  quibus  potisiimas  quasque  dirftcultates, 
quae  contra  eamdem  urgeri  possunt,  et  ab 
adversariis  tam  vetustis  quam  receutiori- 
bus  proposit»  sunt,  conspicere  licebit.  Prai- 
cipua  horum  attigeruut  Ariminen.  etCajeta 


Mclaphysiccc  text.  comm.  13.  Similiter 
si  tale  daretur  commune,  sequitur 
quod  unum  erit  ens,  et  alterum 
ratio  :  sed  vere  res  non  potest  esse 
ratio;  ergo  formalitas  est  ratio,  et 
sic  differentia  formalitatum  est 
differentia  rationis,  quod  est  con- 
tra  ponentes  distinctionem  earum. 

Item  secundo,  formalitas  ut  for- 
malitas,  aut  est  alia  rcs,  aut  non  : 
si  sii',  et  idem  est  re  cum  formali- 
tate  alia;  igitur  idem  formaliter 
illi.  Si  nulla;  ergo  nihil,  secundum 
Augustinum  tract.  1.  in  Joannem 
post  medium,  quod  nulla  rcs  est,  om- 
)iino  niliil  est. 

Item  tertio.formalitas  hujusmodi 
non  cst  aliud  quam  quidditas,  vel 


nus,  quffi  videre  est  apud  Lychetum  et  Fa-      quod  quid  rci  CXtra  aniinam,  non  Ug- 


17. 

Prinuuu 

aryuineii- 

tuni  conlra 

distinctio- 

nem  lor- 

lualem. 


brum  citatos.  Yasquez  plus  reliquis  et  inju- 
riosius  objecit,  nimirum  opinionem  hanc 
Scoti  circa  distinctionem  attributorum  coin- 
cidere  cum  errore  Gilberti  Porretani  con- 
demnato  iu  Goncilio  Rhemensi  sub  Eugeuio 
IH,  sed  explicatis  histerminis  realiter ;  cssen- 
tialiter  et  formaliler,  in  quibus  prsecipua  est 
argunientorum  vis,  omnia  eliduntur.  Vide 
Fabrum  citatum  cap  7. 

Alia  adducuntur  arguinenta  con- 


mentum,vel  intentio  secunda;  for 
malitas  ergo  est  substantia,  quia 
substantiadividitur  in  subjectum, 
et  quod  quid  erat  esse.  Divisumautem 
priTodicatur  fo rmaliter  de dividente ; 
crgo  est  formaliter  res.  Ettunc  sic  : 
velest  res  illa,quP8  est  illaformali- 
tas,  aut  alia?  Si  illa;  ergo  formali- 
tas  secundum  quid  hujus  est  idein 


tra  distinctionem  formalem  .1  et     cum   alia   formalitate,  cujus  con 


D,  txrguitur  sic  :  formalitas  .1  in 
quantum  hujus,  aut  differt  a  for- 
malitate  A,  aut  non  :  si  non,  idein 
est  diffrre  formaliter  et  realiter: 
si  sic,  aut   formalitati  et  rei,  cui 


trarium  dictum  est.  Si  alia;  ergo 
realiter    differunt    secundum   quid 
liujus,  quia  utraque  formaliter  est 
res. 
Item  quarto  arguitur,  quia  qua)  Quarium. 


est   idem   re   non  formaliter,   est  differunt  ex  natura  rei,  diiferunt 

aliquid  commune,  aut  non  :  si  sic,  realiter.  Hoc   probatur,  quia   hoc 

aut  illud   commune  est   reale,  et  importat  hoc  nomen.  Et  per  siini- 

tunc  ambo  realia  ;  aut  illud  coin-  le,  quiaquoe  differunt  actu  rationis, 

mune    est   ens   rationis,    et    tunc  differunt  ratione  tantum,  et  e  con- 

ambo   erunt  entia   rationis,    nam  verso,  quia  differentia  quae  ponitur 

tertium  videtur  improbabile,  quia  formalitatum,   ponitur  ex  natura 

entiin  anima,  etentiextra  aniinam  rei;  ergo  realiter.  Consequens  fal,- 

non  videtur  aliquid  commune,  nisi  sum  secundum  istos, 


348 


MISCELLANEORUM 


18. 


Item  quinto,  si  differentiji   for-     vel  rationali,  quando  per  se  primo 

modo  prsedicatur  de  iitroque,  quia 


Quintum.  j^^.^||g  rcalis  sufficit  ad  faciendnm 
aliqua  differre  roaliter,  puta  diffe- 
rentia,  qua'  est  inter  paternitatem 
et  essentiam,  si  suflicitad  lioc  quod 
Pater  paternitate  differat  realiter 
a  Filio,  non  autem  per  essentiam  ; 
pari  ratione  ad  lioc  sufficeret  diffe- 
rentia  rationis,  sed  per  lioc  pra?- 
cise  differentia  rationis  non  facit 
differre  realiter,  quia  non  est  diffe- 
rentia  realis  :  ergo  cum  differentia 
formalis  non  sit  differentia  realis, 
non  faceret  differre  realiter,  lioc 
est  falsum;  ergo  diffen^ntia  forma- 
lis  est  differentia  realis,  saltem  illa 
qure  est  inter  relationem  et  essen- 
tiam. 

Sexium.  Item,  conceptus  quidditativus  .1 
non  differt  a  conceptu  quidditativo 
D,  nisi  importaret  diversas  res  in 
significato  vel  connotato.  Proba- 
tur,  quia  nec  .1  nec  B,  est  prsecise 
ens  rationis,  sed  realis  secundum 
eos.  Si  detur  quod  primo  mododif- 
forunt  isti  conceptus;  ergo  ditfe- 
runt  realiter.  Si  secundo  modo, 
quantum  ad  connotatum,  quia  pa- 
ternitas  connotat  filiationem  op- 
positam,  liic  non  potest  poni  ratio 
distinctionis  in  proposito,  quia 
essentia  est  idem  illi  connotato, 
sicut  siLi^nificato  connotontur. 


d9. 
Septinium. 


neutrum  istorum  aliquid  importat, 
vel  connotat  realiterdistinctumah 
ente. 

Item,  distinctio  formalis,  secun- 
dum  ponentes  primam,  videtur 
salvari  in  distinctione  conceptuum 
quidditativorum;  sed  sic  differunt 
quse  sola  ratione  differunt  secun- 
dum  communem  opinionem;  ergo 
ditferentia  formalis  non  ponit  per 
se  distinctionem  ultra  distinctio- 
nem  rationis. 

Item,  Deus  non  est  scicns  nisi  octavum 
pi'opter  formalem  rationem  scien- 
ti.T,  ut  distinguitur  a  ratione  jus- 
titiae  ;  sed  distinguuntur  tantum 
formaliter,  non  realiter;  ercro 
Deus  est  formaliter  sciens,  non 
realiter. 

Item,  sicut  realitas  essentia?  ad 
realitatem  attributorum,  ita  ratio 
formalis  essentise  ad  rationes  for- 
males  attributorum,  qu?esunt  idem 
realiter  cum  ea;  ergo  ratio  forma- 
lis  essentisp  sic  continet  formalita- 
tes  attributorum,  quod  sunt  idem 
formaliter  cum  illa. 

Item,  propria  ratio  sapicntise  ut 
distincta  ab  aliis,  aut  est  res,  aut 
est  ratio?  Si  ratio;  ergo  est  ab 
intellectu,  et  in  anima  :  si  res;  ergo 


Xonum , 


20. 
Decimum. 


Confirmatur  per  simile,  quia  non     distincta  ab  essentia,  ut  res  a  re; 
potest  poni  distinctio  formalis  in-     ergo  realiter. 


ter  aniiinal  et  rationale,  nisi  ratio- 
nale  connotaret  aliquid,  quod  esset 
distinctum  ex  natura  rei  ab  ani- 
malitate,  sive  illud  distinctum  sit 
anima  intellectiva  secundum  unam 
opinionem,  sive  actus  ratiocinandi 
secundum  aliam.  ()uod  itei'um  pro- 
batur,  quia  ens  nullo  modo  distin- 
guitur   e.K   natura    rei  ab   animali 


Item,  quaMlifferunt  inditferenter, 
vel  quasi  inditferenter,  minus  dif- 
ferunt  quam  qu?e  differunt  quasi 
specilice,  sive  quidditative  :  sed  at- 
tributa  non  differunt,  sed  sunt  idem 
quasi  indilferenter,  quia  sunt  ipsa 
essentia;  ergo  impossibile  est  ea 
dilferro  conceptibus  (juidditativis. 

Item.dilferentia  rationis  in  j^rin- 


Undeci- 
mum . 


QU^.STI0  I. 


340 


Duodeci- 
mum. 


cipiis  non  siifficit  ad  principiandiim 
distincta  realiter;  ergo  nec  dis- 
tinctio  formalis  in  principiis  suffl- 
cit  ad  principiandum  sic  distincta, 
et  per  consequens  qufccumque  ra- 
tio  inducitur  ad  probandum  dis- 
tinctionem  formalem  oxdistinctio- 
ne  principiorum,  ipsa  non  conclu- 
dit.  Probatio  primae  consequentise: 
sicut  ratio  non  est  principium  rei, 
quia  non  est  res  alia,  nec  forma- 
litas,  quia  etsi  formalitas  ponitur 
medium  inter  rationem  et  rem,  ta- 


bus.  Aut  ergo  res,  quan  pra>dicaLur 
de  formalitate  /1,  est  formalitas  /i, 
et  tunc  eadem  formalitas;  aut  alia, 
et  tunc  alia  res. 

Item,  omnis  distinctio  aut  est 
rei,  aut  i'ationis  :  bjpc  non  cst  rei, 
quia  non  est  realis;  ergo  rationis. 
Probatur,  nam  distinctio  passio- 
num  est  secundum  distinctionem 
subjectorum,  differentia  est  passio 
entis  ;  ens  enim  dividitur  in  ens 
reale  ct  ens  rationis,  vel  in  ons  in 
anima  et  extra   animam,  5.  Meta- 


22. 

Decimnm. 

sextum. 


mennonhabetur  propositum,  quia     p/iys.   wxt.   comm.  \\.  ergo   diflferre 


21. 

Decimum 
tertium. 


sicut  extremum  non  potest  esse 
principium  ejus^cujus  aliud  extre- 
mum  est  principium,  quia  non  est 
ipsum,  ita  nec  medium  potest  esse 
principium  ejus,  propter  eamdem 
rationem. 

Ttem,  sicut  hsec  res  signiticata 
ad  suam  rationem,  ita  res  illa  ad 
suam;ergo  permutatim,  sicut  res 
ad  rem,  ita  ratio  ad  rationem  :  si 
ergo    haec   est   simpliciter  eadem 


formaliter,  est  differre  secundum 
rationem. 

Item,  formalitas  aut  est  res,  aut 
ratio,  aut  nihil?  Si  res,  differre 
formaliter  est  differrc  realiter  :  si 
ratio;  crgo  differrc  formaliter  est 
(lifferre  ratione.  Probatur  autem 
ab  aliis  quod  ista  differentia  est 
realis,  quia  non  ens  extra  animam 
non   convenit  enti  extra  animam. 

Item,  omne  absolutum  in  divinis 


Decimum 
septimum. 


illi;  ergo  ratio  hujus  formalis  est     est  intlnitum;   omne   intinitum  est 


23. 
Decimum 
octavum. 


Decimum 
quartum. 


simpliciter  idem  cuicumque  com- 
possibili  sibi  in  eodem  supposito; 
ergo  justitia  est  simpliciter  idem 
sapientise. 

Si  dicatur  quod  est  idem  identice, 
non  formaliter: 

Contra,  quidquid  intelligitur  per 


Decimum 
quintum . 


simpliciter  eadem  illi  rationi  for- 
mali;  ergo  formaliter  idem. 

Item,  si  bonitas  ligni  non  est 
formaliter  eadem  ligno;  ergo  est 
formaliter  sibi  addita,  sicut  si  es- 
set  realiter  distincta,  esset  res 
addita  :  consequens  est  falsum, 
quia  si  esset  formalitas  addita,  aut  identice  ?"(/t'm,  sive  intelligitur  esse 
substantialis,  et  tunc  duae  formali-  idem  identice  respectu  idem  uni- 
tates  substantiales;  aut  accidenta-  tive,  sivc  intelligitur  eminenter 
lis,  et  tunc  non  idem  realiter.  idem,  habeo  propositum. 

Item,  res  una  habet  formalitates  Item,  omne  infinitum  est  idem 
plures,  quia  habet  conceptus  quid-  cuicumquc  sibi  compossibili,  ct 
ditativos  distinctos.  Res  ergo  una  non  tantum  identice,  sed  formali- 
quasi  dividitur  in  illos  conceptus,  ter  secundum  eos.  Probatur,  quia 
et  ita  pr^edicatur  de  utroque  ;  et  relatio  quse  non  est  infinita  forma- 
similiter  de  formalitatibus,  quia  liter  secundum  eos,  est  idem  iden- 
divisum  prsedicatur  de  dividenti-     tice  cuicumque  sibi  compossibiliin 


350 


MISCELLANEORUM 


ce  siiiipliciter,  sicut  loquimur  de 
indentitate  rei  simplicis  completae 
ct  incompossibilis  actualitatis  ad 
actualitatem  incompossibilem,  non 
sicut  est  contrariorum,  sed  incom- 
possibilem  ia  eodem  indivisibili. 

Sed  unde  est,  quod  aliquae  actua- 
litates  formales,  et  propria^  sunt 
incompossibiles  hoc  modo,  aliqu.T 
non?  Unde  etiam  est,  quod  aliquae 
actualitates  tales  sunt  idem  uniti- 
ve,  aliquge  non. 

Respondeo,  ultra  idem  aggrega- 
tione,  et  idem  per  accidens,  et  idem 
essentialiter,  potest  dici  idem  ubi 
non  est  nisi  una  essentia,  et  h?pc 
simpliciter,  vel  composita  ex  prin- 
cipiis  iacicntibus  per  se  unum,  ita 
quod  essentialiter  contra  idem  est 
per  accidens,  extendendo  etiam  per 
pe  etiam  comprehendit  distinctionem  rea-      accidcns  ad  pcr  se  secundo  modo  ;  si- 


eodem  supposito;  ergo  inflnitum, 
ut  distinguitur  contra  relationem, 
qua  infinitum,  est  idem  cuicumque 
sibi  compossibili  alio  modo  quam 
identice;  ergo  crit  idem  illi  forma- 
litcr. 

SGHOLIUM. 

Positis  duabus  conclusionibus,  explicat 
naturam  et  quidditatem  formalitatuni,  eam- 
domque  ostenditex  incompatibilitate  earum- 
dem  in  eadem  realitate  simplici  et  indivisi- 
bili.  Hanc  autem  incompatibilitatem  dari 
actualiter  in  ipsis  realitatibus,  seu  formalita- 
tibus  ex  propria  natura  ipsarum,ante  omnem 
operationem  intellectus  non  solum  hic,  ve- 
riim  et  alibi  ostendit  :  unde  miror  Mauri- 
tium  Hybernicum  in  commentariis  ad  d.  2. 
([.  7.  libri  primi,  uti  refert  Faber  citatus 
disp.  19.  c.  2.  voluisse  distinctionem  forma- 
lem  distingui  a  distinctione  ex  natura  fei, 
nisi  fortassis  velit  hanc  latius  patere,  quip- 


25. 

Unde  in-^ 
conipossibi- 

litas  lor- 
malitatum. 


24. 

Priina  con' 

clusio. 


lem  rei  a  re,  qua;   ex  natura  sua  realiter 
distinguuntur. 

Dico  prinio,  in  divinis  Deitas  est 
sub  completa  actualitateex  natura 
rei,  et  paternitas  snb  incompleta 
actualitate  est  ibi  ex  natura  rei, 
illa  est  actualitas  ad  se  et  commu- 
nicabilis,  et  h;rc  ad  aliud  et  incom- 
municabilis,  hoc  totum  est  ex  na- 
tura  rei.  Sic  videlicet  de  entitate 
A,  et  cntitate  D. 
secunda.  Ex  hoc  iufertur  secundum,  scili- 
cct  de  idcntitate,  vel  non  identita- 
te  ;  ubicumque  est  aliquid  non  po- 
tentialiter,  sed  actualiter;  non  vir- 
tualiter,  sed  formaliter;  uon  con- 
fuse,  non  mixte,  sedin  proprio  mc, 
ibi  quantum  est  ex  parte  actuali- 
tatis  proprie  formalis,  habctur  il- 
lud  quod  sufficeret  ad  distinctio- 
ncm,  non  tamen  liabetur  complete 
distinctio,  nisi  habeatur  aliciuid 
quod  compleat,  scilicet  non  idcnti- 


ve  tamen  accipiatur  in  divinis  es- 
senliale  pro  cominune  tribus,  et  ita 
cssentiale  pro  eo  quod  est  commu- 
ne  tribus,  quod  non  pertinet  ad  ra- 
tionem  deflnitivam  essenti^Te,  si  de- 
tiniretur,  pnta  bonum,  justum,  se- 
cundum  Damascenum,  lib.  1.  fhlei 
orfhod .  cap.  4. 

Vitando  istam  diversitatem  in- 
tellectuum  liujus  vocabuli  esscnda- 
litcr,  proprie  potest  dici  quod  liic 
inteliigatur  formaUter  idcm,  illud 
quod  si  esset  finitum,  adliuc  esset 
sic  idem;  quemadmodum  humani- 
tas  esset  Iiumanitas,  sive  esset  li- 
mitata,  sive  illimitata,  imo  sivc 
composita,  sive  simplex.  Quidquid 
ergo  esset  eadem  essentia  quocum- 
que  dato,quod  alterum,  vel  utrum- 
(jue  csset  illimitatum,  non  tamen 
esset  eadem  essentia,  dato  quod 
utrumqueesset  in  se,  posset  secun- 
dum  unum  intellectum,  limitatum 


QU/ESTIO  I. 


351 


26. 


27. 


illud  dici  unum,  vel  idem  essentia- 
liter  illi,  licet  non  diceretur  idem 
illi  formaliter,  quia  propria  for- 
malitas  qua  ipsum  est  ipsum,  non 
est  tota  ratio  istius  identitatis,  si 
poneretur  limitata. 

Est  ergo  alia  actualitas  propria 
eadem  alicui  actualitati,  quiautra- 
que,  vel  altera  infinita,  vel  eadem 
infinito.  Vel  ut  prgecisius  dicatur, 
quod  non  finitum,  nam  hoc  liabito 
quodnonsitintinitum,siveneutrum, 
potest  esse  idem  identitate  sim- 
plici,  licet  non  formaliter.  Si  ergo 
aliquis  Qonceddit dislinctwn  formalitcr 
lioc  importare,  quod  quantum  est 
exactualitate  propria  formali,  non 
deflcit  quin  sit  distinctio,  licet  deti- 
ciat  aliunde,  scilicet  ex  compossi- 
bilitate  actualitatis  cum  actualita- 
tc  in  eodem  simplici;  ille  potest 
concedere  consequenter  quod  Dei- 
tas  est  distincta  formaliter  a  pa- 
ternitate,  quia  plane  apparet  quod 
distinctum  diminuitur  per  primum 
intellectum,  qui  positus  est.  Si  au- 
tem  per  dislinguilur  formaUter  intel- 
ligat  distinctionem  simpliciter,  et 
per  hoc  additum  formaliter  non  di- 
minuat,  sed  determinet  et  com- 
pleat  hoc  esse  distinctum  formali- 
ter.  Sed  ista  semper  vera  est,  quia 
hoc  non  est  ex  defectu  actualitatis, 
est  indistinctum  illi. 

Et  si  quseras,  quare  actualitas 
hsec  sit  incompossibilis  simplici- 
tati  illi  in  aliquibus,  ct  in  aliqui- 
bus  non. 

Respondeo,  extrema  simpliciter 
simplicia  se  totis  sunt  incompos- 
sibilia  et  compossibilia.  Est  igi- 
tur  paternitas  compossibilis  Dei- 
tati,  quia  paternitas  est  paterni- 
tas,  et  Deitas  est  Deitas  ;  sicut  in 


aliis,  albedo  et  humanitas  sunt  lu- 
compossibilia  in  eodem  simplici, 
quia  humanitas  est  Immanitas,  et 
albedo  est  albedo,  non  sunt  incom- 
possibilia  in  aliquo  uno  per  acci- 
dens,  tamen  sunt  incompossibilia 
albedo  et  nigredo.  Et  rationes  in- 
compossibilitatis  ct  compossibi- 
litatis,  sunt  ipsae  propria?  rationes 
extremorum;  sed  tamen  ibi  potcst 
assignari  qusedam  imiversalis  ra- 
tio,  quia  omnia  opposita  realianon 
solum  in  eodem,  sed  in  eodem  com- 
posito  sunt  incompossibilia.  Alia, 
etc. 

Quia  crgo  h?ec  absoluto  neganda 
non  est,  personae  divinpe  sunt  rea- 
liter  distinctse;  Pater  realiter  dis- 
tinguitur  a  Filio,  ct  uterque  a  Spi- 
ritu  sancto.  Paternitas  est  rclatio 
(Ustincta  a  spiratione  actiono,  quia 
completio  identitatis  non  consistit 
in  non  repugnare  sibi  in  eodcm 
simplici  sibi,  nec  ccmpletio  non 
identitatis  consistit  in  repugnan- 
tia.  Antecedens  patet,  quia  non 
sequitur,  formaliter  non  repugnat 
sibi;  crgo  sunt  idem  sibi;  ergo  nec 
cum  in  eodem  simplici  formaliter 
sequitur  :  e  converso  autem  for- 
maliter  sequitur,  sunt  idem  in  eo- 
dem  simplici;  ergo  sinonrepugnat 
in  illo,  complementum  infcrioris 
non  consistit  in  ratione  superio- 
ris,  quod  enim  inferius  est  aliquo 
alio  sibi  superaddito,  inferius  est. 
Consequentia  patet,  quia  nihil  po- 
sitivum  requiritur  ad  verifican- 
dum  contradictionem  affirmati- 
vam,  quin  illius  negatio  sufficiat 
ad  veriflcandam  contradictioncm 
negativam;  quod  non  esset  verum, 
si  negatio  negativi  solum  comple- 
i'etur  ncgando  superius. 


28. 


352 


MISCELLANEORLM 


Ad  confirmationem  tamen,  quia 
posito  impossibili  non  incUidente 
contradictioncm,  seqiiitnr  contra- 
dictoria  esse  simnl  falsa  ;  nam  se- 
cundum  Augustinum  lib.  5.  de  Tri- 
nii.  cap.  5.  posito  (juod  Pater  non 
genuissct,  adhuc  posset  dici  ingeni- 
tus,  et  si  Filius  non  spirasset,  pos- 
set  Pater  spirasse.  Similiter  si  noc 
Pater,  nec  Filius  spirasset,  posset 
poni  Patrom  genuisse.  Istse  posi- 
tiones  non  includunt  contradictio- 
nem  secundum  nos  ;  sed  posita  liy- 
pothesi  prima,  et  universaliter  se- 
quitur,  quod  ingenitum  et  pater- 
nitas,  ct  Pater,  et  spiratio  activa 
non  sunt  idem,  nec  non  idem.  Quod 
non  sunt  idem,  patet,  quia  ens  et 
non  ens  non  sunt  idem;  paternitas 
non   esset   secundum  pi'imam,   ot 


simpliciter  in  divinis  conceduntur, 
Paler  esl  pcrsona  dislincta  a  FHio ;  et 
li?pc  simplicitcr  negatur,  trcs  perso- 
Hd'  in  dici)(is  no)i  simt  distinctn'. 

Ratio  autem  diversitatis  liujus 
sub  diversis  generibus  grammati- 
calibus  est  hsec,  (juia  neutrum  ge- 
nus  substantivum  includit  suum 
substantivum,  circa  quod,  ad  istam 
quam  includit,  immediate  ponit 
suum  signilicatum.  Substantivum 
autem  in  oo  inclusum,  non  est  alte- 
rum  eorum  sub  propria  ratione, 
qua  denominatur  esse  idem,  et  hoc 
ut  communiter;  masculinum  au- 
tem  et  foemininum  non  habent  in 
se  sua  substantiva,  propter  quod 
pi'onomina  relativa  sub  illis  signi- 
ficant  ista  sua  substantiva,  sub 
propriis  rationibus  immediatc  re- 


spiratio  activa  pcr  secundam  hy-     feruntur  sibi,  in  neutro  autem  non 


pothesim,  nec  non  idem,  quia  non 
incompossibiles  in  eodem  simplici, 
quia  adhuc  formalibus  rationibus 
eorum  non  rcpugnat  possc  simul 
essc  in  eodem  simplici. 
29.  Tdcovidetur,  quia  distinctio  non 

includit  talem  non  identitatem,non 
ejus  completio  sit  incompossibilis 
pra^dicari,  srd  includit  non  idcnti- 
tatem  indifferenter,  ut  negat  ideii- 
titatem  signilicandam  per  illud 
pronomen  relativum,  sive  mascu- 
line,  sivc  foemininC;  sive  neutrali- 
ter  ;  modo  licet  negatio  identitatis 
neutraliter  significat?o  secundum 
communem  modum  loquendi  in 
divinis  illam  incompossibilitatcm 
importat,  propter  quod  simplici- 
ter  negatur  ista  :  Pater  et  FiHus  )wn 
snntidem,  et  oppositum  conceditur, 
ut  identitas  masculine,  vel  fixjmini- 
ne  signihcatur,  illam  incompossi- 


rc^feruntur  extrema  sibi  inviccm 
immediate  sub  propriis  rationibus, 
sed  sub  ratione  communi. 

Sed  nec  videtur  sufficere,  quod 
dicitur  de  genereneutro,  quia  idem 
vid(4ur  esse,  non  eo,  et  non  eodem. 
Augustinus  ait  de  Trinit.  lib.  7. 
\o)i  00  vcrh)())) ,  qiio  sapientia :  crgo 
simi)liciter  dcbct  concedi,  non  co- 
dem  ^'erbuin  quo  sapientia.  Simi- 
liter  capitalo  8.  concludit  Augusti- 
uus,  (lUod  (iliiol  cst  Dcnin  cssc,  aliud 
Pafi-on  essc.  Aliud  et  non  idem,  vi- 
donturidcm.  Ki'go  si  uon  identitas 
vcl  in  genere  neutro,  vel  simplici- 
ter.  includit  talem  repugnantiam 
in  eodem  simplici,  nec  sapientia 
ex  (luo  Vei*bum  est  Verbum,  nec 
quo  Pater  est  Pater,  essent  com- 
possibilia  in  eodem  siinplici. 

Item,  contra  primum  modum 
sic  :   Relatio  paternitatis,  aut  est 


\\ 


30. 


bilitatem  non  includit.  Unde  istse     eadem  relationi  iiliationis,  aut  non 


QUyESTlO  II. 


353 


Argumen- 
tum  pri- 
muin  (juod 
non  distin- 
guantur. 


eadem.  Si  eadem;  ergo  sicut  pa- 
ternitatc  pater  est  formaliter  pa- 
ter,  ita  et  filiationc  erit  formaliter 
pater.  Si  non  eadem;  ergo  simt  in- 
compossibilia  in  eodcm  simplici, 
Deiis  autcm  summe  simplex  est, 
etc.  ficliqua  desunt. 


QUyESTIO     II. 

IJlriim  intellectus  et  volunlas  in  Deo,  qui 
dicunt  pcrfcctioncs  absolutas  sint  idem 
totaliter,  vel  distinguant^ir  aliqimliter? 

D.  Thom.  1.  p.  q.  14.  arl.  t.  ad.  3.  et  art.  4.  in 
corp.  Aureol.  1.  d.  35.  p.  1.  art,  3.  difflcul.  2. 
3.  et  4.  Capreol.  quxst.  1.  art.  2.  Ferrar.  i.cont. 
Gen.  c.  50.  Gajetan.  1.  p.  q.  14.  nrt.  5.  uhi  Vasq. 
et  Suar.  ethic  in  Metaph.  dixp.  30.  sert.  15.  Vi- 
do  Doctorem  i.d.  2.  q.  7,  §.  Dico  tunc.  ct  d.  26. 
q.  vn.  §.  Adsecundum  principalo,  cJ  d.  35.  q.  un. 
§.  Supposilo  quod  Deus,  et  in  4.  d.  13.  q.  1. 
art.  2.  vers.  Ex  hoc  sequitur,  ct  quodlib.  1.  art. 
i.  §.  do  altero  termino,  et  art.  3.  §.  Contra  ista, 
el  Lichetum  ad  d.  26.  cilat. 

Quod  sint  idem  totaliter,  probo 
primo  sic  :  si  istse  perfectiones 
distinguantur  aliqualiter  ex  natu- 
ra  rei,  aut  talis  distinctio  est  rea- 
lis,  aut  non.  Ista  propositio  funda- 
tur  super  primo  principio,  dc  quo- 
lihet  est  vera  allcra  pars  contradictioiiis, 
si  non  est  distinctio  realis;  ergo 
est  secundum  rationem.  Istamcon- 
sequentiam  probo;  quia  omnis  dis- 
tinctio  vel  est  secundum  esse  in  ani- 
ma,  vel  secundum  esse  extra  ani- 
mam;  si  est  extra  animam,  est 
realis;  si  secundum  esse  in  anima, 
est  rationis  :  sed  positum  est  quod 
non  est  realis;  igitur  est  rationis. 
IUam  propositionem  assumptam 
ad  probationem  consequentiae,  sci- 
licet  quod  omnis  distinctio  vel  esl  se- 
cnndum  esse  in  anima,  el  est  rationis,  vel 
esse  cxtra  animam  et  est  rcalis,  probo 
sic  :  Impossibileest  passionem,  vel 

Tom.  V. 


illud  quod  liabet  modum  passionis, 
esse  majoris  ambitus  quam  illud, 
cujus  est  passio  primo;  sed  imum  et 
multnm;  idem  et  alind  sive  diversum ; 
distinctum  et  indisfinctnm,  sunt  pas- 
siones  entis;  et  omne  ens  vel  est  in 
anima,  vel  extra  animam  :  si  in 
anima,  est  ens  rationis  :  si  extra, 
est  ens  rei;  igitur  omnisdistinctio, 
vel  est  secundum  essc  extra  ani- 
mam,  et  ita  realis;  vel  secundum 
cssc  in  anima,  et  ita  secundum  ra- 
tionem  :  sed  tunc  ultra,  intellcctus 
et  voluntas  non  distinguuntur  rea- 
liter;  ergo  distinguuntur  secun- 
dum  rationem  tantum,  et  per  con- 
scquens  sunt  totaliter  idem  ex  na- 
tura  rei. 

Secundo  probo  quod  non  distin- 
guantur,  sic  :  qua3  sunt  idem  reali- 
ter  et  formaliter,  sunt  totaliter  ex 
natura  rei  :  sed  intellectus  et  vo- 
luntas  in  Deo  sunt  idem  realiter  et 
formaliter;  igitur  sunt  penitus  in- 
distincta  ex  natura  rei.  Major  est 
nota;  minor  habet  duas  partes ; 
prima  est,  quod  sunt  idem  realiter. 
Hanc  ita  probo,  quia  si  distingue- 
rentur  realiter;  igitur  essent  dis- 
tinct?P  rcalitates.  Istam  conse- 
quentiam  probo,  quia  sicut  indis- 
tinctio  ad  unum,  ita  distinctio  ad 
multa  :  sed  indistincta  re  sunt  una 
res,  ut  sic;  igitur  distincta  realiter 
sunt  multao  realitates  :  falsum  est 
autem  quod  in  Deo  sint  multa)  rea- 
litates  absolutee,  quia  compone- 
rentur  in  eo;  igitur  omnia  absolu- 
ta  in  Deo  sunt  idem  realiter. 

Secundam  partem  majoris,  scili- 
cet  quod  sunt  idem  formaliter,  pro- 
bo  sic  :  suppono  quod  intellectus 
sit  formaliter  inflnitus,  tunc  arguo 
sic  :  essentia  divina  ex  eo  quod  sit 

23 


35  i 


MISCELLANEORUM 


Aufr.  sub 
hoc  titulo 
nullus  ex- 
tat  liber 
inter  opera 
Au},'.   Ibrte 
inlelligit 
libruni  de 
vita  beata, 
ubi  paulo 
ante  iinem 
hfcc  Cerme 
jpsa  haben- 
tur. 


3. 

Rationes  in 
oppositum. 


roaliter  infinita,  est  idem  realiter 
cuicumque  sibi  compossibili;  igi- 
tur  intellectus  divinus  ex  hoc  (luod 
est  formaliter  infinitus,  includet 
formaliter  omnem  aliam  perfec- 
tionem,  et  ita  intellectus  non  dis- 
ting-uetur  formaliter  a  voluntate, 
nec  abaliqua  alia  perfectione.  Pro- 
bo  eamdem  partem  minoris  ex  in- 
tentione  Augustini  7.  de  Trinit. 
cap.  5.  dicit  enim  ibi  :  Eo  mpiens  quo 
Dcus ,  ct  co  sapiens  quo  honus;sed  non  eo 
Dcus  quo  Pater.  Ex  hoc  arguo  sic  : 
Ulam  identitatcm  attribuit  sapien- 
tiac  ratione  bonitatis,  quam  ncgat 
abesse  respectu  paternitatis,  sed 
non  identitas  essenti?e  respectu 
paternitatis  est  non  identitas  for- 
malis;  ergo  identitas  quam  habet 
sapientia  ratione  bonitatis,  cst 
identitatis  formalis ;  sunt  igitur 
idem  formaliter  intellectus  et  vo- 
luntas. 

Item,  Augustinus  inlib.  de  gloria 
Beatorum,  et  supplicio  damnato- 
rum,  dicit  quod  SapieHtiic  in  Dco,  non 
csf  magis  sapientia  quam  honilas,  nec  bo- 
nitas  est  magis  bonitas  quam  vcritas. 
Ex  hoc  sic,  tanta  identitate  secun- 
(himistamauctoritatem,  sunt  idem 
sapientia  et  bonitas  in  Deo,  quan- 
ta  identitate  est  sapientia  et  boni- 
tas,  et  per  consequens  intellectus 
et  voluntas,  et  reliqua^  perfectio- 
nes  absoluta?  sunt  idem  totaliter  in 
Deo. 

Contra  ;  si  intellectus  et  volun- 
tas  sunt  idem  totaliter  ;  igitur  tan- 
ta  identitate  intellectus  est  idcm 
voluntati,  quanta  idcntitate  intel- 
lectus  cst  idem  sibi  ipsi.  Hanc  pro- 
bo,  quia  si  non  esset  idem  intellec- 
tus     voluntati     tanta     identitate, 


si,  non  esset  intellectus  idem  vo- 
luntati  totaliter,  quia  non  secun- 
dum  omnes  gradus  esset  intellec- 
tus  idem  voluntati.  Tunc  ultra,  si 
intellectus  tanta  identitate  est 
idem  voluntati,  quanta  intellec- 
tus  est  idcm  sibi  ipsi;  igitur  quse- 
cumque  sunt  contradictoria  cir- 
ca  intellectum  pra?cise  sumptum, 
sunt  contradictoria  circa  inteV.ec- 
tum  et  vohmtatem.  Xon  enim 
ista  contr,  dicunt,  IntcUectus  intclli- 
(jit  ;  volunlas  non  intelligit ;  et  tamen 
ista  sunt  contradictoria,  Intcllccius 
intelligil,  ct  intellectus  non  intelligit ; 
igitur  manifeste  scquitur  quodnon 
tanta  identitateest  idem  intellectus 
voluntati,  quanta  intcllcctus  est 
idem  sibi  ipsi,  et  per  consequens 
inteUectus  et  voluntas  non  sunt 
totaliter  idem. 

Item,  si  intellectus  et  voluntas 
essent  idem  totaliter,  essent  idem 
formaliter,  sed  non  sunt  idem  for- 
maliter;  ergo  non  sunt  idem  tota- 
liter.  Majoi*  est  nota.  Minorem 
probo.  Quandocumque  aliqua  duo 
acccpta  secundum  suas  formales 
rationes  in  communi  sic  sc  habent, 
quod  ratio  unius  non  est  ratio  al- 
terius,  quidquid  addatur  utri^iue 
quod  non  tollat  rationes  eorum 
formalcs,  semper  stabit  quod  ratio 
unius  non  erit  ratio  altei-ius,  nec 
unum  formaliter  erit  idem  altcri  ; 
scd  intclU^ctus  et  voluntas  accepta 
secundum  suas  formalcs  rationes 
in  communi  sic  se  habent,  quod  in 
formali  ratione  intellectus  non  in- 
cluditur  voluntas ;  igitur  per  nul- 
lum  additum  utrique,  dummodo  il- 
lud  non  tollat  formales  rationes 
ipsorum,  dicetur   intellectus  csse 


I 


(luanta  est  idem  intellectus  sibi  ip-j^u.formaliter  idem  voluntati,   nec  e 

ifei 


QU^STIO  H. 

contrario  ;  sed  infmitas  addita  in- 
tcllectiii  et  voluntati  non  tollit  ra- 
tionem  intellectiis  ct  voluntatis; 
igitiir  qunntumciimqiie  in  Dco  sit 
intellectus  inflnitus  et  voluntas  in- 
finita,  nihilominus  tamen  semper 
stabit  quod  intelloctus  non  erit  vo- 
luntas  formaliter. 

Item  impossibilc  est  quod  oppo- 
siti  modi  principiandi  possint 
compctere  principio  simplici,  ct 
renitus  indistincto  :  sed  principia- 
pe  naturaliter  et  libere  sunt  oppo- 
siti  modi  principiandi ;  i*^itur  im- 
possibile  est  illud  principium  prin- 
cipiare  istis  modis  oppositis  :  sed 
intcUectus  principiat  naturaliter, 
voluntas  libere;  igitur  intcUectus 
et  voluntas  in  Deo  non  sunt  idcm 
totaliter. 


SCHOLIUM. 

Dubitari  forte  posset,  an  [haec  qurestio  sit 
Doctoris^,  maxime  quia  non  admittit  aliqua- 
lcm  distinctionem  inter  essentialia  in  divinis, 
licot  concedat  non  identitatem  formaiem  in- 
ter  eadem.  Esse  tamen  Scoti  preefert  Autogra- 
phum,  nec  difficulter  suaderi"potest  ex  stylo 
et  discursu,  prsesertim  dum  argumenta  om- 
nia  huc  usque  pro  utraquc  parte  allata,  cujus 
ingenium  strictum,  et  abstractum  modum 
differendi  sapiant;  item  constantia  resolutio- 
nis,  et  constans  in  scopum  collimatio.  Nec 
est  verisimile  esse  alicujus  posterioris  disci- 
puli,  alias  conaretur  Doctorem  explicare,  vel 
respondere  principiis  ejus,  de  quibus  distinc- 
tionem  infert,  unde  copiosior  tractatus  eva- 
deret.  Sive  ergo  dicamus  hanc  scriptam  esse 
juniori  aetate  ante  plenam  discussionem  hu- 
jus  materiie,  ut  alias  insinuavimus  in  Scho- 
lio  primo,  adpra3cedentem  tractatum  de  for- 
malitatibus,  per  quod  huic  dubio  posset  sa- 
tisfleri;  sive,  ut  magis  mihi  videtur,  hic  col- 
limat  Scotus  ad  illam  qurestionem:  an  attri- 
buta  se  mutuo  includant  essentialiter,  cujus 
partem  negativam  resolvit  per  non  identita- 
tem  formalem,   quam  probat ;  non  vero  ad 


355 

operosam  discussionem  distinctionis  forma- 
lis,  unde  illa  non  identitas  ipsi  sufflciebat 
ad  institutum.  Valde  autem  pedetentim,  et 
pra;misso  serio  studio,  et  operosa  ac  varia 
multis  inlocis  discussione,  distinctionemhanc 
formalem  in  divinis  stabilivit.  An  vero  intel- 
lectus  et  voluntas  sint  vere  attributa,  atque 
inter  se  et  ab  essentia  formaliter  distincta, 
controversum  est  inter  Scotistas  :  de  quo  vi- 
deri  potest  Lychetusin  principio  qufestionis, 
et  Smising  qui  de  his  latissime  tractat  de 
Deo  uno,  tract.  3.  disp.  2.  quaest.  i.  num.  9. 
et  deinceps. 


Circa  istam  qumstionem  brevis- 
sime  sic  procedam;  primo  jam  de- 
clai\abo  quod  intellectus  et  volun- 
tas  in  Dco  non  sunt  fcotaliter  idem  t 
secundo,  probabo  quodnihilominus 
non  distinguuntur  aliqualiter.  Ad 
probandam  primam  partem  suffl- 
ciat  ratio  prima  adducta  arg-ucndo 
ad  oppositum,  scilicet  a  contradic- 
toriis.  Adevidentiam  secundae  par- 
tis,  scilicet  quod  non  distinguan- 
tur  ali^jualiter,  pr?emitto  istud 
quod  quantumcumque  illa  duo  sint 
immediata  dividentia,  si  illaimme- 
diafca  non  consistantin  indivisibili, 
sed  utrumque  illorum  vel  alterum 
liabet  lafcitudinem,  cum  negatio- 
ne  gradus  supremi  ab  uno  illorum, 
stat  exclusio  et  negatio  alterius 
dividentis,  quantum  ad  omnes  gra- 
dus  ejus.  Ad  declarationem  istius 
proposifcionis  suppono  quod  album 
efc  nigi-um  essent  immediata  divi- 
dcntia  colorem,  quiatamen  utrum- 
que  habet  infra  se  latitudinem, 
sfcant  ista  simul,  quod  aliquid  non 
sit  summe  album,  et  tamcn  nullo 
modo  sifc  nigrum,  et  tota  ratio  esfc, 
quia  cum  negatione  supremi  gra- 
dus  albedinis,  stafc  negatio  nigredi- 
nis  secundum  omnem  gradum  sui. 
Tn  proposito  identitas  et  distinctio 


:  1 


3oG 


MISGE  LLANEORUM 


5. 

Instantia 

prima. 


Secunda. 


Solulio 

priinrp  ins 

tanticC. 


etsi  sint  passiones  convertibiles 
cum  ente,  quia  omne  ens  omni  en- 
ti  est  idem,  vel  diversum;  quia 
tamen  identitas  habet  gradus, 
dico  quod  ista  stant  simul;  intel- 
lectus  non  est  totaliter  idem  vo- 
luntati,  quia  non  est  idem  sibi, 
isto  gradu  identitatis,  qui  est  es- 
se  idem  formaliter,  et  tamen  in- 
tellectus  et  voluntas  non  distin- 
guuntur  aliqualiter. 

Contra  istud  mirabile  dictum 
potest  argui  primo  sic  :  Recessus 
ab  uno  extremo  et  maxime  in  im- 
mediatis,  est  accessus  ad  aliud ; 
igitur  cum  idcm  et  distinclum  imme- 
diate  dividant  ipsum  ens,  sequitur, 
ut  videtur,  si  intellectus  non  est 
totaliter  idem  voluntati,  igitur  ali- 
qualiter  distinguitur. 

Item,  inter  contradictoria  non 
est  medium,  sed  idem  et  non  idem 
sunt  contradictoria;  igitur  intel- 
lectus  vel  est  idem  voluntati,  vel 
non  idem  :  non  est  idem,  per  te ; 
ergo  non  idem  :  sed  ad  esse  non 
idem,  sequitur  esse  distinctum; 
ergo  si  intellectus  non  est  totali- 
tcr  idem  voluntati  in  Dco,  sequi- 
tur  quod  aliqualiter  distinguatur. 

Tenendo  quod  ista  stant  simul 
non  esse  totaliter  aliquid  idem  al- 
tcri,  et  tamen  non  distingui  ali- 
qualiter  ab  eo  secundum  modum 
positum  supra,  respondeo  ad  istas 
instantias.  Ad  primam,  quando  di- 
■  cltnv .,  rcccssus  abuno,  eio.  respondeo 
quod  recessum  esse  ab  uno  extre- 
mo,  et  accessum  ad  aliud,  potest 
intelligi  dupliciter  :  vcl  positivc, 
vcl  privative,  ut  sit  sensus,  quod 
quando  tollitur  unus  gradus  unius 
oxtremi  ponatur  gradus  alterius 
cxtrcmi,  et  sic  intelligendo  propo- 


sitionem,  dico  quod  non  ha^bet  pro- 
positio  illa  vulgata  necessitatem. 
Privative  potest  intelligi  proposi- 
tio,  ut  sit  sensus,  recessus  ab  uno 
extremo  est  accessus  ad  aliud,  id 
est,  quando  tollitur  unus  gradus 
unius  extremi  paucioribus  muta- 
tionibus  potest  aliud  extremum 
acquiri ;  facilius  enim  ex  minori 
albo  itur  ad  nigrum  quam  ex  al- 
bissimo ;  sic  autem  intelligendo 
propositionem,  non  est  contra  me, 
quia  cum  tali  accessu  stat  quod 
non  participat  aliud  extremum  se- 
cundum  aliquem  sui  gradum. 

Ad  aliud  de  contradictoriis,  con-  secundn. 
cedo  quod  inter  contradictoria  non 
est  medium.  Et  quando  assumis, 
igitur  intellectus  vel  est  idem  vo- 
luntati,  vel  non  idem  :  dico  quod 
est  idcm,  sed  non  totaliter  idem, 
sicut  patet,  quiapotest  aliquidesse 
album,  et  tamen  non  totaliter  al- 
bum  ;  et  quando  infers,  si  non  tota- 
liter  idem ;  igitur  aliqualiter  dis- 
tinctum,  nego  etiam  istam. 

Sed  dices,  qua)  non  sunt  idem  e. 
formaliter,  distinguuntur  forma- 
liter  ;  sed  intellcctus  non  est  idem 
formaliter  voluntati ;  igitur  distin- 
guitur  formaliter  :  distingui  for- 
maliter,  est  distingui  aliqualitei', 
et  ita  intcllectuset  voluntas  distin- 
guuntur  aliqualiter,  quod  tamen  tu 


ncgas. 


Respondeo,  quando  dicitur  quod 
non  esse  idem  formalitcr  est  dis- 
tingui  formaliter,  conccdo  in  iis 
qua^  sunt  limitata?  perfectionis  : 
sed  in  iis,  quse  sunt  formaliter  infi- 
nita,  nullus  gradus  distinctionis 
est,  concedimus,  ne  forte  neccssa- 
rio  concluderetur  ibi  esse  compo-  y-^g  ^^^ 
sitio.  Dico  igitur  in  iis  quaR  sunt   *"■"  '" 


OII/ESTIO 


:i57 


Oxou.  1.  r  formaliter  infinita,  non  debet  con- 

n.<4.  etd.  cedi,   non   snnt   idem   formaliter; 

in?ext.'d0  igitiir    distinguuntnr    formaliter, 
formaiitat.  ^^^^  ^.^  _  ^^^^  ^^^^^^  .^^^^^  formalitcr; 

ergo  non  snnt  idem  totaliter,  et 
tamen  nullo  modo  distinguuntur. 
Contra  istud  :  esse  idem  formali- 
ter,  et  distingni  formaliter,  sunt 
opposita  immediata;  igitur  ad  ne- 
gationem  unius  sequitur  positio 
alterius.  Respondeo,  quando  di  i- 
tur  esse  idem  formaliter,  et  distin- 
gui  formaliter  sunt  opposita  im- 
mediata,  nego  :  sed  esse  idem  for- 
maliter,  et  non  esse  idem  formali- 
ter,  et  specialiter  in  iis  nuae  sunt 
formaliter  intinita,  et  ideo  bene 
concedo  alterum  membrum,  quod 
non  sunt  idem  formaliter,  sed  ta- 
men  nullo  modo  distinguuntur. 
7.  Tenendo  istam  conclusionem  fa- 

arguXn-' cile  ost  evadore  primam  rationem, 
*"cTpaie!"  quando  dicitur  :  si  tales  perfectio- 
nes  distinguuntur  ex  natura  rei, 
vel  talis  distinctio  est  realis,  vel 
rationis;  dico  quod  istse  perfectio- 
nes  non  distinguuntur  ex  natura 
rei,  tamen  non  sunt  totaliter  idem 
ex  natura  rei,  ut  dixi  supra. 

Ad  aiiud,  quando  dicitur  quse 
sunt  idem  realiter  et  formaiiter, 
sunt  idem  totaiiter,  concedo,  intei- 
iectus  est  idem  voiuntati  reaiiter 
et  formaiiter;  dico  quodsunt  idem 
realiter,  sed  non  formaiiter  sunt 
idem.  Tu  probas  ;  quia  sicut  intel- 
iectus  ex  hoc  quod  est  realiter  in- 
flnitus  inciudit  per  identitatem 
omnes  aiias  perfectiones,  ita  in- 
teliectus  cum  sit  formaiiter  inflni- 
tus,  inciuditformaiiter  omneaiiud : 
dico  quod  non  est  simiie,  quia  esse 
infinitum  formaiiter  non  toiiit  for- 
malem  rationem  ejus  cui  additur, 


et  ideo  cum  ratio  inteilectus  in  com- 
muni  non  sit  ratio  voiuntatis,  ncc. 
inteiiectus  inflnitus  formaiiter  erit 
formaliter  voiuntas  ;  sed  bcne  erit 
voluntas  realiter,  quia  aliter  esset 
ibi  compositio,  si  essent  distincta^ 
res ;  inflnitas  autem  reaiis  non 
compatitur  secum  distinctionem, 
tamen  bene  qusecumque  inflnitas 
compatitur  secum  non  identitatcm 
formaiem,  nec  propter  talem  non 
identitatem  potest  argui  quaecum- 
que  compositio,  et  sic  patet  a(i 
utramque  rationem. 

QU.q^]STIO     III. 

Utrum  Sacerdos  in  peccato  mortali  actus 
Ecclesiasticos  exercens,  peccet  morta- 
liter  in  quolihet  actii  ? 

D.  Thom.  3.  pari.q.  64.  a.  4.  et  «n  4.  d.iO.q.  2.art 
2.  qiia;st.  2.  Richard.  d.  5.  art.  3.  q.  ;1  Pahidan. 
q.l.  Marsil. '7.  12.  ar  .  1.  part.  5.  Sylvester 
verbo  Glericusi.  numf  2.  Angelus  endem  verbo 
n.  1.  Cajetan.  2.  2.  q..  60.  a.  2.  in  fine.  Dotniiii- 
cus  Soto  in  4.  d.  17.  q.  2.  a.  6.  concl.  4.  Fc- 
trus  Soto  lect.  13.  de  necessit.  poenit.  Gano  re- 
lect.  de  panit  p.  4,  non  longe  a  fine.  Navar.  in 
Sum.  c.  22.  n.  3.  et  de  pcenit.  d.  5.  in  princ. 
Annot.  circaS.  part.  glnss.  n.  34.  Suar.  3.  part. 
tom.  3.  disp.  16.  sect.  3.  et  4. 

Quod  non  videtur.  Faciens  quod       i. 
tenetur  facere,  non  peccat  morta-  mum  ne- 
liter  iliud  faciendo  :   sed  Sacerdos  ^^*'"'"'''- 
tenetur  ex  offlcio  tales  actus  exer- 
cere;  ergo  non  pcccat  mortaliter 
faciendo. 

Prfeterea,  dans  eieemosynam  adsecundum. 
subventionem  pauperis,   non  pec- 
cat  mortaiitcr,  nec  veniaiiter,  imo 
meretur  ("e  congruo  gratiam. 

Tertio,  dc  Corneiio,  ad  quem  Teriium. 
propter  eieemosynarum  iargitio- 
nem  missus  est  Petrus  Act.  10.  un- 
de  scriptum  ibi,  Orationes  tucc,  et  elee- 
mosynce  tuce  ascendetmnt  in  memoriam 
in  conspectu  Dei. 


358 


MISCELLANEORUM 


2.  Inoppositum  Exocli  19.  Sacerdolcs 

Rationes  in        .  ,  i    r>        • 

opposituQu  ((ui  cicceaunt  ad  Domimim  sanctificenlur, 
7ie  percutiat  eos ;  sed  niillus  interflci- 
tur  a  Deo,  nisi  propter  peccatum 
mortale  ,  ergo  necesse  habent  mi- 
nistri  Domini,  cum  accedunt  ad 
Dominum  per  ministerium  sacro- 
rum,  ut  sint  sancti,  hoc  est,  sine 
peccato  mortali. 

Item,  Mundamini  qui  fertis  vasa  Do- 
mini,  idest,  Dominisacra,  Isaise  52. 

Item,  de  poenitentia  dist.  G.  cap. 
Qui  vult,  in  mediocapituli  :  patentis- 
simum  est  crimen  sacerdotum,  et  ultra 
modum  detcstahile,  qui  non  prius  sc  ju- 
dicant  et  cdios  allifjant,  etc. 

Circa  istam  quaestionem  altius 
est  inquirendum  :  utrum  omnes 
actus  infidelium,  et  omnes  ac- 
tus  facti  a  fidelibus  in  peccato 
mortali,  sint  peccatum  mortale. 
Et  circa  istam  qusestionem  sic 
proccdam;  quia  in  quaestione  po- 
nuntur  termini  tres,  scilicet  pecca- 
tiim  mortale,  actus,  et  Sacerdos :  Primo 
ergo  declarabo  quid  est  peccatum 
mortale.  Secundo,  ponam  quasdam 
distinctiones  de  actibus.  Tertio,  de 
ministris  exercentibus  tales  actus  : 
et  quarto,  quia  tempus  estcircum- 
stantia  aggravans,  vel  diminuens 
peccatum,  distinguam  de  tempore 
exercendi  tales  actus. 

SCHOLIUM  I. 

Diffuse  hic  docet  peccatum  consistere  in 
privatione  rectitudinis  debitaa  inesse  actui, 
et  contrarias  refellit  opinioues,  quod  bre- 
vius  prajstitit  in  2.  d.  3'j.  et  37.  de  quo  vi- 
dendus  Fabcr  lib.  i.  d.  li.  disp.  1.  Deinde 
ostondit  ({uomodo  in  peccato  omissionis  pos- 
sit  dari  hujusmodi  privatio,  et  per  quid  dis- 
tinguitur  a  peccato  commissionis.  Videtur 
autem  hajcquaestio  scripta  post  commentarios 
Oxonienses  :  ait  enim  opiniones  adver>;ario- 


rum    locum  habere  in  2.  dist.  35.  ubi  et   in 
sequentibus  eas  ipse  recitavit. 

Circa  primumnota,  quod  secun- 
dum  beatum  Augustinum  liomilia 
prima  super  Joannem,  super  illo 
vei^bo,  sine  ipso  Verbo  factum  est  nihil, 
cxponit,  id  est,  peccatum,  quia  pecca- 
tum  iti/iil  est ;  ita  quod  secundum 
ipsum,  peccatum  nihil  est,  nisi 
nihilitas,  et  privatio  qu^edam  boni. 
Privatio  autem  prout  ad  pra^sens 
spectat  nogotium,  posset  duplici- 
ter  accipi.  Uno  modo  per  remotio- 
nem,  vel  corruptionem  alicujus 
entitatis  inexistentis  actualiter,  et 
talis  privatio  est  mutatio,  quia  ab 
esse  ad  non  esse,  ut  quando  aliquis 
habens  oculos  privatur  oculis.  Alio 
modo  accipitur  privatio  pro  remo- 
tione  alicujus  entitatis  potentis, 
vel  debitae  inexistere ;  ut  quando 
homo  nascitur  caecus,  dicitur  pri- 
vatus  esse  oculis,  non  quia  ali- 
quando  habuit  oculos,  et  ipsis  sit 
privatus,  sed  quia  cum  deberet 
habere  oculos,  non  habet.  Modo 
peccatum  non  est  privatio  primo 
modo,  quia  nihil  corrumpit,  ncc 
adimit  tali  modo,  nec  de  corpore, 
nec  de  anima,  nec  de  natura,  nec 
de  gratia,  nec  de  habitibus  aliis, 
prout  quidamdicerevolebant,  quod 
corrumperet  naturam  ;  alii  quod 
gratiam;  tertii  quod  liabitus  in  ani- 
ma  existentes,  quorum  opiniones 
locum  habent  in  2.  Sentent.  circa 
disl.  35. 

Arguo  autem  contra  omnes  is- 
tas  opiniones  uno  medio  sic  :  Si 
peccatum  sit  privatio  talis  boni, 
scilicet  natura)  vel  graticP,  vel  ha- 
bituum,  cum  quodlibet  horum  sit 
finitum,  et  peccatum  possit  in 
iufinitum  multiplicari  conservata 


Augusti- 

nus.  Pec- 

catum  est 

nihil. 

Privatio 

duples. 


Peccatum 

qualiter  est 

privatio 


t 


in  infinitiiin  voluntate,  ct  cnm 
quodlibct  finitum  per  ablationem 
alicujus  finiti  aliquoties  factam 
minuatur,  tandem  totaliter  con- 
sumerentur  lia3c  bona,  (^t  corrum- 
perentur  per  peccatum  :  conse- 
quens  est  ialsum  et  impossibile  ; 
ergo  et  illud  ex  quo  sequitur. 
Deinde,  et  redit  ad  idcm,  si  dimi- 


QU/ESTIO  III.  •  -^'^*^ 

est  se  conformare,  vcd  non  confor- 
marc  agenti  superiori,  cui  etiam 
se  tenetur  conCormare  in  determi- 
natis  conditionibus  et  circumstan- 
tiis  rectitudinis,  qufe  simpliciter 
debent  inesse  actui  vel  eflfectui,  si 
nou  conformat  se  illi,  dando  ipsi 
actui  debitas  circumstantias  recti- 
tudinis  qu.T.  debent  ipsi  inesse,  pri- 


nueretur  aliquid  de  natura  Angeli     vat  illum  actum   rectitudme  qucT^ 


mali,  non  haberet  integra  natura- 
Dionys.us.lia,  quod  cst  coutra  Bionysium  i. 
de  divin.  nomin.  et  alios  Doctores 
sanctos,  qui  omnes  docent  quod 
Angeli  mali  liabent  sua  integra 
naturalia. 

Nec  valet  si  dicatur,  ista  ablatio 
fit  secundum  partes  ejusdem  pro- 
portionis,  et  cum  talis  secundum 
Philosophum  8.  Phijsic.  W.vt.  comm. 
68.  possit  in  infinitum  extendi ; 
ergo  erit  in  talibus  proccssus  in 
infinitum. 

Contra  illud  est;  <iuia  secundum 
peccatum  potest  esse  JBquale  pri- 
mo  peccato,  vel  majus  eo ;  ergo 
corrumpet  sequalem  partem  ejus- 
dem  quantitatis,  vel  majorem;  ct 
sic  eadem  natura  totaliter  consu- 
meretur,  quod  est  inconveniens. 
5  Sic   ergo   patet   quol  peccatum 

non  est  privatio  primo  modo  ac- 
cepta;  si  ergo  est  privatio,  opor- 
tet  quod  sit  privatio  secundo  modo 
accepta  ;  quse   est    privatio    boni 


debct  ei  inesse ;  sed  tale  agens  est 
voluntas    creata;    ergo    voluntas 
creata  privat  ipsum  actum  sua  de- 
bita    rectitudine    qune    deberet    ei 
inesse  ;  sed  qui  ita  privat  actum 
debita    circumstantia  rectitudinis, 
qwce  deberet  inesse  actui,  et  non 
conformat    se    agenti    superiori, 
peccat;   cum   ergo   peccat  non  se 
conformando,  sequitur  quod  pec- 
catum  nihil  aliud    est   quam  non 
conformitas,  vel  privatio  rectitu- 
dinis  debit.T,  inesse  actui.  Qua3  au- 
tem  sint  circumstantine  rectitudi- 
nis,  qu?B  debent  incsse  actui  deter- 
minato    ab    agente    superiori,   in 
secundo  Sententiarum  dist.  36.  po- 
terii;  videri,    ubi  de    hoc   habetur 
mentio  specialis.    Peccatum  ergo 
mortale  est  non  conformitas,  sive 
privatio  circumstanticT,  sive  rec- 
titudinis  debitae  et  necessari.ie  sim- 
pliciter  inesse  actui,  nd  hoc  ut  sit 
bonus     moraliter   vel    meritorie, 
quod  dicitur  propter  administra- 


alicuius  debiti  mexistere,  et  quod  tionem  Sacramentorum  cumpio- 
tcalisprivatiosit  peccatum,  probo,  posito  non  tribuendi  talem  recti- 
primo  per  Augustini  auctoritatem     tudmem  ipsi  actui. 


allegatam,  et  Anselmi  dc  conceptu 
virfjinali  et  de  casu  diaholi  c.  16.  ubi 
ex   intentione  hoc    probat   :   vide 

eum  ibi. 

Probo    etiam    per    rcationem   : 
Agens  inferius,  in  cujus  potestate 


Quod  autem  ipsum  peccatum 
mortale  privat  animam  vita  seter- 
na,  istud  est  tantum  demeritorie, 
quia  poena  pecccati  quse  infligitur 
pro  peccato,  non  est  ipsa  quiddi- 
tas,  sive    deflnitio    ipsius   pecccati 


360 


MISCELLAiNEORUM 


mortalis.  In  prfedicta  antem  des- 
criptionc,  non  conformitas  sive 
privatio  rectitiidinis  est  genus  ip- 
sins  i)eccati,  et  ideo  peccatum 
mortale  et  veniale  non  differunt 
genere,  quia  tam  peccatum  mor- 
tale  quam  veniale  sunt  privationes 
rectitiulinis.  Sed  circumstantinfi  et 
rectitudines  debitae  ot  necessarise 
simpliciter  inesse  actui,  ad  hoc 
quod  sit  bonus  moraliter,  cum 
proposito  non  tribuendi  rectitudi- 


Praeterea,  hoc  constat  cx  illa 
auctoritate  Augustini  de  vera  Re- 
ligione  :  Peccalum  adeo  est  volunta- 
rium,  quod  si  non  fuerit  voluntarium, 
non  eril  peccatum  :  sed  cum  nec  vio- 
ientia  insuperabilis,  nec  ignoran- 
tia  invincibilis  sit  vcluntaria,  per 
consequens  nec  erit  peccatum. 

Contra  dictam  descriptioneni 
peccatimortalisarguo,quiavidetur 
quod  non  sufficiens,  quia  cum  du- 
plex  sit  peccatum  mortale,  scilicet 


7. 

Objectio 

prinia  con- 

tra  defini- 

tionem  pec- 

cati. 


ncm,   sunt  differentire  separantes     commissionisetomissionis,  et  tan- 


peccatum  mortale  a  veniali,  quia 
privatio  vel  omissio  alicujus  rec- 
titudinis,  vel  circumstantiae  con- 
gruse  et  utilis,  per  quam  perfectius 
et  melius  actus  produceretur,  non 
tamen  nccessarisG  simpliciter  ipsi 
actui,  ad  lioc  quod  sit  bonus  mo- 
raliter,  est  peccatum  veniale  : 
privatio  autem  circumstantiae,  vel 
rectitudinis  necessariae  simpliciter 


tum  peccatum  commissionis  vide- 
tur  esse  privatio  circumstantias 
debitae  inesse  actui,  et  non  pecca- 
tum  omissionis,  quia  peccatum 
omissionis  non  privat  circumstan- 
tiam,  imo  privat  actum  totum ; 
ergo  descriptio  prccdicta  non  est 
sufficiens.  Quod  autem  peccatum 
omissionis  sit  peccatum  mortale, 
patet  per  illud,   quod  accdia  qua) 


ipsi  actui,  ad  hoc  quod  sit  ])onus     est  peccatum  mortale,  videtur  esse 
moraliter,    vel    rectitudinum,    si     peccatum  omissionis. 


plures  desunt  cum  proposito  non 
tribuendi,  est  peccatum  mortale. 
Addidi  autem,  cwn  proposita  non 
tribuendi  talem  rectitudinem,  quia  si 
actus  privatur  necessaria  rectitu- 
dineper  violentiam  insuperabilem, 
ut  si  quis  per  manum  meam  vio- 
lcnter  idolis  thura  otferat,  non 
pecco  mortaliter.  Vel  si  etiam  pri- 
vetur  actus  rectitudinc  ex  igno- 
rantia    invincibili    non   affectata, 


Praeterea,  originale  peccatum  vi-  secuuda 
detur  esse  mortale,  quia  separat 
animam  a  vita  grati?e  et  gloria), 
et  tamen  peccatum  originale  non 
est  privatio  circumstantiae  debitae 
inesse  actui,  imo  est  carentia  jus- 
titi?e  originalis.    • 

Ad  primum,  cum  dicitur  quod 
non  omnc  peccatum  mortale  est 
privatio  rectitudinis  debita3  inesse 
actui,  ut  patet  de  peccato  omissio- 


Ad  pri- 
mam. 


nec  crassa,  vel  occasionata,  ut  est  nis,    respondeo,    quod    ut    solutio 

cum  quis  in  cbrietate    committit  istius   argumenti   clarius    pateat, 

homicidium,  quia  talis  duplici  poe-  est  notandum    quod   omnis  actus 

na  dignus  est  secundum  Pliiloso-  exterior  in  quo  potest  cadere  pec- 

phum  m  n.   Ethicorum,    cap.   5.   sed  catum,  est    actus    imperatus  me- 

ignorantia  invincibili  non  peccat  diante  actu  interiori  voluntatis,  in 

quis  mortaliter  privando  sic  actum  quo  est  formaliter  peccatum    Pro- 

necessaria  simpliciter  rcctitudine.  batur  hoc,  quia  semper  cuni  e.xer- 


OIVESTIO  III. 


361 


cet  aliquem  actum  exteriorem,  in 
qiio  potest  esse,  vel  cst  peccatnm, 
ille  semper  est  imparatus  mediante 
actu  interiori  voluntatis,  in  quo 
est  formaliter  peccatum,  qnia  in 
actibus  aliarum  potentiarum  non 
est  peccatum,  nisi  materialiter. 
Illud  probatur  ex  hoc,  quia  nuUa 
potentia,  nec  actus  alicujus  po- 
tenticB,  babet  rationem  meriti  vel 
demeriti,  nisi  prout  dependet  ab 
imperio  voluntatis,  quae  habet  ra- 
tionem  meritivel  demeriti,  et  ideo 
nunquam  potest  esse  peccatum  in 
actu  exteriori,  nisi  prout  est  im- 
peratus  ab  actu  interiori  volunta- 
tis,  sed  non  e  contrario  ;  quia  bene 
potest  esse  peccatum  in  actu  inte- 
riori,  et  tamen  non  sequitur  actus 
exterior  imperatus,  ut  puta,  de 
peccato  cogitationis,  quia  possum 
velle  alicui  malum  ex  odio  vel  in" 
vidia,  vel  velle  eum  occidere ;  vel 
cumvolo  fornicari  actu  deliberato, 
licet  nunquam  committam  forni- 
cationem  exteriori  actu,  tamen 
pecco  mortaliter,  propter  illud 
malum  velle  .-  et  huic  simile  dicit 
Hieronymus,  quod  voventibus  cas- 
titatem,  non  solum  nubere,  sed 
velle  nubere  damnabil  est,  et  per 
consequens  peccatum  mortale. 

Hoc  viso,  dico  quod  in  peccato 
omissionis,  licet  non  sit  ibi  actus 
exterior,  et  per  consequens  nec 
privatio  rectitudinis  actus  exte- 
rioris,  quia  tamen  voluntarie 
omittitur  aliquis  actus  debitus 
exerceri,  ratione  cujus  dicitur 
peccatum  omissionis,  ideo  illud 
peccatum  licet  non  habeat  actum 
exteriorem,  habet  tamen  actum 
interiorem,  in  quo  fundatur,  sci- 
licet    actum    voluntatis ,    scilicet 


velle,  vel  nolle,  vel  no7i  vellc,  quem 
privat  rcctitudine  debita  sibi  ines- 
se ;  atque  ita  illud  peccatum  ideo 
est  peccatum,  quia  privat  actum 
interiorem  sua  debita  rectitudine. 

Ex  hoc  patere  potest  quodnullus 
l)eccat  mortaliter  peccato  omissio- 
nis,  nisi  quia  voluntarie  omittit 
aliquid  facere  ad  quod  tenetur;  et 
quia  homo  tenetur  aliquo  temporo  , 
actualiter  Deo  reverentiam  exlii- 
bere  in  aliqua  adoratione,  ex  dic- 
tamine  legis  naturse  et  ex  Ec- 
clesise  institutione,  vel  etiam  ex 
propria  obligatione,  vel  ex  pra^- 
cepto  sui  Ordinis,  ut  puta,  Religio- 
sus  vel  Clericus  Horas  dicere,  vel 
ad  aliam  observantiam  regularem, 
ideo  si  ha^c  omittit  voluntarie 
extra  casum  necessitatis,  peccat 
mortaliter  peccato  omissionis,  vel 
acedise. 

Sed  hic  statim  oritur  unum  du-  g 
l)ium  ex  dictis;  videtnr  enim  ex  instantia 
lioc,  quod  omne  peccatum  mortale 
sit  peccatum  commissionis,  quia 
omittit  aliquam  circumstantiam 
rectitudinis  debitam  inesse  actui, 
et  sic  nuUum  erit  peccatum  omis- 
sionis,  quod  non  est  verum,  cum 
hoc  ab  illo  ex  adverso  distingua- 
tur. 

Respondeo,  quod  peccatum  omis- 

, .    ,  .  . ,  Ilesponsio, 

sionis  non  ideo  distmguitur  con-  undedis- 

„     •    tinii-uuntur 

tra  peccatum  commissionis,  quasi    pSccata 
peccatum  commissionis  sit  tantum  """"nS^er" 
privatio  alicujus  rectitudinis  debi-  om^ss-o-^i^. 
ta)  inesse  actui,  et  non  peccatum 
omissionis;    sed   ideo  distinguitur 
peccatum  omissionis   contra  pec- 
catum  commissionis,   quia  pecca- 
tum    omissionis    dicitur    tantum 
illico  quando  voluntarie  privatur, 
etnegligituractus  exterior  debitus 


362 


MISCELLANEOUUM 


Ad  seciin- 

dam  objec- 

tioiiem. 


10. 

Bonitas  tri- 

plex. 


exerceri.  Scd  peccatiim  commis- 
sionis  potest  cadere  tam  in  actu 
interiori  quam  exteriori,  ut  visum 
est ;  et  ex  hoc  patet  quod  peccatum 
omissionis  est  quid  particulare 
respectu  peccati  commissionis,  et 
respicit  tantum  privationem  actus 
exterioris. 

Ad  secundum  de  peccato  origi- 
nalidico,  quod  peccatum  originale 
non  est  peccatum  mortale,  quia 
ei  pro  poena  mors  debeatur,  nec 
etiam  cst  peccatum  actualc,  scd 
distinguitur  contra  actuale;  est 
enim  sola  carentia  justitiae  origi- 
nalis,  cum  debito  liabendi  cam 
secundum  Anselmum,  per  quam 
justitiam  homo  sibi  meruisset 
infundi  gratiam,  et  postea  concedi 
seternam  f,4oriam.  Et  ideo,  quia 
homo  non  liabet  illam  justitiam, 
propterea  non  datur  ci  gratia,  nec 
per  conscquens  gloria,  nisi  pcr 
aequivalens  illa  justitia  compcn- 
setur,  ut  puta  per  B^cclesice  Sacra- 
mcnta,  scilicet  per  Baptismum,  in 
quo  datur  <Tquivalens  justitise  ori- 
ginali  in  gratia  infusa,  et  insuper 
animDe  imprimitur  indelcbilis  clia- 
ractor. 

SGHOLIUM     IL 

De  triplici  hac  bonitate  agit  Doctor  in  2. 
d.  7.  ot  40.  sed  dillusius  bic,  valde  tameu 
utrobique  cohairet  doctrina.  Quod  auteni  dicit 
dari  posse  actus  bonos  morales  in  infideli- 
bus  et  fidelibus  peccatoribus,  id  etiam  docet 
in  Reportati  d.  2.  q.  7.  q.  l.  et  praiter  alios 
docent  ex  prcfesso  contra  Gregor.  Arimin. 
Faber  L  2.  disp.  34.  q.  un.  c.  4.  et  5.  et 
Vasq.  1.  2,  disp.  191.  et  192. 

Viso  quid  est  peccatum  mortale, 
vidcndum  cst  dc  distinctionc  ipso- 
rum  actuum,  circa  quod  notandum 


Actus  tril 

pliciter  b(| 

nus. 


t 


nus. 


est,  quod  cum  sint  tres  bonitates, 
scilicet  naturalis,  moralis,  et  gra- 
tuita  sive  meritoria  vitse  ?etern?e, 
sic  actus  potest  esse  tripliciter  bo- 
nus,   scilicet  naturaliter,   morali- 
ter,    meritoric  vcl    gratuite.   Pri- 
mam  bonitatcm,    scilicet  natura- 
lcm,  habet  quilibet  actuspositivus, 
quia  illa  bonitas  consequitur  quam- 
libct  entitatem  inquantum  ens,  et 
ctiam  quemlibct  actum,  quantum- 
cumque    sit    turpis    moraliter  et 
demcritoric,  dummodo   sit  positi-inonmia. 
vus,  est  bonus  naturaliter.  Proba-eS^wSts 
tio  liujus,  quia  est  quoddam  ens,  °^*^""^ 
ct  inquantrim cns est  bonus et  a Deo 
est,  quia  in  ipso  cst  oinne  bonuin. 
Unde  secundum   Augustinum  pri-    AugusU 
modedoctrina  Christiana,  versus 
flnem,   Inqnantum  sumus,    boni  sunms  ; 
cl  inquantum  sunms,  a  Deo  sunms.  Hoc 
etiain  modo  intelligitur  illud  ver- 
buin  Genesis  primo,  Vidit  Deus  cuncta 
qwi'  fecerot,  ef  era)ii  valde  bona.  Et  hoc 
modo  intelligendo  bonitatem,  om- 
ncs  actus   (Idelium    et    infidelium 
sunt  boni,  quia  secundum  hanc  bo- 
nitatem  a  "Dco  sunt  effcctive.  Tluic 
bonitati  non  opponitur  aliqua  ma- 
litia,  sed  non  entitas  rei  tantuin. 

Alia   est   bonitas   moralis,   quae 
causatur  ex  proi)ortione,  sivecom-  nusmora- 

liter. 

positione  actus  ad  debitum  objec- 
tum  secundum  dcbitac  circumstan- 
tias,  inter  quas  circumstantia  finis 
est  suprema,  a  quoet  nomen  acci- 
pit  a  linc,  inquit  Aristoteles  2.  dc 
Anima,  si  rcs  digne  debet  appcl- 
lari.  Aliae  autcm  circumstantieo 
sunt  tcmpus,  locus,  modus  et  con- 
ditio  persona\  ct  caetera  liujusmo- 
di  ;  et  hsec  l)onitas  est  duplex, 
scilicct  Ethicus  et  Ecclesiasticus. 
Actus  Ethicus  dicitur  actus  elici-   Eibicus. 


11. 

AcUis 


QU/£ST10  III. 


363 


tus    secimdum    rectum    cUctamen     Ccatumex  aliqua  circumstantia,  vel 


Etiam  infi- 
3ele3  pos- 
5unt  elicere 
actus  boDus 
moralit^r. 


rationis  cum  omnibus  circumstan- 
tiis  debitis  inesse  actui ;  et  isto  mo- 
do  potest  tam  fidelis  quam  inlidelis 
clicere  actum  bonum  moraliter, 
et  per  conscquens  in  eliciendo  non 
peccare  mortaliter.  Hoc  probo  sta- 
tim,  quia  tam  inlidelis  quam  fidelis 


ipsius  finis,  sicut  quando  quis 
dat  eleemosynam  propter  vanam 
gloriam,  non  propter  pauperis  in- 
digentiam,  vel  quando  dat  propter 
pauperis  indigentiam,  non  tamem 
loco,  et  tcmi)ore,  et  modo,  et  per- 
sona3  debitse,  tunc  est  peccatum  ex 


12. 

Bonitas 

moralis 

habet 

suam 

malitiam 

.  oppositam 


existens  in  peccato  mortali,  potest  circumstantiis,  et  si  deficit  ibi  rec- 

vestire  nudum  et  orare  Deum,  se-  titudo,  vel  circumstantia  necessa- 

cundum    debitas    circumstantias,  ria  ad  actum,  ad  hoc  ut  sit  morta- 

propter   fmem  debitum,   ut  causa  lis,    puta  circumstantia  finis,  vel 

pietatis,  ut  illius  indigentia  suble-  alia    talis,  est    peccatum  mortale 

vetur;  ergo    facit  propter  bonum  in  tali    actu.  Si  autem   contradic- 

finem,    quia   facit  propter  hoc,  ad  tio   vel    rectitudo  non  necessario 

quod  ille  actus  ex  natura   sua  est  requisita,  sed  tantum  congrua  est 

ordinatus,  eo  modo  quo  fecit  Sanc-  peccatum   veniale.    Et  ista   recti- 

tus   Martinus,  quando  chlamydem  tudine  et   circumstantia   necessa- 

cum  paupere  dimidiavit,  cum  non-  rio   requisita,  vel  non  necessario 


dum  esset  fidelis  et  baptizatus,  et 
ideo  de  congruo  meruit  gratiam, 
quod  et  fecit  etiam  Cornelius  centu- 
rio,superius  estallegatum;  sed  per 
peccatum  mortale,  si  talia  essent 
peccata  mortalia,  nec  etiam  per 
vcnialia  meretur  aliquis  gratiam 
decongruo,  imo  potiusdemeretur; 
ergo  non  omnis  actus  fidelium  in 
peccato  mortali  existentium  et 
etiam  infidelium,  est  peccatum 
mortale,  cum  faciant  tales  actus. 
Huic  bonitati  est  malitia  opposi- 
ta,  quandoactus  non  transit  super 
debitum  objectum,  vel  sine  debita, 
vel  debitis  circumstantiis  causatur 
super  objectum,  quando  est  actus 
malus  ex  genere,  sicut  est  adora- 
tio  idolorum,  quia  ibi  non  est  pro- 
portio  externa  actus  ad  objectum 
tale,  scilicet  idola,  quia  nihil  est 
divinitatis  in  eis,  propter  quod  eis 
debeatur  talis  actus,  scilicet  ado- 
ratio.  Additur  autem,  cum  debiia  vcl 
debitis  circmnstantiis,  quando  est  pcc- 


requisita,  potest  tam  infidelis  quam 
tidelis   privare  actum,  et  sic  uter- 
que  peccare  mortaliter  vel  venia- 
liter. 
Antcquam  dicam  de  actu  Eccle-     i3. 

.     .,  ,     Bonitas 

siastico,  qui  magis  requiritur  ad  gratuUa 

1     ■  •  •        •        1  •  1  •     „  •  actUB. 

solutionem  principalis  qunostionis, 
videndum  est  de  tcrtia  bonitate  ac- 
tus,  quse  est  bonitas,  qua  Deus 
ex  mera  liberalitatevoluntatissuae 
acceptat  actumelicitum  a  potentia 
animse,  scilicet  voluntate  eliciente  • 
vel  imperante,  informata  charita- 
te  vel  gratia  gratum  faciente,  me- 
diantibus  Sacramentis,  de  potentia 
ordinata  et  lege  communi,  tan- 
quam  meritorium  vitse  seterna} ; 
quialicetDeus  posset  quemlibetac- 
tum  voluntatis  acceptare  de  sua  po- 
tentia  absolutasine  omni  gratiavel 
charitate,  quiasuam  potentiam  non 
alligavit  Sacramentis,  secundum 
Magistrum  Sententiarum  ex  dictis 
Augustini  ^;<  4.  d.  \.  tamen  de  lege 
communi  nullum  acceptat  actum 


364 


MLSCELLANEOUUM 


tanquam  (ligniim  vita  setcrna,  nec 
per  consequens  aliqnem  salvat,  si- 
ne  gratia  et  charitate  mediantibns 
Sacramentis.  Probatiir  hoc;  Exira 
de  summa  Trinit.  ct  fidc  Catholica,  cap. 
firmiter  credimus  |.  Una  vero,  ubi  dici- 
tiir  quod  nullus  extra  unitatem 
EcclesicT  Catholicpp  omnino  salva- 
tur  quje  perficitur  a  septem  Sacra- 
mentis.  Hanc  bonitatem  actus  nul- 
lus  inlidelis,  neque  ftdelis  in  pec- 
cato  mortali  existens  liabere  po- 
test.  Probo  statim,  quia  illius  ac- 
tus  nonacceptatur  tanquamdignus 
prremio  vitse  seternse,  qui  non  po- 
Bonitas    |;gg|^  habere  bonitatem  meritoriam 

gratuita 

habetfiuam  vita^aeternse  :  sed  actus  eliciti  a  ta- 

malitiant 

oppositam.  libns  sunt  hujusmodi;  ergo,  etc, 
Huic  etiam  bonitati  malitia  oppo- 
sita  est  omnis  actus,  qui  non  elici- 
tur  ab  anima  informata  cliari- 
tate,  quem  Deus  non  acceptat 
tanquam  ordinabilem  ad  vitam 
{leternam,  et  dignum  ca^lesti  pra^- 
mio,  ut  dictum  est  de  lege  commu- 
ni,  sive  sit  bonus  moraliter,  sive 
in  aliis  mereatur,  quia  tantum  tali 
acceptatione  vitae  aUernae  accepta- 
tur  actus  elicitus  a  potentia  infor- 
mata  charitate,  et  ut  clicitus  ab 
habitu  charitatis;  quod  dico  prop- 
tcr  peccantes  venialiter,  ct  prop- 
ter  actus  indilTcrcntes,  (|ui  licet 
aliquando  clicicntur  a  ])otcntia  in- 
formata  charitatc,  non  tamcn  cli- 
ciuntur  ab  habitu  cliaritatis,  ct  i)er 
consequcns  non  sunt  actus  mcrito- 
rii,  nec  gratuiti. 

SCHOLIUM  in.      ^__^^. 

Distinguit  duo  genera  actuum  Ecclesiasti- 
corum;  unum  quod  respicit  donum  aliquod 
gratiaj  gratum  facientis,  et  aliud  quod  nul- 
lum     liujusmodi      liabeat     respectum,    etsi 


respiciat  donum  gratiee  gratis  datse.  Primos 
actus  dicit  oportere  exerceri  a  deputatis  Mi- 
nistris  in  statu  gratia;  absque  conscientia 
peccati,  non  tamen  secundos,  et  toties  illos 
Ministros  peccare,  quoties  primos  actus  in- 
debite  exercent.  An  vero  hiec  obligatio  pu- 
ritatis  et  idoneitatis  proveniat  ex  aliquo  prse- 
cepto  positivo  vel  naturali,  seu  ex  natura 
ipsius  Sacramenti,  supposita  tali  ipsius  ins- 
titutione,  et  tali  Sacerdotis  consecratione, 
vide  Suar.  citatum  in  principio    qusestionis. 

\'iso  quse  sit  tertia  bonitas  ac-  w. 
tus,  vidcndum  cst  de  actu  Eccle-  cksiast^J 
siastico.  Actus  autcm  Ecclesiasti-  "bonus  ■ 
cus  diciturille,  qui  ab  institutione 
Christi  et  Ecclesi»  per  inspiratio- 
ncm  Spiritus  sancti  est  institutus 
cxtcrius,  queinadinodum  sunt  ac- 
tus  psallcndi,  consulendi,  Horasdi- 
ccndi,  Pr.Tdicationes  faciendi,  et 
Confessiones  audiendi,  baptizandi, 
Missam  dicendi,  ct  caetcri  hujus- 
modi  actus,  mediantibus  quibus, 
Ecclesiastica  suscipiuntur  et  mi- 
nistrantur  Sacramenta,  qui  tan- 
tum  a  fidclibus  frequentantur;  ideo 
liic  dc  infidclibus  nuUa  inentio  pe- 
nitus  est  habcnda.  Sed  hi  actus 
sunt  in  duplici  differentia  ;  quia  aut 
rcspiciunt  donum  aliquod  gratise 
gratum  facicntis;  aut  non  rcspi- 
ciunt,  etiamsi  respiciant  donum 
gratia)  gratis  datae.  Actus  dc  sc-  Quinam 
cundo  generc  sunt  actus])r8edican-  "^s^astidT 
di,  Pra^dicationes  et  Confcssiones  J^i^^erceril 
audiendi,  IToras  diccndi,  psallcndi,    °^^^^ 

'  peccato 

corripiendi,consulendi,Missam  au-  "Jortaii. 
dicndi.ct  ad  Ecclesias  eundi,  et  cae- 
teri  hujusmodiactus;  et  de  talibus 
dicitsine  distinctionc,(iuod  existens 
in  pcccato  mortali  potesteos  exer- 
ccrc  absquc  co  quod  pcccet  morta- 
liter,  si  cum  dcluta  circumstantia 
ct  ad  lincm  dcbitum  ordincntur. 
IIoc  ])robatui'c\  dcfiuitionc  peccati 


QU^STIO  III. 


365 


mortalis  siiperius  posita,  quia  ac- 
tus  qui  possunt  fleri  cuni  debitis  et 
necessariis  circumstantiis,  et  bono 
proposito,  et  non  requirunt  in  eis 
circa  quos  fiunt,  nec  a  quibus  fiunt, 
gratiam  gratum  facientem,  non 
sunt  peccata  mortalia  :  isti  ac- 
tus  sunt  hujusmodi  ;  ergo,  etc. 
Major  et  minor  ex  superioribus  pa- 
tont.  Confirmatur  hoc,  quia  actus 
qui  possunt  fieri  ex  aliqua  pietate  et 


propriae  electionis,  ut  possit  com- 
mode  eorum  ministerium  trans- 
ferri,  vel  differri  ;  aut  est  tempus 
necessitatis,utsine  periculo  differ- 
ri  non  possit.  Similiter  est  distin- 
guere  de  Ministro,  quia  aut  est  Mi- 
nister  deputatus  ex  ordinatione 
Ecclesiae,  ut  Episcopus,  vel  Papa, 
vel  Sacerdos  curatus  ;  aut  non,  sed 
est  simplex  Capellanus,  et  Sacerdos 
non  habens  curam  animarum.  Mo- 


compassionc    Christi,   et    propter     dodico,  quod  tam  ministrans  quam 


debitum  finem,  non  sunt  peccata 
mortalia  :  isti  actus  sunt  hujus- 
modi;  ergo,  etc. 

Confirmatur  etiam  per  auctori- 
tatem  Salvatoris  suadentis  Ju- 
da^is,  ut  superiores,  scilicet  Scri- 
bas  et  Pharisseos  sequi  in  ver- 
bis  Prsedicationis  conarentur,  et 
eis  in  talibus  obedirent,  Matth.  ^4. 
Super  cathedram  Moysi  sederunt  Scribie 
et  Phariscei  :  omnia  qucecumquc  dixerint 
vobis,  servate  et  facile.  Et  quod   tales 


suscipiens  Sacramenta,  sive  sit  de- 
putatus  ex  officio,  sive  non,  tem- 
pore  proprise  electionis,  sive  sint 
Sacramenta  necessaria,  sive  non, 
semper  peccant  mortaliter,  minis- 
trando  vel  suscipiendo  in  peccato 
mortali.  Quod  probo  sic  :  minis- 
trans  autsuscipiens  Sacramenta  a- 
liter  quam  sint  instituta  a  Christo, 
imo  modo  opposito,  multum  con- 
temnit  Deum  in  Sacramentis,  sed 
existens   in  peccato   mortali  facit 


fuerint  in  peccato  mortali,  proba-     hoc.  Probatur,  quia  privat  scienter 


15. 

Actus    Sa' 

cramenta- 


tur  ex  hoc  quod  sequitur  :  secun- 
dum  opera  vero  eorum  nolile  facere, 
significans  bonos  actus  praedicatio- 
nis  eorum  moraliter.et  tamen  non 
meritorie,  quia  dicunt  et  non  faciunt. 
Actusdeprimogeneresunt  actus 


efifectum  Sacramentorum ;  ergo  con- 
temnit  Deum  in  Sacramentis :  qui 
contemnit  Deum  in  Sacramentis 
rcputando  se  idoneum  ad  minis- 
trandum  vel  suscipiendum,  exis- 
tens  in  peccato  mortali,  peccat 
mortaliter ;  ergo  istetaliter  minis- 


min 


Sacramentales,  qui  respiciunt  gra- 

iT^quaSo ''^^"^  gratum  facientem,  ad  minus  trans  vel  suscipiens  peccat  morta- 

possunt    eirca  illos,  circa  quos  fiunt,  licet  liter.  Et  pro  isto  tempore  intelliffo 

unistran.                                                   ^  ^                               x                  "^^^^t)»-' 

non  aliquando  in  Ministris,  ut  in-  illud  de  Consecr.  4.  c.  Bapiismus,    ubi 

ferius  dicetur,  et  aliquando  in  pec-  dicitur,  justos  omnes  esse  tanti  Judicis 

cato    mortali  a  Ministro    possunt  mimstros,  si  ministrare  juste  voluerint. 

cxerceri.  Sed  quid  est  dicendum  de  tempo-      16. 

Quod  ut  melius  videatur,   opor-  re  necessitatis,   de  suscipiente  Sa-HempOTe''^ 

tet  distinguere  de    temporo  minis-  cramenta  ?  Dico  sine  distinctione,  sTcramen- 

trandi  Sacramenta,  et  deMinistris  quod  suscipiens  quocumque  tom-    *eccato 


ad  quos  ex  ordinc  spectat  eorum 
ministerium.  Tempus  ministrandi 
Sacramenta  est  duplex,  quia  aut  est 


pore  Sacramenta  qusecumque  sint  ™°'''»i,'' 
ula   m    peccato    mortali,    semper 
peccat  mortaliter;  quod  probatur, 


366 


MISCELLANEORUM 


quia  qui  privatefFectum  Sacramen- 
torum  contemnendo  Deum  in  Sa- 
cramentis,  peccat  mortaliter  quo- 
cumque  tempore  illud  faciat,  quia 
nullo  tempore  est  Deus  contem- 
nendus  in  Sacramentis  :  iste  facit 
hoc;  erg-o,  etc. 

Sed  de  ministrante  tempore  ne- 
cessitatis  Sacramenta  distinguo  : 
quia  aut  ministrat  Sacramenta  ne- 
cessaria  propter  instans  periculum 
cvitandum;  ut  est  Sacramentum 
Baptismi,  ulii  periculum  imminens 
timetur  ;  vel  Sacramentum  pcieni- 
tenti?e  laboranti  in  extremis,  ant 
non  necessitatis,  ut  est  Sacramen- 
tum  Ordinis,  et  celcbratio  Miss.T, 
et  ministratio  Eucharistise,  et  hu- 
jusmodi.  In  primo  casu  dico  quod 
ministrans  illa  duo  Sacramenta 
necessitatis  in  peccato  mortali, 
potest  esse  duplicis  conditionis, 
quiaaut  cst  Sacerdos  non  curatus, 
ut  puta,  simplex  Capellanus,  vel 
etiam  Religiosusquinon  est  exor- 
dinatione  Ecclesiop,  vel  ex  officio  ad 
hocdeputatus,cttuncdico  quodnon 
peccat  mortaliter.  Quodita  probo  : 
nam  non  ministrans  Sacramenta 
voluntate  propria  pr?Psumendo  se 
csse  idoneum,  nec  est  ex  dcbito  sui 
ofiicii  ad  hoc  adstrictus,  scd  tantum 
ex  necessitatc  ad  subveniendum 
popnoex  pietate,  non  contemnit 
Deum  in  Sacramentis,  nec  per 
consequens  peccat  mortaliter  :  is- 
te  est  hujusmodi ;  ergo,  etc.  Major 
et  minor  satis  clarent  ex  jam  dic- 
tis,  cum  hic  non  ignoret  se  Sacra- 
mentis  ministrandisnon  debere  in- 
gcrere,  nisi  causa  necessitatis  ad 
subveniendum  populo ;  nec  ex  de- 
bito,  vel  obligatione  sui  officii  te- 
netur  semper  se  idoneum  ad   hoc 


officium  exercendum  conservare. 
Si  autem  est  Sacerdos  curatus, 
et  deputatus  ex  officio,  dicunt  ali- 
qui  quod  peccat  mortaliter  sem- 
per,ministrans  in  peccato  mortali. 
Quod  probatur  ex  hoc;  obligans  se 
alicui  ofticio  scienter,  et  nesciens 
quando  potestas  exercendi  illud 
occurrat,  si  non  tempore  instante 
exliibet  se  paratum  et  idoneum, 
peccat  mortaliter;  quodexhocap- 
paret,  quia  semper  debet  se  ido- 
neum  exhibere,  aut  officio  recusa- 
re  :  sed  in  tali  statu  hic  Sacerdos 
curatus,  vel  ex  ordinatione,  vel 
ex  officio  deputatus,  non  exhibet 
se  idoneum  et  paratum,  quia 
est  in  peccato  mortali  ;  ergo  sem- 
per  peccat  mortaliter  ministran- 
do  Sacramenta.  Quibus  aucto- 
ribus  satis  est  consentiendum, 
maxime  cum  ex  officio  et  obliga- 
tione  propria  se  tali  officio  obliga- 
vit,  et  cum  sciat  talia  inopinata  ne- 
cessitatis  tempore  sibi  aiiquando 
imminere,  ex  eadem  obligatione 
certa  tenetur  se  semper  ad  talc 
exercendum  officium  idoneum  ex- 
hibere,  aut  certe  obiigationi  et 
ofticio  recusare.  Et  ideo  peccat 
mortaiiter  Sacerdos  ouratus  ex  of- 
ficio  deputatus,  non  autem  Sacer- 
dos  simplexvei  Reiigiosus,qui  non 
est  officio  deputatus,  qui  tempore 
necessitatis  in  Sacramentis  neces- 
sariis  ex  pietate  subvenit  popuio 
indigenti. 

SCHOLIUM  IV. 

De  munditia  et  puritate  requisita  ad  mi- 
nistrationem  Sacramenti  Baptismi,  ad  sa- 
intcm  necessarii,  agit  Scotus  in4.  d.  5.  q.2. 
a  n.  5.  ot  de  requisitis  ad  perceptionem  Sa- 
cramenti  Eucharisti»  ibidem  d.  8.  q.  3.d.  9.q. 


17. 
Sacerdoil 
curatasl 
debet    esl 
semper 

idoneo | 
statu  minl 

trandi 

Sacranieil 

ta. 


QU/ESTIO  IH. 


367 


18. 
Celebrans 
'D  peccato 
mortali 
luocommit 
it  peccata. 


un.  et  d.  3.  q.  2.  a  n.  7.  An  vero  Sacerdos 
celebrans  et  communicans,  uno  vel  duplici 
peccato  delinquat,  non  declarat  expresse, 
Jicet  d.  9.  citata  videatur  potius  in  illam 
abiro  sententiam,  quod  dupliciter  peccet. 
Etenim  n.  5.  §.  Ad  secundum,  ait  Sacerdotem 
priusquam  consecret,  teneri  iaborare  ut  sit 
extra  peccatum  mortale;  et  si  contingat  quod 
post  consecrationem,  ante  tamen  communio- 
nem,  occurrat  sibi  memoria  peccati  mortaiis, 
de  quo  non  prsece.ssit  pcjenitentia  interior  vel 
exterior,  teneri  tunc  iiabore  pfjonitentiam  in- 
teriorem  antoquam  percipiat,  et  difFerre  poe- 
nitentiam  oxteriorem,  donec  occurrat  oppor- 
tunitas  confitendi.  Gum  itaque  idoneam  re- 
quirat  dispositionem  absque  peccato  ad  con- 
socrandum,  et  postconsccrationem  poeniten- 
tiam,  sive  dolorem  peccati,  cujus  recordatur 
aate  perceptionem  Sacramenti,  videtur  du- 
plox  ibi  statuere  peccatum.  An  autem  liceat 
Sacerdoti  ad  fugiendum  hoc  secundum  pecca- 
tura,  vel  in  alio  casu  post  consecrationem, 
recedere  ab  altari  absque  perceptione  Sacra- 
monti,  determinat  Doctor  negative  d.  8.  q. 
3.  a  n.  4.  De  contrectatione  tandem  Eucliaris- 
tiio  in  peccato  mortali,  an  mortaliter  fiat, 
vide  de  Iiis  latius  dillerentem  Suar.  citatum 
disp.  62.  sect.  4. 

Sed  quid  de  ministrante  Sacra- 
mentum  Eiicharistise,  (quod  non  cst 
Sacramentum  necessitatis)  in  pec- 
cato  mortali  ?  Distinguo,  quod  aut 
ministrat  Sacramentum  a  se  conli- 
ciendum,  ut  puta,  quando  dicit  Mis- 
sam  et  conticit,  et  postea  ministrat ; 
aut  ministrat  Sacramentum  prius  a 
se,  vel  abalio  confectum.  In  primo 
casu  dico  quod  ministrans  Sacra- 
mentum  a  se  conficiendum,  peccat 
duplici  peccato  mortali  ;  prinio, 
peccat  conficiendo  hoc  Sacramen- 
tum,  propter  summam  reveren- 
tiam  huic  Sacramento  exhiben- 
dam  :  secundo,  peccat  mortaliter 
communicando,  quia  ex  statuto 
Ecclesise  sacriflcans  hoc  Sacra- 
mentum  debet  communicare  ;  sed 


nullus  in  peccato  mortali  potest 
communicare,  nisi  peccet  morta- 
liter.  Probatur  lioc,  quia  illud  est 
Sacramentum  unitatis  Christi  et 
Ecclesise,  et  non  competit  alicui, 
nisi  membris  in  corporc  Ecclesiao, 
qu?o  pcr  gratiam  Christo  capiti 
sunt  unita;  ergo  peccabit  duplici- 
peccato  mortali.  Et  confirmaturse- 
cundum  Apostolum,  1.  Corinth.  11. 
Qni  manducat  et  bihit  indifpic,  judicinm 
sibi  manducat,  etc. 

Sed  circa  hoc  posset  oriri  du- 
bium,  utrum  melius  et  tutius  esset 
existenti  in  peccato  mortali,  confl- 
cere  et  non  communicare,  ut  non 
peccaret  isto  duplici  peccato  mor- 
tali,  ut  jam  dictum  est?  vel  etiam 
tutius  esset  existenti  in  peccato 
mortali,  simpliciter  non  conficere, 
nec  communicare,  scd  simuLire  se 
conficere,  ut  quando  Missam  dice- 
ret,  ct  non  conficeret. 

Rcspondeo  quod  in  primo  casu, 
tutius  est  celebranti,  existenti  in 
peccato  mortali  communicarc. 
(luamnon  communicaix;.  Quod  pro- 
batur,  quiagi\avissimepeccant  qui 
sacriticantet  non  communicant,  et 
suspenduntur  a  communionc  uno 
anno,  secundum  quod  habetur  de 
Consecratione  dist.  2.  cap.  Episcopus,  cx 
Concilio  Arelaten.  ubi  dicitur  quod 
certum  est  quod  ii  qui  sacri/icantes  non 
edunt,  rei  sunt  dicti  Sacramenti,  nam 
quale  erit  sacri/icium,  ut  nec  ipse  sacri- 
/icans  particeps  csse  dignoscatur ;  qui- 
cumque  ergo  Sacerdotum  deinceps  de 
medio  altari  oblalurus  accesserit,  cl  sc  a 
communionc  suspendcrit,  a  communionis 
gratia  repulsum   sc  noveril  uno  anno. 

In  secundo  vero  casu  respondeo, 
quodsimilitermultotutiusestexis- 
tenti  in  peccato  mortali  conflcere  et 


19. 


An  liceat 

aliquando 

celebrare 

et  non 

communi- 

care. 


An  liceat 
aliquando 
simulare 
consecra- 
tioaem. 


368 


MISGELLANEORUM 


communicare,  quam  non  conficere 
et  simulare  se  conflcere.  Probatur 
hoc,  extra  de  celehratione  Missarum,  cap. 
de  homine,  ubi  dicitur  :  Is  qiii  sui  cri- 
minis  conscientia  repulat  se  indignum  etsi 
se  ingeral  irreverenter  ad  illud,  gravius 
tamen  videtur  offendere,  qui  sic  fraudu- 
lenter  illa  prcesumpserit  simulare,  cum 
ille  in  solius  misericordis  Dei  manum  in- 
cidat ;  iste  vero  non  solum  Deo,  cui  non 
veretur  illudere,  sed  populo  quemdeeipit, 
se  astringat ;  ergo  multo  tutius  est 
existenti  in  mortali  conflcere  quam 
non  conflcere,  et  simulare  se  con- 
ficere. 

Istae  du3e  responsiones  possunt 
conflrmari  per  illam  maximam, 
quando  de  aliquibus  duobus  sunt 
duo  pra3cepta,  quorum  uniustrans- 
gressio  majori  poena  plectitur 
quam  aliud,  tutius  est  transgre- 
diendum,  quod  minori  nexu  nosci- 
tur  obligare.  Probatur  hoc  dist.  13. 
cap.  Duo  mala  :  sed  tam  in  primo 
casu  quam  in  secundo,  transgres- 
siones  illae  majori  poena  plectun- 
tur ;  ergo  tutius  est  existenti  in 
mortali  communicareet  conflcere, 
quam  non  conflcere  et  simulare  se 
conflcere. 
In  secundo  casu,  scilicet  si  mi- 
^^^^g'!.^'^''^^' nistrat  hoc  Sacramentum  ab  alio, 
existens  in  Yg}  a,  se  prius  consecratum?  Res- 

peccato  '^ 

mortaii    poudeo,   aut  ost  dcputatus  ex  oin- 

possit  mi-    ^  ,  ■        ,  .  T-i       1       •  1.    o 

nistrare   cio  ot  ordmationc  Ecciesife,  et  ba- 

Eucharis-  ,  ,  ,    ,  i .  •        . 

tiam.  cerdos  curatus  ;  et  tunc  dico  sicut 
prius  dixi  de  Sacerdote  curato 
ministrantc  Sacramenta  necessa- 
ria  temporenecessitatis,  quod  pec- 
cat  mortalitcr;  (luia  tenetur  sem- 
])er  ex  propria  obligationc  sc  ido- 
neum  cxhibere  ad  tale  ministerium 
exercendum,  aut  offlcio  et  obliga- 
tioni  recusare.  Si  autem  est  Sacer- 


20. 


dos  non  curatus,  nec  ex  offlcio  de- 
putatus,  tunc  est  duplex  opinio  : 
quidam  dicunt  quod  quilibet  Sacer- 
dos  peccat  mortaliter  tangendo  Eu- 
charistia3  Sacramentum  quocum- 
que  tempore  hoc  faciat  existens 
in  peccato  mortali,  nisi  prius  confi- 
teatur  de  peccato  mortali,  etiamsi 
tempus  confessionis  non  habeat. 
Quod  probatur  sic;  sicut  sumens 
Sacramentum  Eucharistise  in  pec- 
cato  mortali  peccat  mortaliter, 
et  efflcitur  profanus,  ita  et  tan- 
gens,  hoc  est  propter  eximiam 
Sacramenti  hujus  sanctitatcm,  li- 
cet  non  ita  gravi  mortali  peccato 
peccet  :  sed  iste  tangit ;  ergo  pec- 
cat  mortaliter. 

Sed  aliis  videtur  ista  sententia 
nimium  dura,  et  idco  respondent 
ad  oorum  rationcm,  quando  dicunt 
sic ;  sicut  sumens  Sacramcntum 
Eucharistise  in  peccato  mortalipcc- 
cat  mortaliter,  ita  tangens  propter 
nimiam  sanctitatem  Sacramenti  : 
ncgant  proportionem,  et  hoc  prop- 
ter  tria;  qaia  sumens  Eucharis- 
tiam  sumit  realiter,  et  veraciter 
corpus  Christi,  ut  habetur  Exira 
de  Trinit.  et  fid.  Cath.  cap.  firmiter 
credimus  .  sed  tangens  Eucharis- 
tiam,  tangit  solum  species  sensibi- 
les  et  materiales,  qu?e  non  liabent 
sanctitatem  nisi  sicut  signa  ;  crgo 
non  est  bona  proportio. 

Pra3terea,  si  ista  esset  bona  si- 
militudo  quod  propter  reverentiam 
specicrum  non  deberent  tangi  im- 
modiate,  potcst  Sacerdos  digitos 
panniculo  circumvolvere,  et  non 
tangeret  illas  species  immediate, 
ot  sic  non  peccaret  tangendo. 

Prseterea,  non  magis  reverentcr 
tangendae  sunt  plures  species  ma- 


QU^STIO  III 


369 


teriales  istius  Sacramenti  quaiii 
verum  corpus  Christi,  dum  ambu- 
lavit  in  terra  :  sed  si  existens  in 
peccato  mortali  quantum  reveren- 
tius  potuisset  tetigisset  corpus 
Christi,  dum  ambulavit  in  terra, 
non  puto  eumpeccassemortaliter; 
ergo  nec  modo  si  tangere  reveren- 
ter  posset  speciesSacramenti,  pec- 
caret  mortaliter.  Propter  hoc  er- 
go  et  alia  hujusmodi,  non  puto 
quod  Sacerdosnoncuratus  tangens 


quando  dicitur  faciens  quod  tene- 
tur  faccre,  non  peccat  faciendo  il- 
lud;  respondeo  quod  aliquis  potest 
aliquid  facere,  ad  quod  tenetur  du- 
pliciter.  Uno  modo  simpliciter  ut 
faciat  illud,  sive  bene,  sive  male. 
Alio  modo  ut  faciat  illud  eo  modo 
(juo  tenetur  facere,  et  quando  tene- 
tur,  et  secundum  debitas  circum- 
stantias.  Secundo  modo  faciens 
quod  tenetur  facere  cum  debitis 
circumstantiis,  non  peccat  facien- 


Sacramentum  Eucharistise  tempo-     do,    non   autem   primo   modo,    eo 


re  necessitatis,  ut  quando  est  pro- 
curandus  infirmus,  peccaret  mor- 
taliter.  Nec  similiter  puto  quod 
Sacerdos  curatus  ex  tactu  solum 
hujus  Sacramenti,  vel  etiam  alio- 
rum  peccaret  mortaliter,  nisi  quia 
propria  obligatione  voluntatis  suse 
se  obligavit  Ecclesise  ad  semper 
exhibendum   se  paratum   ad  exe- 


modo  quo  facit  Sacerdos  existens 
in  pcccato  mortali  ministrans  Sa- 
cramenta,  quia  tenctur  ea  munde 
et  sine  peccato  ministrare,  etideo 
in  peccatis  ministrans  peccat,  se- 
cu.ndum  quod  visum  est  in  corpo- 
re  quaestionis. 

Ad  secundum  de  dante  eleemosy- 
nam  in  peccato  mortali,  dico  quod 


Ad  secun- 
duni. 


quendum  ofticium  suum;  ct  trans-  non  est  simile,  quia  eleemosynse 
gressio  illius  obligationis  est  sibi  quae  pauperi  confertur,  non  est 
peccatum  mortale,  quia  enim  hic     talis   reverentia  exhibenda,   sicut 


bona  Ecclesiae  percipit  et  dignita- 
tem  tenet,  ideo  hoc  onus  sibi  con- 
fertur  cum  onere. 

Quare  autem  dixi  quod  Sacra- 
mentum  Eucharistise  sit  etiam  ne- 
cessitatis  Sacramentum,  licet  non 
ita  necessarium  sicut  alia  duo  Sa- 
cramenta,  ut  visum  est;  hoc  est 
propter  curationem  infirmorum 
qui  debent  communicare,  ne  sine 
communione  moriantur,  secundum 
quod  liabetur  de  Consecratione 
dist.  2.    et   probatur,   ubi  dicitur, 


Sacramcntis  quse  immediate  respi- 
ciunt  gratiam  gratum  facientem  ; 
et  per  consequens  sanctitatem  re- 
quirunt  in  ministrante  et  susci- 
piente,  quia  uterque  debet  spiri- 
tualiter  Sacramenta  suscipere,  et 
hoc  tantum  facit  qui  est  sine  pec- 
cato  mortali. 

Ad  argumcntum  in  oppositumde 
sanctitate  ministrantium,  intelligi 
debet  de  illis  qui  ministrant  tem- 
pore  proprisoelectionis,  et  qui  sunt 
deputati  ex  officio,  ut  sunt  Sacer- 


Ad  ratio- 

nes  in  op- 

positum. 


Prcsbyter   Eucharisliam  sempcr  paratam     dotes  curati;  quemadmodum  erant 
habeat,  ul  quando  fuerit  infirmitas,  sta-      Sacerdotes  veteris  legis  omnes  de- 


tim  infirimmi  commimicet,   ne  sine  com- 
munione  moriatur. 
Ad  argu-      Ex  his  visis  facilc  solvitur  ad  ar- 
jprincipaies  gumcnta  prmcipalia.  Ad  primum, 

Tom.  V. 


putati  singuli  ad  sua  officia,  et  suo 
temporc,  et  tunc  ab  omni,  quod 
inebriare  poterat,  et  a  multis  tali- 
bus  proliibiti  ;  non  autem  intelli- 

24 


370 


MISCELLANEOUUM 


genda  est  auctoritas  de  ministran- 
tibus  Sacramenta  necessaria  tem- 
pore  necessitatis,  ut  visum  est  in 
corpore  qufestionis.  Hoc  sinc  te- 
meraria  assertione,  et  sine  prfpju- 
dicio  sententise  melioris  sit  dic- 
tum.  I)e<>  (/mlias. 

QU^STIO     IV. 

Utrum  Prcelali  Ecclesice  possinl  dimillcrc 
prenam  dchifam  pro  peccatis  scciniduin 
suam  voluntatcm  ?  ct  utrum  Indul- 
gentice  tanlum  valccml,  r/uantum  so- 
nant  ? 

Alens.  4.  p.  g.  23.  mem.  i.  D.  Bonaventura  in  4. 
d.  20.  part.  2.  q.  2.  D.  Thoin.  q.  l.  a.  2.  q.  3. 
Richard.  a.  i.  q.  5.  Durai.d.  q.  2,Paludan.  q.  4. 
Mayron.  d.  19.  q.  2.  Cajet.  lom.  1.  ojmsc.  1.5. 
de  Inditlii.  c.  1.  1.  et  3.  Soto  in  4.  rf.  21.  q.  arl. 
2.  Gorduba  q.  2.  et  3.  de  Indulg.  Roffen.  art. 
17.  contrn  Luthcrum.  Pelrus  de  Soto  lerl.2.  de 
Indulg.  Faber  lib.  4.  disp.  38.  Suarez.  tom.  4. 
in  3.  parl.  disp.  41.  Vide  Sootum  quodl.  20. 
art.  1.  et  in  4.  d.  19 

In  liac  quaestione  ita  est  proce- 
^  dendum  :  Primo,  ostendetur  quod 
rra)lati  possunt  remittere  de  poe- 
na  debita  pro  peccatis.  Secundo, 
Unde  con- ostendetur  quaatum  valemt.  Ter- 
tio,  ponentur  dubia  qusedam  et  sol- 
ventur.  Quartoponentur  argumen- 
ta  et  solutiones  eorum.  Ad  cviden- 
tiam  primi  est  sciendum,  quod  nos 
spiritualia  nequimus  cognoscere, 
nisipersimilitudinemcorporalium, 
(|ure  nobis  sunt  noto^ia.  Sicut  igi- 
tur  inunoanimatocorpore  natura- 
li  sunt  plura  memlu'a  naturalem 
(  oUigantiam  habentia,  et  quod  (^st 
uni  superlluum,  ad  aliud  derivatur 
virtute  aniina>  dirigentis  et  regen- 
tis,  similiter  in  corpoi-e  Christi 
mystico,  quod  est  Kcclesia,  siint 
multi  (idelcs,  quorum  omniiiin 
.Christus  est  caput,  (jui  ruit  inliniti 
.incriti,  quod  ad  utilitaten'i   Kccle- 


greifatur 

thesaurus 

Ecclesise 


sia3  cedit.  Similiter  fuerunt  rnulti 
Martyreset  Sancti,  qui  ultima  poe- 
na  quam  pro  peccatis  debebant,pra3- 
lia  magna  sustinuerunt,  et  mul- 
ta  bona  fecerunt,  quse  omnia  cum 
merito  passionis  Christi  infinito 
faciunt  Ecclesiae  thesaurum,  in  quo 
est  oinnimoda  sufflcientia  merito- 
rum,  et  ideo  sufflcit  hujusmodi 
thesaurus  ad  solvendam  poenam 
omnium  tidelium,  etiamsi  essent 
infmiti,  ita  quod  si  eis  applicentur 
hujusmodi  merita,  non  oportet  eos 
aliam  poenam  pro  actualibus  pec- 
catis  solvere;  nec  propter  hoc  re- 
manet  peccatum  impunitum,  quia 
in  Christo  (>t  Martyribus  est  omni- 
no  suflicienter  punitum,  et  talis 
satisffictio  ad  alios,  qui  sunt  vere 
membra  corporis  Christi  potest 
transmitti. 

Sed  dices,  quodeffectus  passionis 
Christi  est  in  Sacramentis  Eccle-  s 
sia^,  et  per  ipsa  totaliter  exhauri- 
tur;  ergo  per  Indnlgentias  non 
potest  applicari,  sed  soluin  per 
Sacramenta. 

Dicendum,  quod  effectus  Sacra- 
mentorum    finiti    sunt,    meritum 
autem  dictum  infinitum  est ;   ideo 
per   Sacramenta   vel    qusocumque  Nonoxha 
linita,  non  potest  exhauriri. 

SCHOLIUM  L 

Egregic  ot  (^atliolico  docct  dari  in  Kcclesia 
thesaurum  spiritualeni,  e.\  Ghrisli  ct  Sanc- 
torum  mcritis,  ac  satisfactione  con.stantcm, 
quod  etiam  docuit  in  ultimis  verbis  d.  17. 
At  thesaurum  liunc,  ultra  ha^reticos  inter 
Gatholico^  ausi  sunt  negare,  lic3t  ex  alio  ca- 
pite,  Mayron.  ct  Durand.  (fuos  late  inipu- 
gnat  Suarcz  citatus  disp.  51.  nwm.  i.  Imme- 
rito  autom  asserit  .sententiam  illorum  juvari 
posse  ex  doctrina  Scoti,  nogantis  merita'  et- 
.<atisractiones  Cuisse  infiiiiti   valoris,   nam  si 


OU^STIO  IV. 


371 


1. 


fuerunt,  inquit,  fiaita,  niliil  ex  eis,  quod  i-e- 
ponoretur  in  tliesauro,  superfuit  post  redemp- 
tionem  generis  humani,  et  post  totremissio- 
nes  peccatorum  et  poenarum  Iiominibus  con- 
cessas.  Attamen  ipse  Suarez  inferius  advertit, 
dicens,  quod  licet  negaverit  Scotus  valorem 
meritorum  Gliristi  simpliciter  et  in  entitate, 
osse  infinitum,  non  tamen  negat  esse  synca- 
tegorematice  inflnitum  ex  parte  divinae 
acceptationis,  quia  potuerunt  illa  Ghristi 
operaacceptari  a  Deoad  majus  et  majus  prre- 
mium,  seu  majorem  et  niajorem  remissionem 


[)vo  peccatis,  ct  hoc  ilt  virtiite  alia 
{lirigcntc.  IIooc  antcm  virtns  cst 
Pra^latonim  auctoritas,  qiiibiis  a 
Cliristo  commissum  est  regimen 
ct  (lispensatio  tliesaurorum  spiri- 
tualium  Ecclesiae;  qua  auctorita- 
te  possunt  membris  indig^entibus 
Sanctorum  merita  applicare,  ad 
satisfaciendum  proipsis,et  lioc  est 
Indulgentias  conferrc.  Patet  ij?itur 


Qclorum 

nerita 

lomodo 

asferun'. 

ur  ad 

alios. 


peccatorum  in   inflnitum.    Quod    certo   ex-      quod   Pra^lati   EcclesifC  possunt  dc 

thesauro  Ecclesife  conferre  Indul, 
gcntias  meml)ris  Ecclesi?e,  id  est, 
existentibus  in  charitate  ;  aliter 
non  suntmembra  potentiarecipere 
influentiam  aliorum,  sicut  ncc 
mortuum  membrum  in  corpore 
naturali  recipit  influentiam  seu 
alimcntum  ab  aliis. 

Item,  hoc  patet  sic  :  Unus  fidelis 
in  charitate  existens  potest  pro 
alio  in  charitate  existente  satisfa- 
cere,  quia  potest  in  debito  corpo- 
rali  vel  temporali,  multo  fortius 
indebito  Dei,  cum  Deus  sit  pronior 
ad  miserendum  ({uam  homo  ;  et 
tamen  homo  satisfacit  homini  pro 
alio  temporaliter;  ergo  et  merita 
Sanctorum  pro  aliis  maxime  apud 
Deum  possunt  satisfacere,  maxi- 
me,  quia  intentio  Sanctorum  fuit, 


presse  docuit  ipse  Scotus,  in  3.  d.  13.  q. 
unic.  n.  14.  dicens  :  Deus  potest  acceptare 
bonum  velle  Ghristi  et  ejus  passionem  pro 
inflnitis,  et  num.  7  :  Ex  circumstantia  sup- 
positi  et  dc  congrua  ratione  suppositi  habuit 
quamdam  rationem  extrin>ecam,  quare  Deus 
potuit  acceptare  illud  in  inflnitum,  scilicet 
extensive  pro  inflnitis.  Atqui  in  hoc  sensu 
hic  intelligendus  est,cum  dicit  passim  raeri- 
tu  n  Ghristi  fuisse  infinitum,  nimirum  inde- 
ficientem,  abundantem,qui  exhauriri  non  pos- 
sit,  neque  pro  tot  quin  pro  pluribus  applica- 
ri,  ut  ipse  habet.inferius  num.  18. 

Sed  dices  :  Christo  et  Martyribus 
pr<Temium  meritorum  suorum  est 
redditum  abundanter;  crgo  non 
transit  eorum  poenalitas  ad  alios, 
cum  sit  sufiicienter  eis  pro  omni- 
bus  laboribus  recompensatum. 

Dicendum,  quod  opera  Christi  ct 
Martyrum  dupliciter  possunt  con- 


siderari,  scilicct  inquantum  meri-     ut   hujusmodi    bona  opera  in  Dei 


toria  et  sunt  reddita  eis ;  vcl  in- 
quantum  satisfactoria,  et  sic  cuni 
per  se  non  indigerent  satisfactione 
omnino,  vcl  saltcm  non  tanta,  de- 
rivari  possunt  ad  alios  reli(|Ufe 
partes  hujus  satisfactionis,  ideo 
nonvalct.  Possunt  hujusmodi  igi- 
tur  opera  satisfactoria  quso  Cliris- 
to  ct  Sanctis  quasi  superduunt  vcl 
abundant,  transferri  ad  meml^ra 
Ecclesi?e  meritis  indigcntia,  qua3 
membra  obligata  sunt  ad  pijenam 


lionorem,  et  totius  Ecclesise  utili- 
tatcm  redundarent,  ut  patet  per 
verba  Sanctorum  in  Legendis  ;  di- 
cunt  cnim  se  sustinere  pro  re  pu- 
blica;  ergo  pereum,  qui  est  bono- 
rum  Ecclesiffi  dispensator,  hujus- 
modi  merita  possunt  indigentibus, 
si  sint  in  charitate,  applicari. 

SGHOLiUM  II. 

Gommuniter  omnes  tam  Theologiquam  Ca- 
nonistse  tres  conditiones  istas,  prsesertim  ter* 


372 


MISCELLANEORUM 


tiam  requirunt,  ut  licite  concedatur  Indul- 
gentia.  Septem  prsescripsit  Altisiodorens.  ad 
valorera  Indulgentiarum,  sed  tres  prsedictas 
sufflcere  communis  tenet  opinio,  et  tertiam 
ita  necessariam  esse,  utabsqueilla  concessio 
sit  nulla.  Unde  et  Scotus  lilc  eam  tanquam 
omnino  necessariam  in  descriptione  Indul- 
gentia?  apposuit.  Vide  Fabrum  citatum  cap. 
9.  et  Suar.  disp.  4.  sect.  2. 

3.  Ex  iis  patet  quod  tria  requirun- 

g^^nt^i^^vi'- tui'  ^d  hoc  ut  Indulgentiae  valcant, 
leant,  tria  gcilicct  auctoritas  ex  ])arte  confe- 

requirun-  i 

tur-  rentis;  indigentia,  cx  parfce  reci- 
pientis;  pia  causa,  ut  lionor  Dei 
vel  Ecclesiae  utilitas  ex  parte  finis 
moventis.  Quod  tertium  requira- 
tui\  quia  de  duabus  prioribus  dic- 
tum  est,  patet  sic;  quia  Prfclati 
non  sunt  vere  domini  principales 
bonorum  Ecclcsi?e,  etiam  tempo- 
ralium,  se  1  dispensatores;  crgo 
nec  spiritualium  :  quarc  magis  est 
dissipatio  quam  dispensatio,  nisi 
secundum  beneplacitum  Dei  de  his 
ordinetur. 

Item,  contra  intentionem  mcren- 
tis  non  debent  bona  eorum  coininu- 
nicari;  sed,  ut  dictum  est,  Christus 
et  Sancti  opera  sua  bona,  et  merita 
volebant  i^enitus  in  laudcin  Dei  ce- 
dere,  et  Ecclesise  utilitatem,  quarc 
iis  tribus  concurrentibus  possunt 
Indulgentia3  valere. 

SCHOLIUM  III. 

Varias  aliorum  auctorum  descriptiones  In- 
dulgentiae  recilat  Faber  citatus  cap.  4.  et 
(juam  ex  Navarro  relert  cum  ista  Scoti  per 
'  omnia  coincidit.  Singulas  particulas[doete  ex- 
plicat,  et  varias  deinde  subjicit  dirficultates, 
f[uas  solidc  ct  breviter  cxpadit,  in  quibus 
enodandis  alii  se  latissime  ditlundunt. 

4  Ex    iis    potcst    IndulgcntiDD  dcs- 

Induip-en-  criptio  COlUgi  :  Imhdqenlia  cst  remis- 

t'o-        sio  pcoKc  tonporalis  dcbitte  pro  pcccalis 


uclualibus  poenitenfiiun,  non  remissoi  per 
absolutionem  Sacramentalem ,  factam  per 
Proilalos  Ecclesice,  de  thesauro  Ecclcsice, 
id  est,  meritis  Christi  et  Sanctorum  ex 
causa  rationabili.  Ibi  remissio  ponitur 
tanquam  genus,  quia  cst  in  plus, 
quam  InduUjcntia;  reliqua  autcm  ad 
modum  difFercntiarum,  quia  pcencp 
dicitur  ad  difFercntiam  remissionis 
culpse,  qua^  remissio  flt  a  Dco  im- 
mediate,  vcl  a  Prselatis,  qui  absol- 
vunt  instrumentaliter,  medianti- 
bus  Saoramentis  Ecclesiee,  sine 
quibus  Sacramcntis  Deus  potest 
remittere  poenam  cum  vult.  Dici- 
tur  temporalis  ad  difFercntiam  poenae 
setcrnse  jam  pcccatoribus  mortuis 
inflictrc.  Dicitur  dcbitce,  ad  difFcrcn- 
tiam  poen?e  quse  indcbitc  Martyri- 
bus  illata  cst.  Additur  pro  pcccatis, 
ad  diilcrentiam  poena:^,  qua3  aliter 
justc  infligitur,  quandoque  pro 
peccatis  aliorum,  quando  scilicet 
suscipitur  pro  cis.  Additur  actuali- 
bus,  ad  difFerentiam  poena^  debitae 
originali  peccato,  quse  non  est  poe- 
na  scnsus,  scd  carcntia  visionis 
divina\  ut  in  pueris  sinc  Baptismo 
mortuis.  Additur  pKniicniium,  ad 
difFcrcntiam  obstinatorum  in  pcc- 
catis,  qui  quandoquc  iiic  incipiunt 
puniri  tcinporalitcr,  postca  vero 
aetcrnaliter;  tales  igitur,  utdictum 
est,  non  suscipiunt  Indulgentias 
nisi  prius  conliteantur  de  pcccatis 
mortalibus.  Additur»o?<  rcmissoi  per 
absoiutioncm  Sacramentalem,  ad  dific- 
rentiam  ctiam  pcmiae  tcinporalis. 
qu3e  in  absolutione  Sacramcntali 
rcmittitur  virtutc  clavium,  et  ex 
dcvotione  et  humilitate  confitcntis, 
({ua?  tamen  non  est  ludulgentia. 
Additur  facta  per  Prcelatos  Ecclcsite,  ad 
dilFcrcntiam    cjus,    qui    satisfacit 


i 


QU.ESTIO  \V. 


373 


particulariter  pi-o  alio,  si  iitorqiie 
sit  in  cliaritate,  qiii  ciim  sit  per.so- 
na  privata,  non  dispensator  Ecclo- 
sise,  nondicitvir  tales  Tndulgentias 
dare.  Additur  de  Ihesauro  EcclesHP, 
in  quo  est  omnimoda  sufiicientia, 
ad  differentiam  unius  person?e  tan- 
tum,  vel  congregationis  particula- 
ris,  in  qua  non  est  ista  sufdciens 
abundantia  meritorum.  Ultimo  ad- 
ditur  pro  causa  rationabili,  in  quo 
notatur  causa  finalis,  ad  differen- 
tiam  dispensationis  qu?e  non  esset 
Indulgentia,  ut  dictum  est. 
5.  Circa    secundum    sciendum   est, 

Unde  haec     .       . 

aerita  ha- dimissis  variis  modis  dicendi,  qui 
rem.  iu  Scripturis  et  in  Jure  recitantur, 
potest  dici  quod  valor  earum  est 
pensandus  ex  earum  causa,  quia- 
ex  eodem  esse  liabent  efiicaciam  et 
valorem.  Causa  autem  Indulgen- 
tiarum,  ut  dictum  est,  est  passio 
Cbristi  et  merita  Sanctorum,  et 
applicata  aliis  per  Praelatos  Eccle- 
siae,  quse  merita  vel  tbesaurus,  ba- 
bent  virtutem  et  efticaciam  infini- 
tam. 

Sciendum  etiam  quod  bujusmodi 
applicatio,  vel  largitio  Indulgen- 
tiarum  non  debet  proprie  dicic/«/?o, 
quia  datio  fit  omnino  secundum 
voluntatem  dantis  et  liberalitatem  ; 
Praelati  autem,  qui  bujusmodi  ap- 
plicationem  faciunt,  non  possunt 
dare  bujusmodi  pro  libito,  quia 
non  sunt  domini  talium,  ut  dictum 
est. 

Item,  non  debet  dici  rccldifio,  quia 
Indulgentise  non  dantur  istis  se- 
cundum  debitum  justitise,  Prrelati 
enim  non  obligantur  dare  istis 
liujusmodi  Indulgentias,  quoniam 
non  secundum  quantitatem  operis 
conceduntur,  quia  quandoque  idem 


opus  facientibus  dantur  Indulgen- 
tiae  in?Tequales.  Similiter  pro  diver- 
sis  et  insequalibus  operibus  ?equa- 
lcs  qnoque  Indulgentiae  dantur, 
secundum  dispositionem  rationabi- 
lem  Praelatorum. 

Patet  igitur,  quod  bujusmodi  col- 
latio  Indulgentiarum,  cum  nec  sit 
datio,  nec  redditio,  debet  appellari 
dispensaiio,  quse  tenet  medium  inter 
duo  dicta.  Undel.  Corintli.  10.  ait 
Apostolus  :  sic  nos  cxislimet  homo  ut 
minislros  Christi,  et  dispensatores  mys- 
teriorum  Dci,  etc.  loquitur  de  Praela- 
tis.  Patet  etiam  quod  valor  Indul- 
gentiarum  non  est  attendendus 
secundum  quantitatem  operis  ab- 
solute,  nec  secundum  voluntatem 
Pradatorum  simpliciter,  sed  secun- 
dum  voluntatem  eorum  rectam  et 
ordinatam  secundum  Dei  benepla- 
citum,  scilicet  ut  conferantur  ad 
ejus  bonorem  et  Ecclesiae.  utilita- 
tem,  aliter,  ut  dictum  est,  non 
valent.  Valent  etiam  illis,  quibus 
Pra^lati  intendunt  conferre,  con- 
currentibus  dictis  conditionibus,et 
tantum  valent,  quantum  Pra^lati 
intendunt  eas  valere  rationabiliter. 
Pra^latorum  autem  intentio  non 
innotescit  nobis,  nisi  per  verba  ip- 
sorum  in  suislitteris;  undetantum 
valent,  quantum  eorum  litterse 
dicunt,  si  rationabiliter  intelligan- 
tur,  quia  credendum  est  quod  Prse- 
latorum  intentio  fuerit  recta  in 
conferendo  bujusmodi;  aliterenim 
subverterent  Ecclesise  fundamen- 
tum,  si  falsitas  in  prsedicationibus 
et  litteris  ipsorum,  vel  deceptio 
connecteretur  :  haec  de  secundo. 

Circa  tertium,  dubitaret  aliquis       g 
an  verum  dicant  qua^stuarii,  dicen-  X*"^n  '^"' 

1  bia.  Pri- 

^ea  quod  tantum  valeant  quadra-    '™'"- 


374 


MISCELLANEOKUM 


Quantum 

Aaleant  In- 

dulgentioe. 


ginta  dies  Indiilgentia)  isti,  qui  dat 
eleemosynam,  qnantum  si  jejuna- 
ret  quadraginta  diebus?  Diccndum 
quodfalsum  dicunt,  cujus  ratioest, 
quia  Indulgentise  tantum  valent  ad 
Indulgentiam  poen.T  tempoi'alis,  ut 
dictum   est,  sed  opera  poenalia  et 


animati  et  ad  bonum  provocati, 
magis  proficiant.  Quinto,  quando 
confidenter  probatur  de  aliquibus, 
quod  eorum  merita  in  thesaurum 
Ecclesia?  redundabunt  propter  eo- 
rum  sanctitatem.  Et  Papa  si  vellet 
hoc    idem    facere    propter    aliam 


bona,  qua?  quis  facit,  valent  ei  non  causamrationalem  posset;  nec  hoc 

solum  ad  lioc,  sed  ad  multa  alia,  esset  ei  imputandum  ad  levitatem, 

ad   refrsenandam  carnis  concupis-  quando  in  iis  honorem  Dei  et  Ec- 

centiam,  ad  domandum  corpus,  ad  clesia^  utilitatcm  attendit,  ut  dic- 

merendum  praemium  scternum,  ad  tum  est,  et  thesauri  Ecclesise  aug- 


gratise  augmentum,  ctsuntcautela 
contra  peccata  futura;  valent  igi- 
tur  Indulgeutise  tantum  quantum 
sonant,  scilicet  quoad  poena}  tem- 
poralis  dimissionem,  quia  per  in- 


mentum. 

Tertio,  dubitaret  quis,  quomodo 
intelligenda  sunt  verba  huiusmodi  Conc< 

"   .  "^  nes  Il_ 

in  litteris,  Papa  concedit,  ut  quictanque  geniian 


7. 
Tertii 


quon 


fecerit    tale   opus ,    habeat    quadvafjinla  intellij 


feriores   Praelatos   et   confessores     dies,  vel  unum  annum  Indulfjenlice.  Di- 
injunctam    possunt    relaxare  per     cendum  quod  sive  in  littcra  expri- 


tui 


Secundum. 

Quas  ob 

causas  to- 

lent  con- 

cedi  plena- 

riset 


modum  praedictum. 

Sccundodubitaret  aliquis,  in  ciui- 
bns  casibus  dare  solet  Pnpa  i)le- 
,  narias  Indulgentias,  scilicet  ut 
remittat  totam  pcienam  peccatis 
debitam?  Dicendum  quod  in  quin- 
quc  casibus  :  primo  quando  insti- 
tuit  aliquem  Inqu  sitorem  h^ereti- 
cae  pravitatis,  quin  talis  durum 
offlcium  sibi  assumit  et  morti  se 
exponit  propter  fidem.  Secundo, 
quando  est  transitus  generaliscon- 
tra  infideles  ct  Tyrannos  ad  oppu- 
gnandum  eos,  quia  adversantur 
fldci  et  terram  sanctam  occupant, 
quse  debet  esse  fidelium.  Tertio, 
eis,  qui  tempore  pncis  visitnnt  ter- 
ram  sanctnm  ob  Pei  i'cverentiam 
et  lionorem,  ct  alia  loca  sanctn, 
ut  Apostolorum  limina.  (,)uarto, 
quando  aliqui  ex  devotione  et  fer- 
vore  charitatis  hoc  instanter  \)c- 
tunt,  prfiesertim  ii  ([u\  iu  sulisidium 
Ecclesia)  |)ropria  liona  consueve- 
runt  concederc,  ut  per  lioc  magis 


mat,  sive  non,  semper  debet  in- 
telligi  de  poenitentia  injuncta  in 
confession(\  velqua3  deberet  injun- 
gi;  non  enim  semper  injungitur 
tanta  poena,  quantam  pcccata  re- 
quirunt  propter  periculum  trans- 
gressionis,  quia  pro  uno  peccato 
mortali  homo  debet  poeniter-e  se- 
cundum  Jura  per  septem  annos, 
quamsihicnonfaciet,  facietin  Pur- 
gatorio,  vel  nisi  per  Indulgentias 
relaxctur.  De  hujus  igitur  poena 
tantum  minuitur  pcr  opus  Indul- 
gentia?,  quantum  littera^  Pra^lato- 
rum  sonant. 

Quarto,  quis  duliitat,  an  faciens  Qua'"ti" 
oi»us  Indulgentia)  potest  dimittere  induip 

. ,         .  .  . ,  .  .      .  ,  tiani  01 

pa'nitentiamsibiinjunctam,necperpossitr 
lioc  sit  transgressor?  Diccndum, 
quod  non  cst  consulen(him  alicui 
quoddimittat  facere  puenitentiam, 
quia  uon  est  certus  an  sit  in  cliari- 
tate.et  per  consequens,  sinon  sit  in 
charilate,  Indulgcntia'  uiliil  valeut 
sil)i  ;  uudc  bonum  et    secui  uni  (^st, 


Oli/ESTIO  IV. 


375 


Quinluni. 


quod  liomines  faciaiit  poenitentias 
sibi  injunctas,  quia  in  eis  j^lus 
merentur,  ut  (lictuui  est,  et  dent 
etiani,  et  faciant  cum  hoc  opus  In- 
dulgentiale,  ut  per  h?ec,  poena  quaB 
eis  non  imponitur  hic,  ((uam  debe- 
rent  sustinere  in  Purgatorio,  mi- 
nuatur.  Si  tamen  aliquis  attendens 
probabiliter  se  esse  in  charitate, 
sic  faciens  opus  Indulgenti?e  dimit- 
tat  sibi  injunctam  puenitentiam, 
non  est  transgressor;  quia  Supe- 
rior  potest  a  tali  absolvere,  et 
absolutum  declarare  opus  Indul- 
genti»,  ut  patet  quantum  est  in 
talibus  litteris;  tamen,  ut  dictum 
est,  malum  est  dimittere  poeniten- 
tiam  facere  [^ropter  liujusmodi  In- 
dulgentias,  licet  bonum  sit  facere 
hoc  opus  Indulgentiae. 
Quinto,  dubitaretquis,  anduobus 
An'ii.^qua-  existcntibus  in  cTquali  charitate, 
'induigeT- dantibus  nequalem  eleemosynam, 
^'^-  sequaliter  valeat  lioc,  quod  dicitur, 
trrlinm  parlem  injuncl(v  pwnitenlup  rc~ 
laxamus?  ^'idetur  quod  non,  quia 
forte  unus  fuit  magnus  peccator, 
qui  centum  annis  debet  pnenitere; 
alius  forte  unum  peccatum  solum 
fecit,  et  sic  septem,  annis  solum 
tenetur  poenitere.  Si  igitur  per 
opus  Indulgentiae  cuilibet  tertia 
pars  pdense  sibi  dimittatur,  certum 
est  quodnona3qualiter  valcant  illis 
Indulgenti?e. 

Dicendum  quod  in  casu  posito 
non  possunt  valere  sequaliter,  sed 
tantum  valent  quantum  sonant 
cuilibet,  ita  quod  plus  uni,  qui  ma- 
gis  est  obligatus  quam  alii;  sed 
hoc  cst  per  accidens,  in  ((uautuni 
scilicet  plus  inveni(^t  (U^  pcena  re- 
laxanda  ;  nec  hoc  videatur  incun- 
giMunis,   si  Pradati   K  clesire.  inse- 


qualiter  i'e.laxant  poenas,  quia  non 
l)ossunt  scire  determinate  ({uan- 
tuni  quis  est  obligatus. 

Item  quandoque  contingit  (juod 
parva  gratia  justificans  delet  i)ec- 
cata  plura  in  uno  quam  jiequalis  in 
alio,  secundum  quod  plura  delenda 
invenerit.  Similiter  si  sit  maximus 
peccator,  et  resurgit  in  parva  gra- 
tia,  illa  quantumcumque  parva, 
omnia  peccata  delet;  alius  autem 
parvus  peccator  quandoque  resur- 
git  in  gratia  majori  satis,  et  tamen 
illa  major  peccata  pauciora  delct, 
({uia  non  invenit  tot,  sic  de  Indul- 
gentiis. 

Item  ad  exemplum,  si  dentur 
centum  solidi  uni  pauperi  multum 
indigenti,  plus  ei  valent  (|uam  di- 
viti  centum  libra3,  cum  tamen  se- 
cundum  donum  sit  in  se  magis 
satis,  sic  est  in  proposito. 

Sed  dices,  ergo  iste  magnus  pec-  ^,9-  . 

^  *  Objeclio. 

cator  reportat  commodum  de  mul- 
titudine  peccatorum,  cum  per  hoc 
plures  recipiat  Indulgentias.  Dicen-    ^0^"^'«- 
dum  quod  non,  imo  incommoda  et 
poenas;  tum,  quiapeccatum  ipsum 
est  p(jena  qusedam,  et  sic  veriflca- 
tur  dictum   Augustini,    quod   nonAug.iib.i 
est  dedecus  temporale  sine  decore  ^"".^12' 
justitise  et  punitionis  etiam  ad  mo- je^ljj;  a;._ 
mentum.  Item,  iste  magnus  pecca,-      ^^^- 
tor  oportet  quod  de  pluribus  con- 
tristetur  quam  alius  :  contritio  au- 
tem  est  magna  ptena;  ideo,  etc. 

Sed  utrum  dantes  inaequaliter 
vel  ex  inaequali  devotione  aequaliter 
participant,  dato  quod  ad  p^jenam 
ccqualem  obligati  sint?  Dicendum, 
quod  si  simt  sequalis  potestatis  in 
divitiis,  certe  puto  quod  qui  plus 
dat,  V(d  i[\\\  ex  devotione  majori, 
plus  participat,   licet  non  plus  ha- 


376 


MISCELLANEORUM 


beat  de  remissione  poense  per  In- 
dulgentias,  quam  alius,  quia  hoc 
non  expi'imitur  in  litteris,  tamen 
plus  valet  ei  illud  opus.  Quod  po- 
testconsiderari  non  solum  inquan- 
tum  ad  acquisitionem  Indulgentia- 
rum,  sed  etiam  inquantum  est  in 
se  bonum,  et  ex  magno  conatu 
dantis,  et  sic  est  meritorium  seterni 
pr?emii,  ita  quod  iste  ex  devotione 
meretur,  quandoque  augmentum 
gratise,  vel  prsemio  suo  aliquid 
addit,  quod  satis  majus  est  quam 
poenos  temporalis  remissio  per  In- 
dulgentias  solum. 
10.  Sed  esto  quod  sint  seque  divites, 

mendaSt'  unus  autem  dat  una  vice  tresdena- 
SwigSo-  i'ios,  alius  autem  tribus  vicibus  dat 
°'*-  tres  tanturo;  habetne  tantum  de 
Indulgentiis  primus  quantum  se- 
cundus?  Dicendum  quod  sic;  quia 
non  sonant  aliud  litterse  Prselato- 
rum,  quia  forte  primusseque  habet 
de  merito,  quia  opus  aequedifficile, 
vel  plus,  facit  una  vice,  sicut  alius 
tribus  vicibus;  Deus  enim  magis 
attendit  affectum  quam  opus  in  se. 
Sed  si  unus  sit  maxime  dives,  dat 
autem  tantum  unumdenarium,  vel 
obolum,  sicut  pauper,  dicendum 
quod  illi  valet,  licet  valde  modicum 
det,  si  est  in  charitate,  ut  dictum 
est;  sed  puto  quod  non  acquirit 
sibi  illas  Indulgentias  plene,  cujus 
ratio  est,  quia  cum  Prselati  dicant 
in  suis  litteris,  quicumque  facict  lale 
opus,  liabel  lol  dies  Indulf/enliie,  debet 
sane  et  rationabiliter  intclligi,  sic 
quod  quifacit  illud,  secundumquod 
convonit  sibi  secundum  suani  fa- 
cultatem  ;  dives  autem  dans  unum 
denariumvel  obolum,  non  facit  se- 
cundum  prsedicta,  idco  licet  sibi 
valcat  aliquid  per  donum  parvum 


non  tamen  tantum  quantum  pau- 
peri,  nec  Indulgentias  plene  per 
hoc  acquirit.  Nec  oportet  quod  Prse- 
lati  dicant  hsecinlitteris  suis,  quia 
satis  datur  hoc  intelligi  sane  intel- 
ligendo ;  nec  poterit  dari  forma 
determinata  de  dando,  quia  quod 
uni  est  parum,  alteri  est  minimum, 
et  e  contra  ;  et  ideo  debet  intelligi, 
ut  dictumest.  Hsec  de  articulo  ter- 
tio. 

SGHOLIUM   IV. 

Gontra  concessionem  et  valorem  Indul- 
gentiarum  octo  ingeniosa  profert  argumenta, 
quie  disertissime  solvit.  In  iis  prsecipuas 
tangit  difficultates,  quae  in  hac  materia  so- 
lent  ab  adversariis  coacervari.  Vide  alias 
plerasque  apud  Fabrum  citatum  cap.  3. 

Circa  quartum  arguitur  primo       ii. 
quod  Indulgentise  non  possint  da- g^nliffiJSJl 
ri.  Agens    instrumentale  non  ex-  "cecir 
tendit  se  ultra  operationem  princi-  Ar&umett 
palis  agentis.  Prselati  sunt  instru-   primum 

.     , .  ,  .  negativum 

mentalia  agentia  respectu  opera- 
tionis  principalis,  quae  estdimissio 
■  culpse  a  Deo  per  Sacramenta  Ec- 
clesiae;  quare  si  Prselati  poenam 
diinitterent  relictam  post  Sacra- 
mentum  Confessionis,  extenderet 
se  ultra  operationem  principalem 
principalis  agentis,  quod  est  in- 
conveniens  ;  calor  enim  ignis  licet 
ad  formam  substantialem  disponat, 
non  tamen  ultra,  sed  citra. 

Dicendum  quod  ita  est,  quod  Deus  soivitup 
remittit  culpam  sicut  agens  prin- 
cipale,  Sacramenta  autem  sunt 
tanquam  instrumcnta  divinse  mi- 
sericordise,  et  Prselati  sunt  minis- 
tri  adhibentes  Sacramenta;  unde 
nec  Sacramenta  remittunt,  sicut 
l)rincipale  agens  ipsam  culpam, 
nec    Prselati  sunt  agentia  instru- 


QUiESTIO  IV.  377 

mentalia,  quod  tamen  supponit  ar-  applicentur,  dicitur  quodammodo 
gumentum  et  male  ;  sed  tamen  suum  onus  portare,  licet  alii  pro 
Praelati  per  modum  dictum  possunt     ipso  sic  solvant. 


Argumen- 

lum  secun- 

dum. 


Solvilur 


poenas  relaxare,  nec  per  hoc  dicun- 
tur  excedere  operationem  princi- 
palem,  sed  post  principalem  ope- 
rationem,  id  est,  culpae  dimissio- 
nem,  non  autem  possunt  hoc  ut 
instrumentum.  Sed  hsec  duo  opera 
sunt  inter  se  ordinata,  et  primum 
necessario  prsesupponitur  ante- 
quam  secundum  valeat ;  ex  quo 
patet  quod  Prselati  non  tantum  fa- 
ciunt  quantum  Deus,  qui  est  agens 
principale,  imo  quod  faciunt  res- 
pectu  Dei ;  incomparabiliter  enim 
majus  est  remittere  culpam  quam 
poenam  temporalem. 

Item,  dictam  poenam  Prselati  a 
se  non  dimittunt,  sed  de  thesauro 
Ecclesise  datur  eis  unde  hoc  fa- 
ciant. 

Secundo  sic  Apostolus  dicit,  ad 
Galat.  cap.  6.  Unusquisque  onus  suum 
portabii;  ergo  Christi  passio  vel 
Sanctorum  non  satisfacit  pro  aliis. 

Dicendum  potius  quodsic,  utdic- 
tum  est ;  quia  alio  loco  dicit  Apos- 
tolus  ad  GaLat.  c.  6.  Alter  alterius 
onera  portale,  etc.  Unde  unus  potest 
pro  alio  satisfacere,  sicut  et  debi- 
tum  temporale  solvere;  verbum 
autem  primum  debet  intelligi  de 
poena  seterna,  qua  unus  non  puni- 
tur  pro  alio,  sed  temporaliter  bene 
unus  pro  alio  punitur,  etiam  a 
Deo.  Vel  potest  dici,  quod  Christus 
et  Sancti  assumpserunt  sibi  onera 
nostra,  et  pro  eis  satisfecerunt 
per  modum  dictum,  scilicet  si 
nobis  eorum  merita  applicentur 
per  Prselatos  Ecclesise. 

Item,  unusquisque  existens  in 
charitate,   qua     meretur   ut    sibi 


13. 
Quartum, 


Tertio  sic  :  Inferior  non  potest  Tenium. 
absolvere  a  poena  ad  quam  quis 
per  superiorem  obligatur  :  poeni- 
tens  a  Deo  obligatur,  ad  poenam 
temporalem  ;  ergo  a  nuUo  Prsela- 
to  potest  absolvi. 

Dicendum,  quod  Deus  de  libera-  soivitur, 
litate  sua  sic  ordinavit,  et  Sancti 
sic  intellexerunt,  quod  eorum  me- 
rita  in  alios  indigentes  redunda- 
rent;  ergo  per  Prselatos  possunt 
applicarimodo  dicto.  Nec  dicuntur 
absolvi  simpliciter  et  a  se,  sed  se- 
cundum  Dei  beneplacitum  datur 
istis  de  thesauro  Ecclesia^  unde 
satisfaciant  pro  peccatis  suis. 

Sed  contra  hoc  quarto  :  Si  homo 
inflrmus  est,  non  curatur  per  me- 
dicinam  sumptam  abalio;  ergo  a 
simili,  cum  secundum  Philoso- 
phum  2.  Ethicorum  poenae  sint  medi- 
cinoe,  poena  unius  non  satisfaciet 
pro  alio;  ergo  nec  merita  Christi, 
nec  Sanctorum  nobis  valent. 

Dicendum,  quod  poenae  Christi  et  soivitur. 
Sanctorum  possunt  dupliciter  con- 
siderari,  velut  poense  hominumquo- 
rumcumque;  primo  in  quantum 
prseservant  a  malis  futuris,  quia 
corpus  domant  et  subdunt  spiri- 
tum  ;  et  sic  verum  est,  quod  poena 
unius  non  valet  alteri  quantum  ad 
hoc,  quia  si  tu  jejunas,  non  prop- 
ter  hoc  corpus  meum  maceratur. 
Secundo  considerari  possunt  in- 
quantum  sunt  satisfactoriso,  et  sic 
patet  quod  Christus  nihil  deme- 
ruit,  nec  erat  obligatus  ad  poenam 
nisi  voluntarie,  scilicet  pro  nobis, 
et  sic  pro  nobis  satisfecit,  et  alii 


378 


xMISGELLANEOKUM 


Sancti  si  eonim  merita   et  poenoG 
nobis  applicentur. 
i-i.  Sed  dices  contra,  unius  confes- 

QuinUim. 

.  soivitur.  sio,  vel  contritio  niliil  valetalteri; 
ergo  nec  satisfactio. 

Dicendum  quod  non  est  simile, 
primo  de  contritione,  qui  est  ac- 
tus  interior  amarus  respond(>ns 
libidini  peccnntis  interioris;  satis- 
factio  autem  est  actus  exterior. 
Similitor  de  confessione  non  est  si- 
mile,  quia  sicut  unus  potest  absol- 
vi  pro  alio,  cum  absolutio  debeat 
esse  super  materiam  determina- 
tam,  ita  nec  unus  pro  alio  conflte- 
ri  potest.  Itcm,  confessio  ad  ab- 
solutionem  Sacramentalem  ordi- 
natur  ;  satisfactio  autem  non  sic 
ordinatur  ad  absolutionem,  ideo 
non  est  simile.  Item,  quando  ([uis 
puenitet  et  confessus  est,  licet 
a  culpa  sit  liber  et  a  reatu,  tamen 
rcmanet  obligatus  Ecclesire,  ideo 
Praelati  possunt  ei  Christi  merita 
et  Sanctorum  applicare  unde  satis- 
faciat.  Vcl  dicendum,  quod  licet 
contritio  vel  confessio  unius  non 
valeat  alt(UM,  [)otest  sibi  valere  sa- 
tisfactio  ;  cujus  ratio  ost,  quia  an- 
te<iuam  pueniteat  etconfitcntur,  si 
habeat  copiam  Sacerdotis,  non  est 
membrum  vivum,  nec  rccipit  in- 
(luentiam  ab  aliis  vivis,  sod  post 
confessionem  bene  potest,  cum 
tuuc  sit  membrum  vivum. 
sextuni.  Scxto  sic  :  dicit  Prnocursor 
Mntth.  3.  Facilc  fruclKS  dujnos  pami- 
leniuc ;  ergo  necesse  est  qui  digne 
satisfacero  vult,  quod  ipsemet  ope- 
retur. 
Soivitur.  Dic(mdum  socun^bim  Philoso- 
phum  .'{.  El/iiconini,  (|Uod  hoc  faci- 
mus  volut  possumus,  (juod  [^eralios 
possumus  adim[)lero  ;  ideo  Cliristi 


merita  et  Sanctorum  nobis  a[)[di- 
cata,  reputanturaDeoessenostra, 
si,  ut  dictum  est,  [)rimo  p^^ienitea- 
mus  et  digno  conliteamur,  tamon 
ut  superius  dictum  ost,  melius  es- 
set  quod  unusquisque  suam  poeni- 
tentiam  faceret. 

Septimo  sic  :  solus  Christus  po-  15, 
test  in  effoctus  Sacramentales  sine^^P*^'™"™ 
Sacramentis ;  sed  dimitterepoenam 
est  effectus  Sacramentalis  virtute 
clavium  Ecclesiae ;  ergo  solus 
Christus,  non  Praelati  dimittere 
possunt  pienam  hujusmodi  sine 
clavibus  ;  quare  Prselati  per  In- 
dulgentias,  cum  sint  sinc  clavibus, 
non  possunt  lisec. 

Dicendum,  quod  effectum  [)rinci-  soivUur. 
palem  Sacramentorum  sine  Sacra- 
mentis  solus  Christus  et  Deus  po- 
test  dare,  sed  de  effectu  non  prin- 
cipali  non  ita  dcbetdici.  Dicendum 
igitur,  quod  etfectus  principalis 
Sacramenti  Poenitentiac  est  dimit- 
tere  culpam,  ot  iste  non  [)otest 
fiori  por  aliud,  scilicet  pcr  Indul- 
gentias.  Itom,  alio  modo  hic  et  ibi 
dimittitur  culpa,  quia  in  Sacra- 
mento  PdinitontiiB  virtute clavium, 
per  Indulgentias  autem  per  mo- 
duui  recompensationis,  idoo  non 
valet. 

Octavo  sic  :  si  Pra)lati  possunt  octavum. 
dare  Indulgentias  ;  igitur  id(Mn  da- 
bit  sibi  ;  consequens  est  falsum, 
quia  dobct  csse  distinctio  inter 
dantcm,  donum,  ot  cum  cui  datur. 
Probatio  antocedentis,  quia  i[)se 
est  ca[)ax  Indulgentise,  non  est  de- 
terioris  conditionis  aliis;  orgo,etc. 

Dicondum,  (juod  nullus  per  se  et    soivUur. 
directo  potest  sil)i  Indulgontias  da- 
ro,   quia  non   sunt  daud;c  nisi   ox 
causa  rationabili ;  ot  ad  lioc  ut  illo, 


QU/ESTIO  IV, 


379 


cui  dantur  sit  magis  oxcitatus  ad 
l)onum  ct  Dei  honorem  :  Pra^lati 
autem  ex  oflicio  suo  satis  debent 
ad  hoc  provocati  esse ;  ideo,  etc. 
Tamen  per  accidens  et  indirecte, 
si  Prselatus  det  aliis  Indulgentias 
pro  rationabili  causa,  si  postea  ia- 
ciat  ipsuni  opus  potest  eas  sibi  ac- 
quirere,  non  inquantum  Praelatus 
est,  sed  inquantum  est  membrum 
Ecclesia3  indigens,  sicut  et  alii  ;  et 
sufflcit  talis  distinctio  inter  dan- 
tem  et  cui  datur,  quia  dat  inquan- 
tum  Prselatus,  accipit  autem  non 
inquantum  talis,  sed  inquantum 
membrum  indigens. 

SGHOLIUM  V. 

Qusestioncm  liaiic  :  un  indubjentuv  iantum 
vuleant,  quantum  sonunll  Theologi  aatic[ui 
cominuniter  proponunt,  circa  quam  in  va- 
rias  et  extremas  aliqui  abierunt  seutentias. 
Pars  tutior  et  magis  pia  alTirmat,  modo  cau- 
sai  onines  ad  Indulgentiam  Iiicrandam  ne- 
cessarise  concurrant;  de  liac  aut^m  Indul- 
gentia  in  particulari  nou  est  certum  et  in- 
fallibile,  quod  operetur  quantum  sonat ; 
niliilominus  ubi  ovidenter  non  constiterit 
sine  legitima  causa  concessam  esse,  non  est 
contemnenda  neque  si  constiterit  estpubli- 
ce  spernenda.  Dubium  aliud  de  uecessitate 
gratise  in  lucraturo  Indulgentiam,  majorem 
Iiabet  difficultatem  in  doctrina  Auctoris, 
dum  ex  professo  probat  in  4.  d.  15.  q.  1.  a 
n.  15.  posse  Ratisfieri  pro  pocna  temporali 
oxtra  statum  gratia^.  Id  tameu  prudenter  et 
reverenter,  absque  prxjudicio,  inquit,  contra- 
ria:  sententix  docuit;  et  intelligendus  est  de 
satisfactione  secandum  quid  seu  imperfecta, 
non  autem  de  perfecta  quee  conciliatet  pla- 
cat,  de  qua  solum  intelligendus  est  locus 
Conc.  Trident.  sess.  14.  c.  8.  qui  videtur  fa- 
vere  oppositie  sententicTe.  Vide  Fabrum  in  4. 
disp.  35.  c.  G.  et  Gavellum  in  Scholio  ad 
pra^dictum  locum  Doctoris  ;  fortassis  qua3s- 
tionem  hanc  scripsit  antc  commentarios 
Oxoniensco. 


Quod  autem  non  tantum  valent      le. 

An  tantum 

semper  quantum  sonant,  arguitur  vaieant  in- 

,v     •        L  -i-i      I  i.  dulgentiaj, 

sic  :  (iuia  tunc  quihbet  posset    se  quantum 
quittare' a  tota  poena  debita  pec-   •"verbum 
catis  suis  sine  poenitentia  et  evola-  p^o"hbera- 
ret  sine  punitione,  faciendo  multo-    excif,e"e. 
ties  opus  Tndulgenti?e,  quod  vide- 
tur  jnstitia?  Dei  multum  derogare. 

Dicendum  quod  non  est  inconve- 
niens,  nec  i)er  hoc  remanet  pecca- 
tum  aliquod  impunitum;  tum,  quia 
peccator  concurrendo  punitur  in 
se;  tum,  quia  etiam  peccando  pu- 
nitur,  cum  peccatum  sit  etiam  poe- 
na  ;  tum,  quia  sufflcienter  inCliris- 
to  et  aliis  Sanctis  satis  est  puni- 
tum,  ut  dictum  est  supra. 

Dicunt  tamen  aliqui,  quod  ta-  Quorum- 
lis  quantumcumque  multiplicasset  'jj^o^nsS!" 
opus  Indulgentia),  maxime  dando 
pecuniam  ,  non  statim  evolaret ; 
quorum  ratio  ista  est,  quia  ut  di- 
cunt,  peccatum  etiam  post  Con- 
fessioneni  ,  relinquit  in  aninia 
quamdam  scoriam  qu?e  toUi  non 
potest,  nisi  per  poenalitatem  ipsius 
qui  peccavit,  ideo  non  sufflcit  dare 
pecunias  ad  Indulgentias. 

Sed  hoc  non  videtur  valere,  (luiaRefutatur. 
ex  peccato  in  anima  tria  solum  re- 
linquuntur,  scilicet  macula  culp<T; 
secundo  pronitas  ad  actum  simi- 
lem;  tertio  obligatio  ad  poenam 
seternam.  Priinum  autem  per  con- 
tritionein  deletur,  et  cumhoc  ter- 
tiumillud  quod  est  obligatio  ad  pcje- 
nain  ajternamin  temporalem  com- 
mutatur.  Secundumautem  per  gra- 
tiam  quse  datur  in  contritione,  de- 
letur,  scilicet  pronitas  ad  actum 
peccati,  quia  gratia  inclinat  ad  ac- 
tus  oppositos.  Peccatum  etiain  tol-     Pronitas 

.  .  .      ad  pecca- 

litur  per  assueiactionem  m  bonis  tum  non 

. ,  .   ■  1  1  1  ,  retardat  a 

operibus,  et  ideo  amota  culpaet  poe-    gioria. 


380 


MISCrLLANEORUM 


na  temporali  per  Indulgentias  soln- 
ta;  sicut  est  possibile  et  rationabi- 
le  (qnia,  ut  dictum  est,  inCliristo 
satis  est  satisfactum )  non  potest 
quis  impediri  nisi  per  hujusmodi 
pronitatem,  sed  per  ipsam  non 
potest  retardari  post  mortcm,  ma- 
xime  quia  patetin  simili.  Parvulus 
enim  Baptizatus  mundatus  est  to- 
taliter  a  reatu  culpre  originalis, 
tamen  in  eo  dum  vivit  remanet 
semper  pronitas  vel  fomes  ,  seu' 
quaedam  inclinatio  ad  peccatum, 
quod  tamen  non  est  in  eo  culpa 
post  Baptismum.  Unde  si  statim 
post  Baptismum  moriatur  non  re- 
tardatur,  etiam  modicum  a  gloria 
per  hujusmodi  pronitatem,  quia 
ipsa  tenet  se  magis  ex  parte  cor- 
poris,  ideo  anima  exuta  a  corpore 
non  impeditur  per  hoc  nisi  aliud 
obstet.  Quare  similiter  cum  per 
gratiam  et  contritionem  peccator 
sita  culpa  liber  et  a  poena  seterna, 
a  temporali  autem  per  Indulgen- 
tias,  nequaquam  per  dictam  sco- 
riam  vel  inclinationem  retardatur 
■  ejus  anima  a  gloria,  cum  exuta  sit 
a  corpore. 
17.  Quod  autcm  non  requiratur  gra- 

quS?"  tia   ad    recipiendas    Indulgentias, 
lucrandum  pi'obatur  sic  :    quia  ante  primam 
^"S^"'  gratiam  in  peccatore  non  requiri- 
Negatur.  tur  alia  gratia,   aliter  esset  abirc 
in  indnitum ;  ergo  a  simili  ad  p(B- 
n3e    remissionem    non    rcquiritur 
gratia. 

Et  confirmatur,  quia  excommu- 
nicatio  est  poena  tempoi-alis,  et  ta- 
mcn  bene  tollitur  sine  gratia,  quia 
potest  absolvi  etiam  invitus;  ergo 
et  poena  temporalis  ad  quam  quis 
est  obligatus  ex  peccatis,  de  quibus 
confessus  fuit  et  contritus,  potest 


sibi  dimitti,  dato  quod  postea  pec- 
cet  mortaliter,  nec  sit  in  gratia, 
cum  facit  opus  Indulgentiae. 

Dicendum  quod  non  cst  simile,  AfBrmatur. 
prima  enim  gratia  datur  homini, 
si  vult  se  disponere  per  liberum 
arbitrium,  quod  potest  quilibet  per 
adjutoriumgrati?B  datum,  quse  om- 
nibus  viatoribus  datur,  non  sic 
autem  est  de  poena  satisfactoria  ; 
nuUus  potest  Deo  per  opera  sua 
satisfacere  nisi  illa  placeant  Deo, 
cui  non  placent,  nec  digna  sunt  ac- 
ceptatione  nisi  homo  sit  Deo  gra- 
tus,  quod  non  potest  sine  gratia. 
Ideo  non  potest  quis  satisfacere, 
dum  est  in  mortali  peccato.  Quare 
non  est  secuinim  confitentibus 
poenitentias  multum  longas  impo- 
nere,  ne  forte  priusquam  implea- 
tur,  rcincidant  in  peccatum,  et  per 
consequens  non  satisfaciant  per 
luijusmodi  poenitentias. 

Item,  non  valet  conflrmatio  de 
cxcommunicatione,  illa  enim  est 
ab  homine  illata,  pro  aliquo  pec- 
cato  forte  manifesto  communiter, 
ideo  in  potestate  Judicis  illam  in- 
ferentis,  nec  Superioris,  est,  illam, 
si  vult,  revocare.  Dato  etiam  quod 
excommunicatus  non  poeniteat,  et 
absolvitur  quandoquc  propter  ejus 
periculum,  quando  videlicet  Judex 
viderct  eum  sic  fatuum,  quod  non 
curat,  sed  propter  hoc  magis  indu- 
ratur,  tunc  relaxat  excommunica- 
tioncm,  ut  sic  forte  talis  per  man- 
suetudinem  redeat.  Non  sic  autem 
dum  cst  in  peccato,  niliil  facit  dig- 
num  acceptatione,  nec  pcr  conse- 
quens  potest  ut  sic  satisfacere,  sed 
statim  cum  poenitet  de  peccatis 
commissis,  cum  proposito  conli- 
tcndi    tcmpore    oppoi'tuno,    tunc 


I 


OU^STIO  IV. 

enim  bene  sibi  valcnt  opera  sua,  ct 
simt  tunc  satisfactoria  et  merito- 
ria. 


381 


SGHOLIUM   VI. 

Tribus  modis  ait  hic  aliis  applicari  posse 
merita,  qui  ierme  coincidunt  cura  aliis  toti- 
dem  modis,  quos  enumeravit  et  explicavit 
in  quodl.  20.  art.  1.  Secundo  docet  quinara 
conferre  possent  Indulgentias  auctoritative 
sive  ex  commissione.  Tertio,  quod  potestas 
concedendi  Indulgentias  non  sit  ordinis,  sed 
jurisdictionis.  Quarto,  quod  toties  Indul- 
gentias  locales  quis  Iucratur,quoties  loca,  vel 
Ecclesias  destinatas  visitat.  Quinto,  quod 
peregrini  non  lucrantur  in  alienis  Dioecesi- 
bus.  De  his  omnibas  videri  possunt  auctores 
citati  in  principio  quajstionis,  prsesertira  Sua- 
rez  disp. 49. et  52.  et  pro  ultima  assertione  Syl- 
vester  verbo  Indulijeniia,  num.  14.  Panorm. 
in  cap. ^uod  auiem,  de  p<enit.  et  remiss.  Ro- 
driguez  in  mm.msL,Y Qvho  Indulgenlia,  num.  2. 
Barbosa  de  Episcopis  allegat.  83.  num.2j. 

jg  Juxta  hoc  quaeritur,  qui  Prselati 

Qui  possunt  pogsiii^t  (lare  Imlulgentias?  Circa 

concedere    ^  " 

induigen-  quotl  notantlum  est,  quod  Indulgen- 
tise  dicuntur  concedi  ab  eis,  qui 
possunt  merita  Christi  et  Sancto- 
rum  aliis  applicare,  ut  dictum  est. 
Hujusmodi  autem  applicatio  po- 
test  fieri  tripliciter;  primo  in  sin- 
gulari ;  secundo  in  spcciali;  tertio 
Appiicatio  in  generali.  Applicai^e  in  singulari 
Tripfex""'  potest  quicumque  existens  in  cha- 
ritate,  alii  existenti  in  charitate 
sua  opera.  Applicatio  autem  in 
speciali  dicitur,  quando  aliquis  vel 
aliqui  de  una  congregatione  orant 
pro  illis  de  eadem  congregatione 
vel  pro  suis  familiaribus;  tunc  ille, 
qui  prseest  tali  communitati,  po- 
test  merita  hujus  communitatis 
alteri  communicare,  et  eos  asso- 
ciare  ad  beneficia  hujusmodi.  Sed 
persona  privata  talis  communita- 
tis  hoc  non  potest  concedere,  quia 


ejus  non  interest  de  communitate 
ordinare.  Sed  his  duobus  modis 
meritorum  applicatio  non  dicitur 
Indulgentia  proprie  :  primo,  quia 
talis  communicatio  non  satisfacit 
Ecclesise  universaliter,  sed  Deo  pro 
iis,  quibus  flt  applicatio.  Indulgen- 
tise  autem  non  solum  Deo,  sed  Ec- 
clesise  dicuntur  satisfacere  de  poena 
pro  peccatis  injuncta,  a  quibus  dic- 
tse  communitates,  nec  absolvere 
possunt,  nec  eas  relaxare,  cum  su- 
per  Ecclesiam  non  habeant  potes- 
tatem.  Secundo,  quia  bona  per  se 
privatse  personse  et  communitatis 
specialis  sunt  finita,  idco  non  suffi- 
ciunt  ad  dandum  Indulgentias,  si- 
cut  thesaurus  Ecclesiae,  qui  est 
omnino  indeficiens  et  abundans 
meritis  infinitis.  Applicatio  tertia, 
scilicet  in  generali,  est  quando  de 
thesauro  universalis  Ecclesise,  me- 
rita  scilicet  Christi  et  Sanctorum 
aliquibus  applicantur,  quod  potest 
fieri  de  jure  ab  eo  qui  toti  prseest 
Ecclesiae,  quia  est  Christi  Vica- 
rius,  aliis  autem  ex  commissione. 

Solus  igitur  Papa  potest  aucto-      19, 
ritative  et  principaliter  dare   In-  ^aictorit'^^ 
dulgentias,  nec  habetauctoritatem    tative 

^  concedit 

ab  alio  nisi  a  Ghristo.  Sed  utrum  induigea- 

tias. 

Episcopi?  dicendum  quod  cum  sint 
sponsi  Ecclesiae  suse,  id  est,  Dioece- 
sis,  et  Archiepiscopi  sui  Archiepis- 
copatus,  et  sint  vocati  in  partem 
sollicitudinis,  secundum  Aposto-Quis  possit 
lum2.  Cor.  11.  ideo  ex  commissione  excommis- 

sione. 

Pap?e  possunt  Indulgentias  confer- 
re,a!iternon  possunt.  Similiter  Le- 
gati,  sicut  per  totam  suam  Provin- 
ciam  vel  legationem,  possunt  fa- 
cere  constitutiones  perpetuas,  ita 
etiam  conferre  Indulgentias,  quia 
eis  hoc  Papa  concessit. 


382 


MISCELLA.NEORUM 


20. 

(jiiihus  et 

qiiotifs 

valeant 

Iii(iiilj;ea- 

tiaj. 


Sed   ntrnm   Abbates?   dicendum     qnolibet  die  ad  Ecclesiam,  scilicet 
qnod  licet  habeant  snper  suos  snb-     Canonici  et  Religiosi;  ergo  si  In- 


ditos  j\]risdictionem,  non  tamen 
confernnt  Indulgentias,  qnia  hoc 
eis  non  concessit  Papa,  posset  ta- 
men  eis  concedere  si  vellet. 

Sed  Episcopi  qnantnm  possnnt 
dare  :  Dicendnm  prout  dicitur  Ex- 
Im  de  pamitentia  et  remissionr ,  cap. 
cum  ex  eo,  possnnt  de  lege  commnni 
pro  nna  cansa  quadraginta  dies,  in 
dedicatione  autem  Ecclesise  unum 
annnm,  et  licet  sint  plures  Episco- 
pi,  non  tamen  plns;  in  anniversa- 
rio  autem  dedicationistantnm  qua- 
draginta  dies,  non  antem  possnnt 


dnlgentise  sint  in  Ecclesiis  talium 
non  acquirnnt  eas,  quia  vadunt  pro 
horis  dicendis,  ad  qnas  ex  debito 
alias  tenebantnr. 

Dicendnm  qnod  quantumcnmqne 
Indulgentise  conceduntur  absolute 
sic  :  quicumquo  lalcm  Ecclesiam  visita- 
hit,  vcl  tale  opus  facict,  hahehit  tot  dies 
Indidfjcnlice  :  dico  quod  quicumque 
id  facit  existens  in  cliaritate,  (bim 
tamen  non  intcndat  actn  contra- 
rium,  puto  qnod  Indulgentiam  ha- 
bet.  Non  enim  oportet  qnod  inten- 
dat  actulucrnm  InduIgenticT,sed  ha- 


dare  perpetuas,  scilicet  pro  quoli-     bitualis  intentioadlioc  snfficit,  quia 
bet  tempore;  sed  solus  Papa  vel     ex  qno  est  in  cliaritate,  vult  opera 


Legatns,   qnia   istis  non   concedit 
jus  Papale. 

Sed  utrum  electns  in  Episcopum 
et  confirmatus,  non  tamen  conse- 
cratus?  dicendum  quod  sic,  etsi 
non  sit  Sacerdos,  qnia  hnjusmodi 
potestas  non  super  cliaracterem 
Sacerdotalem,  vel  snper  consecra- 


sna  liabitnaliter  saltemhabercom- 
nem  efiicaciam;  et  justum  est  quod 
in  omnibus  operibns  snis  Incretur 
qn?iocumque  sunt  lucrabilia  per  ta- 
lia  opera,  quare  cnm  ire  ad  Eccle- 
siam  ad  Dei  iionorem  sit  lucra- 
mentnm  Indulgentiarnm,  sequitur 
quod  qnicumque  existens  in  chari- 


tionem  Episcopalem  fundatnr,  sed  tate  vadit  illuc  tunc  ad  Dei  liono- 

magis  super  jurisdictionem,  qnam  rem,  dato  quod  hoc  actn  non   in- 

talis  habet  per  electionem  conlir-  tendat,  percipit  Indulgentiam. 

matam.    Verumtamen   Ostiens.   in  Et  confirmatnr  ratio,  qnia  quan- 

cap.  cum  ex  co,  citatum  dicit  qnod  do  aliqui  vadunt  ad  Ecclesiam  tan- 

tutius  est  qnod  non  conferat  nisi  tum  intentione   Deum   iionorandi, 

sit  Sacerdos.  et  ofticium  audiendi  vel  dicendi,  si 

.Tuxta  hoc  qu?pritnr,  quibns  va-  fiat  tnnc  ibi  genoralis  distributio, 

leant?  TUrum  cnm  dicitnr,  visitan-  isti  qni    non  intendebant  hoc,  ita 


tilms  talcm  Ecclesiam,  conccdimus  qua- 
drafjinta  ;  an  quicnmqne  vadat  illuc, 
et  qnotiescnmque  semper  acquirat 
hujusmodi  Indulgcmtias?  Videtui- 
([uod  non  omnis  vadens  illuc  ha- 
beat,  q-.iia  non  del)etur  dari,  ut  dic- 
tum  est,  nisi  pro  causa  speciali  ad 
qnam  homines  alias  non  tenel)an- 
tur  ire  ;    sed   multi  tenentnr    ire 


I)ene  percii^innt  distril)utionem  si- 
cut  alii  qni  lioc  sciebant,  et  actua- 
liter  intend(d)ant,  et  ad  hoc  vene- 
ranl  ;  si  igitur  homines  sunt  ita 
lib(>rales,  mnlto  foi*tius  Dens,  et 
Pradati  Ecclesife  conferentes  In- 
dulg(mtias  ad  honorem  Dei. 

Patet  igitnr  quod  ratio  in  con- 
trarium   non   valet,    scilicet   quia 


I 


QUyESTIO  IV. 


3?3 


21. 


alias  tencbantur;  imum  cnim  opus 
factum  in  charitate  bene  cst  mcri- 
torium  praemii,  et  inquantum  fit 
ex  obligationc  voluntaria  ct  satis- 
factoria  cum  hoc,  valct  ad  acquisi- 
tioncm  Indulgentiarum,  ut  osten- 
sum  est. 
Sed  utrum  totics  quotics   vadit 


possint    acquiri   in   qualilict   hora 
illius  partis. 

Item,  agens  agit  propter  fincm, 
et  per  consequens  intendit  attin- 
gerc  flncm  suum  mcliori  modo  quo 
potest;  ergo  quando  conccdit  ali- 
quis  Indulgcntias  visitantibus  ta- 
lcm   Ecclesiam   ad   Dci   honorem, 


quis,  habct  Indulgcntiam?  Dicunt     dcbct  hoc  intendereintensius  quam 


quidam  quod  si  sunt  Indulgcntifc 
peiqjctUcT,  ut  ad  Ecclesiam  Petri  et 
Pauli,  sic;  si  vero  non  sint  perpc- 
tuse,  habet  eas  acquirere  semel. 
Quorum  ratio  est,  quia  quando  po- 
nuntur  pcrpetua>,  patet  esse  de 
intentione  Prselati,  quod  omnes 
quoties  vadunt,  habcant.  Sed  quan- 
dosunt  tcmporales,  scilicet  peroc- 
to  vel  novem  dies,  videtur  esse  de 


potest  ;  sed  Deus  plus  lionoratur 
si  homines  frequenter  illuc  vadant, 
quam  si  tantum  semel;  crgo  quo- 
ties  vadunt  ad  Dci  honorem,  sem- 
per  illas  sibi  acquirunt. 

Utrum  in  alicujus  dioecesibus  pc-      22. 
regrini  possint  acquirere?  Vidctur  peVegrhli 
"dicendum    quod   non,    cujus    ratio  ^""'''"*"''* 
est,  quia  ut  patet  ex  superioribus, 
Praelatorum  est  eas  dare  ratione 


intentione  dantis  quodsolumsemel  auctoritatis  et  jurisdictionis  ;  scd 
quilibct  vcniens,  habeat;  et  ideo  super  alienas  personas,  quae  non 
ponuntur  octo  dies,  ut  ii  qui  prima     sunt  suse  dioeccsis,  non  habcnt  ju- 


die  vcl  secunda  nequeunt  venire, 
veniant  saltem  infra  octavam. 

Sed  hoc  nonvidetur,  quia  potcst 
esse  dioecesis  ita  parva,  scilicet 
una  civitaS;   quod   omnes  possent 


risdictionem;  ergo  non  possunt  In- 
dulgentias  dare.  Verumtamcn  si 
habeant  ibi  devotionem  ipsi  pere- 
grini,  ct  opus  Indulgcntise  faciunt 
et  sint  in  charitate,  multum  pro- 


venire  una  dic  vcl  duobus,   et  sic  dest  cis  et  multum  mereri  possunt, 

superfluercnt  alii  dies.  Dicendum  licet  fortc  Indulgentias  non  acqui- 

igitur  quod  totics  quoties  quicum-  rant.  Unde  bcne  consulendum  est 

que  vadit  ad  Dei  honorem,  cxistcns  cis,  si  qucierant  consilium  qiiod  liu- 

in  charitate,  totics  habet  Indulgen-  jusmodi  opera  faciant. 


tias,  sive  sint  perpctuae,  sive  tem- 
poralcs.  Dc  perpctuis  conceditur 
ab  omnibus,  sed  de  aliis  probo,  quia 
sicut  se  ha1)et  totum  tempus  nd 
opera  facta  in  toto  tcmpore,  ita 
pars  temporis  ad  opera  facta  in 
illa  partc  temporis  ;  quarc  si  In- 
dnlgenti?e  sint  perpetu??,  ct  in  om- 
ni  tcmpore  et  hora  possunt  acqni- 
ri,  non  videtur  ratio  quare  tcmpo- 
'rales  in  suo  speciali  tcmpore  non 


Scd  diccres,  imo  videtur  quod 
sint  de  eorum  jurisdictione,  quia  si 
peccant  in  tcrra  eorum,  (juantnm 
ad  hoc  flunt  cis  subditi;ergo  simi- 
litc!'  ratione  bonorum  operum. 

Dicendum  quod  non  est  simile  : 
pro  pcccatis  enim  non  quibuscum- 
<iue,  sed  publicis,  flunt  de  eorum 
diceccsi,  ut  scilicet  ibi  ))eccata  pu- 
niantur,  ubi  oriuntur,  ut  qui  fue- 
runt  pcccatis  scandalizati,  sint  eo- 
rum  punitione  rcccdiflcati,  non  au- 


384 


MISCELLANEORUM 


tem  sic  j)r*o  occiiltis  ftunt  alienis 
Prselatis  subditi.  Sic  autem  nonest 
de  Indulgentiis,  quia  non  est  causa 
sufflciens  quantum  ad  hoc,  quod 
super  extraneos  habeant  auctori- 
tatem  jurisdictionis,  ideo  non  pos- 
sunt  conferre  Indulgentias;  ergo, 
etc. 


QU^STIO    V. 

Ulrum  perfeclissimus  conceptus  possibilis 
haberi  de  Deo  a  viatore  cx  puris  natu- 
ralibus,  sit  conceptus  entis  infmiti? 

Alens.  1.  p.  quxst.  2.  mem.  1.  art.  1.  D.  Bonav.  1. 
d.  3.  quxst  i.  art.  1.  RicharJ.  ibidem.  D.  Thoni. 

1.  j).  q.  12.  art.  2.  et  4.  et  q.  85.  arl.  3.  Henr.  m 
Summa  art.  21.  q.  1.2.  el  3.  quodl.  7.  q.  4. 
Occhamm  1.  d.  3.  q.  5.  Gregor.  q.  3.  art.  2.  Bac- 
con.  quicst.  3.  Mayron.  q.  1.  Landulphus  m  pro- 
log.  q.  ullima  a.  1.  Alphon.  Tolet.  q.  6.  prol.  art. 

2.  concl.  3.  Gajetan.  de  Enle  et  essentia  q.  1. 
Faber  lib.  1.  dist.  3.  q.  7.  disp.  27.  Vide  Scot. 
in  1.  d.  3.  q.  2.  num.  17.  et  d.  8.  q.  3.  cf  jn  2. 
d.  3.  ei  guod/.  5.  et  coUat.  20.  et  21.  et  1.  ilfet. 
g.  10. 

Videtur  quod  non  :  Ille  concep- 
Argument.  tns,  quo  coffnoscitur  Deus  trinus 

negatiYum.  ^  .  n      ,  ■  x 

et  unus,  est  perfectior  conceptus 
de  Deo  quam  conceptus  entis  infl- 
niti  ;  sed  conceptus,  quo  cognosci- 
tur  Deus  trinus  et  unus,  possibilis 
est  haberi  a  viatore  ex  puins  natu- 
ralibus;  ergo  conceptus  entis  infi- 
niti  non  est  perfectissimus.  Con- 
ceptus  enim  quo  cognoscitur  Deus 
trinus  ct  unus,  est  conceptus  adne- 
([uans  naturam  divinam,  et  omnia 
contenta  in  essentia  divina,  con- 
ccptus  entis  infmiti  non  cst  ita. 
Minor  probatur,  quicumque  natu- 
raliter  potest  cognoscere  unum  re- 
lativum,  potest  naturaliter  cognos- 
cere  reliquum,  simul  enim  cointel- 
liguntur  :  sed  naturaliter  potest 
cognosci  anima  nostra,  et  respec- 


i. 


tus  imaginis  ad  Deum  trinum  et 
unum  fundatus  in  ea;  ergo  natura- 
liter  potest  cognosci  Deus  trinus 
et  unus.  Minor  istius  secundi  syl- 
logismi  probatur  sic  :  potentia  ha- 
bens  aliquod  pro  primo  objecto  et 
adsequato,  habet  quodlibet  conten- 
tum  sub  illo  pro  objecto  per  se  : 
sed  intellectus  nostri  primum  adae- 
quatum  objectum  est  ens,  sal- 
tem  ut  est  commune  ad  decem  ge- 
nera  prima;  ergo  quodlibet  con- 
tentum  sub  hoc  communi  est  per 
se  objectum  intellectus  nostri ;  sed 
respectus  imaginisfundatus  in  ani- 
ma  nostra  cum  sit  creatus,  conti- 
netur  sub  aliquo  decem  gcnerum; 
ergo  intellectus  noster  potest  cog- 
noscere  talem  respectum. 

Oppositum  arguitur  sic  :  Con- 
ceptus  correspondens  perfectioni 
intrinsecae  rei,  est  perfectior  con- 
ceptus  quam  ille,  qui  correspondet 
perfectioni  extrinsecse;  sedconccp- 
tus  entis  infiniti  est  intrinsecus 
essentife  divinse  ;  infinitas  enim  est 
gradus  intrinsece  naturse  divinse, 
cneteri  autem  conceptus  possibiles 
haberi  de  Deo  a  viatore  ex  puris 
naturalibus,  cujusmodi  sunt  con- 
ceptus  boni  et  veri,  et  hujusmodi, 
correspondent  tantum  perfectioni- 
bus  secundis  essentise  divinse ;  ergo 
conceptus  entis  infiniti  est  concep- 
tus  perfectissimus  possibilis  ha- 
beri  de  Deo  a  viatore  ex  puris  na- 
turalibus.  Quod  autem  conceptus 
correspondens,  ut  est  trinus  et 
unus,  non  possit  habori  a  viatore 
ex  puris  naturalibus,  patet  infra. 

SGHOLIUM  L 

Refert  latissime  opinionem  Joannisa  mon- 
te  S.  Eligii,  Belga},  qui  sibi  fuit  synchronos, 
negantis  conceptum  entis  infiniti  esse  per- 


2. 

Argum. 

aftirraoti-  | 

vum. 


QU^STIO  V. 


385 


3. 


fectissimum  omnium,  qui  de  Deo  naturaliter 
possint  liaberi  in  via,  sive  ille  comparetur 
ad  conceptum  quemcumque,  sive  simplicem, 
sive  compositum.  Similem  habet  opinionem 
Henric.  in  Summa  citatus  in  initio  quasstio- 
nis,  de  qua  Scotus  in  1.  d.  3.  q.  2. 

Ad  islam  (]ii3estionem  respondet 
Magister  Joannes  de  monte  S.  Eli- 
gii,  in  imo  Qnodlibeto,  primo  distin- 
guendo  qnrpstionem ;  secnndo,  de 
qnsestione  juxta  duplicem  ejus 
intellectum  tenet  duas  conclusio- 


fectissimus  conceptus  possibilis 
haberi  deDeoex  puris  naturalibus. 
Utraque  probatur,  et  primo  sic  : 
conceptus  quo  concipitur  res  se- 
cundum  cssc  substantiale  et  prima- 
rium,  est  perfectior  conceptu  quo 
concipitur  res  secundum  esse  acci- 
dentale  et  secundarium.  Ista  pro- 
batur  :  sicut  esse  substantiale  rei 
et  primum  est  perfectius  quam 
csse  ejus  accidentale  et  secunda- 
rium,  ita  proportionaliter  concep- 


nes,    quas  nititur  confirmare  per     tus  correspondens  esse  substantiali 


plures  rationes.  Distinctio  quam 
ponit,  est  ista  :  De  perfectione  con- 
ceptus  entis  infmiti  in  compara- 
tione  ad  alios  conceptus  possibi- 
les  liaberi  de  Deo  ex  puris  natura- 
libus,  vel  Iit  comparatio  entis  infi- 
niti  ad  aliqiiem  alium  conceptum 
unum  et  simplicem,  sicut  est  con- 
ceptus  boiii  per  sc,  vel  vcri  per  se, 
ct  sic  de  quolibet  alio  per  se  sump- 
to  ;  vel  11 1  comparatio  non  tan- 
tum  ad  conceptum  uniim  simpli- 
cem  per  se  sumptum,  sed  ad  con- 
ceptum  aliquem  multiplicem  sive 
compositum,  includentem  multos 
conceptus  partiales,  sicut  est  con- 
ceptus  compositus  aggregans  in 
se  conceptum  boni,veri ,  sapicnlisjusti, 
et  alios  plures. 

Hac  distinctione  praemissa,  res- 
pondendo    ad    qusestionem,    tenet 


Probatur 
non  esse 

Ssinfi-  ^^^^s  conclusiones  negativas;   pri- 


niti. 


ma  est,  quod  si  accipiatur  qusestio 
secundum  primum  intellectum, 
conceplus  entis   infiniti    non    est 


et  primo  ipsius  rei,  debet  esse  per- 
fectior    conceptu    correspondente 
esse  secundarioet  accidentali  ipsius 
rei  :  sed  concipiendo  Deum  ut  ens 
infinitum,    non     concipitur     ipse 
Deus  secundum   ejus  esse  substan- 
tiale  et    primum,    sed    secundum 
quamdam    perfectionem    commu- 
nem  sibi  accidentalem ;  ergo  con- 
ceptus   entis  intiniti  non  est  con- 
ceptus  perfectissimus  possibilis  ha- 
beri  de  Deo  a  viatore  expuris  natu- 
ralibus.  Minor  ista  probatur  :  Infi- 
nitas    enim    videtur   esse    passio 
quantiet  magnitudinis,  dicente  Phi- 
losopho   i)rimo    Physic.    text.    35. 
deinceps  :  Infinilo  respeclu  quanti  con- 
fjruil  cliamquanlum,  et  finilum  et  infmi- 
tum   sunf  il i /fcrcntice  quaniitalis.  Unde 
infinitas    non   convenit    Deo,  nisi 
prout     inesse     supponitur    ratio 
quantitatis,  non  molis,  sed  perfec- 
tionis.  In  his  enim,  secundum   bea- 
tum    Augustinum  5.  de  Trinitate 
cap.  8.  qucc  non  sunt  molc  magna,  idem 


conceptusperfectissimus  possibilis     csi  majus  csse  quod  melius  esse.  Conci- 


haberi  de  Deo  a  viatore  ex  puris 
naturalibus.  Secunda  conclusio  est, 
quod  si  accipiatur  qusestio  secun- 
dum  alium  intellectum  dictum, 
conceptus  entis  infiniti  non  estper. 

Tom.  V. 


pere  ergo  Deum  ut  ens  infnitmn, 
non  est  aliud  quam  concipere  ip- 
sum  sub  ratione  magnitudinis  non 
habentis  finem  ;  sed  conceptus  ut 
mac/nus,  non  est  conceptus  quo  con- 

25 


386 


MISCELLANEORUM 


cipitur  Deus  secundum  esse  suum 
primarium  et  substantiale,  sed  po- 
tius  secundum  esse  ejus  quasi  se- 
cundarium  et  accidentale. 

Confirmatur  ista  ratio  :  quiacum 

quseritur,  qmmlus  cst  Dcits?  Conve- 

nienter  respondetur,  infiniim  ct  im- 

mensus;    et    ideo    dicunt    Doctores 

cnmmuniter,  quod  infinitasnatura 

lis  nihil  aliud  est  quam  divinas  ma- 

gnitudinis  immensitas.  Cum  autem 

quseritur   per  qusestionem  de  suli- 

stantia,7im/  est  Deus?  Non  respondc- 

tur,  necbonus,  nec  sapiens,nec  im- 

mensus,  sedpotius  substantiapurain- 

leUectualis  vel  hujusmodi ;  ergo  con- 

ceptus  entis  infiniti  non  respondet 

csse  quidditativo  et  primario  ipsius 

Dei,etpcr  consequensnon  est  con- 


stantia,  videtur  esse  ipsi  Deo  per- 
fectio  accidentalis  ;  sed  infmitas 
est  hujusmodi,  quia  sequitur  ma- 
gnitudinem  Dei  spiritualem,  et  ideo 
quasi  ad  aliud  genus  quantitatis, 
infiniias  quae  est  quasi  ejus  passio, 
ad  aliud  genus  a  substantia  perti- 
net,  et  per  consequens  praesuppo- 
nit  conceptum  correspondentem 
primario  mc  ipsius  Dei.  Similiter 
infiniias  dicit  perfectionem  simpli- 
citer  sine  defectu  et  limitatione, 
quasi  supervenientem  esse  substan- 
tiali  ipsius  Dei;  infniitas  ergo  est 
perfectio  attributalis  ipsius  Dei. 
Conflrmatur,  quia  quod  infmitas 
sit  perfectio  attributalis,  videtur 
esse  intcntio  Augustini  5.  de  Trini- 
tat.  cap.  5.  Si  dicimus,  (clernus,  incor 


6. 

Confirtnal 
tio. 


ceptus     perfectissimus     possibilis     ruptibilis,  immortalis,  irnmutabilis,unus, 
haberi  de  Deo  a  viatore  ex  puris     sapiens,  potens,  speciosus,  juslus,  bonus, 


naturalibus. 
secundo.  Itcm,  conccptus  correspondens 
perfectioni  attributali  in  Deo,  non 
est  ita  perfectus,  sicut  conccptus 
correspondens  perfectioni  prima- 
rise  et  essentiali;  quia  perfectio  at- 
tributalis  est  quodam  modo  acci- 
dentalis,  superveniens  subjecto  pcr- 
fecto  in  essc  :  scd  infinitas  est  perfec- 
tio  attributalis  in  Deo,  et  quasi  de 
secundario  intellectu  divinae  natu- 
ra3,  et  consequenter  spectat  adpri- 
marium  intellectum  essentiae  divi- 
nre,  quo  scilicet  Deus  intelligitur 
actus  purus,  substantialis,  primus; 
ergo  conceptus  infmiti  non  est  pcr- 
fectissimus  conceptus  possibilis 
haberi  a  viatore  ex  puris  naturali- 


beatus,  spiritus,  Jiorum  omnium  novissi- 
mum  quod  posui,  quasi  tanlum  modo  vi- 
detur  sif/nifcare  substantiam  ;  cwtera  ve- 
ro  hujus  substantiw  qualitates.  Qua  ra- 
tione  autem  wiernum  et  immorlale, 
dicuntur  perfectiones  attributales 
supervenientes  quasi  esse  primario 
ipsius  Dei,  eadem  ratione  v  idetur 
inpniium,  quod  consequitur  magni- 
tudincm  Dei  esse  perfcctio  attri- 
]>utalis.  Conceptus  crgo,  quo  con- 
cipiturDeus  in  totogenereentium, 
substantia  prima  specialissima  est 
perfectiorconceptus,quam  ille  quo 
concipitur  ut  ens  inhnitum. 

Item  conceptus  subjecti  cst  per- 
fcctior  quam  sit  conceptus  passio- 
nis,   sicut  et  subjectum  perfcctius 


Terlio. 


bus.  Majorest  evidens,  minor  pro-  est   passione;    sed  conceptus   quo 

batur.  Illud  quod  importat  in  Deo  concipitur  Deus  ut  substantia  pri- 

perfectionem    simplicitcr    absquc  ma    perfectissima,  est  conceptus 

defectu  et  immutatione,  pertinen-  subjecti  :  conceptusautem  quo  con- 

tcm  quasi  ad  aliud  genus  a    Sub-  cipitur  ut  ens  inlinitum,  est   con- 


6 
«^  I 


QIL^STIO  V. 


387 


7. 
Quarlo, 


ceptus  qiiasi  passionis ;  evgo  con- 
ceptus  ontis  infiniti  non  est  perfec- 
tissimus  conceptus  possibilis  habc- 
ri  a  viatore  ex  puris  natnralibus. 
Minor  probatur  ex  hoc  quod  Dcus 
est  ens  substantiale  primum,  con- 
sequenter  intelliginius  ipsum  per 
modum  passionis  esse  infinitum, 
nam  ex  hoc  quod  est  primum,  con- 
sequenter  infertur  ipsum  esse  in- 
terminatum  et  ab  intra  et  ab  extra, 
et  ex  hoc  consequenter  ipsum  esse 
illimitatum,  et  per  consequens  ip- 
sum  carere  fine  et  termino  in  per- 
fectione,  et  hoc  est  ipsum  esse  in- 
finitum;  ergo  infmiium  consequitur 
ipsum  Deum  quasi  passio  ejus,  ut 
est  ens  substantiale  primum  sim- 
piicissimum. 

Item,  ille   conceptus    ex    quo  a 
priori  quasi   causalitor  et  propter 
qnid  sequitur  alius,  ost   perfectior 
illo  qui  sequitur;  sed  adconceptum 
quo    concipitur   Deus  ut  ens    pri- 
mum  et   simpiicissimum  a  priori, 
quasi  causaiiter  et  ;5roj)/er  quid  se- 
quitur    conceptus,  quo  concipitur 
ut  ens  infinitum.  (.Miamvis  enim  ex 
conceptu  m/?m7/sequitur  illud  quod 
est  intinitum  esse  ens  primum,  et  a 
sect  per  se,  et  actum  purum  illimi- 
tatum,  hoc  est  tamen  quasi  a  pos- 
teriori  arguendo  :  sed  ex  hoc  quod 
Deus  est  esse  substantiale  primum, 
sequitur   a    priori    ipsum   habero 
magnitudinem    perfectam,   illimi- 
tatamet  inflnitam;  ergo  conceptus 
quo  concipitur  Deus,    ut  ens   sub- 
stantiale    primum,   est   perfectior 
conceptus  conceptu  quoconcipitur 
Deus,  ut  est  ens  infinitum. 

Item,  conceptus  quo  concipitur 
res  in  speciali  et  distincte  secun- 
dum   naturam  ejus  et  quidditatem, 


et  quasi  diffcrentiam  specificam, 
est  perfectior  illo  conceptu,  quo 
concipitur  res  indistincte  et  con- 
fuse  etiam  in  quodam  involuto  ;  scd 
conceptu  quo  concipitur  Deus  ut 
infinitus  et  in  perfectione,  non  co- 
gnoscitur  divina  natura,  nisi  in 
quodam  involuto  multum  confuse 
et  implicite  ;  nam  cognoscendo 
Deum  ut  ens  infinitum,  adhuc  res- 
tat  inquirere  cujus  conditionis  sit 
illa  perfectio  infinita  ;  non  enim  ex 
hoc  statim  est  manifestum  an  per- 
tineat  ad  substantiam  vel  ad  acci- 
dens  ?  an  sit  corporea  vel  incorpo- 
rea  ?  an  vivens,  an  non  vivens  ? 
conceptu  autem  quo  cognoscitur 
Deus,  quod  est  intelWjcre  substan- 
tiale  primum  actualissimum  ma- 
gis  acceditur  ad  cognitionem  spe- 
cialem  et  distinctam  ipsius  Dei,  et 
quasi  differentiam  specificam  ex- 
plicantem,  prout  est  possibile  a 
nobis  quidditatum  differentiam  in- 
telligi;  ergoconceptus  quo  s"ccon- 
cipitur  Deus,  est  perfectior  con- 
ceptu  quo  concipitur  ut  ens  infmi- 
tum. 

Confirmatur  ratio  istaexinten-  s. 
tione  :  nam  circa  istum  concep-  ^7^™" 
tum,  scilicet  quod  in  Deo  sit  intelli- 
gcre  perfectissimum  et  actualissi- 
mum,  tanquam  circa  conceptum 
nobilissimum  possibilem  haberi  de 
Deo  ex  puris  naturalibus,  multum 
laboravit  Philosophus  12.  Mrtaphysi- 
cce  lext.com.  39.ubi  dicit  sic  :  Quamvis 
optima  pro  voluptate  nobis  et  speculatio 
deleclahilissimum,  et  optimum.  Si  ergo 
sic  bene  habet,  nt  nos  quandoque,  Deus 
semper  mirabilis  est,  si  autem  magis  ad- 
huc  mirahilius  hahet,  el  vita  ittique  exis- 
lil  :  etenim  intellectus  aclus,  vita,  illud 
autrm  ipse  actus  est,   aclus  autem  quod 


388 


MISCELLANEORUM 


Sexto, 


secwidum  se  illius  vita  oplinia  el  sempi- 
terna.  Unde  post  concludit  :  sic  au- 
fcm  habel  ipsam  sui  ipsius  intelligentiam. 
loio  seterno.  Et   ibi  dicit  Commenta- 


divinam  secimdum  suum  esse,  quod 
habet  in  rerum  natura,  quam  con- 
ceptus  quo  concipitur  secundum 
aliquam  specialem  rationem  et  de- 


tor  :  manifestum  est  quod  inteUujcre  per  terminatam.  Et  probatur  ex  sacra 

inteUectum  qui  est  in  nohis,  esl  vcdde  vo-  Scriptura,  per  quam  Deus  indicans 

lupiuosum,  et  nohHius  omnibus  rebus  cxis-  naturam  suam  habere  esse  actualis- 

icntihus  in  nohis.  Videtur  ergo  quod  simum,  sine  omni   potentia  abso- 

conceptus  quo  concipitur  Deus  sub  lutissimum  et  abstractissimum,  no- 

ratione    primi    intellectus,    primi  minat  se  qui   cst,  dicens  in  Exod. 


substantialis,  super  omnia  specu- 
lantis  et  intelligentis  actum,  sit 
pcrfectior  quam  ille  quo  concipi- 
tur  Deus  sub  ratione  entis  inflniti. 
Item,  ille  conceptus  de  Dco  cst 
pcrfectior  quo  concipitur  sub  ra- 
tione  volitiva,  dcclarativa  et  opti- 
ma;  perfectio  autem  optima  et  su_ 
per  omnes  delectabilis  ab  omni  in- 
tclligibili  ente,  est  nobilissimum 
intelligibile  semper  actu  perfecte 
intelligere,  et  nihil  nobilius,  aut 
cxcellentius  potest  cogitari  quam 
vivere  vita  intellectuali  perfecta  se. 


cap.  3.  Sic  dices  filiis  Israel,  qui  est, 
7nisit  me  ad  vos  :  sed  essc  actualissi- 
mum,  sive  conceptus  ille  quo  con- 
cipitur  natura  divina  inquantum 
habet  esse  in  rerum  natura  secun- 
duni  csse  actualissimum,  sine  omni 
potentia  absolutissimum  et  actua- 
lissimum  :  conceptu  autem  infiniti 
concipitur  secundum  aliquam  ra- 
tionem  particularem  et  determina- 
tam,  cst  enim  infiniias  una  distincta 
ratio,  contra  alias,  sicut  bonitas, 
wicrniias  et  hujusmodi;  ergo  con- 
ceptus  quo  concipitur  Deus  ut  ens 


cundumactum,quodsatisapparetea?  inlinitum,  non  est  perfectissimus 
10.M'f«pA.etexcoquoddicitPhiloso.  conceptus  possibilis  haberi  de  Deo 
phus  libro  12.    lext.   51.   Quid  uiiquc     ex  puris  naturalibus. 


crit  insigne  et  venerabile,  si  non    inlclli- 

(jat?  ergo  conceptus  quo  concipitur 

-   Deus    pcrfectissimus    intcUectus, 

vivens  vita  intellcctuali  perfectis- 

sima,    est    perfectior    conceptus, 

quam  conceptus  quo  concipitur  ut 

ens  inflnitse  perfectionis. 

9.  Item,  conceptus  illc  quo  concipi- 

Sepiimo.  j^^jj,  Dcus  sccundum  csse  absolutis- 

simum,  abstractissimum,  cst  per- 

fectior  conccptu  quo  concipitur  se- 

cundum  aliquam   rationem  detcr- 


Item,  illa  scientia  est  perfectior 
quge  ordinatur  ad  cognoscendum 
Dcum  absobite  sub  ratione  Dcita- 
tis,  quam  iUa  quac  ordinatur  ad 
cognoscendum  Dcum  sub  rationc 
iniinitatis  :  propter  hoc  enim  Deus 
non  ponitur  subjectum  in  Theolo- 
gia  sub  aliqua  ratione  speciali  et 
dctcrminata,  ct  quasi  secundum 
modum  intelligendi  naturam  divi- 
nam  determinate,  quia  talis  cogni- 
tio  (licitur  esse   particularis;    nec 


minatam  ct  contractam.  Ista  pro-  cssct  ita  pcrfccta  ct  nobilis,  sicut 

liatur,  quia  conceptus  (|U0  concipi-  ilha    qua3  absolute  tradit  cognitio- 

tur  sccunihim  cssc  absolutissimum,  nemdcDeo;  crgocognoscereDcum 

actualissimum  et  abstractissimum  absolute  sub   ratione  Deitatis,  ut 

magis  explicat  et  indicat  naturam  cst  cognoscibilis  ex  creaturis,  est 


Octavl 


QU^srio  V. 


389 


10. 

onfirma- 
,ur  priino, 


onfirnia- 
r  secun- 
do. 


II. 

iNono. 


perfectiiis  cognoscere  Deiim  qiinm 
cognoscere  ipsum  sub  ratione  en- 
tis  inflniti,  quod  est  cognoscere  ip- 
sum  sub  aliqua  una  ratione  spe- 
ciali   distincta  contra  alias. 

Et  conlirmatur  ista  ratio,  quia 
Deus  nec  intelligenti  se,  velvidenti 
ipsum  objicitur  sub  aliqua  ratione 
speciali,  ot  secundum  rationem 
SU9D  nud<T.  quidditatis  et  naturse, 
in  quidditate  et  natura  includuntur 
omnes  rationes  de  Deo  cognosci- 
biles  ;  nunc  autem  certum  estquod 
Deus  habet  de  se  conccptum  per- 
fectissimum;  et  similiter  Beati 
liabent  conceptum  perfectiorem  de 
Deo  quam  nos ;  crgo  conceptus 
quo  concipitur  Deus  a  viatorc  sub 
ratione  Deitatis  absolute,  est  per- 
fectior,  quo  concipitur  sub  ratione 
entis  infiniti. 

Confirmatur  secundo  ratio  sic  : 
Voces  sunt  signa  conceptuum,  qui 
sunt  in  anima;  nomen  ergo  naturse 
divin?G  magis  sibi  proprium  et  ini- 
positum  ad  significandum  natnram 
divinam  quam  in  specie  sul)  dif- 
ferentia  specifica  prout  con^inet 
quidquicl  ad  naturam  et  perfectio- 
nem  ejus  essentialem  pcrtinet,  et 
ab  omni  alio  differt,  perfectiorem 
conceptum  exprimit  quam  nomen, 
quod  non  est  tale ;  sed  hoc  nomen 
Deus  secundum  communem  usum, 
tam  fidelium  quam  infideiium,  si- 
cut  imponitur  ad  significandum 
naturam  divinam  in  modo  prsedic- 
to,  prout  cognoscibilis  est  a  via- 
tore  ex  puris  naturalibus  magis 
exprimit  divinam  naturam  quam 
nomen  infiniti. 

Item,  iile  conceptus  quo  lia.bito, 
quolibet  aiio  circumscripto,  illud 
de  quo  habetur,  est  ens  nobilissi- 


mum  et  perfectissimum,  est  per- 
fectior  illo  quo  habito,  quolibet 
alio  circumscripto,  iilud  a  quo 
habetur,  non  est  ens  nobilissimum 
et  perfectissimum  ;  sed  conceptus 
(|uo  cognoscitur  Deus,  ut  ens  pri- 
mum  intellectivum,  vei  Inteliigen- 
tiaprima,  est  talis,  quod  eo  habito, 
circumscripto  quolibet  aiio,  adluic 
illud  de  quo  habetur,  est  ens  no- 
bilissimum  naturse  in  gradibus  en- 
tium,  poterit  perfectior  gradus  in- 
veniri;  conceptus  autem  infimti  non 
est  talis,  quod  eo  habito,  circum- 
scripto  quocumque  alio,  iiind  de 
quo  habetur  non  erit  ens  nobilissi- 
mum.  Posito  enim  quod  Sol  esset 
infinit?e  perfectionis,  et  duraret  in 
infinitum,  adhuc  non  esset  tanta? 
perfectionis,  sicut  anima  intellec- 
tiva,  qufe  hodic  inciperet  esse  et 
cras  desineret  esse;  ergo  concep- 
tus,  quo  concipitur  Deus  ut  Intel- 
ligentia  prima,  est  perfectior  con- 
ceptu  quo  concipitur  ut  infinitus. 

Item,  conceptus  correspondens  D^«mo. 
rei  secundum  naturam  suam  abso- 
lute,  est  perfectior  conceptu  cor- 
respondente  modo  ejusdem  rei. 
Ista  patet  :  Modus  enim  rei  con- 
sequitur  ipsam  rem,  et  habet  de- 
biliorem  entitatem,  et  si  aiiquani 
perfectionem  dat,  iiiam  sortiturex 
natura  rei,  cujus  est  modus;  sed 
infiniias,  etiam  secu.ndum  tenentes 
opinionem  contrariam,  dicit  mo- 
dum  intrinsecum  naturae  divin?e, 
et  cujusiibet  perfectionis  essentise 
divinse ;  ergo  conceptus  quo  conci- 
pitur  natura  divina  in  se,  et  etiam 
quaelibet  ejus  perfectio  in  se  et 
absolute,  est  perfectior  conceptu 
entis  infiniti. 

Confirmatur  ratio,  qiiia  infmitas      12. 


390 


MISCELLANEOKUM 


Conflrma.    yii  cUcit  modum  rei,  non  importat 

tnr.  ' 

perfectionem  nisi  rei;  cujus  est  : 
unde  cum  linea  non  dicat  ens  mag- 
noe  perfectionis,  nec  infinitas  lineao 
dicet  magnam  perfectioncm  ;  infi- 
nitas  autem  sapientise  et  potentia3 
dicet  magnam  perfectionem,  quia 
sapientia  et  potentia  dicunt  mag- 
nam  perfectionem;  conceptus  ergo 
infiniti  secundum  se,  ut  distinctus 
contra  conccptum  rei  cujus  est 
modus,  non  videtur  esse  perfectior 
conceptu  quo  concipitur  natura 
ipsa  absolute  cujus  est  modus ; 
conceptus  igitur  naturse  divinse,  ut 
concipitur  ut  actus  primus  abso- 
lute,  est  perfectior  conceptu  quo 
concipitur  ut  ens  infinitum. 

Undecimo.  Itcm,  Philosophus,  qui  proces- 
sit  ad  cognoscendum  Dominum  ut 
cognoscibilis  est  ex  puris  natura- 
libus,  parum  locutus  est  de  inlini- 
tate  primse  Intelligentia),  qui  Dous 
est,  et  spccialiter  de  inhnitate  per- 
fectionis  naturse,  et  non  in  ]ioc  ter- 
minavit  suam  cognitioncm  lihro  12. 
Metaph.  sed  in  hoc  quod  Deus  est 
summum  bonum  totius  universi, 
gratia  cujus  sunt  omnia,  sicut 
qu3e  in  domo  propter  dominum,  in 
exercitu  propter  Ducem ;  concep- 
tus  igitur  entis  infiniti  non  videtur 
conceptus  perfectionis  simplicis- 
simus  possibilis  liaberi  ex  })uris 
naturalibus  de  Dco  a  viatore. 
j3_  Item,  generaliter  in  quolibet  esse 

Duodeci-   causam  finalem  ao^entem  vel  for- 

mo.  ^ 

malem  extra  rem,  est  magnac  i)er- 
fectionis  ct  dignitatis;  igitur  esse 
causam  primam  omnium,  et  nul- 
lam  habere  causam  est  summ.in 
dignitatis;  ct  ideo  quia  ex  motu 
et  ordine  entium  secundum  gra- 
dum  speciei,  et  secundum  ordinem 


causae  et  causati,  potest  eminen- 
ter  evenire  quod  primum  in  enti- 
bus  talem  habeat  ordinem  ad  alia, 
ut  sit  prima  causa  agens  omnium, 
et  prima  forma  exemplaris,  men- 
sura  omnium  entium,  et  ulterius 
finis,  in  quo  sunt  omnia  ordinata, 
et  cujus  causa  sunt  omnia  ;  et  in 
cognitione  talium  de  Dco  multum 
laboravit  Philosophus,  et  dixit 
quod  causa  finalis  est  nobilissi- 
ma  omnium  et  causa  causarum. 
In  hac  cognitionc  terminavit  Phi- 
losoplius  suam  inquisitionem  de 
Deo,  dicens  quod  esset  honum,  sive 
finis  omnitim  dicilur ;  unus  ergo  prin- 
ccps;  conceptus  ergo  quo  conci- 
pitur  quod  est  causa  linalis  om- 
nium  et  primum  agens,  est  per- 
fectior  conceptus,  quam  ille  con- 
cei)tus  quo  concipitur  esse  per- 
fectionis  infinita)  prsecise  :  nam 
ex  co  quod  concipitur  prsecise 
perfectionis  intinitae,  non  habetur 
quod  sit  causa  omnium,  et  quod 
sit  unum.  Imo  posset  dubitari,  an 
qucTlibet  Intelligentia  esset  talis  ; 
sed  de  una  sola  substantia  verum 
esse  potest  quod  sit  causa  om- 
nium,  et  ideo  tanquam  ad  concep- 
tum  pcrfectissimum  possibilem 
liabcri  ox  naturalibus,  videtur 
termiuari  inquisitio  Philosopho- 
rum,  quod  Deus  in  toto  univcrso 
sit  tale,  quod  ab  ipso  efliciente 
primo  ot  line  ultimo  depcndcnt 
omnia,  ut  satis  innuit  Commenta-cominem 
tor  in  libro  de  substantia  orbis.  Et 
etiam  Scriptura  dicit,  Ego  sum 
alp/ia  ct  omcfja. 

Item,  quod  Dcus,  qui  non  est  no-Tertiode- 
bis  cognoscibilis  naturalitcr,   nisi 
pcr  creatiiras  magis  similes  et  res 
magis  notas,  potest  perfectius  cog- 


tor. 


cimo,> 


QU.^STIO  V. 


3'Jl 


magis 


nosci  :  sed   crcatura    Deo 

similis  et  nobis    mngis    nota,  cst 

anima  nostra ;  ergo  pcr  eam  potest 

Deiis  a  nobis  perfectius  cognosci, 

secl  per  eam  per  se  et  directe  cog- 

noscitur  sub  conceptu  intellectua- 

litatis,  non    perfectionis;    sic   est 

ergo  conceptus  quo  concipitur  sub     nitam,  est  perfectior  conceptu  qui 


compositus  aggregans  in  se  mul- 
tos,  scilicet  conceptus  particula- 
res,  cst  perfcctior  conceptus  quam 
conccptus  entis  inflniti. 

Conflrmatur  haec  ratio  pcr  simile  Confirma. 
m  creaturis  sic  :  Conceptus,   qui 
habetur  de  re  per  orationem  defl- 


14. 

Aliunde 
probatur 
conceptum 

entis 

infiniti  non 

esse  per- 

fectissi- 

nnun  qui 

deDeopos- 

sit  haberi. 

Primo. 


ratione  perfcctionis  inflnitse. 

Sic  patet  prima  conclusio  nega- 
tiva,  quod  conceptus  entis  inflniti 
non  est  perfectissimus  conceptus 
possibilis  liaberi  de  Deo  a  viatore 
ex  puris  naturalibus,  comparando 
conccptum  entis  infl^niti  adaliquem 
unum  conceptum  non  aggregan- 
tem  multos. 

Secunda  conclusio,  scilicet  quod 
conceptus  entis  inflniti  non  sit 
perfectissimus  conceptus  possibi- 
lis  liaberi  a  viatore  de  Deo  ex  pu- 
ris  naturalibus,  comparnndo  con- 
ccptum  entis  inflniti  ad  aliquem 
conceptum  compositum  aggregan- 
tem  in  se  multos  conceptus  par- 
tiales.  Probatur  primo  sic  :  cum 
Deus  naturaliter  non  cognoscatiir 
a  nobis  nisi  per  conceptus  accep- 
tos  a  creaturis,  quorum  nullus 
potest  adsequare  perfectionem  di- 
vinam,  sed  quilibet  proportiona- 
liter  deflcit  a  perfectione  divira, 
conceptus  aggregans  in  se  plures 
partiales  acceptos  a  particulari- 
bus  creaturis,  est  perfectior  con- 
ceptus  ad  cognoscendum ,  quam 
Gonccptus  unus  singularis  accep- 
tus  ab  una  creatura  tantum  ;  sed 
compositus  aggregans  in  se  concep- 
tus  partiales,  bo7ii,  veri,  jusli,  sapien- 
lis,  sumitur  a  pluribus  perfectio- 
nibus  repertis  in  eis  quam  concep- 
tus  entis  infiniti,  qui  est  conceptus 
unus  singularis;  igitur  conceptus 


habetur  nomine  deflniti,  quia  con- 
ceptus  deflnitus  est  explicatus,  et 
ideo  magis  distincte  et  determi- 
nate  cognoscitur  res  per  ipsum 
conceptum  deflniti ;  ergo  similiter 
in  Deo  conceptus  compositus  ag- 
gregans  in  se  multos  conceptus 
partiales,  sumptos  ex  diversis  per- 
fectionibus  repertis  in  creaturis, 
flt  quasi  conceptus  deflnitus  ipsius 
Dei  secundum  nostrum  modum 
intelligendi  ;  conceptus  autem  en- 
tis  inflniti  fit  quasi  conceptus  defi- 
niti  includcns  implicite  perfectio- 
ncs,  quas  dicunt  alii  conceptus 
pnrtiales  explicite ;  sequitur  quod 
conceptus  compositus  aggregans 
in  se  omnes  partiales  possibiles 
habcri  de  Deo  a  viatore  ex  puris 
naturalibus  est  perfectior  quam 
conceptus  entis  infiniti. 

Confirmatur  hoc  idem,  cum  enim      15. 
intellectus  noster  qui  naturaliter  [ji^^s"™' 
rem  desiderat  perfecte  cognoscere,      ''°' 
magis    quietatui'    cognoscendo  et 
concipiendo  Deum  conceptu  com- 
posito  aggregato  ex  omnibus  par- 
ticularibus  possibilibus  haberi  ex 
puris  naturalibus,  puta,  concipien- 
do   ipsum  bonum,  justum,   et  sa- 
pientem,  actum  purum,  intelligen- 
tem  et  sic  de  aliis,  quam    conci- 
picndo  ipsum  ens  infinitum  :  quod 
pntct,   quia  concipiendo  ipsum  ut 
ens  infinitum,  et  nihil  plus  ndhuc 
contingit  dubitare  et  inquirere  in 


392 


MISGELLANEOKUM 


speciali :  iitrum  ens  tale  inflnitum 
sit  bonum,  intelligens?  utnim  cor- 
pus  vel  spiritus,  et  multa  talia;  qui 
autem  concipit  eum  sub  omnibus 
aliis  conceptibus,  sub  quibus  cog- 
noscibilis  est  a  viatore  ex  puris 
naturalibus,  de  nuUo  tali  habet  du- 
bitare;  conceptus  ergo  talis  com- 
positus  magis  quietat  intellectum 
nostrum  quam  conceptus  entis  in- 
flniti,  et  per  consequens  est  per- 
fectior. 

s^ecSo.'  Itc"^'  cognitio  habita  de  re  cui 
non  potest  fleri  addiio,  est  cogni- 
tio  perfectissima  possibilis  haberi 
de  re,  perfectum  enim  est  cui  nihil 
deest,  ut  patet.  Sed  ex  conceptu 
aggregato  ex  omnibus  possibilibus 
de  Deo  cognosci,  colligitur  cogni- 
tio  de  Deo,  cui  ex  naturalibus  non 
potest  fleri  additio;  ergo  talis  con- 
ceptus  est  perfectissimus  conccp- 
tus  possibilis  haberi  de  Deo  ex  pu- 
ris  naturalibus,  et  non  conceptus 
entis  inflniti. 

SGHOLIUM  IL 

Prsemisso  notabili  de  triplici  modo  concep- 
tus  simpliciter  simplicis,  mere  simplicis  et 
multiplicis  et  de  trino  actu  intelligendi,  de 
quibus  late  agit  in  i.  d.  2.  q.  7.  a  n.  21.  dis- 
tinguit  infinitum  innegativum  etpositivum; 
et  explicato  quid  intelligatur  per  hos  termi- 
nos,  vialor  et  puva  naluralia,  qusestioni  re>'- 
pondet  per  quinque  conclusiones,  quibus  do- 
cet  Deum  non  posse  cognosci  a  viatore  ex  pu- 
ris  naturalibus  intuitive,  neque  abstractive 
conceptu  simplici  sibi  proprio,  posse  tamen 
conceptu  composito.  Ex  conceptibus  tamen, 
qui  de  Deo  possunt  a  viatore  naturaliter  ha- 
beri,  perfectissimum  esse  entis  inflniti,  non 
negative,  sed  positive  sumpta  infinitato.  De 
his  late  agit  loco  proxime  citato  et  quodl.  5. 


16. 


Contra  istam  opinionem  non  in- 
tendo  aliter  arguere  quam  per  ra- 


tiones,  quibus  conclusionem  oppo- 
sitam,  quam  intendo  tenere,  volo 
probare. 

Ad  evidentiaiii  ergo  istius  opi- 
nionis  sic  intendo  procedere;  cum 
enim  in  qusestione  ponantur  qua- 
tuor  termini,  scilicet  conccptus,  infi- 
nilum,  vialor,  et  ex  puns  naturalibus  : 
primo,  pra^mittenda  sunt  aliqua 
ad  intellectum  istorum  termino- 
rum,  quia  qui  virtutum  nomen 
ignorant,  facile  paralogizant  in 
primo  Elcnchorum,  cap.  1.  Secundo, 
investigandum  est  ad  quem  con- 
ceptum,  tanquam  ad  perfectissi- 
mum  possibilem  haberi  de  Deo  ex 
puris  naturalibus,  terminatur  hu- 
mana  inquisitio,  et  hoc  cst  prin- 
cipale  propositum. 

Circa  primum,  ad  evidentiam 
l)rimi  termini  :  primo  videndum 
cst  quid  intelligatur  pcr  conceptum. 
Secundo,  videndumest  quot  modis 
accipitur  conceptus.  Tertio,  viden- 
dum  est  quot  modis  potest  accipi 
concipi  proprio  conccptu?  Quamobrem 
adprimum  estsciendum,  quod  cuni 
conceptus  non  possit  accipi  nisi 
por  actnm  rei,  necesse  est  ut  prin- 
cipia  objecti  applicentur  intellec- 
tui,  eo  modo  quo  sufflcienter  et 
actualiter  terminat  actum  intel- 
lectus. 

De  secundo  est   sciendum,  quod      17. 
trii)lcx  est    conceptus;    est   enim  ^'j"",JJ."' 
conceptus  simpliciter  simplex,  est 
conceptus  simpliciter,  non  tamen 
simpliciter  simplcx;  et  conceptus 
multipUw,  qui  nec  est  simpliciter 
simplcx,    ncc    simplex.    DecLara- concepius 
tio  istorum,  conceptus  simpliciter ''"'P'r'*'' 
simplex  est  ille,  qui  non  est  rcso- 
lutus  in  plures  conceptus,  et  talis 
conceptus    correspondet    enti    et 


f 


I 


Conceptus 
siniplex. 


Conceptus 
nuilliplex. 


Aclus  ju- 
telli.ifendi 
simpliciter 
tiniplex 


QU/ES 

omnibus  transccndcntibus,  concep- 
tus  cnim  entis  non  est  resolutus  in 
plures  conceptus.  Conceptus  sim- 
l)lex,  sed  non  simpliciter  simplex, 
cst  conccptus  per  se  unus  et  rcso- 
lutus  in  plures,  quorum  altcr  sit 
per  sc  determinabilis,  altcr  per  se 
determinans ;  aliter  non  lieret  ex 
cis  per  se  unus;  quorum  etiam 
conceptuum  particularium  "altcr, 
scilicet  determinabilis  sive  possi- 
bilis,  dicitur  dc  conceptu  tertio  in 
quid;  altcr  autcm,  scilicet  per  se 
determinans,  dicitur  de  eo  in  qmdc, 
utrumquc  tamen  est  ei  sequalis, 
scilicet  et  determinabilis  et  deter- 
minans.  Ex  quo  per  modum  corol- 
larii  infcrri  potcst,  quod  in  plus 
est  essc  csscntiale  quam  dici  in 
(juid.  Talis  autem  conccptus,  scili- 
cct  simplex,  non  simpliciter  sim- 
plcx,  correspondet  cuilibet  enti 
pcrfecto  in  genere.  Conceptus 
multiplex  est  conccptus  composi- 
tus  resolutus  in  plures  conceptus, 
quorum  unus  non  cst  per  sedctcr- 
minabilis ;  ct  alter  pcr  se  deter- 
minans,  et  talis  concci)tus  corres- 
pondet  toti  per  accidens,  ut  cst 
homo  albus,  vcl  toti  agj^i'cgato 
connaturaliter,  sicut  cst  triplcx 
conceptus. 

Scd  ut  conceptus  se  tcnet  ex  parte 
objecti,  sic  definitur  triplex,  ut  sc 
tcnet  ex  parte  intellcctus  cst  ctiam 
triplex  actus  intelligendi.  Estenim 
quidam  actus  intclligcndi  simpli- 
citcr  simplex,  qui  terminatur  ad 
primum  simpliciter  simplex,  quod 
quidem  objcctum  cst  tantum  dis- 
tincte  cognoscibilc,  et  non  confuse. 
Quod  probo,  quia  quod  natum  cst 
cognosci  distincte,  si  cognoscatur 
confuse,  quando  cognoscitur  con- 


rio  V. 


393 


fuse,  aliud  non  patet  inteliectui, 
quam  illud  quod  correspondet  noti- 
tiae  confusse ;  et  aliud  non  latet, 
quam  illud  quodcorrcspondetnoti- 
tise  distinctoe.  Ex  hac  proprictate 
sequitur  quod  est  impossibile  ali- 
quod  objectum  cognoscibile  solum 
distincte,  cognoscere  confuse,  nam 
non  est  in  eo  sic  aliud  et  aliud  ; 
ergo  tale  objectum  non  est  cognos- 
cibile  primo  confuse,  postea  dis- 
tincte,  vel  si  distinctc  cognoscitur, 
simplicitcr  cognoscitur,  vel  sim- 
pliciter  ignoratui'.  De  illis  enim 
objcctis  ita  loquitur  Philosophus 
8.  Physic.  text.  4G.  et  7.  Metapb. 
c.  60.  dicens,  quod  SimpUcia  vel  tola- 
lilcr  sciunlur,  vcl  tolalilcr  ifjnoranlur. 
Actus  autem  intelligendi  qui  dc- 
terminatur  ad  objectum  simplex, 
sed  non  simpliciter  simplex,  est 
simplex,  scd  non  simplicitcr  sim- 
plcx.  Actus  etiam  determinatus 
ad  objcctum  multiplex,  non  est 
pcr  sc  unus,  sicut  nec  objectum  ad 
quod  terminatur. 

Restat  modo  vidcrc  quot  modis 
potest  aliquid  concipi  conceptu 
proprio?  Ubi  primo  sciendum, 
(juod  aliquid  concipi  conccptu  pro- 
prio,  potcst  cssc  dupliciter  :  Pri- 
mo,  quando  objectum  sic  concipi- 
tur  sicut  existit  in  natura  sua,  et 
non  alitcr ;  et  iste  modus  conci- 
picndi  aliquid  conccptu  proprio, 
est  ipsum  concipere  intuitive.  Alio 
modo  potcst  aliquid  concipi  con- 
ceptu  proprio,  quando  concipitur 
conceptu,  qui  convenit  rci  soli ;  non 
tamen  concernit  talis  conceptus 
actualem  existentiam  rei,  sed  abs- 
trahit  ab  actualiexistentia.  Etiste 
modus  concipicndi  dicitur  modus 
concipiendi  abstractivus.    Et  iste 


Actus  in- 
telligendi 
simplex. 


19. 
Aliquid  po- 
test   conci- 
pi  (■«nceptu 
proprio  tlu- 

pliciler, 

Intaitive  et 

aljstracti- 

ve. 


394 


MISGELLANEOKUM 


modus  duplex  cognoscendi  maxime 
patet  in  potentiis  sensitivis,  scili- 
cet  in  visu,  qui  cognoscit  rem  tan- 
tum  ut  in  se  existentem  et  prao- 
sentem,  et  in  imaginationc,  quse 
imaginatur  rem  non  tantum  pr?e- 
sentem,  sed  ctiam  absentem.  Sed 
qualiter  iste  modus  cognoscendi 
sit  possibilis  ex  parte  intellectus 
nostri,  et  differentia  inter  utrum- 
quc  modum,  habebitur  diffusior 
sermo  infra. 

Loquendo  autem  de  secundo  mo- 
(!o  concipiendi  objectum  conceptu 
proprio,  adhiic  contmgit  aliquod 
objectum  concipi  dupliciter,  vel 
conceptu  simplici,  vel  conceptu 
composito  seu  multiplici  dupli- 
citer ;  vel  ita  quod  totalis  concep- 
tus  correspondeat  totali  objecto, 
et  i^articulari  parti  objecti,  velut 
homo  albus;  vel  ita  qnodobjectum 
quo  concipitur,  concipiatur  tantum 
concipiendo  objecta})artiaIia,  sicuti 
concipitur  mons  aureus,  concipien- 
do  montom  per  speciem  montis,  et 
aurum  per  speciem  auri;  et  intel- 
lectus  postea  virtutc  sua  activa 
componeret  istos  duos  conceptus 
partiales,  sicut  facit  virtus  phan- 
tastica. 
20.  Dc   sccundo    termino   posito    in 

dlmik'i\or  qua3stione,  scilicet  dc  in/inlfo,  ost 
accipitur.  (|icer'lum  quod  infinitum,  ut  dicitur 
de  De<.,  potest  accipi  negative  et 
positive.  Quando  accipitur  negati- 
ve,  timc  est  sensus  :  Deus  est  inli- 
nitus,  id  est,  nullo  fine  clauditur 
ncc  extrinseco,  nec  etiam  intrinse- 
co,  cujusmodi  sunt  genus  et  diffc- 
rentia,  sed  omnis  fmis  terminans 
ojus  perfcctionem  negatur  ab  co, 
et  secundum  hunc  intellectum,  in- 
fhiiuun  dictumde  Deo  non  dicit  quid 


I 


est  Deus,  sed  quid  non  est ;  sicut 
in  ccr])orale  et  ingenitum,  de  qui- 
busdicit  Damascen.  lib.  1.  cap.  12. 
quod  Incorporale  el  ingenilHm,  el  inler- 
minatiim  ct  similia,  non  quid  Dcus,  sed 
cjuid  non  esl,  sifjnificanl.  Et  hoc  modo 
loquendo  dc  infinito.  conceptus  inft- 
niii  erit  conceptus  maxime  negati- 
vus.  Aliomodo  potest  accipi  infini- 
lum  positive;  licet  enim  infiniium 
secundum  nomen  significandi  dica- 
tur  negative  cum  negatione  finiti, 
tamen  ut  dicitur  de  Deo,  significa- 
tur  primo,  et  significari  intenditur 
aliquid  realitor  positum.  Quicum- 
que  cnim  dicit  infinitum  Deum,  in- 
tendit  quod  dignitatis  et  perfectio- 
nis  est  significare  in  Deo.  Unde  per 
infinHum  intcnditur  significari  illud 
poni  in  perfectione  divina,  ad  qnod 
consequitur  exclusio  sive  negatio 
cujuslibet  termini  et  finis  tam  in- 
trinseci  quam  extrinseci.  Per  infi- 
nitum  cnim  dictum  de  Deo  intelligi- 
tur  illudsignificare,  quo  Deus  om- 
ne  infinitum  excedit,  quod  non 
potest  esse  negatio  tantum,  sed 
necessario  est  aliquid  positivum 
maximno  dignitatis  et  perfectionis. 
Quod  autcm  talia  positiva  et  tales 
perfectiones  significentnr  per  no- 
mina  ncgativa,  hoc  est,  quia  talia 
positiva  et  tales  perfectioncs  sunt 
nobis  magis  ignotae  quam  eorum 
contraria,  et  idco  talia  positiva 
signilicamus  per  nomina  negativa, 
ct  eorum  contraria  signilicamus 
[)er  nomina  positiva. 

De  termino  tertio,  scilicet  viaio-      21. 
/v,  est  scienthun  quod   \)(iV  inatorem^^^^^^^^^^ 
int(dligo  hominem  nihil  in  se  ha- "Tl"„'''* 
bentem,  nec  simpliciter,  nec   pro 
aliquo  instanti,  quod  repugnet  sta- 
tui  viae,  vcl  ponat  iiominem  extra 


toris. 


QU^STIO  V. 


395 


statnm  vicT.  Pcr  cognilionem  aiitem 
possihilcm  liaberi  cx  puris  naluraUbus 
intelligo  praecise  per  pura  naluralia, 
oansas  naturales  et  naturaliter  ac- 
tivas  respectu  intellectionis,  cu- 
jnsmodi  sunt  intellectus,  secundum 
ponentes  intellcctum  totalitcr  can- 
sam  intellectionis  nniversalinm, 
vel  poncntes  intellectum  to'aliter 
passivum,  vel  utrumque.  Secun- 
dum  magis  credo,  circnmscripta 
omni  speciali  influentia ,  stante 
sola  generali  influentia,  qnse  re- 
quiritur  ad  omncm  cffcctum  infc- 
riorem  cansse  secnndse. 
n.  Ilis    prsemissis,    ad   intellectum 

terminoruni  qnsestionis,  est  secnn- 
do  investigandum,  ad  quem  concep- 
tum,  tanquam  perfectissimum  pos- 
sibilem  Iiaberi  a  viatorc  cx  pnius 
naturalibns  de  Dco,  terminatur  in- 
vcstigatio  liumana?  Ad  cnjns  evi- 
dcntiamdeclaro  qninquc  conclusio- 
nes,  tres  negativas  et  duas  aftir- 
Priniacoii-mativas.  Tres  negativ<T  sumnntur 
De!fs°a  ex  dcclaratione  tertii  termini,  qua- 
'poS  co"i'""^  prima  cst  :  Ex  puris  natura- 
uliihe^ex  lib'^s  i^ioii  potcst  iiaberi  proprins 
^""^"^^'^-conceptus  de  Dco,  quo  concipitnr 
rcs  nt  existens,  et  ut  praesens  in 
sua  existentia.  lloc  probatur  sic  : 
Nnllus  conceptus  potest  haberi  de 
Dco  a  viatorc,  qui  ponit  viatorem 
cxtra  statum  vise,  (ista  patet  cx 
dcclarationc  tertii  termini  qures- 
tionis)  sed  conceptus  qno  concipi- 
tur  Deus  ut  existens,  ct  ut  pra?sens 
in  sua  existentia,  ponit  viatorem 
extra  statum  vias;  ergo  talis  con- 
ccptns  non  potest  haberi  de  Dco  a 
viatore.  Minor  probatur,  quia  cog- 
nitio,  qna  cognoscitur  Dcns  ut 
cxistcns,  et  ut  prsesens  in  sua 
existentia,  est  nuda  et  aperta  visio 


Dci ;  nuda  auteni  et  aperta  visio 
Dei  ponit  hominem  cxtra  statum 
vi?e. 

Secundo  probatur  eadem  concln- 
sio  sic  :  Talis  conceptns  non  potest 
haberi  de  rc,  nisi  re  existente  prse- 
scnte  secnndum  naturam  snam 
apudintellcctnm;  nec  est  secnndnm 
sc  natnraliter  motivus  intellectus 
nostri ;  igitnr  a  viatore  ex  princi- 
piis  natnralibus  non  potest  Deus 
cognosci  conceptu  proprio,  quo 
cognoscitur  rcs  intuitive. 

Secunda  conclusio  est  ista,  quod 
Dens  a  viatore  ex  puris  naturali- 
bus  non  potest  cognosci  conceptn 
simplici,  abstractive.  Conclusio 
ista  probatnr  sic  :  Quando  aliquid 
cognoscitnr  conceptu  proprio  et 
simplici,  talis  conceptus  est  causa- 
tns  ab  eo,  qnod  sic  cognoscitur  : 
sed  Dens  non  causat  naturaliter 
conceptum  sui  in  intellectu  nos- 
tro;  ergo  Deus  a  viatore  ex  puris 
naturalibus  non  potcst  cognosci 
conceptu  simplici. 

Si  dicas  qnodDcns  a  viatore  ex 
puris  naturalibus  potest  concipi 
conceptu  simplici,  proprio  sibi, 
cansato  tamcn  in  intcllcctn  nostro 
a  crcatura : 

Contra,  qnod  nnllns  conceptus 
simplex  proprins  Deo,  possit  can- 
sari  in  intellectu  nostro  ab  ob- 
jecto  creato,  probo  sic  :  Nullum 
objectnm  cansat  conceptum  sim- 
pliccm  alterius  objecti  nisi  conti- 
neat  illud  virtualiter  vel  formali- 
tcr,  sicut  inferiuscontinetsupcrius 
virtnaliter,  sicut  subjectnm  conti- 
net  propriam  passionem.  Sed  nul- 
lum  objectum  creatum  continet 
isto  modo,  nec  illo,  Deum,  imo 
contra    rationem    posterioris  est 


Secunda. 

Neque  con- 

ceptu  sim- 

plici  sibi 

proprio. 


Objectio. 


Solutio. 


396 


MISGELLANEORUM 


sic  contiiiere  suiim  prius  ;  ergo  per     ceptus  entis    inflniti  non  est  con- 
nullum  objechim   creatum  potest     ceptus    perfectissimus    possibilis 


causari   in  intellectu    nostro  con- 

ceptus  simplex  proprius  ipsi  Deo  ; 

sed  si  Deus   in    intellectu    nostro 

possit  de   se  ipso  causare   talem 

conceptum,  nonnego,  sed  niliil  est 

ad  propositum. 

23.  Tertia  conclusio  est :  A  Yiatore 

dJsio°"'ex  puris  naturalibus  potest  haberi 

rnercon-  dc   Dco   couceptus  compositus   et 

^^Pogifo"'' multiplex  proprius  ipsi  Deo.  HcTC 


conclusio  dcclaratur  sic  :  de  Deo 

potest   haberi  a  viatore  ex  puris 

naturalibus    conceptus    proprius, 

accipiendo  propriiDu,  quod  convenit 

omni  et  soli,   quo  distinguitur  ab 

omni  alio.  Ista  est  manifesta  :  sed 

talis  conceptus  non  causatur  a  Deo, 

cum  non  sit  naturaliter  notus  in- 

tellectui  nostro,  nec  potest  a  crea- 

tura  creari  conceptus  simplex  pro- 

l)rius  Deo  ;  ergo  oportet  quod  con- 

ccptus  proprius  de  Deo,   quo  cog- 

noscitur  ex  creaturis,  sit  concep- 

tus    multiplex   et    compositus    ex 

pluribus   conceptibus   sumptis  ex 

diversis  ex  perfectionibus  repertis 

in  crcaturis,  ut  ab  hoc  bono  et  illo 

abstrahendo  conccptum  boni,  et  ab 

hoc  albissimo  et  illo  possum  abs- 

trahere  intellectum   summi  albi  ; 

et  sic  componendo  istos  conceptus 

ad   invicem,    formal)it   intellectiis 

ununi  conccptum  nulli  convcnien- 

tem  nisi  soli   Deo,  nec  alio  modo 

potest  Dcus  secundum  concei)tum 

sibi  proprium  naturalitcr  cognosci     est  perfectior  (luocumque  concep- 

tu,  quo  cognoscitur  Dcus  in  ordine 
ad  extra.  Tcrtio  ostendam  quodest 
pcrfectior  conceptu  quocumque, 
quo  etiam  videtur  Deus  cognosci 
pci'  pcrfectiones  sibi  intrinsecas, 
cujusmodi  est,  Deumesse  intellec- 


haberi  de  Deo  a  viatore  cx  puris 
naturalibus.  Ista  conclusio  de- 
claratur  sic  :  Conceptus  quo  cog- 
noscitur  quid  non  est  res,  non  est 
ita  perfectus,  sicut  conceptus  quo 
cognoscitur  quid  est  res ;  con- 
ceptus  enim  negativus  ut  negati- 
vus  mere  niliilperfectionis  dat,  ne- 
gatio  enim  ita  potest  dici-de  non 
ente  sicut  de  ente  ;  sed  plures  con- 
ceptus  possunt  Aaberi  de  Deo,  qui- 
bus  cognoscitur  Deus  positive, 
puta,  quod  est  intelligens,  quod  est 
volens  ;  igitur  conceptus  entis  inft- 
niti,  (accipiendo  infiniium  mere  ne- 
gative)  non  est  perfectissimus  con- 
coptus  possibilis  liaberi  de  Deo  a 
viatore  ex  puris  naturalibus. 

Quinta  conclusio  principalis  est  24. 
ista,  quod  perfectissimus  concep- ^^5^^^'^^^.'^'^'^ 
tus  possibilis  haberi  de  Deo  a  via- 
tore  ex  puris  naturalibus,  et  ad 
quem  ultimate  terminatur  investi- 
gatio  humana,  est  conceptus  entis 
inliniti,  accipiendo  infinitum  positi- 
vc,  sicut  expositum  est  in  dcclara- 
tione  secundi  termini,  et  sicut  ex- 
ponetur  in  minore  prima^  rationis 
ad  conclusionem  istam. 

Ha^c  conclusio  probabitur,  sed  in 
probando  eam  sic  procedam  :  pri- 
mo  ostcndam  qiiod  conceptus  entis 
iniiniti  est  pcrfectior  quocumque 
conceptu  rcsi)ondente  perfectioni 
attributali.  Secundo  ostendamquod 


a  nol)is  pro  statu  isto. 
()uarta    conclusio,    (lua)    magis 

Quarta  ^  ,  .        .        ,  ^  ., 

conciusio.  acccdit  ad  i^rmcipalc  i^ropositum, 

Concentiis  .     ,  ,  •      •  i        •     ^     • 

infiniu  ne-est  ista  :  quod  accipicndo  infmiium 
eTt^omniumnegative,  sicut  declarabatur  in 
^^'mum!'"  dcclaratione  se(}undi  termini,  con- 


Conceptus 

entis  infini- 

ti  est  per- 

lectioc  con- 

ceptu    per- 

tectionis 

attributalis. 

Probatur 

primo. 


QUiESTIO  V.  397 

cundo  constituentein.  Sed  alia  pars, 
scilicet  quod  infinitum  non  dat 
talem  perfectionem  attributalem 
secundum  gradum  perfectionis  in- 
trinsecum  ipsi  Deo,  non  est  ita 
manifesta,  imo  negatur  ab  adver- 
sario.  Probo  ergo  quod  inpnitas 
non  dicat  perfectionem  attributa- 
lem  in  Deo,  sed  gradum  perfectio- 


tum,  vel  intelligentem  in  abstrac- 
to  ;  et  loquor  de  cognitione  possi- 
bili  haberi  de  Deo  a  viatore  ex  pu- 
ris  naturalibus,  quse  tantum  habe- 
tur  per  conceptus  sumptos  ex  por- 
fectionibus  creaturarum. 

Primum  probo  sic  :  Ille  concep- 
tus  est  perfectioi'  quo  cognoscitur 
aliquod  subjectum  secundum  gra- 
dum  perfectionis  su.tp  sibi  intrinse-  nis  intrinsecum,  sic  :  IUud  quod 
cum,  quam  ille  quo  cognoscitur  inest  alicui,  circumscribendo  om- 
tantum    secundum     perfectionem     ne  illud,  quod  dicit  proprictatem 


aliquam  sibi  accidentalem.  Ista 
est  manifesta  :  magis  enim  per 
primum  conceptum,  scilicet  per 
illum  quo  cognoscitur  subjectum 
secundum  gradum  perfectionis 
sibi  intrinsecum,  explicatur  na- 
tura ,  quam  explicetur  per  con- 
ceptum  quo  cognoscitur  tantum 
secundum  quamdam  perfectionem 
sibi  quasi  accidentalem ;  sed  co- 
gnoscendo  Deum  conceptu  entis 
intiniti,  cognoscitur  ipse  Deus  se- 
cundum  gradum  perfectionis  sibi 
intrinsecum  ;  cognoscendo  autem 
Deum  conceptu  quocumque  cor- 
rcspondente  perfectioni  attributa- 
li,  cognosciturDeus  tantumsecun- 
dum    quasdam     perfectiones    sibi 


vel  quasi  passionem  ejus,  non  dicit 
perfectionem  accidentalem  ,  nec 
quasi  accidentalem  ejus;  sed  est 
modus  ejus,  et  gradus  intrinsecus, 
et  magis  intrinsecus,  quam  quae- 
cunique  proprietas,  vel  pcrfcctio 
ejus  quasi  accidentalis  :  sed  intel- 
lecta  essentia  divina,circumscripta 
abeaomni  proprietate,  vel  quasi 
passione,  adhuc  essentise  divinse 
convenit  infuiiias,  quia  non  potest 
dici  quod  ei  conveniat  linitas  ;  ergo 
infiniias  in  Deo  non  dicit  aliquam 
proprietatem,  nec  quasi  passionem 
essentise  divinse,  sed  gradum  per- 
fectionis  intrinsecum  ipsi  essentia) 
divinae. 
Item,  et  est  secunda  ratio  et  con- 


quasi  accidentales,  etconstituentes     firmatio  minoris  prsecedentis  ra 

eum  in  esse  secundo  ;  igitur  concep-     tionis  :    IUud  quod   circumscripta 

tus  entis    infiniti    est    perfectior     omni    proprietate  ejus  vel    quasi 


quocumque  conceptu  correspon- 
dente  cuicumque  perfectioni  attri- 
butali,  et  haec  est  ratio  contra 
utramque  opinionem.  Major  istius 
rationis  est  declarata.  Minor  est 
manifesta  quantum  ad  unam  par- 
tem ,     scilicet    quod    concipiendo 


passione,  habet  ordinem  essentia- 
lem  ad  essentiam,  includit  aliquem 
gradum  perfectionis;  ordo  enim 
essentialis  inter  entia,  et  maxime 
excedentis  ad  excedens,  attenditur 
penes  gradus  perfectionis  in  ipsis 
ordinatis  ;  sed    circumscripta    ab 


Deum     conceptu     correspondente  essentia  divina   omni   proprietate 

perfectioniattributali,  cognoscitur  vel  quasi  passione,  adhuc  essentia 

secundum  perfectionem  quasi  sibi  divina  excedet  in  perfectione  alia 

accidentalem,  et  ipsum  in  esse  se-  entia  ;  circumscriptis  enim  ab  ho- 


35. 
Secundo, 


398 


MISCELLANEORUM 


26, 

Est  jierfec. 

tior  con- 

ceptu 

rerum  ad 

extra  in 

Deo. 

Prol)atur 

primo. 


iiiine  omnibus  i^roprietatibus  vel 
passionibus,  adhuc  homo  in  per- 
fectione  excederet  asinum  scilicet 
in  rationalitate;  ergo  circum- 
scripta  ab  essentia  divina  omni 
proprietate  vel  quasi  passione, 
essentia  divina  dicit  gradum  per- 
fectionis  sibi  intrinsecum  non  fini- 
tum;  sequitur  ergo  evidenter  quod 
conceptus  entis  inflniti  est  con- 
ceptus  magis  intrinsecus  essentise 
divinfe,  quam  sunt  conceptus  pro- 
prietatum  vel  quasi  passionum  es- 
sentiae  divinse,  cujusmodi  sunt 
omnes  conceptus  correspondentes 
perfectionibus  attributalibus,  et 
per  consequens  est  perfectior,  et 
perfectiori  modo  cognosciturDeus, 
cognoscendo  ipsum  sub  conceptu 
entis  inflniti  quam  sub  conceptu 
corrospondente  cuilibet  perfectioni 
attributali  principali. 

Secundum,  scilicet  quod  conce[)- 
tus  entis  infiniti  sit  perfectior  quo- 
cumque  conceptu  habito  de  Deo  in 
ordine  ad  extra,  probatur  primo 
sic;   quando  duo  conceptus  sic  se 


losophus  i»  8.  PJnjsicorum  probat 
ipsum  esse  inflnitse  perfectionis, 
licet  non  curem  modo  utrum  illae 
rationes  concludant,  vel  non.  Ergo 
conceptus  quo  concipitur  Dcus, 
ut  ens  inflnitum,  est  prior,  et  per 
consequens  perfectior  conceptu 
quo  cognocitur  ut  causa,  vel  sub 
quocumque  alio  conceptu  conclu- 
dente  respectum  ad  extra. 

Idem  etiam  probat  ista  ratio  ge-  secundo. 
neraliter,  quod  quicumque  con- 
ceptus  ad  se  liabitus  de  Deo,  est 
perfectior  quocumque  conceptu 
concludentc  respectum  ad  extra, 
sic  :  Conceptus  correspondens  per- 
fectioni  simpliciter,  est  perfectior 
conceptu  correspondente  alicui  in- 
cludenti  aliquid,  cui  repugnat  per- 
fectio  simi^liciter  :  sed  conceptus 
quicumque  ad  se  habitus  de  Deo,  et 
dictus  de  eo  formaliter,  correspon- 
det  perfectioni  simpliciter;  nihil 
enini  dicitur  formaliter  de  Deo, 
quod  non  dicit  i^erfectionem  sim- 
pliciter  ;  conceptus  autem  liabitus 
de  Deo,  ut  dicit  respectum  ad  extra, 


habent  quod  ex  uno  demonstrante     correspondens  alicui  creaturse,  re- 


quasi  concluditur  alius,  perfectior 
est  ille  conceptus  qui  concluditur 
ex  alio,  quam  ille  ex  quo  concludi- 
tur;  in  omni  enim  tali  demons- 
tratione  proceditur  ab  effcctu  ad 
causam,  vel  ab  impcrfectiori  ad 
perfectius  ;  sed  ex  quo  Deus  est 
causa,  in  quocumque  generc  causae 
tanquam  ex  posteriori,  concludi- 
tur  ipsum  in  se  et  ad  se  esse  por- 
fectum  ;  et  ex  lioc  quod  potest  cau- 
sare  infinita  vel  torminare,  de 
providcntia  infinitorum,  tanquam 
a  posteriori,  concluditur  ipsiim 
esse  infinita^.  perfectionis,  sicut 
patctdeclarando  modum,  quo  Phi- 


pugnat  perfectionisimpliciter;  igi- 
tur  conceptus  inflniti,  qui  corres- 
pondet  perfectioni  simpliciter,  est 
perfectior  quocumque  concei)tu 
habito  de  Deo,  dicente  respectum 
ad  extra. 

Quod  autem  conceptus  liabitus 
doDeo,  ut  dicit  respectum  adextra, 
includataliquid,  cui  repugnatratio 
perfectionis  simpliciter,  probatur 
sic  :  Enti  rationis,  cum  sit  ens 
diminutum  et  imperfectum,  repu- 
gnatratio  perfectionis  simpliciter: 
sed  conceptus  correspondens  Deo 
in  ordine  ad  extra  correspondet 
enti   rationis,  <|uia  rcspectus  qui 


QU^STIO  V. 


399 


convenit  Deo  ad  extra,  est  respec- 

tvis  rationis,  et  ens  rationis  tan- 

tiim,   iit  declarabitur   infra;  ergo 

conceptus  qiio  cognoscitur  Deus  in 

ordine  ad  extra,  correspondet  enti 

cuirepugnat  perfectio  simpliciter; 

quocumque  ergo  conceptu  cognos- 

citur  Deus  in  ordine  ad  extra,  im- 

perfectius   cognoscitur   quam  co- 

gnoscendo  ipsum  sub  conceptu  en- 

tis  infiniti,  vel   sub  alio  conceptu 

ad  se. 

27.  Tertium  quod  conceptus  entis  in- 

^^lhm'^^  finiti  sit  perfectior  conceptibus,  qui 

^pSuo-^videntur  correspondere  perfectio- 

numintrin-^-j^j-j^g   intrinsccis   ipsius  essentise 

secarum.  i 

divinse,  probatur  sic  :  Ille  concep- 
tus  qui  virtualiter  plures  includit, 
qui  magis  excludunt  omnem  poten- 
tialitatem,  est  magis  perfectus 
quam  ille  qui  pauciores  includit 
qui  non  excludunt  omnem  poten- 
tialitatem  ;  sed  conceptus  entis 
infiniti  ex  ratione  infiniti  prspcise 
plures  includit,  sicut  enim  ens 
virtualiter  includit  verum,bonum, 
et  similia,  sic  ens  intlnitum  vir- 
tualiter  includit  verum  infinitum, 
bonum  infinitum,  etmagis  excludit 
omnem  potentialitatem  etcompos- 
sibilitatem,  quam  quicumque  alius 
possibilis  haberi  de  Deo  a  viaton^ ; 
ergo  conceptus  entis  infiniti  est 
simpliciter  perfectior  conceptus 
possibilis  haberi  de  Deo  a  viatore 
Probatur  G^  purls  naturalibus.  Probatur, 
pnmo.  j^r^j^  ^}^Q  ratione  infmiti  in  perfec- 
tione  est  esse  idem  omni  modo 
indentitatis  possibilis  cuicumque 
possibili,  et  per  consequens  infini- 
tumexcludit  omnem  potentiali- 
tatem;  nihil  enim  componit  cum 
aliquo,  quod  est  idem  sibi  omni 
modo  possibilC;  alioquin  idemconi- 


poncrot  cum  se  ipso;  et  etiam  in- 
cludit  omnem  conceptum  dicentem 
perfectionem  simpliciter,  vel  cor- 
respondentem  perfectioni  simplici- 
ter,  quiasunt  sibi  compossibiles  in 
eodem  :  sicut  enim  ens  includit 
virtualiter  verum,  bonum  et  simi- 
lia,  sic  ens  infinitum  virtualiter 
includit  verum  infinitum,  bonum 
infinitum  ;  nullus  autem  conceptus 
alius  ex  ratione  sua  formali  habet 
iucludere  omnem  alium  virtuali- 
ter,  nec  excludere  omnem  poten- 
tialitatem;  igitur  conceptus  entis 
infinitiestperfectissimusconceptus 
possibilis  haberi  a  viatore  ex  puris 
naturalibus.  Minor  ista  patet  dis- 
currendo  per  singulos  conceptus 
alios,  a  conceptu  infiniti. 

Item,  ille  conceptus  est  aliis  per-  28. 
fectior,  qui  ultimo  cognoscitur  ^^^""''°' 
demonstratione  quia  ex  creaturis* 
sed  talis  est  conceptus  entis  infini- 
ti,  de  ente  enim  infinito  ultimo  de-  ' 
monstratur  esse  demonstrationc 
qnia;  ergo  conceptus  entis  infiniti 
est  conceptus  perfectissimus  pos- 
sibilis  liaberi  dc  Deo  a  viatore  ex 
purisnaturalibus.  Major  probatur, 
cum  enim  naturaliter  non  cognos- 
camus  Deum  nisi  ex  creaturis, 
quanto  conceptus  remotior  cst  a 
creaturis,  tanto  est  difficilior  ad 
cognoscendum.  et  tanto  posterius 
cognoscitur  tanquam  perfectior  et 
magis  abstractus.  Minor  declara- 
turdiffuse  et  prolixe  m  dist.  2.  pri- 
mi  libri,  ubi  ex  illa  ratione  habetur 
magna  via  solvendi  omnes  rationes 
alterius  opinionis.  Nam  omnes  ra- 
tiones,  quge  probant  quod  concep- 
tus  quo  concipitur  Deus,  ut  prima 
causa,  ultimus  finis  et  primum 
perfectione,  et,  ut  breviter  dicam, 


400 


MISCELLANEORUM 


oiiinis  conceptiis  qno  concipitiir  cognoscitur  Deus  trinus  et  unus, 
Beus  in  orcline  ad  extra  nihil  va-  est  perfectior  conceptu  entis  infi- 
lent,  quia  cum  talia  cognoscantur     niti,  licet  posset  hic  dici  quod  ista 


de  Deo  demonstratione  7»/«,  ex  uno 
relativo  statim  cognoscitur  reli- 
quum;  nullus  talis  conceptus  po- 
test  esse  conceptus  perfectissimus, 
possibilis  habcri  de  Deo  a  viatore 
ex  puris  naturalibus;  sed  ille  erit 
pcrfectior,  qui  posterius  demons- 
tratione^j/mcognoscitur  ex  talibus 
conceptibus,  quibus  cognoscitur 
Deus  in  ordine  ad  extra. 

Ultcrius,  cum  conceptus  abstrac- 
tus  possibilis  haberi  de  Deo  ex 
creaturis,  sit  magis  communica- 
bilis  creaturis  quam  conceptus  m- 
finiti  in  perfectione,  includentis 
virtualiter  omnem  perfectionem, 
sequitur  quod  conceptus  in/hiiii  at 
remotior  a  creaturis  quam  aliquis 
alius,  et  per  consequens  posterius 
cognoscibilis  a  viatore  ex  puris 
naturalibus  quamalius,  et  per  con- 
sequens  perfectior  omni  alio  pos- 


est  falsa,  inquantum  ille  conceptus 
concipitur  de  Deo,  ex  creaturis, 
sicutalias  declarabitur,  tamen  non 
curetur  admitti.  Sed  quando  dicit 
in  minori,  talis  conceptus  est  pos- 
sibilis  haberi  ex  puris  naturalibus, 
accipiendo  istum  conceptum  ut  est 
mcre  creditus,  nego;  dum  autem 
additur  ad  probandum  quod  qui  po- 
test  naturaliter  cognoscere  unum 
relativum,  potest  naturaliter  co- 
gnoscere  reliquum,  nego.  Deinde 
dum  dicitur  :  naturaliter  potest 
cognosci  respectus  imaginis  fun- 
datus  in  anima  nostra  ad  Deum 
trinum  ot  unum,  nego.  Dum  pro- 
batur,  quia  talis  respectus  conti- 
netursub  objectoprimo  intellectus 
nostri,  respondeo,  dico  quod  enti- 
tas  respectus  dependet  a  duabus 
causis,  scilicet  a  fundamento  et 
tcrmino  :  unde  respectus  imaginis 


sibili    haberi  a  viatore    ex    i)uris     dependet  al)  anima  nostra  sicut  a 


principiis    naturalibus,    quod   est 
principale  propositum. 

SGHOLIUM  IIL 

Respoudet  succincte  primo  ad  argamentum 
principale  posituni  in  initio  qutestionis.  Se- 
cundo  ad  tredecim  argumenta  Joannis  a  Monte 


fundamento,  et  a  Deo  sicut  a  tcr- 
mino;  licet  ergo  respectus  iinagi- 
nis  sit  cognoscibilis  ab  intellcctu 
nostro  inquantum  dependet  ab  ani- 
ma  nostra  qua?  est  ejus  fundamen- 
tum,  quia  tameu  alia  ejus  cnusa, 
scilicet  Deus,  non  est  naturaliter 


ij  —  —   —  --._     

S.  Eligii,proprimaconcIusionee,iusdem.Tor-      COgnoscil)ilis,    hiuc    CSt    quod    noc 


tio  ad  rationea  et  conflrmationes  adductas 
pro  conclusione  secunda;  et  inter  responden- 
dnm  multa  breviter  tangit,  qnai  viam  ape- 
rire  possintad  multarum  diCficultatum  faciles 
soliitiones. 


29. 


Ad  uniouni     Qnoad  rationcs  ad  aliam  partem, 
arirnm.    q,jijj  magistralcs  sunt,  volo  discur- 

pnncipale.     •  ~ 

rendo  respondere  ad  singulas.  Ad 
primam,  quando  arguebatur  ad 
principalc    sic  :    conceptus,    quo 


respectus  imaginis  est  naturaliter 
cognoscibilis  ab  intoUectu  nostro. 
Licet  ergo  fortassis  anima  nostra 
secundum  illud  quod  est  sic  natu- 
raliter  cognoscibile  a  nobis  (quod 
tamen  negaret  Thoinas  ponenspri- 
mum  objectum  intellectus  nostri 
'/lunl  (/uid  esi  rei  matcrialis)  tamen 
anima  nostra,  ut  fundaret  respec- 
tum  imaginis  ad  Dcum  trinum  et 


Thom.  \. 

p.  q.  5. 

art.  i.  et 

q.  12.  art. 

4.  et  q.  85. 

art.  2. 


QU^STIO  V 

unum,  non  est  natiiraliter  cognos- 
cibilis   ab   intellectn  nostro,    qiiia 
ejus  terminus  non  est  naturaliter 
cognoscibilis. 
3n.  Ad  primum  pro  opposito,  ciuan- 

-um.    do   arguitnr   sic  :  Oonceptus  quo 

ire  opi-  . ,  ^ 

isnum.  cognoscitur  res  secundum  cssc  pri- 
marium,  etc.     oncedo  :  sed  conci- 
piendo  Deum  ut  ens  infinitum,  con- 
cipitur  secundum  osse  secundarium, 
nego;  et  oppositum  liujus   proba- 
tum  cst  in  quaestione,  conclusione 
quinta.   Tamen  ad  declarationem 
istius  rationis,  et  solutionem  mi- 
noris,  est  sciendum  quod  infuiiiinn 
non  tantum  dicit  gradum   perfec- 
tionis  intrinsecum  naturse  divinse, 
ut  prius  concipitur  omni  ratione 
attributali,  sed  etiam  dicit  modum 
perfectionis  intrinsecum  cujuslibet 
perfectionis   attributalis.   Infmiimn 
ergo,  ut  dicit  modum  perfectionis 
intrinsecum,  bene  dicit  perfectio- 
nemquasi  accidentalem,  sicutillnd 
cujus  est  gradus  intrinsecus.  Unde 
inpnitas,  ut  dicit  gradum  intrinse- 
cum  sapienticT,  dicit  ])erfectionem 
quasi  accidentalem,  sicut  sapien- 
tia,  et  ita  de  aliis  :  sed  infinUum,  ut 
dicit  gradum  pertectionis  substan- 
tialis   intrinsecum  essentise,    non 
dicit  perfectionem  quasi  accidenta- 
lem  essentiae  divinje,  imo  convenit 
ci,  ut  declaratum  est  in  quinta  con- 
clusione,   circumscribendo  ab  es- 
scntia  divina  omnem  proprietatem, 
vel  quasi  passionem;  et  per   lioc 
patet    ad    rationem,    quantum   ad 
ejus  probationem,  et  quantum  ad 
confirmationem,   si    scias   aliquid 
applicare. 

A.d  secundum,  concedo  majorem. 


31. 

Ad  tertium 


401 

majorcm  probationis,  nego  mino- 
rem  quantum  ad  hoc  quod  dicit, 
quod  pertinet  ad  aliud  genus  a 
Substantia  ipsa  inflnitas. 

Ad  Augustiniim  dico  quod  non 
ponit  illud  nomen  infinitum,  vel  si 
sic,  potest  dici  quod  accipit  ibi  in- 
finitum  non  pro  gradu  intrinseco 
cssentise  divinae,  sed  aliarum  per- 
fectionum  attributalium. 

Ad  tertium  concedo  majorem, 
nego  minorem,  et  totam  ejus  de- 
clarationem,  quia  pono  quod  nul- 
lus  conceptus  in  via  potest  haberi 
naturaliter,  ex  quo  propter  quid, 
concludatur  Deum  esse  inflnitum 
ens  :  unde  quod  dicit  ex  conceptu 
quo  concipitur  ens  primum  et 
substantia  prima,  concluditur  ;jro/j- 
fer  quid  ipsum  esse  inflnitum,  patet 
pcr  supradicta  quod  falsum  est; 
quiaesse  primum  dicit  respectum 
adextra,  et  per  consequens  est  pri- 
mum  conceptibile  ex  creaturis  et 
imperfectius. 

Ad  quartum  concedo  majorem,  Adquar- 
nego  minorem,  et  ratio  tacta  est     '"'"• 
in  solutione  tertii. 

Ad  quintum,  major  est  vera,  mi-  Ad  quin- 
nor  et  ratio  ejus  est  ex  deductione 
falsa;  quia  cognoscendo  Deum  ut 
ens  intinitum,  sicut  patet  per  su- 
pradicta,  distinctius  et  perfectius, 
et  magis  in  particulari  concipitur,' 
quam  concipicndo  ipsum  quocum- 
que  alio  conceptu  habito  ex  crea- 
turis,  et  ad  istum  tanquam  ad  dis- 
tinctissimum,  et  simpliciorem,  et 
perfectiorem  terminatur  inquisitio 
humana. 

Ad  sextum    dico,   quod   optima, 
delectabilissima  et 


tum. 


Ad  sex- 
tum. 


„             .                ,^            ,  -   distinctissima 

nego   mmorem.    Pu    probas   quod  est  ratio  infinitatis. 

inflnitas  sic  attribuitur  :  concedo  Ad  septimum,   major  est  nota  •  mLh 

Tom.  V.  niui. 


2Q 


402 


MISCELLANEORUM 


Ad  ocla- 
viiin. 


snb  illa  majore  sumatiir  illa  mi-     miuoremsicut  siimimiis,negoeam; 
nor,  conceptus  entis  inlmiti  inter     impossibile  est  enim  quod  aliquid 


)onceptus  possibiles  haberi  a  via 
tore  est  hujusmodi,  et  tunc  sequi- 
tur  oppositum  conclusionis  su?e. 
Minor  nutem  ista  est  declarata  in 
conclusione  quinta.  Tu  dicis  :  con- 
ceptus  entis  inflniti  non  est  talis, 
sed  conceptus  qui  cst,  quia  sic  no- 
minavit  se  Deus.  Dico  quod  ad 
conceptum  illum,  quo  concipiebat 
se  Deus,  quando  sic  se  nominavit, 
non  possumus  ex  puris  naturali- 
bus  attingere.  Unde  bene  concedo 
quod  aliquis  conceptus  est  perfec- 
tior  conceptu  entis  inliniti,  ut  con- 
ceptus  essentioe  divinao  et  hujus- 
modi  :  sed  talis  non  est  nobis 
possibilis  ex  puris  naturalibus,  nec 


sit  ens  infinitum  in  perfectione,  et 
non  sit  Intelligentia  prima;  sed 
forte  saltem  evidens  contradictio 
non  implicatur,  quod  sit  Intelli- 
gentia  prima,  et  non  sit  inflnita  in 
perfectione  intensiva,  et  puto  quod 
hoc  posset  ostendi  ex  intentione 
Philosophi. 
Ad  decimum,  concedo  maiorem,  ^^  '*®*^H 

•J  mum.  I 

quando  conceptus  alicujus  naturse, 
11 1  /kcc,  est  ita  naturaliter  possibi- 
lishaberi,  sicut  conceptus  modi  is- 
tius  naturae.  Nunc  autem  conceptus 
istius  modi,  scilicet  infiniti,  non  ita 
impossibilis  est  haberi  natura- 
liter,  quia  excreaturis;  conceptus 
autem  naturse  divinae,  ut  hwc,  non 


A'J  confir- 


secundum  talem  conceptum  est  no-     est  possibilis  haberi  ex  creaturis. 

Quando  vero  dicitur  quod  concep- 
tusentis  infiniti  est  perfectissimus, 
intelligitur  de  possibilibus  haberi 
ex  puris  naturalibus. 

Ad  undecimum,  procedit  ab  auc- 
toritate  negative.  Puto  quod  Phi- 
losophus  in  libro  12.  Metaph.  non 
terminavit  inquisitionem  possibi- 
lem  haberi  de  Deo  :  dato  tamen 
quod  ita  sit,  non  sequitur,  Philoso- 
phus  non  dixit  talem  conceptum 
esse  perfectissimum ;  ergo  non  est 
perfectissimus.  Sequitur  tamen 
aliquando  quod  ex  puris  naturali- 
l)us  multi  Catholici  Doctores  per 


bis  naturaliter  cognoscibilis,  quia 
talis  conceptus  non  pot^  st  in  nobis 
causari  ex  creaturis,  sed  tantum 
ab  ipsa  essentia  divina,  quse  non 
est  objectum  naturaliter  motivum 
intellectus  nostri,  sed  voluntarium, 
quia  si  vult  videtur,  si  non  vult 
non  videtur. 

Ad  octavum  concedo  quod  ratio 
Deitatis  ut  hic,  sub  qua  ponitur 
Deus  subjectum  Theologise,  est 
perfectior  et  prior  alia,  sed  ad  il- 
lam  non  possumus  ex  puris  natu- 
ralibus  attingere. 

Adconiirmationem,  concedofiuod 


34. 

Ad  unde( 

mum. 


I 


'"^*-     ratio   illa,   et   conceptus   ille  quo  fectioi-em    conceptum    habuerunt 

concipit  se  Deus,  et  quo  concipitur  de  Deo,  quam  aliquis  Philosophus. 
ab  objecto,  est  perfectior  conceptu        Ad  duodecimum,  patet  ex  supra-^^  ^^^ 

entis  infmiti,  sed  talis  non  est  no-  dictis  quod  conceptus  quo  concipi-   c'mum 

bis  possibilis  ex  puris  naturalibus.  tur  Deus,  ut  causa  flnalis,  efflciens, 

-^2.         Ad  nonum,  concedo  majorem,  et  et  hujusmodi,  cum  dicant  respec- 

Adnomim.  <;;„niendo  sic  minorom  cnncepius  cn-  tum  ad  extra,  non  est  perfectissi- 

tis  inpniii  cst  hujusmod i,  GonchuVituv  mus  conceptus  possibilis  haberi  de 

con€lnsio  vera  ;    sumendo  antem  Deo  ex  puris  naturalibusaviatore. 


QU^STIO  V. 


403 


Ad  ulti- 
muni. 


Ad  iiUimum,  quantum  ad  conclu-  primam,  quando  dicitur  quod  con- 
sionem  primam,  patet  quod  conci-  ceptus  talis  compositus  magis 
piendo  Deum  esse  Intelligentiam  ada^quat  naturam  divinam,  quam 
ex  anima  nostra,  non  concipitur  conceptus  entis  infiniti ;  nego.  Tu 
conceptu  perfectionis  possibilis 
haberi  de  Deo  ex  puris  naturali- 
bus. 

Quantum   ad   secundam  conclu- 
sionem,  dico  quod  conceptus  entis 


dicta  con- 
clusione. 


probas,  quia  conceptus  entis  infl- 
niti  sumitur  ex  una  perfectione 
reperta  in  creatura  ;  dico  quod 
falsum  est,  sed  snmitur  ex  infimo 
et  supremo  gradu  perfectionis  cu- 
inflniti  est  perfectior,  et  perfectius     juslibet  repertse  in  creaturis. 

Ad  conflrmationem  dc  conceptu 


35. 

Responde- 

tur  ad  ea 

qu!B  dicta 

sunt  in 

num!'if."  concipitur  Deus  isto  conceptu, 
quam  concipiendo  ipsum  conceptu 
aggregante  omnes  alios  possibiles 
haberi  de  ipso.  Et  potest  lioc  pro- 
bari  tali  ratione  :  Perfectiori  con- 
ceptu  concipitur  subjectum,  quan- 
do  concii)itur  conceptr.  correspon- 
dente  perfectioni  intrinsecae,  et 
essentiali  ipsius  subjecti,  quam 
concipitur  quando  concipitur  con- 
ceptu  aggregante  omnes  concep- 
tus  correspondentes  proprietati- 
biis,  vel  quasi  passionibus  ejusdem 
subjectis  ;  magis  enim  distincte, 
et  magis  secundum  naturam  suam 
concipitur,  quando  concipitur  se- 
cundum  gradum  su?r  pcrfectionis 
sibi  intrinsecum,  quam  quando 
concipitur  secundum  omnes  pro- 
prietates,  vel  quasi  passiones  ejus- 
dem  subjecti  ;  sed  concipiendo 
Deum  conceptu  entis  inflniti,  con- 
cipitur  secundum  gradum  pcrfec- 
tionis  suse  sibi  intrinsecum  :  con- 
cipiendo  autem  conceptu  aggre- 
gante  omnesalios  possibileshalieri 
naturaliter,  concipitur  secundum 
gradum  proprias  passiones ;  ergo 
conceptus  entis  inflniti  est  per- 
fectior  conceptu  composito,  et  ag- 
gregante  omnes  conceptus  possi- 
biles  haberi  ex  naturalibus. 

Ivdprimam     Ad   rationcs   alterius    opinionis 

Irationem  ,  i       .  .    ,  .   , 

proprae-  coutra    conclusionem    istam.    Ad 


divisivo,  dico  quod  magis  expli- 
cat  naturam  divinam  conceptus 
entis  inflniti,  ut  patet  ex  dictis, 
quam  conceptus  aggregans  alios 
conceptus. 

Ad  alteramconflrmationem  dico, 
quod  magis  quietatur  intellectus 
in  conceptu  entis  inflniti,  quam  in 
omnibus  aliis  simul  sumptis,  isto 
circumscripto. 

Ad  secundam  dico,  quod  cogni- 
tioni  habitfe  de  Deo  sub  conceptu 
entis  inflniti,  ut  Deus  naturalitor 
a  nobis  est  cognoscibilis,  non  po- 
test  flori  additio;  idco  cognitio  ha- 
bita  de  Doo  sub  conceptu  entis 
inflniti,  est  perfectissima.  Igitur 
sic  patet  quod  sive  comparetur 
conceptus  entis  inflniti  ad  alium 
conceptum  per  sc  unum,  sive  ad 
conceptum  compositum,  aggre- 
gantem  in  se  omnos  potentiales 
alios  conceptus  liaberi  dc  Deo  ex 
naturalibus,  est  simplicior,  prior 
et  perfectior,  etc. 


36. 
Ad  coD- 

firm . 
priniam , 


Ad  secun- 
dam. 


Ad  rafio- 
nem  se- 
cundam . 


404 


MISCELLANEORUM 


QUiESTIO     VI. 

Ulrum  per  sacram  Scripluram  possit  effi- 
caciler  prohari  finalis  salus  Salomo- 
nis  ? 

Cyprian.  epist.  7.  Prosper  j^art.  2.  de  prsedict.  c. 
27.  Glossa  in  illud  Isaix.  2.  Idola  conterentiir 
Lyra  Proverb.  30.  ct  pecidiari  de  Itac  re  quod- 
libeto,  quod  citat  in  comment.  ad  2.  Reg.  7.  ubi 
etiam  Petrus  Comestor,  Joann.  Major.  in  c.  1. 
Matth.  Alvar.  Pelag.  lib.  2,  dc  planctu  Eccles.  c. 
45.  Jacobus  de  Valen.  et  Ludov.  de  Soto,  Major 
in  prafat.  ad  Cant.  Arbor.  lib.  17.  Theosopliix 
c.  7.  Abulen  2.  Reg.  7.  q.  13.  Joan.  Capistran. 
lib.  de  auctorit.  Papx.  Vega  in  Tridenl.  tib.  12. 
c.  2.  Perer.  in  epist  ad  Rom.  cap.  8.  disp.  27. 
Delrius  in  prwfat.  ad  Canl.  Barrad.  lom.  1.  lib. 
5.  c.  9.  Joan.  Pineda,  qui  difTusissime  et  doctissi- 
me  dubium  hoc  expendit  lib.  8.  de  rebus  Salomo- 
nis,  et  pro  salute  ejus  ultimam  fert  sententiam. 

Arjum.  Videtui^  quod  non,  quia  Dei  per- 
negativum.  foc(a  suui  opcra,  Deut.  32.  et  sacra 
Scriptura  perfectissima  est,  quae 
a  Deo  speciali  modo  est,  scilicet 
per  rcvelationem ;  si  igitur  salva- 
tus  fuisset,  Scriptura  expresse  lo- 
queretur  de  ejus  poenitentia,  sicut 
expresse  loquuntur  de  ejus  pecca- 
to  :  hoc  non  facit ;  ergo  falsum  est 
quod  sit  salvatus. 

Contra,  88.  Psalmo ;  risiiaho  in 
cirija  iniquitatcs  eorum,  etc.  seqiiitur, 
misericordiam  aufem  meam  non  aufcram 
ab  eo,  etc.  et  loquitur  de  filiis  David 
in  generali,  specialiter  autem  de 
Salomone;  ergo,  etc. 

Respondeo,  hoc  cst  altius  ali- 
quantulum  inchoandum;  et  qua^ro 
primo,  qum  sit  Scriptura  sacra, 
cujus  auctoritas  sit  prol)atio  ne- 
cessaria?  Secundo,  (jualiter  per 
cam  aliquid  probatur?  Tertio,  qui- 
bus?  Quarto,  de  certitudine  hujus 
probationis;  ct  (juinto,  -si  talis 
probatio  so  extendat  ad  salutem 
Salomonis. 


Affirmati- 
vum. 


2. 


SCHOLIUM  L 

Dlvisa  quaestione  in   quinque    partes,    in 
prima  tractat  quae  sitsacra  Scriptura?  quan- 
ta  sit  ejus    auctoritas?  unde  dicatur  Canoni- 
ca?  dubitat  an  omnes  veteris  Testamenti  li- 
bri   habendi  sint  pro  Canonicis  ?  et  demum 
insaniam  refellit  Manichseorum,  qui  totum 
Testamentum  vetus  tanquam  a    Deo  malo, 
vel  a  diabolo  traditum  effinxerunt.  Haec  fer- 
me    omnia   Doctor  breviter    perstrinxit  in 
qusestione  secunda  prologi  scripti  Oxoniensis. 
Quod   dubitaverit   de   auctoritate    librorum 
Judith,  Tobiae,  Sapientiae,  etc.  nihil  mirum, 
cum  Hieronymus  constitutus  tanquam  dis- 
cretor  et  judex  librorum  sacrorum  a  Gelasio 
Papa  in  cap.  Sancta  Romana,  in  prologo  Ga- 
leato  et  in  prasfatione  ad  libros  Salomonis, 
eos   inter   apocrypha   connumeret,    et    ante 
eum  et  sequentibus  sseculis  fuerintviri  doc- 
tissimi,  qui  dc  auctoritate  illorum  dubita- 
rent,  etsi  tanquam  utiles  ad  instructionem 
morum  in   Ecclesia  legi  permitterentur.  At- 
tamen   nunc  inter   Canonicos  enumerantur, 
et  tales  esse  declaravit  Conc.  Trid,   sess.  4. 
neque  immerito,  cum  multa  Concilia  ex  eis 
fldei  dogmata  comprobarint,  et  iu  omnibus 
sfeculis  ex  Patribus  et  Doctoribus  multi  eos 
pro   canonicis   acceptaverint   et   citaverint, 
quorum  testimonia  citant  Medina  lib.  6.  de 
fide  c.  9.   Sixtus  Senens.   lib.  8.   Bibliothec. 
Bellarm.  lib.  1.  de  verbo  Dei  scripto  cap.  10. 
De  hac  controversia  latius  agunt  Canus  lib. 
11.  de  locis,    Lorca  de    virtutibus    Theolog. 
tractat.  peculiari  de  locis  Gathol.    disp.   3. 
mem.  3. 

Circa    primum    sic    dico,    quod       3. 
Scriptura    sacra    proprie   ^Hcitur  JcS^sJ 
illa,    cujus    auctoritas    tanta  est,  aucK3 
quod  pr.Tcellit  omnem  demonstra- 
tionem;  de  qua  dicit  Augustinus  2.  Augusu 
super  Genesim  ad  litteram  cap.  i). 
Major  est    hujus    Scriplura'    auctoritas, 
cpuim  omnis  hunvini  ingenii  pcrspicaci- 
tas.  Talis  autem  est  Scriptura  quae 
Canonica  a  Sanctis  nominatur ;  ca- 
non  enim  regula  dicitur,  quia  ipsa 
est  infallibilis  regula,  ut  quidquid  in 


nus. 


QU^STIO  VI.  405 

contentionem  veniimt   minus  ido- 
nea  reputatiir. 
Fuerunt  aliqui,  ut  Manichsei,  qui  E.iror  Ma- 

^  nichieorum 


ea  teneatur  indiscusse  teneatur,  ct 
quidquid  in  ea  teneatur  quod  sibi 
rcpugnct,  ut  falsum  repudietur.  Ab 
ista  autem  excluditur  Scriptura 
sacrorum  Doctorum  beati  Augus- 

tini  et  aliorum  multorum,  etmulto     dicentes  quod  a  Deo  malo,  vel  dia- 
magis  Philosophorum.  Undcdictus     bolo  fuerit  datum;  quia  promittit 
iugustinus.  Augustinus  dicit  in  epistola  48.  ad     bona  carnalia,  talia  autem  a  diabo- 
Vincentium  arguentemsibi  ex  dic-     Ix)  dicunt  esse.  Sed  falsitas   hujus 


totum  vetus  Testamentum  ab  hac  de  veteri 
auctoritate    repellere    voluerunt,     to. 


tis  Ililarii,  qui  ante  eum  fuerat 
Doctor  valde  solemnis,  dicens  sic  : 
ffoc  genus  litlerarum  ab  auctoritate  Ca- 
nonis  distinr/uendum  esf,  non  eniin  ifa 
leguntur  lanquam  ex  eis  sic  testimonia 
proferantur,  ut  contra  scntire  non  liceat, 
si  tibi  aliter  sapiunt  quam  veritas  expos- 
tulat ;  in  eo  quippe  numero  sumus, 
ut   non    dedignemur    etiam    nobis    dic- 


patet,  quia  ista  Scriptura  retrahit 
a  cultu  idololatriae,  et  inducit  effl- 
caciter  ad  cultum  unius  "Dei,  quod 
non  facit  diabolus.  Item,  Christus 
qui  est  auctor  novi  Testamenti,  et 
Apostoli  et  EvangelistfB  allegant 
Scripturam  illam  tanquam  sa- 
cram,  et  a  Deo  datam.  Et  amplius 
probatur,  quia  ista  erat  dispositio 


tum  ab  Apostolo  recipere,  et  si  quid  aliud     ad  novam,  et  ad  Christum,  ut  dicit 


sapit,  illud  quoque  Deus  nobis  revelabit. 

iVueustinus.  Itcm,  iu  cpist.  9.  ad  Ilieronymum  : 

an.  (1.  9.    Solis  cis  Scriplurarum  libris,    qui  Cano- 

3ap-  ^i  a  •  jj^-^^-   appellanfur ,    didici   hunc  honorem 

deferre,  ut  nidlum  Docforem  eorum  scri- 

bendo  errasse  firmiter  credam  :  alios  au- 

tem   ita   lego,   nf  quanla  licef  sanctitate 

pnepoUcant,  no7i  ideo  verum  putem,  quia 

ipsi  itascripserunt.  Et  ideo  ista  aucto- 

ritas  ad  scriptores  veteris  et  novi 

Anomnes  Tcstamenti  restringitur.    Sed  nec 

nini  sinT"  tamcu  ad  totam,  quia  liber  Judith, 

caQonici.  rpQ^-^^     Sapientise,     Ecclesiastici, 

Machabseorum,  non  sunt  de  Cano- 
ne,ut  dicit  Ilieronymus  in  prologo 
Galeato,  qui  licet  inter  divinos  li- 
isidoru?.  bros  numcrcntur,  ut  dicit  Isido- 
rus  16.  Etymologiarum,  hoc  est, 
quia  ab  Ecclesia  recepti  sunt,  et 
approbati  ad  legendum  inEccIesia, 
ad  morum  informationem,  non  au- 
tem  ad  dubiorum  confirmationem 
vel  determinationem,  quia,  ut  dicit 
Hieronymus  citatus,  auctoritas 
eorum  ad  probandum  ea,   quse  in 


Apostolus  ad  Galat.  3  :  Lex  pedagogus 
noster  fuit  in  Ckristo,  ab  eodem  au- 
tem  agente  est  dispositio  ad  for- 
mam,  et  ipsa  forma  licet  alio  modo, 
quia  dispositionem  aliquando  per 
alium  inducit,  formam  per  se  in- 
ducit,  sicut  patet  de  architecto, 
qui  disponit  ligna  per  manum  ar- 
tificis,  sed  formam  inducit  i)er  se 
ipsum,  ut  dicitur  primo  magn.  Moral. 
cap.  ultimo.  Sic  Deus  vetus  Testa- 
mcntum  dedit  per  Angelum,  sed 
novum  per  seipsum  ;  propter  quod 
dicitur  Ilebr.  1.  Novissime  diebus  istis 
locutus  est  nobis  in  Filio,  etc.  qui  est 
unus  Deus  cum  ipso,  ut  statim  se- 
quitur,  qui  cum  sit  splendor  glorice,  et 
figura  substantiie  ejus,  etc.  Sic  igitur 
sacra  Scriptura,  per  quam  aliquid 
probari  potest,  ut  per  regulam  in- 
fallibilem,  est  novum  Testamen- 
tumet  vetus,  exceptis  libris  prse- 
dictis,  et  sic  patet  primum. 


40Q 


MISGELLANEORUM 


■i. 

Dt.'  vai-io 

sensu  s;i- 

crae  Scrip- 

tune. 


SGHOLIUM  U. 

Miiltiplicis  liujusmodi  sensus  sactse  Scrip- 
turse  hoc  ipsum  exemplum  civitatis  Jerusa- 
lem  adducit  Lj^ranus  in  prologo  commenta- 
riorum  ad  Testamentum  vetus,  quo  etiam 
alii  plerumque  utuntur.  Hanc  sensuum  divi- 
sionem  sub  liis  vocibus  et  uumero  primus, 
quc-m  sciara,  tradidit  Euclierius  in  formulis 
spiritualibus,  et  invenitur  apud  Cassian» 
collat.  14.  cap.  8.  a  quibus  demum  Theologi 
acceperuut,  et  aliquis  his  versibus  compre- 
hendit, 

Litlera  gesta  docel,  quid  credn    Allc,jOri.a  : 
Moralis  quid  agas,  quo  tendas  Anagogia. 

An  vero,  quod  hic  Doctor  negat,  elTicax 
desumi  possit  argumentum  ab  alio  sensu 
px^eter  littt;ralem,  multi  disputant.  Vide  Ly- 
rau.  prologo  2.  et  Lorcam  citatum  disp.  18. 
Dri  iis  autem,  qui  varias  sacrae  Scripturae 
partes  rejiciuut,  quod  tertio  loco  hic  auctor 
admonet,  vide  Sixtum  Senen.  lib.  7.  Bibli- 
othec.  de  his  late  disserentem,  et  Scotum 
quaest.  2.  prologi,  num.  2.  breviter  attin- 
gentem. 

Circa  secundum,  scicndum  quod 
sacra  Scriptura  habet  duplicem 
scnsum,  scilicet  litteralem,  qui 
primus  est;  et  spiritiialemseumys- 
ticiim,  et  iste  dividitur  in  tres  : 
AUegoricum,  Tropologicum  seu 
moralem,  et  Anagogicum.  Litte- 
ralis  signitlcat  quasi  rem  gestam  ; 
Moralis  autem  scu  Tropologicus, 
est  quando  ex  re  gesta  signilicatur 
quid  agendum  sit  in  moribus.  Alle- 
goricus  autem,  quantum  ad  ea  quse 
credendn  sunt.  Anagogicus  quan- 
tum  ad  sperandn,  sicut  patet  in  lioc 
nomine  Jerusalem,  quod  in  sensu 
litterali  significat  civitatein  unam 
in  terra  promissionis;  secundum 
moralem,  animam  sanctam;  socun- 
dum  Allcgoricum,  Ecclesiam  mili- 
tantem;  secundum  Anagogicum, 
triumpliantem.   Tainen  solum  po- 


I 


test  argui  aliquid,  seu  probari  ex 
sensu  litterali.  Unde  Augustinus  in  Augustinmj 
in  epist.  ad  Vincentium  Donatis- 
tam  :  Quis  )ion   impudentissijjie  innita- 
tur  aliquid  in  Allegoria  positum,  per  se 
interpretari,    nisi  habeat  manifestissima 
testimonia,    quorum    lumine  illiistrentur 
obscura.    IIoc   etiam   patet    primo, 
quia  si  ex  aliis  sensibus  sumeretur 
probatio,  sequeretur  quod  in  argu- 
mento  seinper  esset  fallacia  sequi- 
vocationis  et  amphibologise,  et  sic 
patet  secundum. 
Circa  tertium  dicitur  a  quibus- 

Apud  quotl 

dam,  quod  illis  solis  per  Scriptu- vaietauctol 

,        ,        1 .        .  ,  ,         ritas  sacrHl 

ram  sacram  potest  aliquid  i)roba-  scriptur 
ri,  apud  quos  est  authentica,  et 
ideo  Judseis  non  potest  aliquid  pro- 
bari  per  novum  Testamentum;  si- 
militer  nec  omnibus  Judseis  per  ve- 
tus,  quia  sunt  aliqui  Judaei,  scilicet 
Sadducaei,  qui  non  recipiunt  nisi 
quinque  libros  Moysi,  et  similiter 
Samaritani  ;  et  ideo  Salvator  vo- 
lens  eis  probare  resurrectionem  et 
immortalitatem  anima?,  quam  ne- 
gant,  assumpsit  illam  auctoritatem 
Marc.  12.  de  resurrectione  mortuo- 
rum  :  Xon  legistis  quod  dictum  est  a 
Domino  :  Ego  sum  Deus  Abraham,  etc. 
sequitur,  non  est  Deus  mortuorum,  sed 
viventium  :  dc  quo  tamen  liabuisset 
auctoritatem  magis  expressnm  de 
aliis  Scripturis  veteris  Testamen- 
ti,  sed  non  fuisset  efficax  contra 
eos. 

Similiter  sunt  aliqui  haeretici, 
(lui  non  recipiunt  totum  novuin 
Testamentum,  sicut  Nazaraei  epis- 
tolas  Pauli,  quia  in  illis  observatio 
legalium  damnatur,  quain  dicunt 
esse  necessariam  ad  salutem.  Si- 
militer  Alogi  Evangelium  Joanns, 
({uia  negant  Dei  Filium  esse  Ver- 


i 


QU/ESTIO  VI. 


407 


biim,  et  ideo  diciintiir  Alogi,  ab  A 
quod  est  sine,  et  logos,  verbum,  iit  di- 
cit  Aiigiistiniis  in  lib.  de  hseresi- 
bus,  et  sic  patet  tertium. 

SCHOLIUM     III. 

Diflfuse  et  clare  tractat  hic  Doctor  omnia 
ferme,  quse  circa  donam  prophetise  solent  ab 
aliis  tractari.  Ait  distinctum  esse  lumen,  ha- 
bitum  et  seientiam  prophetiae  et  fldei;  dein- 
de  assensum  fldei  esse  liberum,  non  tamen 
adeo  liberam  esse  frequenter  adh^esionem, 
seu  assensum  in  Prophetis.  Tertio,  Prophetas 
certo  scirese  verum  loqui,  quia  experimen- 
taliter  cognoscunt  Deum  sibi  loquentem. 
Quarto,  varia  contra  hosc  adducit  et  dissolvit 
argumenta,  ubi  multa  habet  notatu  digna. 
Demum,  infert  scientiam  Prophetalem  esse 
subalternam  scientiai  Dei  et  Beatorum.  De 
his  autem  late  agit,  et  doctissime  disputat 
Doctor  in  scripto  Oxon.  3.  d.  24.  et  in  Pari- 
sien.  qusest.  2.  prologi.  Vide  D.  Thom.  etejus 
expositores  2.  2.  q.  172. 

g  Circa  quartum,    sciendum  quod 

Dupiex    eluplex   est  certitudo  :  Una   adhse- 

certitudo.       .  ^ 

sionis,  et  talis  est  in  iis  quse  tene- 
mus  per  fldem,  et  in  iis  quoe  ex 
fidesequuntur  de  necessitate.  Sicut 
enim  fide  tenemus  quod  Deus  est 
homo,  ita  quod  habet  veram  ani- 
mam  rationalem,  quia  hoc  sequi- 
tur  ad  illud,  sic  quod  destructo  se- 
cundo,  destruitur  primum,  et  talis 
certitudo  conceditur  in  iis,  quso 
manifeste  per  sacram  Scripturam 
probantur,  quia  fide  tenemus  ipsam 
a  Deo  traditam.  Aliam  certitudi- 
nem  experimentalem  ponunt  alii 
circa  res  fldei  et  sacram  Scriptu- 
ram,  quia  supposita  flde,  studenti- 
bus  in  sacra  Scriptura  devote  et 
viventibus  pie,  infunditur  lumen 
superius  lumine  fldei,  in  quo  flunt 
intellecta  quse  solum  prius  crant 
crcdita.  Sed  hoc  videtur  flctitium, 
quia    nullus    quomodocumque    se 


exerceat  in  studio  sacra?  Scriptu- 
rse  et  sancta  vita,  experitur  se  ha- 
bere  talem  intellectum,  quem  ta- 
men  oporteret  experiri,  dato  etiam 
quod  lumen,  in  quo  sit  intelligentia, 
non  posset  cognoscere.  Auctorita- 
tes  autem  Augustini,  quibus  inni- 
tuntur  hiauctores,  nonhabent  inag- 
nam  efncaciam,  quia  habent  alium 
intellectum,  et  ideo  aliidicunt  quod 
forte  talis  notitia  non  cst  habita 
ab  aliquo,  sed  sufflcit  cis  quod  os- 
tendant  possibilitatem  liabitus.  Alii 
autem  dicunt  quod  est  illa  certitu- 
do  major  prima  per  hoc,  quod  Deus 
potest  creare  aliquam  scientiam 
abstractivam  in  viatore,  qua  cog- 
noscatur  divinitas  ita  perfecte,  si- 
cut  cognosco  modo  rosam;  et  in 
veritate  talis  conceptus  cognosci 
possunt  omnia,  qufe  includuntur  in 
isto  conceptu  virtualiter,  cujusmo- 
di  sunt  illa,  quae  Deo  insunt  de  ne- 
cessitate,  sicut  est  Trinitas  perso- 
naruin  et  liujusmodi,  non  tamen 
dicunt  quod  taliscognitio  sit  alicui 
data. 

Istas  duas  opiniones  omitto  : 
tum,  quia  secundum  aliquos  isti 
inodi  dicendi  sunt  impossibiles,  da- 
to  etiam  quod  essent  possibiles, 
dicere  tamen  quod  Theologia  sit 
scientia  per  aliquid,  quod  Deus  po- 
test  facere,  videtur  inconveniens  ; 
sicut  dicere  quod  de  quadratura 
circuli  est  scientia,  quia  potest  sci- 
ri,  imo  plus  quain  hoc,  sequitur, 
scibiiis  Trinitas  personarum  via 
naturali,  illi  autem  modi  non  ha- 
bentur  nisi  via  supernaturali. 

Loquendo  igitur  de  factis,  non 
de     fleri    possibilibus,     sciendum    Dupiex 

,  ,  ■    .  modus 

quod  prseter  istos  modos  possibi-  cognoscen- 

1  11  1  •  1 .  di  sacram 

les,  sunt  duo  modi  cognoscendi  sa-  scripturam 


i 


408 


MISCELLAiNEORUM 


cram  Scripturam  et  intelligendi 
eam.  Unus  est  communis,  qui  ac- 
quiritur  per  exercitium  studii,  quo 
intelliguntur  dicta  Prophetarum, 
quo  modo  sint  exponenda  et  con- 
trarietates  solvendse.  Aliusestspe- 
cialis,  qui  fnit  in  Prophetis,  qui 
hanc  scientiam  scripserunt,  quia 
spiritu  Prophetico  scripta  est  et 
divina  revelationo;  et  cognitio  is- 
ta  certa  est  certitudine  evidente, 
quidquid  sit  de  alia,  qu<ie  per  stu- 
dium  acquiritur,  supposita  iide. 
Qusesit        Ad  evidentiam  hujus   primo  vi- 

cognitio  .    ' 

Prophetica.  dcndum  cst  qujB  sit  cognitio  Pro- 

Augustiaus      i      ,  •  •       j  •     .     r>    »   i 

phetica  proprie  dicta?  Ad  cujus  m- 
tellectum  sciendum,  quod  instinc- 
tus  est  quoddam  imporfectum  res- 
pectu  prophetise,  de  quo  Augusti- 
nus  12.  super  Genesim  ad  litteram 
cap.  22.  quod  ipsum  patiuntur  ali- 
quando  humanse  mentes  et  nescien- 
tes,  non  quia  ignorent  talem  mo- 
tum  in  se,  sed  quia  nesciunt  a  quo 
principio,  sicut  debonofortuito  lo- 

Aristoteles.  q^litur   PhiloSOphuS  11.  Mclciph.   CCip. 

9.  et  ideo  vocatur  a  Sanctis  casus 
proplietiae,  (luasi  aliquid  imper- 
fectum,  et  ideo  ex  tali  instinctu 
non  dicitur  aliquis  Propheta  pro- 
prie.  Talis  autem  casus  contingit 
in  locutione,  et  opere,  ct  .  ognitfo- 
ne  proplietica,  verbigratia  in  locu- 
tionc:  Isaiasenimcrtp.  7.  praedicens; 
Ecce  Virfjo  concipiet  et  paricl  fdium,  in- 
tellexit  (luid  hoc  significabat;  sed 
non  Caiphas,  dicens  :  Expedit  vobis, 
ut  unus  liomo  moriatur,  Joann.  11.  Si- 
militer  Jeremias,  qui  posuit  lum- 
bare  in  Eui)hrate,  et  invenit  illud 
putrefactum,  Jerem.  2.  intellexit 
([uid  hoc  signilicabat  ;  sed  milites 
dividentes  vestimenta  Christi  Juan. 
19.  nesciebant  ;  atque  ita  est  casus 


prophetiaB  in  verbo  et  facto,  quia 
Danielis  10.  dicitur,  Intclligcntia  opus 
est  in  visione.  Similiter  est  talis  ca- 
sus  vcl  instinctus  in  cognitione,  et 
hoc  dicitur  uno  modo,  si  aliquis 
videat  visionem  imaginariam,  et 
nonintelligat,  sicutPharao  spicas, 
et  Balthasar  manum  scribentem, 
unus  dormiens,  altervigilans.  Alio 
modo,  si  intelligat  illud  quod  sibi 
revelatum  est,  tamen  nescit  si  est 
facta  revelatio  a  Deo;  et  in  tali 
casu  dicit  Joannes  prima  Canonica 
sua  c.  4.  Probate  spiritus,  etc.  quando 
circumstantia  est  sufliciens  moti- 
vum  ad  dubitandum;  et  iis  duobus 
modis  non  est  aliquis  Propheta 
perfecte,  nec  talis  cognitio  dicitur 
proprie  prophetica,  sed  aliqua  par- 
ticipatio  ejus. 

Aliquando  autem  sic  fit  revela- 
tio,  quod  homo  non  solum  intelli- 
git  illud  quod  sibi  revelatur,  sed 
etiam  certus  est  quod  hoc  sibi  a 
Deo  revelatur.  Talis  autem  varie- 
tas  contingit  propter  varium  tac- 
tum  Spiritussancti,  qui  tangit  ani- 
mam,  sicut  placet.  Isto  autem  ulti- 
mo  modo  est  cognitio  prophetica 
pi^oprie  et  perfecte  ;  et  hunc  mo- 
dum  cognoscendi  habuerunt  illi, 
qui  hanc  sacram  Scripturam  nobis 
tradidcrunt,  saltem  quantum  ad  ea 
qusD  ibi  ex  intentione  principali 
scribuntur.  Et  hoc  patet  Jerem.  26. 
In  veritate  me  misit  Dominus  Deus  ad  vos, 
ut  lof/ucrcr  verba  hcvc  in  aures  vestras. 
Non  autem  posset  hoc  esse  verum, 
nisi  esset  certus  quod  Dominus  si- 
bi  rcvelasset.  Et  eo  em  modo  pa- 
tuit  hoc  per  factum  Abrahse,  Gen. 
22.  Tolle  fllium  uni(jenitum,Q,iQ,.  statim 
surrexitde  loco,  ut  iret  ad  immo- 
landum  tilium,  <iuem  tantum  dili- 


8 
Vera  co- 
gnitioPro- 
phetica. 


I 


QU^STIO  VI. 


409 


9. 

Aa  prophe- 
tia  sit  libe- 
ra. 


gebat,  quod  esset  malum  nisi  esset 
certus  quod  Dominus  mandaret 
hoc. 

Sed  dices,  lioc  erat  tantum  certi- 
tudine  iidei.  Contra,  quia  talis  cer- 
titudo  adli3erentisesive  adhsesionis, 
subjacet  voluntati  in  Prophetis, 
nullus  enim  credit  nolens  ;  sed  ta- 
lis  assensus  et  certitudo  non  sub- 
jacet  voluntati  in  Prophetis,  quod 
patet  Num.  28.  de  Balaam,  cui  dis- 
plicebat  quod  videbat  prosperita- 
tem  filiorum  Israel,  et  tamen  non 
poterat  aliter  sentire.  Imo  etiam 
ipsa  demonstratio  prophetia^  vel 
locutio,  non  subjacet  eorum  volun- 
tati,  sicut  patet  ibidem  :  Non  potcro 
aliud  loqui,  iiisi  quod  Dcus  dedenl,  etc. 
Et  hoc  aliquando  dicunt  Sancti  et 
Poctores  antiqui,  quod  revelatio 
prophetica  taliter  fiebat  Prophe- 
tis,  quod  non  poterant  dubitare;  et 
propter  talem  certitudinem  Pro- 
phetse  de  futuro  loquebantur  per 
modum  prseteriti,  secundum  sanc- 
tos  Patres  et  Doctores  Hebreeo- 
rum.  Dicunt  etiam  Doctores,  quod 
cognitio  fldei  perficit  intellectum 
in  ordine  ad  vocem,  ut  scilicet  per 
medium  vocis  assentiat  iis,  quas 
sibi  proponuntur  credenda;  pro- 
plietia  vero  perficit  ipsum  abstrac- 
te,  sine  ordine  ad  vocem.  Patet  ta- 
men  talis  certitudo  ex  hoc,  quod 
mens  Proplietse  experimentaliter 
cognoscit  Deum  sibi  loquentem, 
tangit  enim  mentem  hominis  se- 
cundum  quod  sibi  placet;  et  cum 
sit  causa  virtuosissima,  sic  potest 
tangere,  quod  non  solum  intelligit 
illud  quod  sibi  revelatum  est,  sed 
principium  a  quo  tangitur  mens 
per  experientiam  virtutis  motivse 
in  tali  motu.  Et  Augustinus  6.  Con- 


fllllO. 


fessionum  dicit  quod  mens  sua  quo- 
dam  sapore  discernebat,  et  talis 
cognitio  fuit  in  iis  qui  sacram 
Scripturam  scripserunt,  saltem 
quantum  ad  illa  quse  scribuntur  ex 
intentione  principali,  cujusmodi 
sunt  necessaria  ad  salutem,  et  hoc 
sive  sint  crcdibilia,  sive  sint  agiln- 
lia.  Ilis  suppositis  ex  dictis  Sanc-  prophet^' 
torum  et  sacra3  Scripturse,  res- ""gf  °e,^unf 
pondeo  sic  :  illa  notitia  est  scienti-  prXiur 
fica  et  probatio  certa  certitudine  v^'^ 
evidentiae,  quse  prooedit  ab  altero 
noto  per  experientiam.  Ista  patet 
ex  primo  Metaph.  ubi  dicitur  quod  ex 
multis  expcrimentis  flt  una  accep- 
tio  universalis,  quseest  principium 
artis  et  scientise,  ut  ex  hoc  quod 
talis  herba  sanavit  Socratem  et 
Platoneyi,  et  plures  alios,  accipi- 
tur  hoc,  quod  talis  herba  est  sana- 
tiva  talis  inflrmitatis,  et  si  per 
unum  factum  posset  haberi  certi- 
tudo,  et  veritas  hujus  propositio- 
nis,  idem  essct;  sed  cognitio  pro- 
phetica  est  hujusm.odi,  quia  expe- 
rientiam  liabet  modo  prsedicto, 
quod  Deus  locutus  est  sic,  et  cer- 
tus  cst  Deum  n6n  dicere  falsum, 
quia  nec  scienter,  nec  ignoranter  ; 
et  sic  concluditur  quod  tale  dictum 
est  verum,  per  mcdium  deductum 
ab  experientia,  et  per  consequens 
quidquid  ex  hoc  concluditur  est 
certum  experimentali,  vel  evidenti 
certitudine  in  eo,  qui  habet  talem 
experientiam,  cujusmodi  sunt  Pro- 
phetae  ;  secus  autem  est  in  aliis, 
qui  non  habent  talem  experien- 
tiam.  Sed  ideo  sciunt,  quia  credunt 
locutum  fuisse  Deum  Prophetis, 
nec  habent  de  lioc  experientiam, 
ideo  quod  dictum  eis  credunt  esse 
verum. 


410 


MISGELLANEORUM 


10. 

In  intellec- 

tu  datur 

experientia 


Nec  valet  sidicas  quod  experien-  quid,  sed  illa  etiam  quse  considerat 

tia  tantum  est  in  sensu,  et  cogni-  r/uia;  et  lioc  manifeste  patetexprse- 

tio    prophetica  est   in   intellectu,  dictisetaPhilosopho  l.xVc/«;?/i.cfl/).l. 

quia  contrarium  patet;  quia  sicut  ille  enim,  quiexpertusest  quod  hsec 

experior  me  sentire,  ita  experior  herbasanavit  multos,  cognoscit  se- 

me  intelligere  principia  actus  in-  cundum  eum  certitudinaliter  quod 


telligendi  in  me  ipso.  Imo  experi- 
mentum  de  quo  loquitur  Philoso- 
phus  primo  Metaph.  proprie  pertinet 
ad  intellcctum,  quia  est  collectio 
singularium,  quod  non  facit  sesti- 
mationem,  nec  cognitionem,  nisi 
prout    subest    intellectui,     et    sic 


tali  herba  sanata  est  talis  infirmi- 
tas,  sed  non  scit  propier  quid,  quia 
non  cognoscit  virtutem  per  quam 
sanat;  nec  per  consequens  habitu- 
dinem  praedicati  ad  subjectum,  sic, 
quod  sciat,  quia  ratio  pr?edicati  in- 
cludatur  in  subjecto,  et  ideo  dicunt, 


4 


principalius   pertinet  ad   intellec-  hoc  liabet,  v.  g.  aconita  semper  ; 

tum.  sed  iste  qui  cognoscit  naturam  ct 

Hoc  idem  sic  probatur  auctori-  speciem  lierbae,  et  virtutem  conti- 

Augustinus.  tatc  Augustiui  15.  de  Triniiate,  c.  12.  nentem  speciem,  ipse  cognosceret 

et  1.  Retract.  cap.  li.  Dicit  enim  quod  propier  quid.  Nunc  autem  talis  cog- 

nos  scimus  Romam  esse,  et  multa  nitio  7»?«,  secundumeum,  est  scien- 


Probatur 
secundo. 


11. 
Tertio, 


alia  quse  certitudinaliter  .scimus. 
Nec  potest  dici  quod  lisec  scientia 
sit  notitia  tidei,  quia  non  fllei  infu- 
sse,  quia  ad  ipsam  non  pertinet; 
nec  acquisit?e,  quia  talis  fldes  mi- 
nus  habet  de  certitudine  quam 
oportet  ;  nos  autem  firmiter  valde 
tenemus  talia,  ut  ipse  dicit,  ct  pa- 
tet  per  experimcntum.  Quomodo 
ergo  sciuntur  ?  Dico  quod  talis 
certitudo  experimento  procedit, 
quia  licet  non  viderimus  Romam, 
tamen  multos  valde  audivimus  lioc 
dicentes,  quod  pertinet  ad  expe- 
rientiam  scnsus,  audiendo  scilicet, 
et  tandem  accipimus  istam,  quod 
est  impossibile  tot  et  tales  concur- 
r e  r e  a  d  m  e  n  d  a  c  i  u  m  fl  n  ge  nd  1 1  m  ; 
ergo,  etc.  Ilunc  autem  modum 
scientice  tangit  Algazel,  et  aliqui 
alii  Philosophi,  qui  vocant  scire 
per  crebram  famam. 

Tertio  sic  :  non   solum  dicitur 
scientia  a  Pliilosopho   1.  Posterior. 


12. 

Objectio 
prinia. 


tiflca,  licet  inferiori  modo,  et  illud 
quod  deducitur  ex  talibus  princi- 
piis  sic  cognitis  per  experientiam 
sensus,  vocat  scicntiam.  Cum  ergo 
cognitio  prophetica  sit  hujusmodi, 
et  illud  quod  concluditur  ex  ipsa, 
sequitur  quod  sit  vera  scientia. 

Sed  contra  praedicta  arguitur 
primo,  quia  cognitio  prophetica 
estde  singularibus,  de  quibus  non 
datur  scientia  ;  ergo,  etc. 

Item,  proplietia  est  de  rebus  cer-  secunda 
tis  et  occultis,  et  non  dc  futuris  con- 
tingcntibus,  saltem  in  pluribus,  ut 
patet  per  Gregorium  hom.  1.  supcr 
Ezi'ch.  et  per  definitionem  cjus  :  est 
enim  prophelia  inspiratio  divina  futuro- 
rum  eventus  immobili  veritate  denun- 
tians;  ergo,  etc. 

Item.  contra  illud  quod  dicitur, 
quod  prophetica  cognitio  est  cer- 
ta,  quia  Jonas  dubitavit  de  veritate 
suse  prophetiae,  et  ideo  fugit  a  facie 


Tertia. 


cap.  13.  illa  quce  considerat  propter    Domini  in  Tharsis,  ne  inveniretur 


QU/IiSTlO  VI. 


411 


Quarta. 


Quinta. 


13. 

Ad  pri- 

niam . 


Ad  secun- 
dam. 


Quomodo 
Prophetfe 

habent  cer- 
tam  noti- 

tiam  de  fu- 


mendax,  si  denuntiaret  aliquideve- 
nire  et  non  eveniret. 

Item,  scientia  importat  notitiam 
ex  rei  evidentia,  qufe  non  est  in 
prophetia. 

Item,  contra  illud  quod  dicitur, 
quod  alia  est  ibi  certitudo  quam  ii- 
dei  vel  adhsesionis,  quia  prophetioe 
certitudo  innititur  veritati  dicen- 
tis;  sic  est  defide;  ergo,  etc. 

Ad  primum,  dicendum  quod  de 
singularibus  non  est  facta  scientia 
isto  modo  quo  scieniia  accipitur 
primo  Metaphysicse  prout  distin- 
guitur  contra  experimentum,  sed 
accipiendo  scientiam  pro  certa  noti- 
tia,  bene  est  scientia  singularium, 
aliter  Deus  non  haberet  certam 
notitiam  sui,  cum  sit  qusedam  sin- 
gularitas,  et  quoddam  necesse  esse. 
Octavo  etiam  Physicorum,  lext.  22. 
dicit  Philosophus,  quaerere  ratio- 
nem  de  hoc  quod  habetur  per  sen- 
sum,  infirmitas  qusedam  est  intel- 
lectus  nescientis  distinguere  inter 
notum  et  ignotum,  quia  aliquid 
certius  demonstratione  habetur, 
cum  principia  demonstrationisnon 
sint  nota  nisi  per  sensum.  Vel  di- 
cendum,  quod  de  singularibus  ne- 
cessariis  bene  est  scientia,  sicut 
Philosophus  demonstrat  Deum 
unum  et  actum  purum,  et  sic  est 
revelatio  de  unitateessentiae  ettri- 
nitate  personarum. 

Ad  secundum,  dicendum  quod  fu- 
turorum  contingentium  non  po- 
test  haberi  certa  cognitio,  prout 
sunt  in  causis  secundis  quae  mutabi- 
les  sunt,  sed  prout  sunt  in  se  ipsis 
habetur  certa  cognitio;itaenimcer 
titudinaliter  video  Socratem  curre- 
re,  sicut  Solem  oriri,  sic  prout 
sunt  in  causa  prima  immutabiliter 


aliquidvolente  et  determinantcEt  turiscon- 

^  tingenti- 

hoc  modo  Deus  certitudinaliter  bus. 
cognoscit  futura  contingentia, 
prout  ejus  intuitus  fertur  super 
rerum  principalitatem  secundum 
aliquos,  vel  prout  cognoscit  per- 
fecte  intellectum  suum  et  volun- 
tatem,  quibus  immutabiliter  deter- 
minatur  aliquid  futurum  in  tali 
tempore,  licet  media  per  quse  pro- 
ducitur  sint  contingentia,  quia  si- 
cut  ordinat  ad  immutabiliter  ven- 
turum,  ita  et  media,  quia  non  so- 
lum  eventus  rerum  cadit  sub  ejus 
praeordinatione,  sed  etiam  modus 
eveniendi.  Et  hoc  modo  Prophetse 
certitudinaliter  talia  cognoscunt, 
quia  eorum  notitia  derivatur  ab 
ipso  Deo  sic  cognoscente,  quia  cst 
quaedam  impressio  divinae  scientise 
in  hominibus,  et  ideo  licet  de  futu- 
ris  contingentibus  non  sit  certa  no- 
titia  a  rebus  accepta,  est  tamen 
certa  ut  a  Deo  accipitur. 

14 

Ad  tertium,  sciendum  est  quod  Ad  ter- 
Dcus  dicitur  cognoscerc  futura  uno 
modo,  quia  scit  ordinem  causa- 
rum  ;  alio  modo,  quia  cum  hoc  scit 
executionem,  quia  ejus  intuitus 
fertur  super  omnia  quse  sunt  in 
quolibet  tempore.  Homo  autem,  si 
pi*8escitfutura,  hoc  est  tantum  pri- 
mo  modo,  sicut  Astrologus  futu- 
ram  eclipsim,  quia  motus  coeli  cst 
ad  hoc  ordinatus  velut  ad  pluvias 
futuras.Deusautem  revelat  secun- 
duin  quod  placet  sibi,  et  ideo  ali- 
quando  revelat  ordinem  causarum 
ad  effectum,  utdemeritapopuliexi- 
gentia  talem  poenam,  ut  Jonse  sub- 
versionem  Ninivitarum,  et  tunc  est 
prophetia  comminationis  solum; 
aliquando  autem  cum  hoc  revela- 
tur  exitus  rei,  vel  executio,  ut  Sa- 


tiam . 


41-2 


MISCELLA.NEORUM 


.iiuieli  revclavitdestitiitionem  Sau- 
lis  1.  Reg.  15.  Scidit  Dominus  regnum 
litum  a  le,  el  dedit  illud  proximo  tno 
meliori  le  :  porro  triumphator  in  Israel 
nonparcet,  ctc.  Igitur  Proplieta  sem- 
per  est  certus  de  veritate  illius, 
quod  est  sibi  rcvelatum,  non  dc 
aliis,  et  idco  si  utrumque  sit  sibi 
rcvclatum,  scilicet  ordo  causarum 
etexecutio,  tuncest  certusde  utro- 
que;  si  primum  tantum,  de  primo 
esttantum  cevtus;  et  quantum  ad 
hocestPropheta.Etsicfuit  de.Tona, 
qui  fuit  certus  quod  demerita  ci- 
vitatis  exigebant  ejus  subversio- 
Aii  certo  nem;  sed  quid  de    facto  eveniret, 

juuicavent 

jonas  Ni-  ncscicbat,  quia   sciebat  Deum  esse 

niveui  sub-        .  .  ,  ,   ,  ,  ,   , .    . 

verteu.iam.  miscricordem,  et  hoc  est  quoddicit 
Jonas,  cap.  \.  Proptcr  lioc  pneoccupavi, 
ut  fugerem  in  Thnrsis,  scio  enim  rjuia  tu 
Deus  clemens  ct  misericors,  ctc.  Et  sic 
timebat  pronuntiare  prophetiam 
suam,  ne  ex  divina  misericordia 
parceretur  populo,  qui  meruerat 
civitatis  subversioncm,  sicut  et 
factum  fuit,  et  per  conscquens  lio- 
mines  reputassent  eum  locutum 
fuisse  ex  spiritu  humano  et  non 
divino. 
,  15-  Ad  quartum,  dicendum  quod  ali- 

Ad  quar-  ' 

tam.  tcr  iidcs  mnititur  veritati  divina', 
et  i^rophetia,  quia  fides  sic  inniti- 
tur,  quod  credit  Deum  locuhim 
fuisse  Propiietis,  qualis  est  lidcs 
illorum  qui  simplicitcr  ad  pra?di- 
cationem  crcdunt,  ct  forte  de  illis 
({ui  credunt  visis  miraculis  aliud 
cst,quia  per  consequens  credunt 
quod  verum  est  dictum  Proplieta^ 
sed  Propheta?  certi  sunt  per  expe- 
rientiam  quod  Deus  cis  locutus  est 
ut  visum  est,  et  certi  sunt  lumine 
intellcctus  naturali  quod  non  po- 
test  mcntiri;  et   multo  fortius  lu- 


mine  tali,  confortato  lumine  super- 
naturali,  qualis  est  prophetia,  et 
ideo  non  est  simile. 

Ad  quintum,  dicendum  quod  licet  Ad  quia- 
non  sit  ibi  evidentia  propter  quid,  ta- 
mcn  est  evidens  ipsum  a  rjuo,  et  hoc 
sufiicit  ad  rationem  scienti?e  infe- 
rioris  gradus.  Isto  enim  modo 
Pcrspectiva  cst  scientia  distincta  a 
acometria,  licet  habeat  principia 
suaprobata  ct  declarata  perexpe- 
rientiam,  ex  quibus  probat  sequen- 
tia,  et  sic  est  in  proposito,  quia 
principia  Theologise  secundum  ali- 
quos,  sunt  articuli,  et  isti  sunt  ha- 
biti  per  experientiam  a  Prophetis 
modo  pra?dicto. 

Ex  praedictissequunturduo:  pri-      le. 

■  ,         .       .  .       .^  ,  Prophelia 

mum  cst,  quod  scientia  Propheta- est  scientia 
rum  cst  scientia  subalterna,  scien- '"^'ta!'"" 
tia?  Dei  et  Reatorum ;  hoc  enim  pro- 
prium  est  scientia?  siibaltern^e, 
quod  cognitio  subalterna  sciat  ip- 
sum  quia,  ct  scicntia  subalternans 
ipsum  projiter  quid.  Sic  est  in  propo- 
sito,  propter  quid  enim  quod  ha?c  est 
vcra,  Deus  est  trinus  et  imus,  cognos- 
cunt  Deus  ct  Beati,  accipientes 
j)roj)ter  quid  large,  quia  vidcnt  quod 
lioc  convenit  ei  ex  natura  divinita- 
tis.  Sed  ProphetcT,  quibus  est  hoc 
revcLatum,  sciunt  tantum  quia  esi, 
quia  perexperientiam  Dei  loquen- 
tis,  quem  impossibilc  est  dicere 
falsum. 

Secundum  est,  (luod  cognitio  fi- 
dci  a  cognitione  prophetica  dilfcrt, 
sicut  cognitio  illius  qui  audit  ab 
expcrto,  Proplieta  enim  expertus 
est  Deum  sibi  loqui ;  alius  autem 
crcdit,  quia  audit  haec,  Proplieta 
mediante,  sicut  nos. 

Alise  etiam  sunt  rationes  dua? 
ad  haec;  tum,  quia  cognitio   pro- 


QUyESTIO  VI. 


413 


phetica  et  ejus  assensns  non  subest 
voluntati  Prophetse  ;  tum,  quia 
stat  cum  infldelitate,  sicut  patet  3. 
Rc(i.  13.  cle  Propheta  falso,  est  ido- 


ut  fuit  in  scriptoribus  ejus  fuit 
scientifica,  ct  probatio  per  ipsam 
est  certa  certitudine  evidentise,  et 
hoc  suflicit  mihi  pro  modo.  Utrum 


lolatra;  tum  ex  parte  flnis,  quia     etiam  ita  sit  in  nobis  qui  non  sic 


17. 

Varise  alio- 

rum  ratio- 

nes  reji- 

riuntur. 


iides  datur  ad  salutem  personse  ha- 
bentis;  prophetia  aliquando  non, 
sed  ad  bonum  aliorum,  sicut  patet 
in  Balaam.  Sunt  etiam  aliae  ratio- 
nes  quas  nunc  omitto. 

Rationes  aliorum  non  valent,  ut 
cum  dicitur  1.  Corinth.  13.  omnis 
cognitio  vise  est  per  spccidum,  el  in 
(enigmate;  ergo  et  prophetia.  Dicen- 
dum  quod  lioc  verum  est  respectu 
patri3e,imoetiamomnisdemonstra- 
tio  hoc  modo  dicitur  <Tnigmatica. 

Item,  arguitur  sic  2.  Corinth.  5. 
Quamdiu  snmiis  inhoc  corpore peregrina- 
mur, eic.  ergotantum  perfidem  illu- 
minamur.  Dicendum,  quod  loquitui' 
de  communi  statufldeli-um,qui  non 
habent  talem  cognitionem. 

Tertio,  cognitio  prophetica  so- 
lum  innititur  veritati  dicentis,  sic 
est  de  flde.  Dicendum,  quod  aliter 
et  aliter,  ut  patet  ex  praedictis, 
quia  dicens  in  flde  simplicium,  si- 


cxperimur,  scd  accipimus  sic  dicta 
ab  expertis,  non  intermitto  me 
modo,  sed  tantum  scio  quod  in  As- 
tronomia  sufflcit  experientia  facta 
a  Ptolem?eo  et  aliis,  et  tamen  nos- 
tri  Astronomi  dicunt  se  scire. 

SGHOLIUM     IV. 

Ut  ad  resolutionem  quasstionis  accedat, 
monet  ea  qua3  necessaria  sunt  ad  salutem, 
sufficienter  tradi  in  sacra  ScriiJtura,  uti  pro- 
bat  in  q.  2.  prologi  :  qua3  autera  non  sunt 
hujusmodi,  dicit  non  oportere  ibidem  tradi, 
et  ex  horum  numero  asserit  esse  dubium  hoc 
de  salute  Salomonis.  In  eam  tandem  partem 
inclinat,  quod  fuerit  coudemnatus  propter 
gravissima  peccata,  prcesertim  multiplicis 
idololatricu  qu£e  in  eo  graviora  erant,  ct  mi- 
nus^excusabilia,  quo  majorem  pro  aliis  obti- 
nuit  a  Deo  sapientiam  et  dona  prajstantiora. 
His  eisdem  argumentis  in  eum  gravissime 
Scotus  invehitur  4.  d.  39.  u.  8.  et  in  Repor- 
tatis  d.  42.  ubi  possimum  homiuem,  et  Deo 
suo  ingratissimura  appollat.  Neque  tamen 
vult  prsecludere  omnes  vias,  per  quaspossit 


CUt  est  homo  docens,  non  est  certi-      o^tendi  ejus  salus;  imo  qu^stionem  reliquit 


tudinis  infallibilis,  sed  aliteret  in- 
fallibiliter  Propheta  certus  est  de 
Deo  sibi  loquente. 

Quarto,  oculus  creatus  a  Deo  et 
a  natura  generatus,  est  ejusdem 
speciei.Dicendum,  quod  non  est  si- 
mile  ;  non  cnim  sic  solum  differunt 
cognitio  fidei  et  prophetise.,  sed 
quia  una  perflcit  in  ordine  ad  vo- 
luntatem,  altera  non ;  et  quia  una 
habet  experientiam  infallil)ilom 
annexam,  altera  non ;  propterea 
fldes  qu8e  per  auditum  est,  est  ac- 
quisita,  non  infusa.  Sic  igitur  pa- 
tet  quod  cognitio  sacrse  Scripturse, 


indecisam,  neque  sequi  ejus  damnationem  ex 
eo  capite  monuit,  quod  in  SciMptura  ejuspuo- 
nitentia  non  legatur,  quod  tanquaiu  efflcax 
argumentum  adhibuit  pro  parte  contraria. 
Adeo  ancipitem,  obscuram,  infirmis  dubiis- 
que  conjecturis  inhserentem  qusestionem  roe- 
rito  dixeritSanctius  in  lib.  S.Reg.  cap.  II.  ut 
omnino  ab  ea  discutienda  sibi  judicaverit  abs- 
tinendum.  Pineda  in  priucipio  qua^stionis 
citatns  plus  omuibus  laboravit  pro  ejus  sa- 
lute  asserenda,  neque  tameu  omnibus  per- 
suadet;  nam  si  ab  auctorum  numero,  et  auc- 
toritatis  pondere  rem  expendas,  aequum 
utrinque  ab  auctoribus  et  a  sacra  Scriptura 
momeutum    esse   percipies. 

Dum  ha3c  scriberem,  et  Lyranum  circa 
iutelligeutiam  quorumdam  locorum,  qua3  de 
Salomoue  plurimi  iuterpretautur,    cousule- 


414 


MISCELLANEORUM 


18. 
QujB  sunt 
necessaria 
adsalutem, 

tradita 
sunt  in  sa- 
cra  Scrjp- 
tura. 


19, 


rain,  incidi  in  c.  7.  lib.  2.  Regum,  ubi  multa 
apposite  ad  hanc  disputationem  congerit,  et 
se  peculiarem  de  hac  re  qutestionem  Quod- 
libetalem  scripsisse  commemorat  ;  quaedam 
etiam  ibi  delibat,  quae  hic  atttinguntur,  un- 
de  dubitare  et  hsesitare  coepi,  an  haec  nos- 
tra,  illa  es>et.  Plano  ipsius  testimonio  cons- 
tat  eum  de  hac  re  scripsisse.  Pro  Scoto  non 
habeo  quem  assertorem,  aut  testem  appellem, 
ubique  et  per  omnia  ejus  doctrina  cura  istis 
cohseret.  In  codice  Vaticano  utriusque  cum 
alienis  permixta  erant  opuscula.  Gui  potius 
hoc  attribuendum  sit,  non  ausim  defiuire  ; 
Scoto  relinquo,  donec  potiora  appareant  pro 
Lyrano  argumenta.  Utriusvissit,  opene  pre- 
tium  duxi  in  lucem  proferre.  Lectori  place- 
bit  quaestionem  ab  illo  tempore  etante  alios, 
quos  sciam  auctores,  utrinque  et  exacte  dis- 
cussam,  nunc  primum  accipere.  Si  Scoti  sit, 
apposite  illius  operibus  adnecto.  Si  Lyrani, 
laudabunt  omnes  conatum,  ne  pereat. 

Circa  septimum  sciendum,  quod 
sacra  Scriptura   est  qusedam  noti- 
tia  divinitus  data,  ad   dirigendum 
homines  in  flnem  supernaturalem; 
omnes  enim  qui  de  necessitate  sa- 
cr?ie   Scriptura?  locuti  sunt,   hanc 
rationem  assignaverunt;  ergo  ad 
illnm    oportet   etiam  se  extendat 
l^roplietia,  vel  revelatio  prophetica 
pcrfecteet  propriedicta.Quseautem 
sunt  necessaria  ad  salutem,  opor- 
tet  esse  expresse  in  sacra  Scrip- 
tura  ;  et  si  in  uno  loco  habentur 
obscure,  in  alio   traduntur  cLare, 
sive  sint  credibilia,  sive  agibilia; 
ct    ideo   Sancti   determinantes   ea 
qu9e  ad   salutem  sunt  necessaria, 
semper  pro  certa  regula   recurre- 
runt  ad  sacram  Scripturam.  De  iis 
cnim  quae  excedunt  facultatcm  na- 
turalem  intellectus,  non  habemus 
aliam   regulam.   Alia  autcm   qure 
non  sunt  necessaria  ad   salutem, 
non  est  necessarium  ibi  expressc 
tradi,  scd  alia  multa  ibi  expresse 
tractantur,  inquantum  habent  ali- 


quam  habitudinemad  prsedicta.Sa- 
lus  autem  Salomonis  non  est  de  ta- 
libus,  scilicet  de  necessariis  ad  sa- 
lutem  nostram,  ut  patet ;  nec  est 
de  annexis  ad  salutem,  et  ideo  non 
fuit  necessarium  quod  ejus  salus 
ibi  expresse  tractaretur,  licet  fue- 
rit  possibile.  Non  enim  fuit  neces- 
se  ex  hoc,  quod  per  lineam  ejus 
Christus  descendit,  quia  multi  fue- 
runt  pessimi  in  ista  genealogia,  ut 
Hieronymus  dicit  super  Matth. 
quod  conveniens  fuit  quod  ibj  es- 
sent  aliqui  peccatores ;  nec  fuit  ne- 
cesse  ad  hoc  ut  Scriptura  qu?e  cst 
in  Canone  authentica  redderetur, 
quiaprophetiaeBalaaminterScrip- 
turasCanonicas  sunt,  ettamenfuit 
idololatra,  et  inter  idololatras  mor- 
tuus,  quia  docuit  provocare  filios 
Tsrael  ad  fornicationem  et  idolola- 
triam,  ut  habetur  Num.  24.  ei  Apoca- 
hjps.  2.  ct  ideo  salus  ejus  non  est 
doterminata  per  Scripturam,  nec 
ejus  damnatioexpresse. 

Sedquid,  illorum  salus,  an  con-  yerisimi- 
dcmnatio  est  Scriptursemagis  con-  Iiu'tuisse 
sonum  ?  Dicendum  quod  damnatio '^gXTno™ 
ejus,  quia  sicut  allegatum  est,  fa-     "^™- 
cit  de  peccato  ejus  mentionem,  et 
videtur  justissimedamnatus  ratio- 
ne  peccati,quia  idoloLatria  (ut  dici- 
tur  in  glossa  Psalm.  18.  Emundabor 
a  ddiclo  maximo)  cst  pcccatorum  gra- 
vissimum;  et   ratione   multiplica- 
tionis,  quia  sediflcavit    templa  et 
idoha  i)lura,ad  multiplicandum  cul- 
tum  idololatrise;  et  ratione  loci, 
in  quo  talia  construxit,  quia  in  mon- 
tc  Olivcti,  qui  erat  juxta  Jerusa- 
lem  ad  distantiam  mille   passuum, 
ita  quod  vallis  Josaphat  solum  est       20. 
intermedia;  ita  quod  existentes  in 
Jerusalem  et  potissime  in  templo, 


QUiESTiO  VI. 


415 


poterant  clare  videre  immolantes     na/or.  Adciijus  evidentiam  considc- 


idolis,  et  populus  erat  pronus  ad 
talia,  et  maxime  exemplo  Regum  ; 
et  ratione  personae  peccantis,  cui 
enim  Dominus  dederatsapientiam, 
et  divitias,  et  populum  plusquam 
alicui  Regum  ante  eum,  vel  post, 
et  a  pueritia  sua,  ex  quibus  omni- 
bus  peccatum  ejus  augmentatum 
Tuit.  Et  de  poenitentia  ejus  niliil  lo- 
quitur  Scriptura,  sed  statim  post 
b?ec  flagitia  determinat  ejus  mor- 


randum,  quod  tempore  Salomonis 
studium  sapientise  fuit  in  Jerusa- 
lem,  et  determinatio  dubiorum  erat 
apud  ipsum,  quia  omnes  veniebant 
ad  audicndam  sapientiam  Salomo- 
nis.  Dubium  autem  apud  multos 
tunc  erat,  in  quo  consistebat  felici- 
tas,  aliis  ponentibus  ipsam  in  bo- 
noribus,  aliis  in  divitiis,  aliis  in 
voluptatibus ;  et  ipse  plenus  sapien- 
tia  non  solum  bumana,  sed  etiam 


tem,  quia   non  videtur  verisimile     divina,  ostendit  quod  non  est  in  ta- 


quod  tacuisset  de  poenitentia  ejus, 
sicut  non  tacuit  de  poenitentia  Ma- 
nasse,  de  qua  expresse  loquitur ;  et 
si  tacuisset,  saltem  Josephus  ali- 
quid  tetigisset,  qui  omnia  ejus  fac- 
ta  narrat  diligenter.  Et  hoc  etiam 
videtur  probabilius,  quia  si  poeni- 
tuisset  vere,   fecisset  destrui  tem- 


libus,  nec  in  vita  ista  mortali,  sed 
inreversione  spiritus  adDeum  per 
apertam  visionem  :  Ei  spiritm  re- 
dcat  acl  Deum  qui  declit  illum,  etc.  Ec- 
clesiastse  12.  Et  quod  modus  perve- 
niendi  est  per  mandatorum  Dei  ob- 
servationem  :  un.le  in  fine  conclu- 
dit  :  Deum  time,  et  mandata  ejus  observa, 


plaqu3e3edificaverat,quiatuncerat  hoc  est  enim  omnis  homo.  Et  haec  est 
Rexpotens  valde,  cuinullusfuisset  sententia  Salvatoris  Matth.  19.  Si 
ausus  in  hoc  resistere,  quse  tamen     vis  ad  vitam  ingredi,   serva  mandata. 


steterunt  usque  ad  tempora  Josise, 
qui  ea  destruxit  ut  dicitur4.  Reg.  13. 
et  tamen  fuit  per  magnum  tempus 
post  Salomonem,  quia  fuit  deci- 
musquintus  Rex  ab  eo. 
Etquoddiciturabaliquibus,  quod 


Quia  autem  Judsei  hsec  dicunt, 
non  est  in  aliquo  credendum  prop- 
ter  dictum  illorum,  nisi  de  Scrip- 
tura  habeatur;  sed  eadem  facilita- 
te  contemnendum,  quia  innumeras 
absurditates  dicunt  passim  in  suis 


20. 

Qua  de  .        .  i  -i      • 

causa  scrip-  fecit  librum  Ecclesiastes  de  poeni-  libris,  praesertim  in  libro  Barahoc, 

Ecciesias-  tcutia,  nou  cst  aliquo  modo  proba-  ubiinteraliaexponitur  illudEzech. 

bile,  quia  in  libro   isto  non  proce-  21.  Plaudammanu  ad  manum,  et  imple- 

dit  ut  peccator  poenitens,   peccata  bo  indignationem  meam,  sic  allegatur 

sua  recognoscens  humiliter  et  mi-  ibi  ;  percutiam  manu  ad  manum,  et  sus- 

sericordiam  Deo  implorans,  sicut  pirabo  indignationem  meam;  ubi  dixit 

fecit  David  poenitens  de  adulterio  Rabi  Barahoc,  quod  quando  Dcus  re- 

cum  uxore  Urise,  et  Manasses  rex  cordatur  de  destructione  templi,    dolens 

Juda  in  oratione  ;  sed  procedit  per  percutit  manus  ad  invicem,  et  hoc  est  to- 

modum     Doctoris     determinantis  nilrua  ejus,  et  lacrymce  cadunt  ad  ter- 

qusestionem  quamdam  dubiam,  in-  ram,  et  hoc  est  fulgur.  Similiter  si  di- 

ducens  rationes  opinionibus  variis  catur  ab  eis  Salomon  poenituisse, 

et  diversis,  unde  dicitur  Hebraice  non  est  tenendum  nisi  ex  Scriptu- 

Coheleth,  quod  interpretatur  concio-  ra  ostendatur.   Multo   expressius 


21, 


410 


MISCELLA.NEORUM 


loquuntur  de  salute  Saulis,  quem 
dicunt  salvatum  in  libro  Barahoj, 
et  Josephus  finem  ejus  laudabilem 
describit,  ct  robur  perfect?e  forti- 
tudinis  lib.  6.  antiquitatum,  cum  ta- 
men  omnes  Doctores  Catholici  re- 
putent  eum  damnatum,  quod  ex- 
presse  dicitur  primo  Paralipome- 


auferam  ab  co.  Et  idem  liabetur  2. 
Re(jum  7.  nisi  quodadditur,  qui  si  ini- 
quc  egerit,  arguam  eum  in  virga  virorum 
el  in  plagis  filiorum  liominum,  miseri- 
cordiam  autem  meam  non  auferam  ab  eo. 
Sciendum  quod  aliqui,  ut  Petrus 
Alphonsi  *,  exponunt  eam  de  Chris- 
to,  non  de  Salomone  nisi  in  flgura. 


non,  cap.  10.    Mortuus  esi  ergo  Saul  et  hoc  probatur  ex  eo  quod  dicitnr 

propter  iniquitates  suas,  eo  quod  prceva-  ibi  :  Cum  compleveris  dies  tuos,  suscita- 

ricatus  sit  mandatum  Domini,  quod  prce-  ho  semen  tuumpost  te  :  Salomon  autem 

ceperat  et non  custodierit  ilhid :  scd  insu-  regnavit  vivente  patre,  ut  patet  3. 

per  etiam  Pythonissam  consuluerit,    nec  Regum,  cap.  l.  Similiier  GU.m  (\\Gliur, 

speraverit  in  Domino,   propter    quod    et  firmabo  solium    ejus   in  ceternum,    quia 


•  De  hoc 
auctore   exl 

Judseo  ad  1 
fidem  con- 
verso  circsl 

au.  1091. 
vide  si  pla- 
cet,  Eysen- 

gren.    et 

Possevi- 
num. 


22. 

Responde- 

tiir  ad  artr. 

contraria. 


Dominus  interfecit  eum.  Et  maxime, 
quia  fecit  se  occidi,  ut  habctur  1. 
Ptcg.  uliimo.  Similiter  si  Judaei  di- 
cant  Salomonem  salvatum  fuisse, 
vel  aliquid  aliud,  non  est  standum 
nisi  appareat  ex  Scriptura. 

Ad  auctoritates  Scripturse,  quae 
videntur  facere  pro  ejus  salute, 
Psalm.  88.  Misericordiam  autem  meam, 


tempore  fllii  sui  tribus  recesserunt 
ab  eo,  et  in  captivitatem  Babylonis 
ductum  est  residuum,  saltem  ad 
tempus,  et  ideo  h?ec  exponunt  de 
Christo.  Quod  autem  additur,  ct  si 
iniqui  aliquid  gcsseril,  non  dicitur  de 
Christo  absolute,  sed  sub  conditio- 
ne.  Dicuntur  etiam  iniquitates 
membrorum  suorum,  suse,  et  eas 


etc.  manifeste  patet  quod  loquitur     gessit   pro  poena  quam   pro    ipsis 
de  David,  quia  propter  ejus  meri-     sustinuit. 


tum,  regnum  permansit  flliis  ejus, 
quamvis  essent  pessimi,  ut  patet 
ex  discursu  libri  Regum  et  Parali- 
pomenon.  Similiter  quod  dicitur 
Ecclesiastici  47.    Fincm  habuit  Salo- 


Si  tamen  exponatur  de  Salomo- 
ne,  non arguit  flnalem  ejus salutem 
sufflcienter,  quia  hoc  esset  maxi- 
me  ex  eo  quod  subditur,  fpiod  si  ini- 
qui  cdiquid  gesserit,  misericordiam  meam 


*Videscho- 

lium   pri- 

muni. 


mon  cum  patribus  suis,  licet  iste  liber  etc.  quia  determinatur  modus,  cum 
non  sit  efflcax*  ad  probandum  du-  subditur  :  sicut  a  Saul,  quem  amovi  a 
l)ia.   tamen  dicendum  quod  habuit     facie  mea  ;et  idem  loquitur  1.  lirgum 


flnem  cum  eis,  quia  sepultus  est  in 
civitate  "David,  in  sepulcro  regum, 
ut  habetur  2.  Peg.  11.  (}uare  autcm 
scribitur  de  eo  1.  Paralipomenon 
17.  Cum  compleveris  dies  tuos,  uf  radas 


17.  Ex  quo  patet  quod  hsec  materia 
intelligitur  in  hoc,  quod  non  abstu- 
lit  totaliter  regnum  })ropter  pec- 
cata  Salomonis,  sicut  propterpec- 
cata  Saul,  qu?P  tamen  fuerunt  mi- 


ad  patres  tuos,  suscitabo  semen  tmnn  post     nora. 


te,  quod  erit  de  fdiis  tuis,  et  stabilinm 
regnum  ejus,  ipse  cedifcabil  luihi  domum, 
et  firmabo  solium  cjus  usque  in  ceternum. 
Ecjo  ero  illi  in  patrem,  et  ipse  erif  mihi 
in  fdium,    et  misericordiam   meam    non 


Similiter  ex  adverso  non  sequi- 
tur  quod  Salomon  sitdamnatus,ex 
hoc  quod  non  sequitur  ex  Scriptu- 
ra  ejus  poenitentia,  quia  multa 
sunt  facta  quoe  non  sunt    scripta, 


23. 


Aiigiisti 

IiUS. 


QU/ES 

etiam  de  factis  Salvatoris,  ut  dici- 
tur  Joan.  uUimo,  quse  tamcn  dignius 
deberent  scribi.  Et  quod  dicitur 
quodsacra  Scripturaperfectissima 
est,  dico  quod  verum  est  quod  ni- 
hil  omissum  est  de  iis,  quse  debent 
ibi  scribi,  quse  sunt  illa  quae  sunt 
necessaria  ad  salutem  humanam, 
ut  dicit  Augustinus  H.  de  Trinita- 
te,  cap.  1.  Iluic  tamen  scientue  tribui- 
fur,  quo  ficles  saluberrima  qnoe  ad  veram 
vitam  ducif,  gignitur,  dcfenditur  et  robo- 
ratur,  etc. 


QU.ESTIO    VII. 

Utrum  scienfia  nafurcdis  sit  scienfia  una  ? 

Avicen.  hh.  1.  sxifficienlla'.  Averroes,  Siinplicius, 
Jandunus  in  inilio  Ubri  Pln/sicurinn.  Aiijert. 
ibidem  Iracl.  1.  cap.  2.  D.  Thom.  ibidcm  Itci. 
7.  el  8.  1.  2.  qxurst.  54.  Heuric.  Quodlib.  9.  q. 
4.  Ferrarien.  q.  2.  Soncinas  4.  Mclapli.  q.  10. 
Gajelan.  in  opusculo  dc  siibjcclo  Philosophi.r  na- 
iuraiis.  Couimbric  q.  4.  in  proccmio  Plii/sic. 
Aversa  tom.  1.  Philos.  q.  \.  sect.  2.  Compluton. 
disp.  1.  proccm.  q.  4.  Fueutes  ibidem  difficuli. 
2.  Faber  Tlieorem  20.  Vide  Scotum  q.  i.  Phys. 
et  6.  Metaphi/s.  q.  l.et  zi;',  Anton.  Andr.  q.  3. 

1.  Videtur  quod   non  :  illa   scicntia 

prnnum    ^^^  ^^^  ^^^^  cujus   principium  et 
negativum.  pgp  ^q  subjcctum,  non  est  cns  per 

se  unum;  ergo  naturalis  scientia 
non  est  scientiaper  se  una.  Major 
declaratur  auctoritate  et  ratione. 
Aristoie-  Auctoritas  est  Aristotelis  primo 
Posteriorum,  text.  24.  ubi  dicit  quod 
scientia  una  est  unius  generis  sub- 
jecti.  Ratione  probatureadem  ma- 
jor  sic  :  sicut  se  habet  potentia  ad 
objectum,  sic  scientia  ad  subjec- 
tum  ;  sed  unius  potenti?e  est  unum 
per  se  objectum  ;  ergo  unius  scien- 
tise  est  unum  per  se  subjectum. 
Minor  probatur  sic  :  corpus  mobi- 
le  non  est  ens  per  se  unum ;  cor- 
pus  mobileest  subjectumnaturalis 

Tom.  V. 


TIO  VII, 


417 


les. 


scientiae ;  igitur  subjectum  natura- 
lis  scicntise  non  est  ens  per  se 
unum.  Major  istius  prosyllogismi 
probatur  :  NuUum  ens  includens 
res  diversorum  generum  est  ens 
per  se  unum  ;  sed  corpus  mobile 
dicit  resdiversorumgenerum  quas 
includit,  sicut  Substantiae  et  Qua-, 
litatis  ;  ergo  corpus  mobile  non  est 
ens  per  seunum.  Minor  istius  pro- 
syllogismi  probatur,  primo  aucto- 
ritate  Avicennse  in  principio  sui 
libri  Physicse  ubi  assignat  subjec- Aristote- 
tum  istius  scientise  corpus  sensibi- 
le  sive  mobile,  ut  subjacet  muta- 
tioni. 

Secundo  probatur  hoc  idem  ra-  Secundum. 
tione  sic  :  Illud  et  sub  illa  ratione 
est  sul)Jectum  innaturali  scientia, 
per  quoddistinguitura  Mathemati- 
ca  et  Metapliysica,  quia  istse  tres 
scientiae  distinguuntur  penes  sua 
subjecta,  sicut  innuitur  sexto  Me- 
taphysicse,  text.  2.  sed  per  corpus  Aristote- 
mobile  inquantum  mobile,  distin- 
guitur  ista  scientia  ab  aliis  dua- 
bus  ;  nam  quia  ista  scientia  consi- 
derat  de  corpore  mobili,  distingui- 
tur  a  Metaphysica  quae  magis  est 
de  substantiis  abstractis  quam  de 
mobilibus  corporibus  :  por  hoc 
vero  quod  additur  inquanlum  mobile, 
distinguitur  a  Mathematica  qua^ 
licetsit  de  mobilibussecundumme, 
tamen  ejus  consideratio  abstrahit 
a  motu;  igitur  corpus  mobile  est 
subjectum  in  naturali  scientia. 

Item,  illud  videtur  esse  subjec- 
tuminnaturali  scientia,  quod  sup- 
ponitur  in  scientia,  cujus  qu^ritur 
in  scientia  cognitio;  sed  corpus 
mobile  esse  supponitur  a  naturali 
scientia,  alioquin  nisi  supponere- 
tur  motus,  posset  disputare  contra 

27 


les. 


2. 
Terlium. 


418 


MlSCELLANTOilUM 


negantem  motum,  quod  cst  falsum ; 
et  ideo  Philosophus  primo  Physic. 
lextAl.  ut  naturalitcr  lociuens,  di- 
cit,  Nobis  aulern  siipponanlur  ea  quce 
naturasunl  aut  omnia,  aul  qua-dani  vir- 
tute  moveri;  sequitur  ergo  quod  cor- 
pus  mobilc  sit  subjectum  in  natu- 
rali  scientia,  sccundum  quod  mo- 
bile  ;    sed  tunc  redeundum  est  ad 


Ralio  inop- 
poi^itiiin. 


Aristote- 
les. 


3. 


Tiijiarlita 

bx'C  fJil:>'S- 

tio. 


bilcs  opiniones  .^gidii,  Thom?e   et 
aliorum. 

SCHOLIUM  L 

Priecipuain  hiijiis  quiestionis  partem  ha- 
bet  Doctor  lib.  6.  Metaph.  q.  l.  iibi  etiam 
hanc  Henrici  QuodL  9.  q.  'i.  de  multiplican- 
dis  specie  scientiis  secundum  pluralitatem 
conclusionum    demonstrabilium,   hic    ipsis 


probat,et  improbat  argumentis.  Sed  in  Theo- 
principalem  conclusionem,  SClllCCt      ^^^-^^  ,,i„j,  ^.^  mutasse   sententiam,  pra^ser- 

quod  COri^ns  mobile  non  est  per  se      tlm  q.  3.  prologi   q.  2.  laterali  num.  5.    et  1. 

unum;  igitur    scicntia    naturalis     d.  3. q.  7.  num.  41. §.  ^diecundum  et  3.  d.  36. 


non  est  pcr  se  una. 

Oppositum  arguitur  sic  :  Illa 
scicntia  cst  una,  quse  sub  una  for- 
mali  ratione  considcrat  omnia, 
quse  pertinent  ad  scientiam  illam. 
Ista  propositio  habctur  ex  primo 
Posteriorum  text.  i:2.  sed  scicntia 
naturalis  sub  una  formali  ratione 
considerat  omnia,  qu?e  sunt  suse 
considcrationis,  sicut  Mctaphysi- 
cus  ct  Mathcmaticus ;  crgo  genc- 
ralitcr  scicntia  ista  est  scicntia 
nna. 

Circa  istam  qusestioncm  sic  pro- 
ccdam  :  quia  cnim  ista  qua^stio 
quserit  dc  unitate  scicntise,  impos- 
sibile  est  veritatem  hujus  qusestio- 
nis  scire,  nisi  sciatur  undc  sumi- 
tur  unitas  ct  distinctio  scicntia- 
iMim.  Primo  igitur  invcstigabitur 
undc  sumitur  unitas  ct  distinctio 
sci(mtiarum?et  pcncs  quidattenda- 
hir  major  unitas  in  scientia,ct  mi- 
nor  unitas  ?  ct  quidsufiiciat  aduni- 
tatem  scicntife?  Secundo,  dcclara- 
bitur  quomodo  scicntia  naturalis 
(>st  una,  et  quomodo  non ;  ct  qua 
unitatc  csj;  una,  et  qua  non.  Tcrtio, 
rcs[)ondebo  ad  rationcm  ad(hictam 
ad  principalc,  ct  ibi  invcstigabo 
primum  subjcctum  naturalis  Phi- 
losophi.^ie,  cxcludcndominus  proba- 


q.  un.  n.  2L  ubi  circa  hoc  se  citat  in  loco 
illo  I.  6.  Metaph.  Quare  et  commentarios  in 
Metaphysicam,  et  qua^stionem  hanc  ante 
opus  Oxonien.  scripsisse  manirestum  est. 

Ouantum  ad  primum  articulum 
sic  procedam  :  Primo,  recitabo 
duas  opiniones  cum  motivis  suis. 
Sccundo,  arguam  contra  utram- 
quc.  Tcrtio,  dicam  quantum  ad  is- 
tum  articulum,  illud  quod  vidctur 
mihi  probabilius.  Ouantum  ad  pri- 
mum,  dicunt  aliqui  quod  unitas 
et  distinctio  scientiarum  sumitur 
ex  unitate  et  pluralitate  conclusio- 
num  dcmonstrationis;  sic  quod 
rcspectu  plurium  conclusionum 
dcmonstrabilium  sunt .  distinct» 
scicntise.,  et  quot  sunt  talcs  conclu- 
siones  tot  sunt  scientiae.  Ista  opi- 
nio  conlirmatur  primo  sic  :  Scien- 
tia  ut  haberi  potcst  ex  primo  Pos- 
teriorum,  lext.  comm.  5.  cst  liabitus 
cognitivus  conclusionis  ;  igitur  al- 
torius  conclusionis  scicntise  est 
alius  habitus  scicntificus  specie. 
Consequcntia  probatur  sic  :  Scien- 
tine  dividuntur  pcr  scibilia,  sicut 
liabitus  pcr  objccta  ;  scd  diversae 
conclusioncs  spccie  distinctse  sunt 
scil)ilcs  specic  ;  crgo  respectu  ea- 
rum  diversa>  scientiae  specie. 

Item,  habitus  generantur  ex  ac- 


4. 

Prinius 
articul'Js. 


Unde  su- 

niatur  unt 

tas  soien- 

tiio. 

Prinia  opi 

nio  quod 

ex    uuitat 

conclusio-r 

nis. 


Aristole- 

les. 
Probatur 

priiuo. 


Secundo. 


QU^STIO  VII. 


410 


u. 

Tertio. 

Anslo- 

teles. 


tibus ;  igitur  actiis  differentcs  spe- 
cie,  causabunt  habitus  dillerentes, 
scilicet  specie;scd  ratio  diversa- 
rum  conclusionum  specie,  sunt  ac- 
tus  difFerentes  specie  :  primo,  quia 
plus  difFcrunt  actus  considerandi 
diversas  conclusionesspecie,  quam 
actus  considerandi  eamdem  con- 
clusioncm,  et  isti  differunt  nume- 
ro  ;  igitur  quibus  considerantur  di- 
versae  conclusiones  difFerunt  plus 
quam  numero ;  sed  illa  qu?e  difFc- 
runt  plus  quam  numero,  difFerunt 
specie ;  ergo  actus  considerandi 
distinctas  conclusiones  specie,  dif- 


respondere  distinctum  habitum, 
et  quia  aliud  complexum  est  prin- 
cipium,  et  aliud  complexum  con- 
clusio,  dicit  quod  habitus  conclu- 
sionis  et  principii  est  alius,  et 
alius. 

Contra  istam  opinionem  arguo 
sic,  primo  :  Si  cuilibct  conclusioni 
correspondet  una  scientia,  nuUus 
habitus  includens  plures  conclu- 
siones  specie  distinctas,  erit  ha- 
bitus  unus,  nisi  unitate  aggrega- 
tionis,  et  per  consequens  cum 
Gcometria  includat  conclusiones 
multas,  Geometria  non  erit  habi- 


Relutatur 
primo . 


Aristoteles. 


ferunt  specie,  et  per  consequens     tus  unus,  cujus  contrarium  innuit 


habitus  generati  ex  actibus  erunt 
differentes  specie. 

Item,  demonstratio  est  syllogis- 
mus  faciens  scire,  primo  Posleriorwn, 
texi.^).  igitur  distinctre  demonstra- 
tiones  specie,  causabunt  distinctas 
scientias  specie ;  sed  diversarum 
conclusionum  specie  sunt  diversa^ 
dcMiionstrationes  specie.  Probatur, 
quia  plus  differunt  demonstratio- 
nes    circa    diversas    conclusiones 


Philosopiius  priino  Posleriorum. 

Item,  secundum  istam  opinio- 
nem  videtur  quod  tanta  sit  unitas 
naturalis  scientise  et  IGeometria^, 
quanta  est  unitas  naturalis  scientise 
tantum,  quia  naturalis  scientia  et 
Matliematicapossunt  diciuna  scien- 
tia  unitate  aggregationis  :  sed  in- 
conveniens  est  dicere  tantam  uni- 
tatcm  habere  scientiam  naturalem 
et  Mathematicam,  quantam  habet 


Seoundo. 


specie,  quam  demonstratio  unacir-     naturalis  tantum;  igitur  non  om- 


ca  eamdeni  conclusionem  })luries 
iterata ;  demonstrationes  autem 
iteratne  circa  eamdem  conclusio- 
nem  differunt  numero,  et  per  con- 
scquens  et  demonstrationes  circa 
diversas  conclusionesdifferunt  spe- 
cie,  quia  diiferre  plus,  quam  nu- 
mero  est  differre  specie. 

Secundum  istam  o[)inionem  patet' 
quid  esset  dicendum  ad  qutestio- 
nem  ;  quia  cum  innaturali  Philoso- 
phia  includantur  multae  conclusio- 
nes,  naturalis  Philosophia  non  est 
scientia  una,  sed  plures  ettot,  quot 
conclusiones  continet.  Ponit  et 
ista  opinio  cuilibet  comi)h^xo  cor- 


nis  scientia  includens  plures  con- 
clusiones  specie  distinctas,  est 
ima  tantum  unitate  aggregatio- 
nis;  plurium  ergo  conclusionum 
poterit  esse  una  scientia  formalis. 

SGHOLIUM  II. 

Sententiam  /Egidii  et  aliquorum,  qure 
etiam  videtar  D.  Thomie  1.  2.  q.  5i.  art.  4 
scientise  unius  unam  e^^ie  simplicem  habi- 
tum  circa  sabjectum  unum  sub  una  ratione 
Ibrmali,  qua  considerantur  omnia  quae  par 
attributionem  reducuntui-  ad  illud  subjectum 
late  explicat,  et  positis  fundamentis  reducit 
ad  quatuor  as^ertiones.  Deindo  singulas  pe- 
culiaribus  rationibus  refellit,  clariori  me- 
thodo,  quam  in  citala  quiestiono  lib.   G.   Me- 


420 


MISCELLANEORUM 


7. 

Secunda 
opinio 
quoJ  uni- 
tas  suma- 
tur  ei  uni- 
tatesubjec- 
ti. 


ExplicDtur 


taph.  Vide  de  his  Suar.  iu  Metaph.  disp.  44. 
sect.  11. 

Alii  ergo  qiiantiim  ad  istiim  ar- 
ticulnm  (licunt  aliter  quod  unitas 
scientise  secundum  speciem  spe- 
cialissimam  attendatur  penes  uni- 
tatem  subjecti,  de  quo  est  tnlis 
scientia ;  si  tamen  cum  unitate 
subjecti  concurrat  una  formalis 
ratio  considerandi  omnia,  qu?G  at- 
tribuuntur  ad  subjectum  illud,  et 
quae  considerantur  a  scientia  illa; 
talis  scientia  hab?ns  subjectum 
unum  ad  quod  plura  attribuuntur, 
et  unam  formalem  rationem  per 
quam  considerat  omnia,  quse  per- 
tinent  ad  scientiam  illam  in  una 
anima,  est  una  numero  ex  multis 
actibus  intelligendi  generata;  sicut 
est  una  albedo  intensa  in  una  su- 
l)crficie,  licet  ab  eodem  agente,  vol 
a  diversis  unica  transmutatione, 
vcl  pluribus  inducta. 

Ad  majorem  autem  declaratio- 
nem  positionis  su?e  distinguunt  de 
formis  recipientibus  intensionem 
ct  remissionem  :  qusedam  enim 
form.ip  inducuntur  unico  actu  se- 
cundum  gradum  pcrfcctionis  suop 
et  complexionis  suse,  ut  albedo ; 
quredam  in  lucuntur  secundum  gra- 
dum  perfectionis  suae  pluribus  ac- 
tibus  difformibus,  et  non  tantum 
distinctis  specie,  sedetiam  genere, 
cujusmodi  forma  est  scicntia,  in 
cujus  generatione  ponunt  fieri  ta- 
\vm  processum.  Ex  primo  actu 
intelligendi,  quo  cognoscitur  prin- 
cii)ium  primum  alterius  scientia^, 
habetur  tota  essentia  habitus  scien- 
tilici,  sed  in  gradu  primo  et  imper- 
fectissimo,  et   iste  habitus  in  isto 


Ulterius  per  alios  habitus  cognos- 
cendo  alia  principia  augetur  idem 
habitus,  et  dicitur  scientia;  et  iste 
habitus  in  suo  ultimo  gradu  non 
est  magis  compositus,  quam  in 
primo  gradu,  quia  tales  gradus 
contenti  in  isto  habitu  non  diffe- 
runt  nisi  secundum  rationem;  plu- 
ritas  autem  distinctorum  secun- 
dum  rationem  non  ponit  in  aliquo 
compositionem  secundum  rem  ;  et 
licet,  dicunt  ipsi,  isti  actus  intel- 
ligendi  principia  et  conclusiones 
differant  genere,  et  actus  intelli- 
gendi  diversas  conclusiones  spe- 
cie,  differant  specie,  quia  actus 
distinguitur  genere  et  specie,  pe- 
nos  objecta  distincta  genere  etspe- 
cie,  cum  ex  eis  generatur  habitus 
specie  et  numero  unus  in  anima 
una,  ex  talibus  sic  differentibus 
augetur  idem  actus  habitus  ad  con- 
similes  actus  inclinans  ;  nec  ex  ac- 
tibus  intelligendi  conclusiones  in- 
ducitur  novus  habitus  distinctus 
ab  liabitu  inducto  per  actus  intel- 
ligendi  principia,  sed  praeexistens 
augetur. 

Et  lioc  ipsi  probant  sic  :  Princi- 
piumperfectiuscognoscitur,  quan-  'pHnro' 
do  ex  ipso  conclusio  deducitur 
quam  ante  :  sed  hoc,  dicunt  ipsi, 
non  esset,  si  novus  habitus  indu- 
ceretur,  non  igitur  novus  habitus 
inducitur,  sed  tantum  prseexistens 
augetur 

Additur  etiam  ad  hanc  rationem,  Secundo 
quod  iste  habitus  sic  generatus 
ex  diversis  actibus,  non  tantum 
iutenditur  ex  talibus  actibus  dif- 
formibus,  et  ex  consideratione  di- 
versorum  principiorum  et  conclu- 
sionum;  sed  augetur  ex  frequenti 


8. 
Probat 


gradudicitur  intcUectus  principii.  .  considoratione  ejusdem   principii, 


,"  L. 


QU/ESTIO  VII. 


121 


9. 

Rerululur 

in  qualuor 

aEierlioni- 

bus. 


In  prinia 
retellitur 
l>riii)o. 


cjusdem  conclusionis,  iit  sic  eo- 
dem  habitu  perfectius  cognoscatur 
unum  principium  quam  aliiid,  ct 
una  conclusio  quam  alia,  inquan- 
tum  actus  cognoscendi  tale  princi- 
pium  vel  talem  conclusionem,  ost 
frequentius  jteratus. 

Hsec  opinio  est  fideliter  recitata, 
ut  distinctius  liabeatur  intellectus 
opinionis,  et  clarius  appareat  fal- 
sitas  ejus.  Ista  enim  opinio  ponit 
quatuor  in  summa  coUigendO;  con- 
tra  quse  intendo  arguere.  Primum 
est,  quod  scientia  qupodam  potcst 
generari  et  induci  pluribus  actibus 
difformibus,  et  non  tantum  distinc- 
tis  specie,  sed  genere.  Secundum 
est,  quod  gradus  istius  habitus  non 
distinguuntur  intcr  sc,  nisiratione 
tantum.  Tertium  est,  quod  habitus 
non  tantum  intenditur  ex  actibus 
difformibus,  sed  ex  eisdem  pluries 
iteratis.  Quartum  est,  quod  idem 
habitus  specie  est  principiorum  et 
conclusionum. 

Contra  primum  arguo  primo 
sic  :  Non  magis  videtur  repugnare 
habitibus  moralibus,  sive  virtuti 
morali,  augeri  et  generari  ex  ac- 
tibus  difformibus  quam  habitui 
intellectuali  ;  sed  una  virtus  mo- 
ralis,  puta  temperantia,  non  gene- 
ratur,nec  augetur  exactibusdiffor- 
mibus;ergo  nec  scientia  generabi- 
tur  ex  talibus  actibus  difformibns. 

Vel  si  dicas  quod  generatur  et 
augetur  ex  talibus  actibus  diffor- 
mibus,  eodem  modo  dicam  quod 
non  est  nisi  una  virtus  moralis  in 
appetitu,  quae  secundum  totam  es- 
scntiam,  (licet  in  gradu  infimo) 
inducitur  per  nctum  fortitudinis  : 
eadem  autem  virtus,  nonalia  au- 
getur  per  actum  tcmperantiae,  et 


10. 
Secundo. 


ita  per  actus  aliarum  virtutum 
moralium;  non  enim  video  ratio- 
nem  quare  plus  concedat  de  uno 
habitu  quam  de  alio. 

Item  contra  illud  arguo  sic,  et 
pr.necipue  contra  illud,  quod  dice- 
bat  quod  non  obstante  diversitate 
actuum,  quibus  cognoscantur  prin- 
cipia  et  conclusiones,  differant  ge- 
nere  et  specie,  habitus  tamen  ge- 
neratus  ex  eis  erit  idem  specie, 
arguo  sic  :  Secundum  eos,  actus 
est  generatus  habitus,  per  hocquod 
agens  naturaliter  suam  similitudi- 
nem  imprimat  in  passo  ;  tunc  sic : 
Agentium  differentium  genere  et 
specie,  secundum  proprias  ratio- 
ncs  agentium,  sunt  divers?e  simi- 
litudines  reales  specie  ;  sed  actus, 
quibus  cognoscuntur  principia,  et 
conclusiones,  sunt  actus  diffcren- 
tes  genere  et  specie,  qui  agunt  ad 
generationem  habitus  secundum 
proprias  rationes ;  ergo  generant 
habitus  differentes  specie. 

Confirmatur  ista  ratio  sic  :  Ideo  Confinna- 
actus  morales  difformes,  verbi  ^da  ra^t^io.' 
gratia,  temperantiae  et  justitiae, 
generant  distinctos  habitus  specie, 
quiasecundum  proprias  specificas 
rationes  habent  distincta  objecta, 
et  distincta  objecta  distinctas  si- 
militudincs  naturalcs  imprimunt 
potentioe;  cum  ergo  actus  circa 
principium  et  circa  conclusiones 
differant  genere,  relinquunt  in  in- 
tellectu  suas  similitudines  simili- 
ter  differentes,  et  per  consequens 
causabunt  in  intellectu  diversos 
habitus,  et  non  eumdem  habitum. 

Contra  secundum   dictum  arguo       h. 
sic  :  Quando  gradus   ejusdem  for- inle^cun-"' 
mse  sic  se  habent,  quod  tota  essen-  ^''tion^r'^" 
tia  formce    potest  salvari   in   uno 


422 


MISGELLANEOUUM 


gradu,  alio    corrupto,   illi  gradiis     sed  impossibile  est  eumdem  hal^i- 


non  distinguimtiir  tantum  secun- 
dum  rationem  in  illa  forma,  sed 
distinguuntur  realiter  ;  sed  tota 
essentia  scientise  potest  salvari  in 
uno  gradu,  alio  corrupto;  igitur 
non  differunt  tantum  ratione. 
in  wtia.  Contra  tertium  dictum  arguo 
sic  :  Idem  est  hal^itus  numero,  quo 
cognosco  istam  conclusionem  et 
illam  ;  sed  ex  frcquenti  conside- 
ratione  circa  istam  augetur  iste 
habitus  circa  conclusionem,  quia 
perfectius  cognosco  illam,  iteran- 
do  actum  circa  illam,  et  non  augc- 
tur  circa  illam  conclusionem,  quia 
ex  hoc,  quod  frequenter  considero 
unam,  non  perfectius  cognosco 
aliam ;  igitur  idem  habitus  nume- 
ro  augetur  et  non  augctur,  quod 
est  dicere  contradictionem. 
iieni  in      Circa    quartum    dictum    arguo 


12. 

Secuni 


tum  esse  scientiamet  opinionem; 
igitur  impossibile  est  intellectum 
et  scientiam  esse  eumdem  habitum 
indistinctum. 

Formatur  sic  ratio  breviter  ' 
Distincta  sub  eodem»genere  pro- 
pin^iuo  repugnant  esse  idem  in- 
distinctum;  intellectus  et  scientia 
secundum  Aristotelem  G.  Eihicor. 
distinguuntur  sicut  duo  contenta 
sub  eodem  genere  propinquo;  igi- 
tur  non  est  idem  habitus  indistinc- 
tus. 

Item,  impossibile  est  in  eodem  Tenio. 
intellectu  respectu  ejusdem  com- 
plexi  stare  simul  oppositos  habi- 
tus,  sed  cum  notitia  principiorum 
in  Geometria  et  etiam  conclu- 
sionum,  stat  ignorantia  alicujus 
conclusionis  Geometricse,  et  non 
tnntum  ignorantia  negationis,  sed 


•i^^JjIj^^J®' primo  sic ;  illa  quse  distinguuntur     etiam   dispositionis  generata  per 


pnniu 


sicut  alia  contenta  siib  eodem  ge 
nere  propinquo,  sunt  magis  dis- 
parata  et  minus  incompossibilia, 
quam  qu<T  distiuguuntur  sicnt 
contenta  sub  genere  remotiori. 
Ista  declarantur,  quia  magis  sunt 
disparata  et  minus  incompossibi- 
lia  album  ct  nigrum,  qua?  sunt 
ejusdem  generis  propinqui,   quam 


syllogismum  falsigraphum;  igitur 
impossibilc  est  quod  habitus,  quo 
cognoscimus  principia  et  conclu- 
siones  illas  scientifice  in  Geome- 
tria,  sit  liabitus  ille  quo  nata  est 
ista  conclusio  ignorata  cognosci, 
quia  de  illa  habetur  liabitus  oppo- 
situs  illi,  qui  natus  est  per  se 
cognosci,   alioquin    ratio  ejusdem 


album  et  dulce,  quse  sunt  contenta     complexi  esset  iu  intellcctu  modo 
sub  gcnere  remotiori  ;  sed  sccun-     habitus  oppositi 


Arisfota- 
leB. 


dum  Aristotelem  6.  EildcorwH,  cap. 
3.  distinguitur  intellectus  a  scien- 
tia,  sicut  alius  habitus,  contentus 
tamen  cum  scientia  sub  eodcm 
genere  propinquo  et  remotiori, 
quam  sit  intellectus  vel  scicntia 
cum  opinione,  etprimodifferentin ; 
igitur  magis  disparata  et  miuus 
compossibilia  sunt  intellectus  et 
scientia,  quam  scientia  et  oj^inio  : 


Item,  impossibile  et  inconve-  13. 
niens  videtur,  quod  aliqua  potentia  y"^'"^"-' 
liabeat  habitum  aliquem  respectu 
alicujus  objecti,  et  tamen  quod  illa 
potentia  per  illum  liabitum  circa 
illud  objectum,  non  possit  habere 
aliquem  actum,  saltem  imperfec- 
tum;  sed  intellectus  cognoscens 
principin  in  Geometria  et  aliquas 
conclusiones,    per  illum    habitum 


QU/ESTIO  VII. 


423 


scientiflciim,  qiicin  liabet  respectn 
principiorum  ct  illarum  conclu- 
sionum,  nuUum  actum  quantum- 
cumque  imperfectum,  circa  con- 
clusionem  illam  potest  liabere,  de 
qua  liabet  ignorantiam  dispositio- 
nis  generatam  per  syllogismum 
falsigraplium ;  igitur  impossibile 
est  dicere  quomodo  cognoscuntur 
principia  in  Geometria,  et  illse 
conclusiones  scitse,  si  est  idem  ille 
habitns,  quo  liabct  cognosci  talis 
conclusio  ignorata. 
Quinto.  Item,  quanto  habitus  est  inten- 
sior,  tanto  potentia  mediante  illo 
habitu  potest  habere  perfectiorem 
actum  circa  quodlibet  objectum 
illius  habitus  ;  sed  experimur  quod 
addiscendo  secundum  librum  Gco- 
metria)  frequenter  obliviscimur 
conclusionum  primi  libri,  v:  l  sal- 
tem  non  ita  perfecte  cognoscimus 
eas,  sicut  quando  actualiter  occu- 
pamur  circa  primum  librum;  igi- 
tur  non  est  idem  habitus,  quo 
cognoscuntur  iWre  conclusiones  et 
istse,  nec  quo  cognoscuntur  prin- 
cipia  et  conclusiones. 
14.  Item,  habitus  secundum  gradum 
imperfectum  non  potest  esse  causa 
habitus  secundum  gradum  perfec- 
tiorem,  alioquin  effectus  excederet 
suam  causam  ;  sed  cognitio  prin- 
cipii  est  causa  cognitionis  conclu- 
sionis,  cum  arguat  Aristotelcs 
primo  Posteriorum,  text.  comm. 
5.  Propter  quod  iinumqiiodffKc  tale,  el 
illud  magis  :  sed  propter  principia 
cognoscimus  conclusiones ;  ergo 
cognitio  principii  est  causa  cog- 
nitionis  conclusionis,  et  efficiens, 
quia  major  Aristotelis  non  liabet 
veritatem,  nisi  in  causis  efficienti- 
bus ;    igitur   iste  habitus,  qui  res- 


picit  principia,  non  est  infimus 
gradus  in  liabitu  recto  ordinc  ge- 
nerato  ;  esset  autem  inllmus  gra- 
dus  si  idem  esset  habitus  princi- 
piorum  ct  conclusionum ;  igitur 
habitus  principiorum  et  conclusio- 
num  non  est  idem,  sed  distinctus. 
Sic  igitur  patet  improbabilitas 
illius  opinionis. 

SGHOLIUM  111. 

Triplicem  hanc  unitatem  habitus  alicnjus 
complexi,  et  triplicem  unitatem,  sive  dis- 
tinctionem  scientiarum,  attiue  unde  sumen- 
da  sit  major,  vel  minor  unitas  scientife,  trac- 
tat  aliquanto  brevius,  et  paucis  mutatis, 
hoc  ferme  modo  in  supra  citata  qasestione  1. 
6.  Metaph.  et  q.  sequenti  num.  4.  et  5.  ubi 
videndus  Scholiastes  in  utraifue  qu^stione, 
nec  non  ampla  illa  additio  ad  primam  quics- 
tionem.  Deinde  infert  unitatem  scientiae  na- 
turalis  non  esse  speciali  simce,  neque  gene- 
ris  intermedii,  sed  immediati  generi  gene- 
ralissimo. 

Quantum  igitur  ad  istum  articu-     15^ 
lum,  unde  scilicet  sumatur  nnitas 
et  distinctio    scientiarum,  duo  de- 
cLarabo   :  Primo,  quomodo  potest 
intelligi    respectu    alterius    com- 
plexi  esse  habitum  unum?  Secun- 
do,    ex    hoc    apparebit    quomodo 
diversimode  sumitur  unitas  et  dis- 
tinctio   scientiarum?  et  quomodo 
respectu     plurium    conclusionum 
potest  esse  idem  habitus,   et  quo- 
modo  non?   Quantum  ad  primum  ouomodo 
est  sciendum,   quod    rcspectu   ali-fj^tfg^^habt 
cujus   complexi   esse  nnum   habi- ^•'^^g^'^'';|J: 
tum,    potest    intelligi    tripliciter.      p'*^^'- 
Uno  modo,  ut  talis  complexi  intel- 
ligatur  esse    unus  habitus    specie 
specialissima.   Secundo   modo  po- 
test  intelligi   quod   alicujus   com- 
plexi  sit  unus  habitus  unitate  ge- 
ncris  subalterni  intermcdii.  Tei-tio 


424  MISCELLANEORUM 

modo    iinitate    generis   immediati 
generi  generalissimo.    Declaratio 


istoriim  :  habitiim  unum  respectu 
alicujus  complexi  unitate  speciei 
specialissimse,  dico  illum,  quo  in- 
tellectus  inclinatur  ad  spcculan- 
dum  formaliter  tale  complexum, 
sicut  frequenti  consideratione  hu- 
jus  conclusionis,  quse  cst  habere  ires 
anf/ulos,  etc.  dcrelinquitur  in  intel- 
lectu  meo  qua?dam  naturalis  consi- 
militudo,  quia  intellectus  meus  in- 
clinatur  ad  speculandum  formali- 
ter  istam  conclusionem.  Secundo 
modo  ratio  ejusdem  complexi  po- 
test  esse  unus  halntus  secundo  mo- 
do,  scilicet  unitate  generis  inter- 
medii,  quando  intellectus  aliquo 
habitu  non  inclinatur  ad  speculan- 
dum  formaliter  illud  complexum, 
sed  inclinatur  ad  specuhanchim  for- 
maliter  aliquid  extra  lioc,  quod 
tamen  virtualiter  contineatur  in 
alio,  ut  V.  g.  illud  complexum, 
quod  est  hahere  tres  anfjulos,elc.  Et  si 
iste  habitus  debet  esse  unus  unita- 
te  generis  intermedii,  oportet  quod 
notitia  illius,  in  quam  formaliter 
inclinatur,  virtualiter  contineatur 
in  aliquo  ;  alioquin  si  ejus  notitia 
non  virtualiter  contineretur  in  ali- 
quo,  talis  habitus  erit  unus  unitate 
generis  immcdiate  proximi  generi 
generalissimo.  Tertio  igitur  modo 
potest  intelligi  habitus  esse  unus 
unitate  generis  immediati  generi 
generalissimo,  quando  est  talis  ha- 
bitus,  quo  inclinatur  intelk^ctus  ad 
speculandum  aliquid  formaliter, 
cujus  notitia  non  contint^tur  in  ali- 
qno  formaliter;  iste  autem  habi- 
tus  inclinando  inteHectum  ad  spe- 
culandum  formaliter  aliquid,  incli- 
nat    naturaliter   ad    specuhandum 


16. 


aliud,  sicut  illud  complexum  habere 
tres  anfjulos,  etc. 

Ilis  declaratis,  apparet  manifes- 
te  unde  sumitur  unitas,  et  distinc- 
tio  scientiarum,  quia  unitas  spe- 
cialissima  sumitur  ex  unitatecom- 
plexi,  in  cujus  notitiam  formaliter 
inclinatur  intellectus  per  istum 
habitum.  Unitas  generis  subalter- 
ni  sumitur  ex  hoc,  quod  illud  in 
quod  inclinatur  intellectus  per  is- 
tum  habitum,  continet  virtualiter 
notitiam  alicujus  alterius,  de  quo 
natus  est  haberi  unus  habitus  spe- 
cie,  ita  tamen  quod  notitia  ejus,  in 
quam  inclinatiste  habitus,  virtua- 
liter  contineatur  in  alio  superiori. 
Unitas  generis  immediati  generi 
generalissimo  sumitur  ex  lioc, 
quod  notitia  in  quam  formaliter 
inclinatur  iste  habitus,  non  conti- 
netur  in  aliquo  superiori,  in  ipso 
tamen  virtualiter  continentur  prin- 
cipia  aliqua,  de  quibus  nati  sunt 
haberi  distincti  habitus  specie. 

Ex  his  apparet  manifeste  quo- 
modo  respectu  diversorum  com- 
plexorum  potest  esse  una  scientia, 
et  quomodo  non ;  quia  secundo  et 
tertio  modo  plurium  complexorum 
potest  esse  unus  habitus  :  primo 
autem  videtur  ratio  complexi  esse 
proprius  habitus,  sicut  sufficienter 
concludunt  rationes  factse  secun- 
dum  secundam  o])inionemqu8eerat 
eadem. 

(Juantum   ad   secundum    articu- 
lum  inclusum  in  pi'imo  principali, 
penes  quid  scilicet  attendatur  ma- penerjmd 
ior,  vel  minor  unitas  in  scientia? '^"^"^""'i 
Bico  quod  maior,  vel  minor  unitas     ")'"<"" 
in  gcnere  scientifc  non  attenditur  scientia. 
penes  hoc,  quod  subjectum  unius 
est  magis  commune  per  praedica- 


i7. 
Secunda 
pars  prinii 


18. 


QU^STIU  Vil. 

tionem,  et  miniis  unum  quam  sub- 
jcctum  alterius.  IIujus  ratio  cst, 
quia  quatumcumque  aliquid  sit 
communius  altero,  ceque  tamen 
illud  communius  natum  cst  cog- 
nosci  uno  actu  intellcctus  sicut 
minus  commune;  Deque  enim  ma- 
gis  commune  est  cognoscibile,  si- 
cut  minus  commune.  Tunc  dcduci- 
tur  ratio  sic  :  lUe  habitus  nonest 
minus  unus,  quam  alius,  cujus  ob- 
jectum  seque  natum  est  attingi  pcr 
unum  actum,  sicut  objcctum  alte- 
rius.  IUud  probatur,  cum  enim  ha- 
bitus  generetur  ex  multis  actibus, 
aeque   minus  communis  ac  magis 


425 


communis  actus  generabit  unum 
habitum  ;  sed,  ut  declaratum  cst, 
objcctum  communc  seque  natum 
est  attingi  per  unum  actum  sicut 
objectum  minus  commune;  igitur 
ex  hoc  quod  objectum  unius  erit 
communius  quam  objectum  alte- 
rius,  non  erit  scientin  minus  unn, 
quam  alia. 

Ex  isto  per  modum  cujusdam  co- 
rollarii  potest  inferri,  quodquam- 
vissubjectum  Metaphysicae  sit  ma- 
gis  commune  quam  subjectum  na- 
turalis  Philosophiae,  non  propter 
hoc  Metaphysica  cst  minus  una 
scientia  in  genere  scientiae  quam 
naturnlis  Pliilosophia. 

Viso  igitur  quod  major  unitas, 
vel  minor-  in  genere  scicntiae,  non 
af^enditur  penes  mnjorem,  vel  mi- 
norem  communitatem  objecti  per 


bitus  genere  subalterno,  vel  spe- 
cie.  Quandocumque  igitur  aliqua^ 
scicntise  sic  se  habent,  quod  una 
inclinat  intellectum  ad  speculan- 
dum  formaliter  aliquid,  et  virtua- 
liter  inclinat  ad  spcculandum  plu- 
ra,  de  quibus  possunt  esse  distincti 
liabitus  quam  alia,  illa  scientia  est 
minus  una. 

II oc  dcclarato,  videndum  cst  dc 
tcrtio  incluso  in  articulo  primo 
principali,  quid  videlicet  sufflcit  ad 
hoc  quod  respcctu  plurium  possit 
esse  una  scicntia?  Ad  cujus  cviden- 
tinm  est  sciendum,  quod  habitum 
aliqucm  inclinando  intellectum  ad 
speculandum  formalitcr  aliquid, 
inclinare  ad  specuLnndum  aliud, 
potcst  intclligi  dupliciter,  vel  po- 
tentialc  et  in  confuso,  quomodo  ha- 
bitus  de  aliquo  communi  per  prae- 
dicationem  priorum  illius  commu- 
nis  inclinal  ad  spcculandum  pro- 
prias  passiones  inferiorum.  Alio 
modo  potest  liabitus  inclinans  in- 
tc'Iectum  nd  speculandum  formali- 
ter  aliquid,  inclinarc  intellectum 
nd  speculandum  nliud  virtualiter, 
ita  quod  ejus  notitia  virtualitcr 
contineatur  in  eo,  ad  quod  forma- 
liter  speculandum  inclinatur  intel- 
lectus.  Primus  modus  non  sufflcit 
ad  unitatem  habitus  in  genere 
scientine.  Hoc  probo  sic  :  si  unus 
habitus  erit  respectu  cjus,  in  quod 
formaliter  inclinatur  intellectus  et 
reliquorum,  in  quae  inclinat  in  po- 


19. 
Tertia  pars 
prinii   nrti- 

ciili. 

Quid  sufli- 

cil  ut  res- 

pectu  plu- 

ruim  po5sit 

esse  una 

scientia. 


praedicationem,   dico   quod   mnjor     tentia,   non  erit  nisi  una  scientia 


unitas,  vel  minor  in  scientia  atten- 
ditur  penes  hoc  quod  subjectum 
scicnti?e,  in  cujus  notitia  formali- 
ter  inclinat  scientia,  virtualiter  in- 
clinat  in  plura,  vel  pauciora,  de 
quibus  nati  sunt  esse  distincti  ha- 


prima,  scilicet  Metaphysica,  quia 
cum  Mctapliysica  inclinat  intellec- 
tum  ad  speculandum  formaliter 
ens,  inclinatetiamin  potentia  et  in 
confuso  intellectum  ad  speculan- 
dum  omnia  contenta  sub  illo  ente, 


426 


MISGELLANEOKUM 


Aristoteles. 


et   per  conseqiiens  entis,   et   om-  in  genere  scientire,  qiiam  natura- 

nium  contentoruin  sub  ente,   erit  lis  Pliilosopliia,  quoniam  objectum 

unushabitus;  sed  falsum  est  quod  naturalis  Philosophipecontinetvir- 

sit  tantum  una  scientia  prima,  sci-  tualiter  plura,  de  quibus  nati  sunt 

licet  Metaphysica,  sicut  patet  per  esse  distincti  habitus  quam  objec- 

Aristotelem  in  6.  Mciaplnjskcc,  texi.  tum   Metaphvsicse.  Patet  conside- 

com.  2.  nbi  dividit  scientiam  in  Me-  ranti  primum  subjectum  naturalis 


I 


taphysicam,  Physicam  et  Mathe- 
maticam,  tanquam  in  tres  partes 
scientire  speculativse;  igitur  habi- 
tus  inclinans  intellectum  ad  specu- 
landum  formaliter  aliquid,  et  in 
potentia  et  in  confuso,  omnia  con- 
tenta  sub  illo,  non  est  unus  unita- 


Philosophise,    quod   invcFtigabitur 
in  hoc  secundo  articulo. 

De  secundo  articulo  principali, 
qua  scilicet  unitate  sit  unascientia 
naturalis,  pono  tres  conclusiones. 
Prima  est,  quod  naturalis  Philoso- 
phia  non  est  una  scientia  natura- 


21. 

Ailiculusl 

secundusl 

Quomodcl 

scientia  uil 

turalis  es'[ 

una.  Priirl 

con  clusio  [ 


Secunda 1 


te  requisita  ad  habitum  in  genere  lis,  unitate  specie  specialissimse. 

scienticT.  Respectu  autem  eorum,  Secunda  conclusio,   quod  non  est 

quse  sic  se  habent,  quod  intellectus  una  unitate  generis  subalterni  in- 

virtualiter    inclinatur    ad    specu-  termedii.   Tertia   conclusio,   quod   Teni,-». 

Landum  ea,  ex  ho.;  quod  inclinatur  est  una  unitate  generis  immediati 

ad  speculandum  formaliter  suum  generi  generalissimo.  Prima  con- 

subjectum,  potest  esse  uilus  habi-  clusio  probatur  primo  sic  :  Prima 

tus  unitate  requisita  adhabitum  in  divisio  generis  generalissimi  non 

genere  habitus.  est  per  species  specialissimas  ;  scd 

Ex  dictis  in  isto  tertio  articulo,  naturalis    Philosophia   immediate 

et   in   secundo   praecedenti,  posset  dividit  genus  scientise;  ergo  natu- 


deduci  quod  Metaphysicaest  magis 
una  quam  scientia  naturalis;  quia, 
secundum  dicta  in  secundo  articu- 
lo,  non  suflicit  ad  unitatem  habitus 
inclinare  intellectum  ad  specuLan- 
dum  formaliter  aliquid,  et  in  i)o- 
tcntia  ct  in  confuso  inclinarc  in- 
tellectum  ad  speculandum  conten- 
ta  sub  eo;  in  i^riori  articulodictum 
est  quod  illa  scientia  est  minus 
uua,  ([ua}  est  ratio  plurium,  quo- 
rum  nati  sunt  esse  distincti  halii- 
tus  gonere,  vel  specie  :  sed  objec- 
tum  naturalis  Philosophigc  conti- 
net  virtualiter  plura,  quorum  nati 
sunt  esse  distincti  habitus,  respec- 


ralis  Philosophia  non  est  una  uni- 
tate  speciei  specialissima?.  Major 
est  manifesta.  Minor  patet  per 
Philosophum  6.  Mclaphysiccc. 

Secundo  probatur  eadem  conclu- 
sio  sic  :  Tlla  scientia,  cujus  subjec- 
tum  non  continetur  virtualiter  in 
notitia  alterius,  non  est  una  unita- 
te  speciei  specialissimse;  subjcc- 
tum  enim  habitus  habentis  unita- 
tem  speciei  specialissimse  contine- 
tur  virtualiter  in  notitia  subjecti 
superioris  scientia?;  sed  subjectum 
naturalis  Philosopliia^,  cum  sit  una 
prima  scientia,  id  est,  primo  divi- 
dens  genus  scientise  noncontinetur 


Ariitotelel 


tu  quorum  liabent  unitatem  habi-  virtualiter  in  notitia  alterius  sub- 
tus  quam  objectum  Metaphysicno;  jecti  superioris  scientia^,  alioquin 
jgitur  Metaphysica  est  magis  uua     non   erit  prima ;  igitur  naturalis 


22. 

Tertia  con 

clusio. 


Philosophia  non  cst  una  unitatc 
spccici  spccialissimae.  Pcr  easdcm 
rationcs  potcst  probari  sccunda 
conclusio. 

Tcrt'a  conclusio  probatur  brevi- 
tcr  sic  :  Illa  scicntia,  quae  imme- 
diate  dividit  gcnus  generalissi- 
mum,  cst  una  unitate  gencris  pro- 
ximi,  immcdiati  gcncri  gencralis- 
simo  ;  scd  naturalis  IMiilosophia 
primo  ct  immcdiatc  dividit  gcnus 
scicntise;  igitur  cst  una  unitatc  ge- 
neris  immcdiati  generi  gencralis- 
simo.  Major  cst  nota.  Minor  habc- 
tur  G.  Melap]iysica>,  lcxl.  com.  3. 

His  visis,  satis  patct  quid  vcrita- 
tis  continct  prima  opinio,  qute  po- 
nebat  cuilibct  complcxo  rcspondc- 
re  proprium  habitum,  quia  si  in- 
tcUigat  dehabitu  uno  unitate  spe- 
ciei  specialissimse,  vera  cst;  ct  lioc 
concludunt  rationes  adductse  ad 
conflrmationem  illins  opinionis. 
Si  autem  secunda  opinio  intelligc- 
rctur  multorum  complexorum,  ut 
principiorum  ct  conclusionum  es- 
se  unum  habitum  unitate  generis 
immcdiati  generi  gcneralissimo, 
habcret  veritatcm,  sic  patet  per 
dcciarata  in  primo  articulo  prin- 
cipali. 

SGHOLIUM.  IV. 

Respondet  ad  argumenta,  quibus  in  princi- 
pio  quacstionis  videbatur  probari  objectum 
scientise  naturalis,  sive  librorum  de  Ptiysico 
auditu  esse  ens  mobile,  quod  tamen  ipse  etiam 
docuit  lib.  1.  Physic.  q.  i.  modo  ipsius  opus 
sit.DeindedocetpropriumPhysicte  subjectum 
esse  substantiam  corpoream  habentem  for- 
mam  delerminatam,  quiP-  sit  principium 
determinatio  operationis,  videlicet  motus  et 
quielis,  quod  etiam  docet  q.  1.  lib.  6.  Met. 
n.  li.Adhibitatameudistinctione  hujus  verbi 
mobiiis,  quam  ipse  Scotus  assignat  ibidem  n. 


QU^STIO  VII.  127 

17.  et  si  accipiaturpro  aptitudine  remota  ad 
motum;  facile  conciliari  possunt  hae  opinio- 
nes,  ut  recte  insinuant  Aretinus  ad  q.  1. 
Phys.  n.  10.  et  Faber  theorem.  20.  c.  2.  in 
principio. 


Nunc  restat  tertio  rcspondere  ad      .23. 

.     .       Arliculus 

rationcm  adductam    m   i^rincipio.    tertius. 

In  rcspondcndo  autcm  ad  rationem 

illam  sic  proccdam.  Primo,  ostcn- 

dam  falsitatcm  ejus,  quodassume- 

batur  in  ratione,  scilicet  quod  cor- 

pus  mobile  sit  subjcctum  in  natu- 

rali  Philosophia.   Secundo,  osten- 

dam   quod   mohile  non  })otest  esse 

forinalis   ratio   subjccti   naturalis 

Philosophiae.    Tertio,    invcstigabo 

quid  cst  illud,   quod  cst    immcdia- 

tum  sul)jectum  scientiae  naturalis? 

Quarto,    respondcbo    ad    motiva, 

quibus  probatur  illud  assumptum. 

Primum,    scilicet    quod    corpus 

mobilc  non  sit  subjectum  natura- 

lis   Pliilosopliise,    arguitur   primo 

sic.  Supponoduo  :  primum  scilicet 

quod  scientia  naturalis  est  scicntia 

prima  primo  dividens  genus  scien- 

tise.  Secundum,  quod  scicntia  natu- 

ralis  sit  j)er  se  una,  et   scquitur 

secundum  ex  primo,   quia  nullum 

per  accidens  potcst  esse  primum. 

Tunc  arguo   sic  :  ejus  cujus  non  phiioso- 

est  quid,  non  potest  csse   scientiajectu,„^"noi 

proprie  et   maxime    prima   :   sed 

corpus  mobile  non  habet  proprie 

qnid;  crgo  corpus  mobile  non  cst 

subjcctum  naturalis  Philosophise. 

Major    probatur,   quia   de  eodem 

cujusnonest  ryuu/,  non  potcst  ali- 

quid  demonstrari,  quia  non  potcst 

esse  scientia  propric.  Probatur  mi- 

nor,   quia  niliil  includcns  concep- 

tus    diversorum    generum    habct 

proprie  quid,  sicut  nec  ens  inclu- 


non 
est  ens 
niobile. 


428 


MISCELLANEOUUM 


24. 


Objectio. 


dens  res  diversorum  generum,  est 
ens  per  se  unum. 

Item,  de  eo  non  est  scientia  et 
maxime  prima,  de  quo  non  potest 
demonstrari  aliqua  passio,  et  ac- 
cipi  ut  unum.  Probo  :  Demonstra- 
ri  passioncm  de  aliquo  ut  distinc- 
tum,  nihil  aliud  estquam  demons- 
trari  de  eo  per  partem  :  sed  de  ente 
includente  res  diversorum  gene- 
rum,  non  potest  demonstrari  ali- 
qua  passio  una  primo,  sed  quse- 
cumquepnssio  demonstraretur  de 
eo,  demonstraretur  per  partem 
ejus;    sicut    patet    quod    disgrcgare 


cum  corpus  mobile  et  ens  mobile 
includat  diversos  conceptus,  non 
facientes  per  se  unum,  neutrum 
eorum  poterit  poni  primum  sub- 
jectum  naturalis  Philosophige,  quse 
est  per  se  una  et  prima. 

Sed  tenentes  alteram  partem  dic- 
tarum  opinionum,  possent  respon- 
dere  ad  istas  rationes.  Virtus  enim 
illarum  rationum  videtur  consis- 
tere  ineo  quod  id  o  corpus  mobile, 
vel  ens  mobile,  non  potest  esse 
subjectum,  quia  est  per  accidens, 
et  de  ente  per  accidens  non  est 
scientia.  Distiui^^uunt  autem  de  entc 


non  potest  demonstrari  primo  de     per  accidens  .•  quoddam  est  per  acci- 
iiomine  albo,  sed  demonstratur  de     dens,  quod  includit  res  diversorum 


^f). 


eo  per  partem,  scilicet  per  albedi- 
nem.  Et  ratio  propositionis  ns- 
sumpta^  est,  quod  una  passio  ori- 
tur  ex  principiis  unius  per  se  en- 
tis ;  igitur  de  tali  ente  per  accidens 
non  potest  esse  scientia  per  se  una 
et  maxime  prima  ;  tale  autem  ens 
per  accidens,  est  corpus  mobile ; 
ergo  de  ipso,  sicut  de  subjecto,  non 
poterit  esse  scientia  naturalis  quse 
est  scientia  per  se  una  et  prima. 

Sed  oritur  dubium  unum,  quia 
subaUerna  aliqua,  puta,  t^erspecti- 
va  est  scientia  una,  et  tamen  ejus 
subjectum  est  ens  per  accidens, 
quia  ejus  subjectum  est  linea  vi- 
sualis. 

Dico  ([uod  Perspectiva  non  est 
scientia  una,  sicut  est  naturnlis 
IMiilosophia  vel  Geometria,  imo 
Pcrspectiva  subalternatur  duabus 
scicntiis,  scilicet  naturali,  ratione 
visualitatis,  et  Geomctria^,  ra- 
tionelincsp;  unde  per  illuddubium 
non  tollitur  vis  rationis  adductre. 

Kx  liis  rationibus  patet  falsitas 
opinionum  .Egidii  t^t  Tlioma',  (piia 


gcnerum,  ut  homo  olbus.  Alio  mo- 
do  dicitur  ens  per  accidens  in  ordi- 
ne  ad  suam  causam,  scilicet  quod 
non  habet  causam  determinatam 
sui  esse.  Loqucndo  de  ente  per  acci- 
dens  primo  modo  propositio  est  fal- 
sa,  sicut  patet  de  linea  visuali  et  de 
Perspectiva ;  et  tale  ens  per  acci- 
dens  est  corpus  mobile.  Loquendo 
autemdeente  peraccidens  secundo 
modo,  proprie  habet  veritatem,  et 
tunc  non  est  ad  propositum. 

Potest  etiam  responderi  ad  ma- 
jorcm,  quando  dicitur  corpus  mo- 
bile  est  ens  per  accidcns,  verum 
est,  scd  corpus  considcratum  in- 
quantum  mobile,  nonest  objectum 
unum  pcr  accidens,  sed  est  unum 
cognoscibile,  liabcns  unam  forma- 
lem  i'ationem,  sub  qua  considera- 
tur. 

Ist?e  resolutiones  non  evacuant 
rationcs.  Prima  solutio  data  ad 
majorem  non  valet,  quia  sicut  pa- 
tet  intucnti  rationcs  illas,  non 
tantum  concludunt  non  posse  esse 
scientiam  naturalcm  de  ente  per 


1 


OU/ESTiO  VI 


m 


accidens  secimdo  modo,  scd  ctiam 
primo  modo,  et  instaniia  dc  Pcrs- 
pcctiva  est  exclusa.  Deindc  aliami 
deduco  rationem  contra  opiniones- 
illas  sic  :  Ex  actu  uno  per  accidens 
non  potest  generari  in  causato 
major  simplicitas  quam  in  causa  ; 
sed  actus,  quo  cognoscitur  ens  per 
accidens  primo  modo,  et  actus 
unus  includens  duos  actus  genere 
distinctos,  sicut  in  objecto  inclu- 
duntur  duo  objecta  nata  attingi 
distinctis  actibus  ;  igitur  habitus 
derelictus  ex  talibus  actibus  non 
erit  per  se  unus. 

20.  Circa  solutioncm  ad  minorem, 
quando  dicit  quod  corpus  mobile 
inquantum  mobile,  non  est  ens  per 
accidens,  quaero  a  te,  accipiendo 
corpus  inquantum  mobile,  vel  in- 
telligoprsecise  corpus,  vel  pra^cise 
mobilc.vel  utrumque?  Non  pra^ci- 
se  corpus,  quia  mobile  non  inclu- 
ditur  in  formali  ratione  corporis; 
nec  pra3cise  mobile,  quia  sic  tunc 
mobile  erit  subjectum  naturalis 
Philosophia3,  quod  repugnat  sibi, 
00  quod  prima  scientia  est,  quia 
cjus  subjectum  debet  virtualiter 
contineri  innotitia  alterius;  mnhile 
autem  cum  sit  accidens,  virtualiter 
continetur  in  notitia  alterius,  sci- 
licet  substanti?e;  igitur  intelligen- 
do  corpus  inquantum  mobile,  in- 
telligo  utrumque  ;  sed  utrumque 
est  unum  cognoscibile  per  acci- 
dens ;  igitur  nec  corpus  mobile, 
nec  in  eo  quod  mobile  potest  poni 
subjectum  naturalis  Philosophire. 

21.  Probo  secundo  quod  mobile  non 
potest  esse  formalis  ratio  subjecti 
scientise  naturalis,  sic  :  Quando- 
cumque  alicui  subjecto  insunt  plu- 
res  passiones  ordine  quodam,  im- 


possibile  est  posteriorem  passio- 
nem  csse  formalem  rationem  sub- 
jccti,  ut  de  ea  nata  est  esse  scientia 
prima,  quia  prima  scientia  est  de 
eo  per  rationem  ejus,  quod  sibi 
primo  inest.  Posterior  autem  pas- 
sio  non  potest  esse  ratio  sciendi  de 
eo  primam  passionem,  quia  cum 
prima  passio  sit  ratio  cognoscendi 
posteriorem  passionem  de  subjec- 
to,  si  per  posteriorem  passionem 
concluderetur  prior  passio  de  sub- 
jecto,  tunc  esset  circulus  in  causis, 
et  idem  erit  causa  sui  ipsius.  Si 
enim  .4  est  causa  B,  et  B  causa  C, 
et  C  causa  A,  tunc  .4  est  causa  A  ; 
sed  wo6?7enonestprima  passio  cor- 
poris,  etiam  inquantum  est  de  con- 
sideratione  naturalis  Pliilosophise ; 
igitur  mohile  non  cst  formalis  ratio 
subjecti  scientise  naturalis.  Major 
est declarata.  Minor  probatur,  quia 
prius  intelligiturcorpusesse  quan- 
tum  quantitate  terminata,  quam 
intelligatur  esse  mobile  secundum 
quantitatem,  et  prius  esse  quale 
quam  esse  mobile  secundum  quali- 
tatem,  etetiamesseprius  quantum 
quantitate  terminata  quam  esse 
mobile  secundum  ubi.  Prius  etiam 
intelligitur  esse  quantum  quanti- 
tate  terminata,  et  etiam  quale 
quam  sit  mobile  secundum  uhi,  ac- 
cipiendo  uhi  secundum  determina- 
tam  positionem  loci,  puta  wif  sur- 
sum,  vel  deorsum;  mohile  igitur 
non  est  prima  passio  corporis, 
etiam  ut  corpus  est  de  considera- 
tione  naturalis  Philosophia). 

Restat  nunc  investigare  tertio 
quid  est  primum  subjcctum  natu- 
ralis  Pliilosophige?  Circa  quod  sic 
procedam  :  Primo,  investigabo  con- 
ditiones    requisitas    ad  hoc,  quod 


28. 


430 


MISCELLANEORUM 


aliquid  ponatur  primum  subjec- 
tum  scientiae  naturalis.  Secundo, 
inquiram  quid  illud,  cui  illse  condi- 
tiones  attribuuntur  et  conveniunt, 
ot  illud  ponctur  sul)jcctum  in  na- 
turali  Pliilosophia. 
Quod  est  Quantum  ad  ])rimum  est  scien- 
dum,  quod  naturalis  Philosophia 
est  scientia  realis  speculativa,  pri- 
mo  dividens  genus  scientiae  specu- 
lativfp,  magis  contracta  inconside- 
ratione  sui  subjccti,  quam  ipsa 
Philosophiaprima.  Ista  patent  per 
Philosophum  G.  Melap/njsicw,  lc.vl. 
comm.  4.   Ex  his  conditionibus  na- 


priiiiuin 

suhjecliim 

naturalis 

Philoso- 

phiie. 


scientia  prima,  sed  pr?esupponit 
priorem  in  cujus  notitia  virtuali- 
ter  ipsa  continetur.  Et  ex  ista  con- 
ditione  per  modum  corollarii  licet 
infcrre  quod  quantitas  non  est 
subjectum  in  Metaphysica,  quia 
cum  Metaph3'sica  sit  prima  scien- 
tia  naturalis,  illud  cujus  notitia 
continetur  in  alio,  non  potest  poni 
primum  ejus  objectum  ;  omnis  au- 
tem  generis  accidentis  notitia  vir- 
tualiter  continetur  in  sul)stantia 
quantum  ad  suas  species  et  indivi- 
dua. 
Breviter  igitur  colliiJ^endo,  sub- 
turalis    Philosophise,    patent   qu.T     jectum  primum  naturalis  Pliiloso- 


debent  esse  considcrationes  primi 
sul)jecti  scienti?o  naturalis,  quia 
enim  Pliilosophia  est  scientia  rea- 
lis,  ejus  subjectumdebet  esse  reale 
et  non  ens  rationis,  ex  quo  conclu- 
ditur  quod  nuUum  ens  rationis 
potest  esse  objectum  istius  scien- 
tise,  quia  est  magis  contracta  qiiam 
Metaphysica  ;  ejus  subjcctum  de- 
bet  esse  minus  commune  per  \)vcc,- 
dicationem  quam  subjectum  Meta- 
physicso,  quia  est  scientia  spccu- 
lativa,  proprie  et  strictc  ;  ejus  ob- 
jcctum  debet  esse  mere  specuLabi- 
le,  quia  primo  dividit  genus  scien- 
tise,  ejus  subjectum  debet  esse  tale, 
quod  de  ipso  sit  primo  demonstra- 
bilis  aliqua  passio.  Et  intelligo/»'/- 
ino  dupliciter  :  Uno  modo,  quod  si 
de  ipso  demonstretur  passio,  quod 
sit  per  rationem  ejus,  non  per  ra- 
tionem  alicujus  superioris.  Secun- 
do  modo,  quod  si  de  ipso  demons- 
tretur  passio  primo,  quod  ipsum 
nuUius  alterius  sit  passio,  quia 
cum  omnis  passio  virtualiter  con- 
tineatur  in  suo  subjecto,  de  eo  quod 
cst  passio  alterius,  non  potest  esse 


pliiae  requirit  quatuor  conditioncs: 
Prima,  quod  sit  ens  reale,  minus 
commune  quam  Metaphysicae,  mc- 
re  speculabile.  Secunda,  quod  de 
ipso  primo  demonstrabilis  sit  ali- 
qua  passio  primo  modo  exposito. 
Tertia,  quod  talis  passiosit  cognos- 
cibilis  de  ipso  via  sensus.  Quarta 
et  ultima  conditio  est,  quod  ratio 
illa,  per  quam  demonstratur  talis 
pas^io  dc  ea,  distinguat  eam  ab 
aliis  scientiis,  et  h<TC  conditio  cst 
formalissima. 

llis  visis,  vidcndum  cst  quod  est 
illud  ens,  in  quo  istae  con- 
ditiones  liabenL  reperiri,  et  primo 
in  quo  non  habeant  rcperiri.  Se- 
cundo,  concludetur  illud,  in  qno 
habent  reperiri.  Et  primo  istae 
conditiones  non  possunt  reperiri 
in  ente  rationis,  nec  in  ente  trans- 
cendente,  quod  est  unum  cognosci- 
bile  reale  abstractum  ab  omnibus 
inferioribus,  ncc  in  aliquo  acciden- 
te,  nec  in  Substantia,  ut  est  genus 
generalissimum,  ncc  in  aliquasub- 
stantia  una  unitate  speciei  specia- 
lissimfB,  vel  individui,  nec  in  sub- 


29. 


QU.^STI3  vir. 


431 


stantia  incorporea  immediate  divi- 

dente  substantiam,  nec  in  substan- 

tia    corporea  abstracte    accepta. 

Reperiiintur    autem    omnes    istse 

conditiones  in  substantia  corporea 

immediate    dividente    genus    Sub- 

stantiffijnquantum  talis  substantia 

consideratur,  ut  habet  formam  de- 

terminatam,  ratione  cujus  conse- 

quitur  ipsam  esse  principium  de- 

terminatse    operationis,  motus  et 

quietis,  mediantibus   dcterminatis 

accidentibus,  quse  sibi  determinant, 

inquantum    sic    considerantur   ut 

habentdeterminatam  formam.  Igi- 

tur  naturale  aliud  a  substantia  cor- 

porea  sic  accepta,  potest  poni  sub- 

jectum  naturalis  Philosopliise. 

30  Hujus  rationis  probatio  declara- 

tur,  et  primo  pars  negativa  quan- 

tum  ad  omnes  sui  partes  •  secundo 

declarabitur  pars  afllrmativa.  Pri- 

ma    pars    illius    negativse    patet. 

Dictum  est  enim  quod  cum  Philo- 

sophia  sit  scientia  realis,  ejussub- 

jectumdebet  esse  cognoscibile  rea- 

le.  Secunda  pars  de  ente  transcen- 

dente   patct   etiam,    quia  cum   sit 

magis   contracta  quam   Metaphy- 

sica,   ejus    subjectum    debet    esse 

contractum   magis   quam    subjec- 

tum  Metaphysicse,  quod  est  ens  in- 

quantum  ens,  ut  ens  dicit  quoddam 

cognoscibile   reale  abstractum  ab 

omnibus  inferioribus  entibus  rea- 

libus.    Tertia    pars   de    accidente, 

patet  quod  cum  sit  scientia  prima, 

cjus    primi    subjecti    notitia    non 

debet  virtualiter  contineri  in  ali- 

quo  ;  notitia  autem  omnis  acciden- 

tis  virtualiter  continetur  in  alio, 

ut   in   subjecto.    ()''arta    pars    de 

substantia,  ut   est   genus   genera- 

lissimum,   probatur  ex  hoc  quod 


nuUum  genus  generalissimum  ha- 
bet  passionem  primo  demonstra- 
Inlem  de  ipsa;  sed  tantum  de  ipso 
demonstrantur  passiones  entis,  et 
idco  sunt  de  consideratione  Meta- 
physicse.  Quintaparsde  substantia 
una  unitate  speciei,  vel  numero, 
pi^obatur  de  una  numero,  quia  in- 
dividui  non  est  aliqua  passio  i)ri- 
mo,  nec  similitcr  alia  a  passione 
primo  demonstrabili  de  specie ; 
sed  ista  supponit  priorem  liaben- 
tem  unitatem  generis  proximi  ge- 
neri  generalissimo.  Sexta  pars  de 
substantia  incorporea  patet,  quia 
etsi  talis  substantia  habeat  passio- 
nes  primo  demonstrabiles  de  ipsa, 
utroque  modo  accipiendo,  et  per 
consequens  de  ipsa  sit  scientia 
una  ;  quia  tamen  tales  passiones 
non  sunt  demonstrabiles  de  ipsa, 
via  sensus,  non  potest  poni  subjec- 
tum  in  naturali  Philosophia,  quJB 
est  scientia  possibilis  liaberi  via 
sensus.  Ultima  pars  probatur,  quia 
substantia  corporea  considerata 
abstracte,  cui  primo  nata  est  ines- 
se  quantitas,  est  subjectum  Matiie- 
matica?,  quia  per  rationom  quanti- 
tatis,  tanquam  priniEe-  passionis, 
quam  supponit  inesse  ipsi  substan- 
ticT,  demonstrant  iUa  qua)  dcmons- 
trant;  quantitas  tamcn  non  est 
prima  ratio  subjecti,  sicut  est 
ostensum  supra. 

Pars  afrirmativa  probatur  jjrimo 
exsufricienti  divisione.  Cum  autem 
nihil  aliud  relinquatur,  quod  possit 
poni  subjectum  scientiae  naturalis, 
nisi  substantia  corporea  accepta 
inquantum  habet  determinatam 
formam,  per  quam  determinat  sibi 
determinata  accidentia,  medianti- 


31. 


432 


MISCELLANEORUM  QU^STIO  VII. 


bus  quibus  est  principium  determi-  Nunc  ultimo  respondeo  ad  ratio- 
natarum  operationum,  ut  motus  nesincontrarium,  quibus  probatur 
et  quietis,  sequitur  quod  substan- 
tia  corporea  sic  accepta  sit  sub- 


32. 


quod  est  corptis  mohile.   Ad  primum    Ad  pii- 

1    .      •  niuai  pnnl 

ad  Avicennam,  dico  quod  Avicenna    cipaie. 


jectum  naturalis  Philosophi?e. 

Secundo  declaratur  idem  sic  :  II- 
lud  est  subjectum  primum  scien- 
tise  et  nihil  aliud,  cui  prrecise  et 
nulli  alii  conveniunt  omnes  condi- 
tiones  requisitaeadprimumsubjec- 
tum  talis  scientise  ;  sed  conditiones 
requisitse  ad  primum  subjectum 
naturalis  Pliilosophiae,  prsecise 
conveniunt  substantise  corpore?e, 
immediate  dividenti  genus  Sub- 
stantise,  acceptae  sub  ratione  illa, 
sub  qua  dictumest;  igitur  substan- 
tia  corporea  sic  accepta,  est  sub- 


ponit  corpus  mohilc  subjectum,  quia 
ratio  mohilis  est  ratio  magis  nota 
nobis.  Et  si  dicatur,  quod  ipse  ponit 
inquantum  mobile,  dico  quod  redu- 
plicationon  reduplicat  formalem 
rationem  subjecti,  sed  convertibi- 
lem  passionis  cum  subjecto. 

Ad  aliud  dico,  quod  per  corpus  mo-  acI  secun-| 
hile  non   distinguitur  haec  scientia 
ab  aliis,  sed  per  allam  rationem 
priorem,  ut  patet  ex  declaratis. 

Ad  aliud,  quando  dicit  quod  sup-    ^^.i  fei--| 
ponit  motum,  dico  quod  supponit 
respectu  conclusionum  cognoscibi- 


duni. 


jectumnaturalis  PliilosophiDe.  Ma-     lium  per  naturam  motus,  non  ta- 


jor  est  nota.  Minor  patet  discur- 
rendo  per  omnes  conditiones.  Se- 
quitur  igitur  conclusio,  et  illud 
quod  teneo,  quautum  ad  subjectum 
scientise  naturalis. 


men  absolute  supponit  omne  cor- 
pus  esse  mobile  actu.  Aristoteles 
autem  non  dicit,  Nohis  aulem  suppo- 
7iantur,  quce  sunt  natura  omnia  corporea, 
sed  quoedam  moveri,  etc. 


tiuni- 


F 1 N  1  S 


Tom.  V. 


28 


R.  P.  F.  JOANNIS 

DUNS     SCOTI 

DOCTORIS   SUBTILIS,   OHDINIS   MINORUM. 

IN  XII  LIBROS  METAPIIYSICORUM  ARISTOTELIS  EXPOSITIO 

CUM    SUMMARIIS   ET   NOTIS   R.    P.    F.    HUGONIS    CAVELLI    HIBEIINI 

GENSURA  R.  P.    F.  LUG/E  WADDINGI. 

Ojms  hoc  Scoli  csse  omncs  admittimt,  iiullus  cxprcsse  ncfjat,  prwtcr  unum  Tho- 
mam  Dcmpsterum,  cjuscjuc  amiciim  et  collcgam,  Matthccum  Fcrchium   Vcrjlcnsem,  ^^^\oi\ 
Ordinis  Minornm  Convcntualium ,  virum  doctissimum,  mihi  sjjcctatissimum,  rjui  codcm  Ferchlus 
temjjore  Bononice  scribcbanl.  Illc  ut  facilius  dcclinarct  rjuorumdam  argumcntum  ex  "\i^c'^f*^° 
hoc  op)ere  desumptum,  rjno  Iliberni  suce  genti  Scotum  adscribebant,  ojms  non  ij)sius    ""'"•  ^^ 
Scoti,  sed  Antonii  Andrcce  Aragonii  csse  contendit,  cui  Ferchius  acccssit.   Uterque 
novcc  succ  assertionis  fundamentum  posuit  in  vcrbis  Aragonii,  ad  ojjcris  finem  sub- 
jectis.  Statim  atque  uterquc  prodiit,  monui  cruditissimum   virum  P.  F.  IJugonem 
Cavellum,  qui  tunc  emaculandi,  cl  tersius  recudendi  ojieris  laborem  subibat.  IIoc 
suum  ille  jyrotulit  judicium,  et  opcri  intcr  alia  jwcefixit;  in  co  tamcn  lajjsus,  cjuod 
Fcrchium  jwius  scrijmssc ,  et  hunc  sccutum  asscrat  Demjjstcrum;  prior  cnim  scrijmt 
Demjjstcrus,  cjuijijjc  cjuem  co  ij)so  loco  Ferchius  ex  isto  ojmsculo  testcm  compeUat. 

JUDIGIUM    R.    P.    GAYELLI. 

Caelerum  quia  auclor  quiclam,  vir  alioquin  undequaque  doclissimus,  ox  quibusdam 
verbis  ad  calcem  hujus  operis  positis,iniuclus,asseruil  el  aperte  scripsit  non  Scotum,  sed 
Anlonium  Andream,  ejus  auctorem  extitisse  ;  quod  et  ipsum  secutus  affirmat  quidam 
Scoto-Britannus  ;  nos  ad  defensionem  rerum  noslrarum  impulsi,  operse  pretium  esse 
duximus  Imnc  errorem  profundius  eruere,  et  aperla  verilale  convellere,  ne  ulterius  se 
dilatet  ad  aliorum  gravium  virorum,  et  doctorum  minus  dignam  eestimalionem  et  prae- 
judicium  verilalis.  Conabimur  ilaque  aperlis  veriLatis  argumentis,  ac  virorum  gravium 
leslimoniis  ostendere,  dictum  opus  genuinum  esse  Scoli  noslri  foelum,  ornatum  tamen, 
eL  illustratum  a  clarissimo  ejus  diseipulo  Antonio  Andrea.  Ac  in  primis  ex  ipsomel 
Scoto.  cujus  in  hoc  teslimonium  reliquis  omnibus  ])rpeferendum  est.  Is  igitur  in  quaes- 


436  JUDICIUM. 

lionibus  Melapliysicalibus,  quis  ab  ipso  conscriplas  nemo  negat,  lib.  7.  quoest.  1.  ad 
1.  in  opposiluni,  quo  probatur  accidens  essentialiler  inhaerere,  seu  inhserentiam  esse 
deejus  essenlia,  quia  Aristoteles  7.  Metapliys.  tex'  .5.  videtur  dicere  accidens  esse  ens, 
sicut  non  scibile  dicitur  scibile.  llespondet  Sc  as  liis  verbis  :  illud  exemplum  corrigi- 
tur  per  paragraphum  sequentem,  sicut  exposui  lextum,  unde  exemplum  quodlibet  ali- 
quid  veritatis  insinuat.  Exponit  aulem  in  lext.  15.  citalo,  quomodo  non  scibile  est  scibi- 
le  secundum  quid  non  simpliciter,  quatenus  scilicet  scitur  non  sciri  seu  non  posse 
sciri.  Et  parltas  sLat  in  hoc,  quod  sicut  scibile  per  se  primo  est  tale,  et  non  scibile  non 
primo  est  tale;  sic  substantia  primo  est  ens,  othabet  suum  quod  quid,  et  accidens 
posterius  seu  non  icque  prirao.  Sed  similitudo  non  est  in  eo,  quod  sicut  non  scibile 
est  tantum  secundum  quid  scibile,sic  accidens  est  tantum  secundum  quid  ens  seu  ajquivo  - 
ce  cum  substanlia;  quia  accidens  est  ens  simpliciter,  et  univoce  cum  substantia,  etsi 
non  seque  primo  ac  ipsa. 

Ilem  qusst.  7,  §,  Dico  ergo  quod,  ad  locum  Aristotelis  7.  Metaphys.  text  39.  quo  sua- 
deri  videtur  quod  quid  esl  non  esse  idem  cum  eo  cujus  est :  Quoere,  inquit,  expositio- 
nem  textus  in  glossa  juxta  textum.  Qua^sivi  in  hoc  opere  eumdem  lextum,  el  invenl 
quod  bene  rem  exphcat  ;  et  in  notabili  adjuncto,  quod  vocat  glossam  juxta  textumt 
exponit  Philosophum  refutantem  Socratis  junioris  parabolam  (quam  ipse  vocat  fabulam) 
qui  auferebat  maleriam  a  specie,  et  quidditate,  asserens  partes  non  esse  de  quidditate 
hominis,  sicut  nec  ses  de  quidditate  circuU. 

Item,  quoesl.  19.  ejusde.n  Ubri  7.  ad  1.  quj  probalur  c^nceptum  Generis  non  esse 
aliuna  conceptu  Speciei,  quia  A.ristoteIes  ibi  text.  43.  ait,  Genus  nihil  esse,  prater  eas 
qU3e  sunt  Generis  Species.  Respondetdicens  :  adlit  aut  si  esl,  est  quidem  ut  materia, 
et  exempUficat  de  voce;  et  illui  membrum  esl  verum,pro  quo  exemplum  adducitur,  et 
oportel  inlelliqi  ad  manifestandiim  quid singulare  in  "c  corresponiet  conceptui  communi 
Generis,  sicut  expositum  fuit  lejendo  textum.  Locus  iste,  ad  quem  se  remiltit,  est  in  hoc 
opere  ad  texlum  jam  allegatum,  in  quo  optime  e.xplical  quomodo  Genus  se  habet  ut 
maleria,  quia  determinatur  per  differentias,  et  quomodo  vox  quae  esl  genus,  sit  quasi 
materia,  quam  differenUse  additaj  contrahunt  ad  species. 

Item  lib.  8.  qusst  4.  §.  lde:>  aliter,  posita,  ct  refulata  sentenUa  eorum,  qui  dicunl  ex 
materia  et  fonna  fieri  unum  per  se  ;  quia  illud  idem  quod  prius  fuit  in  potenlia  per 
rationem  materiae,  jam  est  in  aclu  par  f  jrmam,  et  extractio  de  potenlia  in  actum  non 
largitur  mulliludinem,  sed  perfectionem,  resolvit  in  hunc  modum  :  Ideo  aliter  potest 
dici,  quod  sicut  dictum  est  exponendo  textum  hujus  capHuli,  quod  realiier,  et  naturaliler 
composilum  est  in  potentia  propter  matariam  exislenlem,  qux  potest  esse  aliquid  ejus. 
Quod  probal  ex  Philosopho  7.  Metaph.  texl,  22.  dicente  in  omni  generatione  oporlere  ali- 
quid  proeexislere,  quod  sit  pars  gcnili  ;  hoc  autem  bene  explicat  Doctor  in  hoc  opere, 
ad  text.  15.  circa  quem  movit  diclam  quiustionem  quarlam  ad  vers.  Pa'am  itaque,  ubi 
docet  non  ideo  compositum  ex  materia  et  forma;  fieri  unum  per  se,  quia  illud  quod 
prius  fuit  in  potentia  per  rationem  matericc,  jam  esl  in  aclu  per  formam,  ut  dicebal 
illa  sententia  :  Sed  quia,  inquit,  in  defmitione  seu  quidditale  rei,  hoc  quidem  est  ut  matc- 
ria,  illud  vero  ut  forma,  et  hoc  quidem,  scilicet  materia,  est  potentia,  illud  vero, 
icilicet  forma,  est  actu  ;  et  text.  13.  ejusdem  capitis,  ostendit  accidentia  non  habere 
malerinm  ex  qua  ;  nec  eliam  substanlias  sempiternas,  quia  non  includunt  duas   par- 


ICIIIM.  437 

les,  quarum  unn  sit  potenlia,  tamen  secundum  dictam  sentenliam  dicerentur  fieri  ex 
materia.  Et  exponendo  locum  Philosophi  adductum  ex7.  Metaph.  declarat  tam  in  gene- 
ratione  nalurali,  quam  artificiali  manere  materiam. 

HcBC  clare  convincunt  nullam,vel  apparentem  esse  rationem  dubitandi,  hanc  exposi- 
tionem  vere  Scoti  esse,  nisi  velimus  etiam  ejus  qua3stiones  in  dubium  vocare,  quas 
tamen  omnes  Auctorescommuni  consensu  ipsi  adscribunl.  Verum  ad  majorem  hujus 
veritalis  confirmationem,  placet  aliquid  ex  ejusdem  Doctoris  Theologia  in  medium  af- 
ferre,  quo  facilius,  quod  hactenus  prosecuti  sumus,  evincamus. 

In  4.  dislincl.  li.  qusest  3.  §.  Ad  confirmationem.  num.  47.  proponit  locum  Aristolelis 
7.  Metaphys.  cap.  de  unitate  defln.  text.  43.  quo  in  favorem  D.Thom.  I.  part.  quaist.  76. 
art.  3.  4.  probatur  unius  composili  unam  lanlum  esse  formam,  eL  consequenter  non 
dari  formam  corporeitatis,  quia  dicitur  :  Genus  niliil  est  prseler  eas,  quge  sunt  Generis 
Species  ;  eliiermn,  Finalis  Differentia,  substantia  rei  erit,  et  deftnitio.  Ex  quo  colli- 
gilur,  cuai  Genus  nihil  sit  prieier  Species,  et  Differentia,  qme  habet  ralionem  formte, 
dicat  totam  substanLiam  rei,  non  dari  aliam  et  aliamformam  in  eodem  composito,  quia 
tunc  si  ab  una  acciperetur  Genus,  el  ab  alia  Differentia,  Genus  essetaliquid  praeter  Spe 
cies,saltemsecundum  esse  quidditativum.  Respondet  DocLor,  Ad  confirmationem,  inquit, 
adductam  de  7 ,  Metaphys.  cap.  de  Definitione,  capitulum  illud  non  videtur  bene  exponi, 
sicut  patet  in  expositione,  quam  edidi  super  illud  caput  :  auctoritates  autem  illse  trun- 
catae  sunt,  et  nlhil  ad  D.  Prima  quidem  truncata  est,  quia  sequilur  ;  ergo  Genus  nihil  est 
prseter  eas,  quse  sunt  Generis  Species;  aut  si  est,  quidem  ut  materia  est ;  et  hwc 
secunda  pars  disjunctionis  vera  est;  unde  ad  illud  secundum  membrum  subdit 
exemplum  :  vox  quidem  ut  Genus ;  quam  exposilionem  in  terminis  habet  eo- 
-deni  cap,  de  Definit.  text  cilato  in  hoc  opere  his  verbis  :  Notandum,  quoi  neganles 
pluralitatem  formarum,  hinc  volunt  sumere  argumenlum,  quod  unitas  defmitionis 
est  per  hoc,  quod  Genus  nihil  sit  prseter  Generis  Species,saltem  se  undum  esse  quidditati- 
vum.  Sed  hoc  non  est  verum,  quia  a/^cipitur  aactoritas  truncata,  nam  sequitur:  Genus 
non  est  praster  eas,  quse  sunt  Generis,  Species  ;  aut  si  est  quidem,  est  ut  materia.  Secun- 
da  pars  disjunctionis  est  vera  ;  unde  ad  illud  secundum  membrum  subdit  exemplum  : 
vox  enim  Genus  est  et  materia,  elc.  \\?e,c  notavi  dum  percurrerem  opus  quffislionum* 
quod  si  proefati  doctissimi  viri  assertionem  adverli^sem,  plura  fortassis  ad  hoc 
collegissem.  Verum  hccc  ipsa  pauca,  quae  adduxi,  satis  clare  ostendunt,  non  magis 
adscribendas  Scoto  quaestiones  in  Metaphysicam  et  Theologiam,  quam  hanc  textus 
exposilionem,  quam  in  utrisque  tolies  citat,  et  ita  quidem  exacte,  ul  in  locis  ex  hac 
expositione  citalis,  nonsolum  reipsa  id  quod  asserit,  reperiatur,  sed  aliquando  etiam 
iisdem  plane  verbis  expressum  sit,  ut  in  ullimo  loco  ciLato,  et  partim  in  tertio,  qui  de 
eademauctoritate  traclat,  visum  est. 

His  accedit  non  levi  argumento  auctoritas  Mauritii  nostri,  Doctoris  Subtilis  fidelissimi 
quondam  interprelis,  et  in  ejus  operibus  examinandis  et  discernendis  vigilantissimi 
speculatoris,  qui  sequenti  post  Scotum  ScTBCuIo  floruit.  Is  in  titulo,  quem  praefixit  huic 
de  quo  agimus,  Commentario  (quod  et  antea  in  sua  ad  eumdem  Praefatione  annotave- 
rat)  ita  habet :  Joannis  Duns  Scoti  Doctoris  Subtilis  Ordinis  Minorum  in  12.  libros  Meta- 
phys.  Aristotelis,  secundum  novam  translationem  scriptum,  recollectum,  ordinatum,  et 
pluribus  additionib\is  decoratum  ab  excellentissimo  ipsius  discipulo  Antonio  Andrea  ejus- 
dem  Ordinis  Provincise  Aragonise,  etc.  Quc  verba  Antonium  Andream  dicti  Commen- 


43S 


JUDICIU.M, 


lariinonauctorem,  sed  auctorem  seu  amplialorem  faciunt,  ulquiillum  plaribusadditio- 
nibusdecorali;  et  huc  non  immerito  cuipiam  videri  possent  referenda  qua^dam  Antonii 
verba  inferius  adducenda,  ex  quibus  hsec  primum  suborla  dubitatio  seu  conjectura, 
lilteraU  duntaxat  verborum  rigoriinnixa  fomilem  sumpsit. 

Iluic  insuper  verilati  suffragantur  omnes,  qui  Auctorum  catalogum  texunt,  quorum 
nullus  vel  verbum  de  ulla  exposilione  Anlonii  Andrese  in  Melaphysicam  habel,  cum 
lamen  alia  ejus  opera,  ut  quoesliones  in  duodecim  libros  Melaphys.  et  quatuor  libros 
Sententiarum  exacterecenseant.  In  primis  Henricus  Willot  ,qui  ex  professo  catalogum 
Scriptorum  Ordinis  nostri  le.vuit,  quaesUones  quidem  Metaphysica;  Anlonio  Andrea?, 
expositionem  autem  illi  nuham,  sed  Scoto  tribuit.  Valerius  quoque  Andreas  Taxander 
in  calalogo  Scriplorum  Hispaniae,  qui  diligenler  Auctorum  Hispaniae  operum  indicem 
collegit,  indicat  quidem  Antonium  in  Metaphysicam  quaestiones  edidisse,  Commenta- 
rium  autem  nullum  agnoscit.  Idipsum  loquuntur  Conradus  Gesnerus  insua  Bibliolheca, 
et  FabianusJustinianus  in  indice  universali,  verbo  Metaphysica,  quorum  poslerior  Sco- 
lum  bis  nominavit,  tanquam  duarum  diversarum  in  Melaphysicam  lucubrationum  aucto- 
rem.  Bellarminus  de  Script.  Eccles.  elPossevinusin  Apparatu  nullam  Antonii  expositio- 
nem  adducunt,  bene  lamen  Scoli,  hicexpresse,  ille  lacite.  Si  ergo  nullus  Auctorum, 
vel  Scriplorum  colleclor,  sive  eorum  qui  generaliter  Ecclesiae,  sive  qui  specialiter,  et  ex 
professo  Ordinis,  et  nationis  dicti  Antonii,  Scriplores  recensent,  nullam  de  hujusmodi 
Antonii  expositione  mentionem  fecit,  m.irum  est,  quomodo  post  300.  et  amplius  annos 
vir  ille  doctissimus  lianc  nostri  Doctoris  exposilionem  eivoluerit  adscribere.quam  tamen 
Scoti  esse  et  ipsius  discipuU  semper  observarunt,  et  Icca  pernos  ex  ipsomet  adducla 
aperte  convincunt. 

Ad  hfnc,'si  dictus  Commenlarius  Anlonii  esscl,numquid  vel  levem  aliquam  ejusmen- 
tionem  in  qua^stionibus  super  Metaphysicam,  vel  (si  has  prius  elaboravit)  saltem  in 
Theologia,  in  qua  passini  Melaphysicalia  disculiuntur,  fecissel. 

Huc  spectat  alia  non  levis  conjectura,  nam  Auctor  hujus  operis  lib.  7.  text.  17.  ex- 
pUcata  definilione  accidentis  copulati,  dicitin  definitione  albi  non  necessario  poni  homi- 
nem,  Sed  in  definitione,  inquit,  Francisci,  vel  S.  Patrilii  necessario  ponitur  animal.  Ex 
quibus  verbis  cap.  1.  vila  Scoti  prajmissiu  ejusoperibus  Antverpia)  impressis,  argumen- 
tum  confeci  seu  probabUem  suasioncm,  Doclorem  Subtilem  Hibernum  esse,  non 
Anglum,  vel  Scoto-Britannum;  quia  oxemplo  rem  declarans  patrono,  et  patri  suae  re- 
ligionis  Francisco  adjunxit  patrem,  et  patronum  nalionis  Patritium;  si  enim  Angluses- 
set,  Francisco  verisimiUler  S.  Georgium  adjunxisset;  si  Scoto-Britannus,  Andream,  vel 
Columbam.  Cum  ergo  IIiberni;e  patronum  adjunxerit,  Ilibernus  el  ipse  merito  censen- 
dus  esl.  Quo  argumento  longe  solidius  suadetur  opus  hoc  non  esse  Antonii  Andrea? 
Hispani,  qui  adrem  exemplo  monstrandam,  Francisco  non  Palritium,  quem  forle  pa- 
rum  novit,  sed  S.  Jacobum  su»  gcnlis  Apostolum  copulasset.  Ut  huic  argumento  sa- 
tisfaceret  quidam  Scoto-Britannus,  hoc  opus  Scotodelraxit,  pnefati  viri  doctissimiauc- 
toritate  suffullus;  quod  inter  alia  me  movil,  ut  conarerostendcre  dictam  dubitalionem 
nuUo  niti  fundamento. 

Superest  nunc  ut  ad  rationem,  et  niolivum  pnufali  viri  ad  asserendum,  quod  scripsit 
de  dicti  Gommentarii  auctore,  respondeamus.  Fateor  sane  rationem  ipsius  difficilem  vi- 
deri  posse  iis,  qui  motiva  noslra  pro  bac  veritate  confirmanda  hucusque  adducta  non 
viderunt,  quibus  malure,  el  allente  expensis  facillima  api^arebit.  Stal  aulemdicla  ralio 
in  hoc,  quod  in  fine  dicti  operis  legantur  sequentia:  Volo  aulem  omnes  scire  lilleram  istam 


JUDICIUM.  4r,9 

legenles,  quod  lam  sententiando,  quam  notando  secutus  sum  doctrinam  illius  mbtilissimi 
Doctoris,  cujus  fama  et  memoria  in  benedictione  cst,  qui  sua  sacra  et  profunda  doctrina 
totum  orbem  implevit,  et  fecit  resonare  Joannis  Duns  Scoti,  etc. 

Ad  lianc  rationem  ilaque  respondeo :  Cum  evidenter  conslel  ex  ipso  Scoto,  tam  in  Me- 
laphysicis  quam  Theologicis  qupcstionibus,  hoc  opus  ipsius  esse,  dicta  verba  ejus  es- 
se  nullatenus  possunt,  sed  Antonii  Andreae,  qui  opus  casligavit,  ordinavil  et  auxit,  ut 
habetur  ex  titulo  ipsius  operis  supra  posito.  In  his  igitur,  qu?c  ipse  adjecit  de  suo  sen- 
tentiando  vel  notando,  protesiatur  se  secutum  Doctoris  Sublihs  menlem  Addo,  cum 
ille  opus  hoc  antea  indigestum  et  inordinatum,  in  ordinem  redegisset,  multa  prffiter- 
misisse,  primaria  praeceptoris  sui  capita,  et  sententias  sehgendo;  et  in  iis  qufe  proble- 
matice  disputabat,  alteram  tantummodo  partem,  quee  magis  ad  ejus  mentem  videbatur 
accedere,  assumendo.  quffidam  expUcationis  causa  addendo;  loco  ejus  vacua,  velcan- 
cellata  supplendo  (  constat  ex  Mauritio  etiam  in  Theologia  multa  vacua,  et  cancellata 
mansisse  )  in  quibus  prajstandis  oportebat  nonnulla  de  suo  apponere,  et  qmodam  aliquan 
do  mutare,  el  loca  corrosa,  et  exesa,  aut  obliterata  restituere,  etsensum,  quando  ne- 
cesse  erat,  conjecturis  investigare. 

Similia  fecit  idem  Auctor  in  Scoli  qua^stionibus  super  Metaphysicam,  leste  Maurilio  iii 
epistola  ad  Antonium  Trombetam  earumdem  qua)stionum  casligalionibus  pncmissa, 
Quas,mqw\\.,  accurate  castigavit,  primaria  sui prseceptorisdicta  eligendo:  Etpost,  Sedsi- 
cutin  Dialecticis,  itaethlc  obscuriora  et  difficiliora  prxtermisit.  Verisimile  ergo,  hsecet 
plura  effecisse  in  castigatione  dicti  Commentarii,  qui  minus  tritus,  minusque  notussem- 
per  extitit  quam  qucestiones.  Unde  et  hic  locum  habet  quod  ibidem  Mauritius  iisdem 
quaestionibus,  etiam  post  castigationem  Antonii  Andreseaccidisse  scribit,  nimirum  quod 
earum  textus  varie  correctus  erat,  nunc  additione,  nicnc  delractione,  ut  moris  est  antiquis 
Scriptoribus  id  in  margine  annolanlibus.  Neque  negaverim  proemissorum  occasione,  cas- 
ligatorem  aliquando  Doctoris  dictionem,  sensu  servato,  mutasse.  Quod,  cum  integra 
hac  glossa  coUigere  mihi  videor  ex  uUimis  verbis  ipsius:  Nam  ego,  inquit,  quantum  sa- 
pio,  quantumque  capio  quidquid  est  hic,  quod  ipse  exprimere  intende')at,  pes  meus  ejus 
vestigia  secutus  est.  Quasi  diceret  opus  digerendo,  in  mutatione,  omissione,  notaLione, 
suppletione,  etc.  id  tantum  posul,  quod  Doctor  exprimere  intendebat.  Quia  tamen  alicu- 
bi  falli  putuit,  subjungit  claudendo  opus:  Ideo  si  aliquid  a'iud  repugnans  sibi  invenia- 
tur  qvandoque,  nunc  pro  tunc  revoco,  paratus  libenti  animo  revocare.  Ilaec  sunt,  benigne 
Lector,  quae  pro  veritatis  defensione  et  objecti  argumenti  solutione,  dicenda  occurre- 
runl,  dequibus  temonitum  volui,  et  praemunitum,  ne  dicti  Auctoris  lectio,  de  operis  hu- 
jus  Auctore  dubium  te  reddere  posset.  Expositio  nostra  ad  ejus  rationem  iis,  qui  in  an- 
tiquorum  operibus  digerendis  et  ad  praelum  parandis,  experientiam  habent,  in  quibus 
Tiiultaex  hisqiipedlximus  necessario  interveniunt,nonextorta,sed  persuasibilisvidebitur. 
Tu  sequi  bonique  consule,  et  Vale. 


440  PROCEMlUM. 

DILUCIDISSIMA  EXPOSITIO  IN 
DUODECDI  LIBROS  METAPHYSICO- 
RUM  ARISTOTELIS. 

PROGEMIUM 

1.  Gymm  cceli  circuivi  sola,  Ecclesiafetici  24.  Secundum  doctrinam  Aristotelis 

4.  6. 7.  et  -^  ' 

i2.inetaph.  ^^^  gyjjj  communiter  seqiientiiim,  scientia  Metapliysic3e,  qucE  Tiieorica  Philoso- 

i.6*et'i2  pliorum  et  sapientia  nominatur,  versatur  circa  totum  ens,   et   signanter  circa 

NotuMias    substantias  separatas,  ut  circa  nobiliores  partes  sui  primi  subjecti;  et  ideo,  quia 

scientia-    circa  uobilissima  entia  nobilissima  scientia  est,  inter  omnes  alias  scientias  natu- 

rum  unde  ?  ' 

Text  1.    raliter  adinventas.  Nobilitas  enim  scientiarum  ex  nobilitate  oritur  subjectorum 

Gom. 

ex  1.  de  Anima.  Idcirco  quasi  in  persona  liujus  scienti^  congrue  potest  dici: 
Gyrum  cceli,  etc.   ubi  describitur  ejus  dignitas  admiranda  quantum  ad  quataor, 
scilicet  quantum  ad  amplexum  ambitionis  magnificse,  influxum  correctionis  au- 
ex^cdie^nur  thenticce,  actum  inquisitionis  amplifica),  gradum  praelationis  mirificae. 

cje.  Primum  probat  ipsius  gyri   continentia  generalis,  cum  praemittitur,  Gyrum. 

Meiaphysi-  ^d  lustar  cuim  cujusdam  gyri  sive  circuli,  quae  est  figura  capacissima,  secun- 
'^omuia!  dum  Geometras,  scientia  Metaphysicas  omnia  entia  ambit.  Nam  ut  dicitur  1. 
Met.  in  prologo :  Sapientis^  id  est  Metaphysici,  est  omnia  scire,  ut  contingit,  Con- 
sideratio  enim  Metaphysica  gyrat  omnia  eutia,  siv'3  immobilia  et  incorruptibi- 
lia  ;  sive  mobilia  et  corruptibilia,  in  quantum,  in  eis  entis  ratio  reperitur  pro  quo 
potest  intelligi  illud  Eccl.  43.  Vide  arcum..,  et  benedic  qui  fecit  illum:  valdespe- 
ciosus  est  in  splendore  suo  et  gyravit  ccelum  in  circuitu  glorix  suse.  Habitus  quidem 
Metaphysicus  est  quidam  arcus  mysticus  jaciens  sagittas  veritatis  coutra  hos- 
tes  falsitatis,  ideo  est  quasi  Arcus  refulgens  inter  nehulas  glorice.  Eccl.  50.  Vide 
ergo  ipsum,  et  benedic  Deum  qui  fecit  illum ;  nam  gyravit  coelum,  id  est,  totam 
universitatem  entium,  et  specialiter  entium  quorum  habitatio  est  in  coelo. 

2.  Secundum  probat  coeli  influentia  virtualis,  cum  additur  Ca^li;  sicut  enim  coe- 

Vide  12 

Metaph.  ad  lum  iufluit  iu  ha3c  omnia  inferiora,  sic  scientia  MetapliysicJie  in  omnes   alias 

fiiiem  ulii         .         .         , 

dicit,  quod  scientias  humanas,  utpote  qui  liabent  istam  scientiam,  possunt  omnes  ah'as  et 

Metaphysi- 

^scientiam  ^^^'"^^  priucipia  corrigerc  virga  veritatis,  defendere  hasta  probitatis,  approba- 

Yrariam."'  ^^  ^^  reprobarc  norma  ?equitatis,  sicut  innuit  Aristoteles.  L  Poster.  parum  ante 

illud  Capituhim  :  Difficile  autem  est  nosse.  Idcirco  de  hac  scientia  potest  intel- 

h'gi  illud  Ecch  iZ.  Altitudinis  Jirmamentum^  pulchritudo  eju^s  est  species  coeli  in 

visione  Dei. 


PllOCEMlUM.  411 

Inquirit  de      Tertium  probat  efficacia  regularis,  cum  subjungitur   Circuivi;  circuivit  qui- 

omnibus  _  ...  .  .  /y.  . 

veraciier  J^m  inquirendo  de  omnibus  veraciter  sine  deceptione  et  plurimum  emcaciter 
sine  defectione,  et  generaliter  sine  exceptione;  et  ideo  in  figura,  ipsa  est  sicut 
tiuvius  Pbisou,  de  quo  dicitur  Genesis  2.  Ipse  circuit  omnem  terram  Evilath^  uhi 
nascitur  aurum^  scibcet  sapientitie,  et  aurum  terrce  illius  optimum  est.  Evilatb  in- 
terpretatur  stob'dus.cujusmodi  sunt  omnes  scientise  bumanas  de  se,  Metapbysi- 
ca  excepta. 
omnes^aHas  Quartum  probat  eminentia  sobtaris,  cum  concluditur  sola;  inter  omnes  enim 
humanas.  bumauas  scicntias  ista  sola  pra^cellit,  et  omnibus  principatur.  Sola  enim  est 
cui  nulla  aba  assimibxtur.  Sola  est  cui  omnis  aba  famulatur.  Sola  est,  quam  omnis 
aba  admiratur,  ut  admirative  dicere  possimus  illud  Tbren.  1.  Quomodo  sedet 
sola  civitas  plena  popido.,  princsps provinciarum^  etc.  certe  sedet  ut  Regina  res- 
pectu  omnium  ca3terarum,etc. 


442 


Lin.  I. 


METXPM. 


LIBER      PRIMUS 

SUMMARICM  R.  P.  CAVELLI. 

Primus  isle  liher  est  lotus  procemialis,  et  dimdilur  in  tres  Summas  :  quarum  pri 
ma  continel  duo  capila,  seeunda  qualuor,  terlia  vero  tria.  Summa  secunda  refert 
a7iliquorum  opiniones  de  eausis  ac  principiis  rerum.  Terlia  casdem  impugnat.  Prima 
vero  tractal  de  dignikite  hujus  scientice  quam  triplici  medio  probat  Philosophus, 
primo  cx  ejus  naturali  appetibilitate ,  probans  caHcris  scientiis  appetibiliorem  essc. 
De  quo  Doctor  pulchra  doctrinalia  habet  hic  q.  1.  rem  hanc  fuse  Iractans.  Qiiod 
dicitur,  visum  esse  aliis  scicntiis  nohiliorem,  Iractat  Doctor  q.  6.  dc  Anima.  vide  ihi 
Commentarium.  De  aliis  duobus  mediis,  infra  suis  locis. 


1. 


SUMMA    PRIMA. 


De  nalura  et  perfectione   Melaphysiccc. 

CAPUT    I. 

De  ordine  cognitionnm  et  cognos- 

centinm  in  perfectione,  et   qua- 

liter    luijiis     scientiae    dignitas 

ostenditur  cx  ejus  naturali  ap- 

petibilitate? 

\.' 

Omnes  homines  nalura  scire  desiderant. 


Hnnc  pro- 
posilionein 
e.faniinat 


quse 
1.  1 


Juxta  consuetudinem,  in  lioc  li- 
Docior'  bro   primo  pr<Tmittit  i^rouemium, 

Jse.-t.  1.  ^ ,  ...  ^ 

secundo  sul)jungit  tractatum.  Sc- 
cunda  ibi  :  Quoniam  vero  manifestum. 
In  tota  autcm  prima  parte  ad  pro- 
logum  pertinente,  intentio  Aristo- 
tclis  est  ab  benevolcntiam,  et  ad 
amorcm  liujus  scienti?e  trabei'e 
auditorem.  Circa  quod  duo  facit. 
marima"  Naiii  priiiio  rcddit  auditorem  bene- 
dSeSiur  ^'olum  cx  scientia?  dignitate,  se- 
cundo  ex  scicntiae  utilitate.  Secun- 
da  ibi  juxta  finem  i^rologi :  Oportei 
autem  atiqucditer  ejus  ordincm  constitue- 
rc.  Circa  primum  quatuor  facit. 
Kam  primo  probat  liujus  scientia) 


Scientia 


dignitatem  ex  ejus  naturali  appe- 
tibjlitate;  secundo  ex  ejus  essen- 
tiali  speculabilitate  ;  tertio  ex  ejus 
libertate  ingenua  ;  quarto  ex  ejus 
honorabilitate  prsecipua.  Secunda 
ibi  :  Quia  vero  non  activa.  Tertia  ibi  : 
Sed  ul  dicimus  homo  liber.  Quarta  ibi : 
Ncc  lali  aliam  honorabiliorem  oporlet. 
In  totaprima  parte  intendit  talem 
rationem  :  Omnes  homines  natura 
scire  desiderant;  ergo  maximam 
scientiam  maxime  desiderabunt ; 
sed  scientia  Metaphysic?c  est  ma- 
xima  scientia;  ergo  ipsam  maxime 
desiderabunt  omnes  homines,  quia 
maxime  est  desiderabilis  et  per 
consequens  est  dignissima.  Circa 
istam  rationem  sic  procedit,  nam 
primo  pertractat  hanc  propositio- 
nem  :  Omnes  homines,  etc.  in  quastat 
virtus  majoris.  Secundo  investigat 
minorem  ibi  :  Quoniam  autem  hanc 
scientiam  quccrimus.  Circa  primum 
duo  facit.  Quia  primo  facit,  quod 
dictumest.  Secundo  quia  mentio- 
nem  fecerat  de  scire  et  cognoscere, 
gratia  hujus  distinguit  et  determi- 
nat  de  divcrsis  gradibus  cognos- 
ceiidi  in  entibus  cognitionem  par- 
ticipantibus.  Secunda  ibi  :  Animalia 


SUMM.E  I. 

quidcm  ujUur,  ctc.  Circa  primiim 
duo  facit  :  primo  proponit  dictam 
propositionem;  secundo  subjungit 
ejus  probationem.  Secunda  ibi  : 
Sifjmun  cmtem.  In  principio  igitur 
iuijus  libri  proponit  Aristotelcs 
lianc  propositionem  dignitatem  et 
nobilitatem  hujus  scientise  virtua- 
liter  continentem,  dicens  :  Omncs 
hoinincs  nalura  scirc  dcsideranl,  etc 
Deinde  cum  dicit  : 

Signum  aulem  esl  sensuum  dilecUo  : 
proelep  enim  ulililalem  proplerseipsos  di- 
ligunlur,  el  maxime  aliorum,  qui  esl  per 
ipsos  oculos.  Non  enim  solum  ul  agamus, 
sed  et  nihil  agere  debentes,  ipsum  videre 
prae  omnibus,  uldicam,.  aliis  eligimus. 

2.  Subj ungit  probationem  dict?e  pro- 

positionis,  et  probat  eam  a  poste- 
riori  et  signo.  Circa  quod  duo  fa- 
cit :  primo  probat  quod  dictum  est. 
Secundo  assignat  causam  dicti. 
Secunda  ibi  :  Causa  aulcm  est.  Dicit 
ergo  :  Signum  autcm;  quod  omnes 
homines  natura  scire  desiderant; 
est  dilcctio  sensuum ;  Prcctcr  cnim  utili- 
tatem,  scilicet,  si  ad  nihil  aliud  dc- 
sun/aiil'"  servirent,  propter  seipsos  diligimlnr, 
sei.siinis.  ^^  maxime  aliorum,  id  est,  inter  alios, 
eum  qui  eslper  oculos,  id  est,  sensum 
visus  :  non  enim  solum  ut  agamus,  id 
est,  non  solum  propter  necessita- 
tem  vitre,  scd  ctiam  niJiil  agere  convc- 
nientes,  vcl  debenlcs  ipsum  videre,  id  est, 
sensum  visus,  prce  omnihus  cdiis  scnsi- 
bus,  concupiscimus  et  amamus. 
Texi.  (om.  Notaudum,  ut  habetur  2.  de  Ani- 
idem  ad  fi-  ^^  ^^  '^^^  libro  dc  Sensu  et  Sensato, 
de^ni^ma  .juxta priucipium : scnsusdcserviunt 
nobis  ad  dut),  scilicet  ad  necessita- 
tem  vitae  et  ad  scientiam.  Nam  per 
sensus  cognoscimus  sensibilia  no- 
civa  et  utilia,  et  fugimus  novica  et 
prosequimur    utilia.     Per  sensus 


CAP.  I 


443 


etiam  generaturin  nobis  scientia, 
nam  omnis  nostra  scientia  oritur 
a  sensu.  Dicit  ergo  Philosophus, 
quod  posito  quod  per  sensus  niliil 
agere  deberemus  quantum  ad  ne- 
cessitatem  vitse,  nihilominus  dili- 
geremus  sensus  pro  quanto  deser- 
virent  ad  habendum  scientiam,  ut 
dicetur.  Deinde  cum  dicit : 

Causa  autem  est,  quia  hic  maxime  sen         3. 
suum  cognoscere  nos  facit,  et  multas  re- 
rum  differenlias  demonstrat. 

Assignat    causam   dicti,    quareunampo- 

^  .  tenliam  co- 

scilicet  sensum  visus  maximeama-  gniUvam 

...        ,  .  •  alleri 

mus,  quia  scilicet  est  maxime  co-  prfefern 
gnoscitivus,  quod  probatur  :  quia  p,^°p"/So. 
sensus  aliquis  potest  dici  maxime 
cognoscitivus  dupliciter,  vel  quia 
certius  scire  facit,  vel  quia  plura 
cognoscere  facit,  utrumque  autem 
habet  visus  in  comparatione  ad 
alios  sensus;  ideo  pr?pfertur  eis  in 
ratione  cognoscitivi.  Dicit  ergo 
quod  causa  esf  quare  scilicet  sensum 
visus  prse  aliis  concupiscimus :  quia 
/lic  maxime  sensmtm,  id  est  inter  om- 
nes  sensus,  nos  cognoscere  facit,  et 
hoc  quantum  ad  primum  ;  ct  multas 
rcrum  diffcrcntias  nobis  demonstrat,  id 
est,  plures  quam  alii,  et  lioc  quan- 
tum  ad  secundum. 

Notandum  quod  sensus  visus  di-  visumaiiis 
citur  maxime  cognoscitivus,  prop-  Ppir^amarf 
ter  duo  :  scilicet    propter  cogni-p^J^'}'"^-;,'^^ 
tionis     certitudinem    et     propter 
cognitorum   multitudinem.   Certi- 
tudo  provenit  aliquando  ex  parte 
potentise,  quia  quanto  virtus   co- 
gnoscitiva  immaterialior  est  tanto 
est  in  cognoscerido  certior.  Plura 
etiam    objecta   per    hunc    sensum 
cognoscuntur,  quia  omnia  corpora 
tam     superiora    quam    inferiora, 
cum   luceni  vel  colorem  partici- 


444 


LIR.  1. 


METAPII. 


'pent;  iiuii  aiitem  alias  qiialitates 
sensibilcs,  scilicet  tangihilcs,  au- 
(libiles  et  hiijiismodi.  Qnare  aiitem 
visus  sit  immatcrialior,  pntet  ex 
hoc,  qiiia  spiritiialiori  modo  im- 
mutatur  ab  objecto  qnam  alii  sen- 

^d!u)kf."^  sns.  Alia  enim  sensihilia  immntant 
aliqno  modo  medinm  vcl  organnm 
immntatione  rcali,  visihile  antem 
solnm  immntatione  intentionali. 
Unde  etsi  omnis  sensus  sit  recepti- 
vns    speciernm    sine   mntoria,    nt 

Text.  com.  i^atct.  2.  dc  Auima,  maais  tauKm 
visns.  Ohjectnm  vcro  tactns  aliqno 
modo  immntat  organnm  et  me- 
dinm,  calefacicn  ■o  et  frigcfacien- 
do.  Objectnm  vero  gnstus,  inficien- 
do  aliqno  sapore  ipsum  organum 
gustns.  Objcctum  antcm  anditns, 
per  motnm  corporalcm  aeris. 
Objectnm  vero  odoratns,  per  fu- 
malcm  evaporationem.  Ohjcctum 
autem  visnstantum  immutat  orga- 
nnm  et  mcdinm  immntationc  in- 
tcntionali,  non  enim  pnpiHa,  vcl 
aer  coloratur,  sed  speciem  coloris 
recipiunt,  modo  intentionali.  Kst 
ergo  vis  totins  probationis  Aristo- 
telis  in  lioc  :  si  magis  naturalitcr 
diligimus  scnsns  magis  cognosciti- 
vos,  non  propter  ntilitatcm  vitre 
tantum,  scd  proptcr  cognitionem ; 
ergo  scire  magis  natnralitcr  desi- 
dcramus,  quia  ista  cognitio  nohi- 
lior  est  cognitione  sensitiva;  nam 
scnsitiva  ad  hanc  finaliter  ordina- 
tur. 

VideDoct.      Sed  contra  Iioc  nnod   ai-t  Aristo- 

q.  2.  Mel.     .     /  .  ^  .         '  „   * 

sed  lubius  tcles,    hnnsnm  }'isus    nos   faccrc    maf/is 

iu  priiicipio        .  • ,  •         tm    •  i  i 

iii).  de    sc?re   arguitnr  :  quia    Philosophus 

'^""""-    in  Ub.  de  Sensu  et  Sensato  dicit, 

quod  ca^ci  nati   hahcntcs  auditnm, 

sunt  magis  sapicntcs   quam  snrdi 

nati,  habcntes  visum;  ergp  si  sen- 


sus  visus  magis  aiiigitnr,  qnm 
magis  est  cognoscitivus  secundum 
quod  cognitio  ordinatur  ad  scien- 
tiam,  seqnitnr  qnod  auditus  sit 
magis  diligendns. 

Prsetcrea  Leo  in  sermone  Pas- 
chae  praefert  tactnm  Thomae  visui, 
quoad  certitudinem  cognitionis, 
unde  palpans  cLamavit  :  Deus  meus 
et  Dominus  meus,  etc.  Item  contra 
lioc  quod  dicitur,  visum  plures 
difi^ercntias  demonstrare,  nam  tac- 
tns  [)lnres  diff^erentias  demonstrat. 
Nam  scnsns,  qni  cst  duarnm  con- 
trarietatnm,  plnres  differentias  de- 
monstrat  qnam  ille  qui  est  unius 
tantnm  ;  sed  sensus  tactus  est 
duarum  contrarictatnm,  scilicet 
calidi  ct  frigidi,  liumidi  et  sicci ; 
visus  autem  est  unins  tantnm,  sci- 
licet  albi  et  nigri,  ex  2.  de  Anima. 
Pr?pterea  Aristotelcs  2.  de  Genera- 
tione  dicit,  qnod  prima?  qualitates  Text.  com.j 

sunt  per  se  tangibilcs,   sed  poste  Test.  coin. 

^  ^  ^  "  7.   el  inde.  | 

rins  non  mvenitur  sme  priori; 
ergo  ubicumque  invenitur  qnalitas 
visihilis,  invenitnret  qualitas  tan- 
gihilis,  et  non  e  converso;  ergo 
plnres  differentias  nohis  demons- 
trat  tactus  qnam  visns.  Praeterea 
contra  hoc  quod  ait :  quod  scnsum 
visus  niaxime  diligijnus,  proho  quod 
non  :  qnia  scnsnm  illnm  magis 
diligimus  cnjus  oppositum  magis 
odimus,  ex  2.  Priorum  in  illo  Ca- 
pite  :  Quando  autem  convertuntur  extre- 
mitatcs,  in  nltima  rcguha,  dicitur 
quod  magis  cligendum  magis  fugiendo 
opponitur  :  scd  magis  odimus  opposi- 
tum  tactus  quam  oppositnm  visus, 
quia  oppositnm  tactus  destruit  ani- 
mal,  non  antem  oppositum  visus; 
ergo  tactnm  magis  diligimns  quam 
visnm. 


c.  21. 


svmiM  1. 


GAP.  I. 


445 


.5-    ^      Respondeo  quod    ista3    ratioiies 

Vide  Doct.  ■  ^ 

1. Reportat  non  coeTunt.  Ad  prinium  dicendum, 

d.  16.  et  ?  •        n      ■.  1 

in  2.  An-  quod  visus  magis   lacit  per   se  ad 

glico.  dist.  ...  .       '       ,         •        r  • 

42 .  et  in  4.  coguitionem  sive  ad  scientiam  quse 

*'■  *■  ^'   ■  est   per    inventionem,    sicut    vult 

Aristoteles  in  lib.  de  Sensu  et  Sen- 

sato,  ubi  supra.  Et  ad  Pliilosoplium 

dicendum,   sicut  ipse  ibidem  vult, 

quod  auditus  per  accidens  solum 

magis  facit  ad  cognitionem,  sive  ad 

scientiam   quse  est  per  doctrinam 

ex  hoc,  quod  vox  audibilis  quae  mo- 

vet  auditum  est   significativa  con- 

ceptuum  mentis,et  hoc  accidit  voci 

secundum  quod  immutat  auditum. 

Sienim  esedem  voces  formarentur, 

quae  modo,  et  non  essent  instituta 

signa  ad  signiflcandum  conceptus, 

auditio  earum  nihil  juvaret  ad  dis- 

ciplinam.    Si  enim  signa  visibilia 

imposita   essent  ad  significandum 

scientia    omues  conccptus,  sicuthabent  Mo- 

Jeriuten-  nachi  dc   multis,    tunc  visus    per 

doSam.  illwm  modum  conferret  ad  scicn- 

Jg^^^^p^g";  tiam,  per  quem  modum  nunc  con- 

sius3.  de- fgpi;  auditus;  sed  voces  sunt  signa 

Anima.  ^ 

Text.  Com.  promptissima,  et  propter  illud  vi- 
detur  linguam  esse  datam  homini- 


'o' 


bus  2.  de  Anima.  Sic  igitur  patct 
quod  quantum  ad  scientiam  habi- 
tam  per  inventionem,  visus  facit 
magis  ad  scientiam;  sed  quantum 
ad  scicntiam  habitam  pei'  doctri- 
nam,  auditus  facit  magis  ad  scien- 
tiam,  non  per  se,  sed  magis  per 
— accidens,  quia  suum  objectum  ex 
institutione  factum,  est  signum 
conceptus,  per  quam  institutionem 
niliil  sibi  accrescit;  unde  per  ac- 
cidens  auditus  magis  facit  scire, 
visus  autem  per  se,  et  directe,  me- 
„.,  ^      diante  lumine  naturali  ipsius  intel- 

Vide  Sco-  ^ 

tum  super  lcctus.  Ad  illud  Lconis,  dico  quod 

hb.  (leAni-  p       .      .        .  ■        ■  1 

maq.  1.    prseiert  tactum  visui,  non  quoad 


})er  seet  proprium  objectum  utrius- 
que,  sed  forte  quantum  ad  illud 
corpus  Christi  magis  experiendum 
per  visum  et  per  tactum  simul, 
quam  per  visum  solum.  Ad  aliud 
concedo  quod  tactus  est  dua;  um 
contrarietatum,  visusautem  unius 
tantum;  ot  ex  hoc  forte  sequitur 
quod   tactus    non    est    simpliciter  oj^ief^i.um 

^  ■■■  VISUS   111 

unus  sensus  (de  quo  alias)  tainen  pii^iJ^Ks 

reperjtur 

cx  hoc   non  sequitur   quod  tactus  quam  aite- 

rius  poten. 

plures  dirierentias  rerum  demons-  tijeobjec- 
tret,  quia  objectum  ipsius  visus, 
scilicet  lux  et  color  in  pluribus 
corporibus  reperiuntur,  quam  om- 
ncs  qualitates  tangibiles,  si  essent 
mille;  quia  cognoscimus  substan- 
tias  per  h?ec  accidentia,  ut  dicetur 
inseptimo  hujus,  qusest.  illa  :  Utrwn 
subslanlia  sit  prior  omniuni  entium  cogni- 
tione;  et  objcctum  visus  in  pbiribus 
corporibus  rcperitur  quam  objec- 
tum  tactus,  vel  cujuscumque  alte- 
rius  scnsus  particularis;  ideovisus 
plures  res  demonstrat  efc  magis 
facit  ad  scientiam,  et  ideo  inagis 
diligitur. 

Ad   aliud  de  2.   de   Gencrationc, 
dici  potest  quod  illud  liabet  verita- 
tem  quando  prius  est  de  essentia 
posterioris,  sicut  animal  deessentia 
hominis,  sed  non  est  sic  in  propo- 
sito  ;    qualitates  enim  priin?o  non 
sunt  de  essentia   lucis;    similiter  Quaiiter  4. 
illre  qualitates  tangibiles  non  sunt  .tingibiies 
simpliciter  primse,  sed  sunt  primre  "bSt'°prl!' 
respectu  susceptivi  earum,  cujus- '"'^Jtes'?" 
modi  sunt  hsec  inferiora.  Unde  et 
male  allegatur  auctoritas  ista,  di- 
cit  enim  sic  :  quod  qmerimus  sensihilis 
corporis  principia,  et  illud  est  tangibile ; 
ideosolse  contrarietates  secundum 
tactum    faciunt    specics   corporis 
sensibilis  de  quo  intendit,  et  sequi- 


446 


LIB.  I. 


METAPII. 


tur  :  quamvis  visus  prior  sil  lactu,  qua- 
propter  et    subjectum    prius,     id    est, 
objectum;  sed  non  est     objectum 
visus  corporis  tangibilis  passio  se- 
cundum  quod  tangibile,  sed  secun- 
cum  aliud;  et  si  sic,  convenit  natu- 
ra   prius,    scilicet   secundum    ali- 
quam  naturam  communem  corpo- 
ri  generabili  dequo  intenditet  cor- 
pori  caelesti   cujusmodi  forsan  est 
natura  perspicui.  Patet  igitur  quod 
auctoritas  estad  oppositum  :  quod 
objectum  visus  cst  prius  priorita- 
te  scilicet    communitatis,   et   ideo 
est  in  pluribus.  Ad  ultimum  de  re- 
gula  illa  secundi  priorumdicendum 
quod  fallit  per  instantiam  in  ter- 
minis,  nam  melius  est  bene  vivere 
quam  vivere  ;  et  tamen  magis  odi- 
mus  oppositum  vivere  quam  oppo- 
situm  bene  vivere,  quia  oppositum 
vivere  destruit  vivere  et  bene  vi- 
Cap.  2.    vere.    Unde    Aristoteles  7.  Topic. 
glossat  illam  propositionem   sic  : 
nisicum  allerum  infert  alterum  ;  et  vult 
quod  illa  regula  non  teneat,  quan- 
do  magiseligendum  includit  minus 
eligendum  :  sicut  in  exemplo  posi- 
to,  bene  vivere  includit  vivere,  si- 
militer  in  proposito,   sensus  visus 
includit  sensum  tactus,et  opposi- 
tum  tactus  destruit  tactum  et  vi- 
sum.  Dcinde  cum  dicit : 


6.  Animalia  quidem  igitur  sensum  liaben- 

lia  nalura  fiunl. 


Distinguit  diversos  gradus  cog- 
noscendi  in  entibus.  Circa  quod 
duo  facit.  Primo  ostendit  proposi- 
tum  in  brutis  ratione  carcntibus. 
Secundo  in  hominibus  rationem 
participantibus.  Secunda  ibi :  Ani- 
malia  quidem  igitur.  Prima  in  duas. 
Nam  primo  pra^mittit  omniumani- 


malium    convenientiam.    Secundo 
describiteorum  differentiam  quan- 
tum  ad  cognitionem.  Secundaibi: 
Sed   ex  sensihus    quidcm.  Dicit    ergo  Sensusne- 
quod   animalia    omnia     sunt   hohentia  esranima- 
sensum  natura,  idest,  secundum  na- ^l.ipj;,!"'^^"^ 
turam  propriam.  Ratio   hujus  est,      ^"^- 
quia    impossibile  est  rem  privari 
propria  forma  vel  differentia  spe- 
cifica,    quia  jam   esset  hoc  et  non 
esset  hoc.  Animal  enim  constitui- 
tur  in  esse  specifico  animalis    per 
sensitivum    quod  est  habere  sen- 
sum,   nam   quaedam  animalia  ha- 
bent   sensus   omnes,    ut  animalia 
perfecta,  qu?edam  plures,  quredam 
paucos    secundum  quod  sunt  per- 
fectiora  vel  minus  perfecta  :  om- 
nia  tamen  habent  necessario  sal-  / 

tem  unum  scilicet  sensum  tactus. 
ut  habetur  3.  de  Anima,  juxta  fl- Text.  com. 
nem,  et  in  libro  de  Somno  et  vigi-  ^--^tinJ^- 
lia.  Sine  tactu  quidem  animalia 
non  possuntexistere,  cum  per  tac- 
tum  cognoscant  quae  sunt  profl- 
cua,  et  quae  sunt  corruptiva  ani- 
malis,  puta  qualitates  tangibiles. 
Deinde  cum  dicit : 


SUMMARIUM. 

Ponit    triplicem    animalium    divisionera. 

Girca   primam   problematicus   est   Doctor  4. 

dist.  45.  q.  3.  §.  jiixla  hoc,  n.  7.  an  bruta   ha- 

beant  memoriam  necne,    ubi    salvat   in   eis, 

sine  memoria,  actus  ex  quibus    ipsa  coUigi-   acUis  ex 

tur  qui  sunt  vindicatio,  beneficiatio,    nidifi-  riuil"'s  col- 
1-  ■  \      L-  L      ,.     •    ,■  ,..  .     lifritiir  me- 

catio,     providentia    et    discinlinatio.     \  ide    n.oria  in 

Scholium    ad    q.   3.  liic.  Quod  ait  in  secunda     •"'"i'». 

divisione,  animalium  quxdnm  habere  prudcn- 

tiam  intellige  de  prudentia  late  sumpta,  quia 

proprie  dicta,  sine  deliberatione  qua  bruta  ca-  Hnita  non 

rent,  liaberi  nequit.  Ita  ipse  se  explicat   hic      l'a\'eni 

priulen- 

q.  3.  ad  quam  hic  se  remittit  ut  dicetur,    in-  tiam  pro- 
quit,  in  qujostione.    Ubi   obiter   nota,   priiis   P'"'®    '"' 
euni  scripsisse  in  toxtum    quam   circa    eum 
disputasse  quicstiones,  ut  in  prielaiione  ope- 


I 


Mira  man- 

suetudo 
elephanlis. 


Quo  audi- 
tu  carent 
apes  ? 


SUMM/E  1 

ris  notavi.  Girca  tertiam  divisionem,  cons- 
tat  experientia  qu»dam  bruta  nec  cicurari, 
nec  disciplinari  posse;  qusedam  vero  mirum 
iu  modum  esse  disciplinabilia,  et  de  Ele- 
phante  mira  scribuntur,  quem  Aristoteles  1. 
hist.  animaj  c.  1.  ait  inter  omnia  mitem  esse 
et  mansuetudini  magis  addictum;  quod  pa- 
negyrica  spectacula  exhibere,  varias  flguras 
effingere,  coronas  astantibus  offerre  et  alia 
ludicra  tacere  et  litteras  eflbrmare  discat, 
plures  scribunt.  Vide  Plinium  1.  8.  a  c.  1. 
Elianura  I.  6.  c.  10.  Plutar.  I.  de  Animal.  in- 
dustria,  et  de  Lucinia  :  vide  Arist.  4.  hist. 
a.  0.  9.  et  Plin.  10.  Hist.  c.  29.  unde  plures 
Philosophi  hisce  animalibu  ^  quamdam  ratio- 
ne  11  tribuerunt.  De  quo  Plut.  1.  de  Placitis 
c.  20.  ubi  pro  hoc  citat  Anaxag.  et  Pythago- 
ram.  Quod  ait  cum  Aristotele  apes  carere 
auditu,  forte  intelligi  debet  de  perfecto, 
quia  non  est  unde  eis  denegelur  omnisaudi- 
tus,  sicut  nec  talpte  imperfectus  visus  secun- 
dum  multos,  de  qua  tamen  minus  id  appa- 
ret,  dixi  de  hoc  Gomment.  ad  q.  6.  Scoti,  de 
Anima  et  in  Supplem.  ibid.  Vidi  ipse  apes 
fugitivas  leni  sono  quasi  harmonia  per  coUi- 
^ionem  ad  vasa  eenea,  ad  alvearia  reduci, 
quod  fieri  nequit  sine  auditu,  idque  testatur 
ipse  Aristoteles.  9.  Hist.  Animal.  c.  40.  ubi 
etiam  ait  dubium  esse  an  audiant  apes,  de 
quibus  ibi  mirabilia  refert. 


'^-  Exsensibus  aulem    quibusdam    quideni 

tumexaml-  ipsorum  niemoria  non  til,  quibusdam  vero 

natuootor  fil;  et  propter  hoc  alia  quidem  prudenlia 

q.  3.  lii).  1.  sunl,  aliavero  disciplinabilioranon  polenli- 

busmemorari,  Prudentia  quidemsunt  sine 

habililate  discendi,  qu;iecufnque  sonos  au- 

dire  non  polentia  sunl,  ut  apes  et  utiqiie 

si  allquod  aliud  genus  animalium   hujus- 

niodi  est.   Addiscunt    autem  qua^cumque 

cum  memoria  el  hunc  habent  sensum. 

Tripiex       Ponit  aiiimalium   differentiam  : 

TviS^i™  et  ponit  tres  divisiones  in  animali- 

Tiniiro!-  ^^^^  respectu  cognitionis;  ex  quibus 

"®"'-     colligitur  triplex  gradus  cognitio- 

nis  in  eis.  Prima  divisio  est  quod 

animalium  qusedam  liabent  memo- 

riam,  qusedam  autem  non ;  ideo  di- 

cit  quod  ex   sensu    quibusdam    horuin 

animalium  non  fil  memoria,  quibusdam 

autem  fit :  et  dicit  ex  sensu  factam, 


CAP.  I. 


447 


esse  memoriam  vel  non  factam, 
nam  virtutesinteriores  putaphan- 
tasia,  memoria,  etc.  pra3supponunt 
exteriores  sensus.  Ratio  hujus  di- 
visionis  est,  quod  animalibus  da- 
ta  est  cognitio  sensitiva  ad  neces- 
sitatem  vitae,  et  ad  necessitatem 
propriarum  operationum.  Anima- 
lia  ergo  quse  moventur  motu  pro- 
gressivo  ad  aliquid  distans,  indi- 
gent  memoria;  alias  nisi  in  eis  re- 
maneret  impressio  memorialis  de 
objecto,  motum  continuare  non 
possent  usque  ad  objectum.quod 
appetunt.  Animalia  vero  immobi- 
lia  motu  progressivo,  ut  sunt  qua? 
dicuntur  ostreae  et  conchse  marinae 
lapidibus  affixse,  non  indigent  me- 
moria,  sed  sufticit  eis  ad  proprias 
operationes  objecti  prsesentia,  et 
ideo  sola  imperfecta  et  confusa 
imaginatio,  ut  habeant  aliquem 
motum  indeterminatum,  scilicet 
dilatationis  ct  constrictionis,  se- 
cundum  quod  objectum  est  delec- 
tabile  vel  tristabile. 
Secunda  divisio  est,  quse  sequi-Qufeanima- 

,  ■  1        „  •       „1  •  iia   habent 

tur    cx    prima :  quod   animalium   pruden- 

qu8edamhabentprudentiam,illasci-^'^"noil.'^"'* 
licet  quse  habent  memoriam  ;  alia 

vero  non  habent,  illa  scilicet  quae 
memoria  carent,  ideo  dicit  et  prop- 
ter  hoc,  scilicet  quod  aliqua  habent 
memoriam,  aliquanon;  hwc  quidem 
animalia   prudenlia   sunt,   alia   supple 
non.  Ratio  hujus  divisionis  est,  cum 
enim  prudentia  provideat  de  futu- 
risex  memoria  pr9eteritorum,;wr- 
/es  autem   prudenlice    sunt   tres,  se- Partespru- 
cundum  TuUium  2.  Rhetorica^,   scili- '^ggj^ije^'' 
cet  intelligentia,  memoria  et providentia     Aristot.6. 
quia  ergo  sic  est,  animalia,    quge 
carent  memoria  nequaquam  habe- 
re  possunt  prudentiam;  quae  autem 


448 


LIB.  I, 


METAPH. 


non . 


memoriam  habent,  aliquo  modo 
prudentiam  habere  possunt,  ut  di- 
cetur  in  qusestione.  Tcrtia  divisio 
est,  quod  animalium  habentium  me- 
moriam  et  prudentian,  qusedam 
sunt  disciplinabilia,  puta  habentia 

A.nimaiia     auditum ;   qufedam    indisciplinabi. 

quffi  siint  lia,  ea  scilicet  quse  auditu  carent; 

uisciplina-  ^ 

l^iiia.etquae  ideo  dicit  :  alia  vero  sunt  disciplinabi- 
liora  non  potentibiis  memorari,  id  est, 
aliqua  sunt  disciplinabilia,  in  quo 
differunt  abhis,  quse  memorari  non 
possunt,  nec  per  consequens  sunt 
prudentia;  ergo  nec  disciplinabilia. 
Et  exponit  quod  dixerat :  Prudentia 
quidem  sunt  sine  addiscere  :  qucecumque 
sonos  audire  non  possunt,  id  est,  qu?e 
non  habent  auditum,  nt  apes ;  et 
si  aliquod  aliud  genus  animalium  est 
hujusmodi :  Addiscunt  autem,  id  est,  dis- 
Ciplinabilia  sunt  :  qiiceeumque  cum 
memoria  et  hunc  habent  sensum,  id  cst, 
simul  cum  memoria  auditum  ha- 
bent.  Ratio  hujus  divisionis  est, 
quia  auditus  maxime  deservitdisci- 
plin?e  acquisitse  per  doctrinam  et 
instructioncm  alterius,  licet  per 
accidens  secundum  Aristotelem  in 
Hb.  de  vSensu  ct  Sensato,  ut  dictum 
cst  superius.  QucC  ergo  auditu  ca- 
rcnt,  ctsi  prudentia  cssc  possint, 
non  tamen  disciplinabilia;  qua^au- 
tem  non  habcnt  memoriam  et  non 
habent  auditum,  non  sunt  discipli- 
nabilia. 

Scd  videtur  falsum  (luodde  api- 
bus  hic  dicitur,  non  cnim  videtur 
carerc  auditu,  cum  per  sonos 
parvarum  campanarum  ct  per- 
cussiones  lapidum  ct  hujusmodi, 
congregcntur  ct  quasi  tcnean- 
Apesnon  tur.  Respondco  quod  hoc  non 
''^duum'!"'  cst  ex  hoc,  quod  sonos  illos  au- 
diant,  sed  accidit  propter  motum 


8. 


localem  acris  moti  et  impellentis 
apes,  qui  motus  facit  sonosistos  et 
causatur  ex  collisione  corporum 
sonantium,  sicut  de  tonitruo  dicit 
Aristotelcs,  3.  de  Anima,  in  flne,  Text.  conl 
quod  interficit  animalia,  et  frangit 
arbores,  et  diruit  aedificia,  non 
quodsonushoc  faciat,  sed  ipse  aer 
fortiter  motus  defercns  ipsum  so- 
num. Ex prsedictiscolli"iturtriplex  Oradus  c(| 

,  .         ,.,  gnitionisl 

gradus  cognitionis  in  animalibus.  manimaiil 

_,    .  ,  -  .         , .  bus  est  tr| 

Primus  est,  quod  animalium  quse-  piex. 
dam  habent  memoriam  ct  pruden- 
tiam,  et  disciplinabilia  sunt,  quae 
scilicct  auditumhabent.  Secundus, 
quod  quaedam  memoriam  habent 
et  prudentiam,  sed  indisciplinabi- 
lia  sunt,  scilicet  quae  auditu  ca- 
rent.  Tertius,  quod  qusedam  nec 
memoriam,  nec  prudentiam  ha- 
bcnt,  nec  disciplinabilia  sunt.  Quar- 
tus  autem  gradus  (scilicet  quod  ali- 
qua  animalia  sunt  disciplinabilia 
ct  per  conscquens  habcnt  auditum, 
non  tamcn  habent  memoriam  nec 
prudcntiam,)  est  omnino  incom- 
possibilis  ;  scnsus  enim  comprc- 
hcndcns  objectum  per  medium  cx- 
trinsccum,  cujusmodi  est  auditus, 
cst  neccssario  in  animalibus 
mobilibus  motu  progressivo,  quse 
neccssario  mcmoriam  habcnt  et 
per  consequensprudentiam,  ut  pa- 
tct  cx  prsedictis. 

A.Iia  quidem  igitur  imaginationibus  et 
memoriis  vivunl,  oxperimenti  autem  pa- 
rum  parlicipant.  Hominum  aulem  genus 
arte  et  rationibus. 

Postquam  Philosophus  distinxit 
gradus  cognitionis  in  animalibus, 
rationc  carcntibus,nunc  distinguit 
gradus  sivc  ordinem  cognitionis 
in  hominibus  rationcm  participan- 
tibus.  Circa  quod  duo  facit,   primo 


bus. 


SUMM/E  I. 

prsefert     cognitionem     Immanam 

cognitioni    brutorum  animalium. 

Ordo  co-    Secundo  accedit  ad  determinandum 

io^hominf-  gradus  vel  ordinem  cognitionis   in 

liominibus.  Secunda  ibi  •.  Fii  autem  ex 

memoria.  Dicit  ergo    quod    animaUa 

quidem,  alia  ab  hominibusnnr/^mrtao- 

nibus  et  memoriis  vivunt,  sed  experimen- 

ti  participant    parum ;    hominum    antcm 

genus,  arte  et   rationibus  vivil,  et    per 

consequens  experimento. 

Notandum  quod  vivere  aliquando 

nominat  primum  actum,   eo  modo 

quoloquitur  Aristoteles  2.  de  Ani- 
rext.Com-   1  \     .  .         ,., 

ment.  ;i7.  ma,  quod  vivere  viventibus  est  esse, 

"piet.'"  et  significat  ipsum  esse  rei,  in  tali 

gradu  quiest  vivere.  Aliquandono- 

minat   sccundum  actum,    qui   est 

exercere    opera   vitse,   cujusmodi 

suntactus  sensitivse  partis    et  in- 

tellectivfTp  et  sic  accipitur  vivere 

in  loco  isto.  Alia  ergo  animalia  ab 

liomine,    vivunt     imaginationibus 

quantum  ad  animalia  imperfecta 

et   memoriis  ;    et  per  consequens 

etiam  imaginationibus  quantumad 

perfecta,  ct  hffic  sunt  opera  partis 

sensitivse  ;  sed  liominum  genus,  id 

est,  species  humana,  arte  et  ratio- 

nibus  qu8e   siint  actus  vel  habitus 

pertinentes  ad  animam  intellecti- 

vam  et  rationalem,  homo  enim  ra- 

tione  distinguitur  a  brutis.  Deindo 

cum  dicit  : 

9,  Fial  autem  ex  memona  hominibus  expe- 

rimenlum  ;  ejusdem  namque  rei  mulUe 
memoria^  unius  experienlicC  potenliam 
faciunt  et  fere  videlur  scientiic  et  arti 
simile  experimentumesse. 

Accedit  ad  determinandum  gra- 
dus  sive  ordinem  cognitionis  inho- 
minibus.  Circa  quod  duo  facit  se- 
cundum  quod  dupliciter  hoc  decla- 
rat,   primo    comparando    experi- 

Tom.  V. 


CAP.  [. 


449 


mentumad  artem.  Secundo  compa- 
rando  artem  sive  scientiam  specu- 
lativam  ad  practicam.  Secunda  ibi : 
primum  quidem  irjitur.  Circa  primum 
duofacit,  primo  declarat  genera- 
tionem  experimenti  et  artis.  Se- 
cundo  comparat  ea  ad  invicem  se- 
cundum  prseeminentiam.  Secunda 
ibi  :  Ad  agere  f/(r?V/em.Prima  in  duas. 
Nam  primo  ostendit  quomodo  cx- 
perimentum  gcneretur  in  homini- 
bus.  Secundo  quomodo  ars.  Secun- 
da  ibi  :  In  liominibus  autem.  Dicit 
ergo  quod  hominibus  fit  cxperimentiim,    Expeii- 

•  1  ,  ,  inentuin 

itl  est,  generatur  ex  memoria ;  nam  quomodo 
multce  mcmoriw  ejusdcm  rei  faciunt  po- scientue' et 
tentiam  unius  expcrientia-,  id  est,  unius  ^*^*' 
experimenti  eodem  modo  quo  ha- 
bitus  potentiarum  cognitivarum 
vocantur  potentipo,  scilicet  ratio- 
nales,  quibus  facilitantur  ad  ope- 
i^andum.  Unde  addit  quod  fere  cxpc- 
rimentum  videtur  simile  scientice  ct  arti. 
Ista  autem  similitudo  potest  intel- 
ligi  dupliciter  :  Uno  modo  quantum 
ad  modum  generationis,  quia  sicut 
scientia  et  ars  generantur  ex  ac- 
ceptione  plurium  ,  sic  et  cxperi- 
mentum.  Alio  modo  quantum  ad 
modum  inclinationis ,  nam  sicut 
scientia  et  ars  inclinant  per  mo- 
dum  habitus  et  reddunt  lioniinem 
facilem  ad  operandum,  sic  et  expc- 
rimentum;  sed  quia  non  est  omni- 
no  simile,  ideo  ait  ferc. 

Notandum  quod  jnemoria  et   expe-Memovia,  ei 
rientiu  videntur  differre  sicut  totum  ""l^lh^e. 
et  pars,  aut  sicut  unum  et  multa,     '""^' 
quia  memoria    est  respectu    unius 
particularis  ;  sed  experimentum  res- 
pectu  plurium  simul  vel  unius  fre- 
quenter  cogniti  per  sensum.  Dein- 
de  cum  dicit  : 


2^ 


450 


L113.  I. 


10.  Honiinibus  aulem  scienlia  el  ars  per  expe- 

rimenlum  evenil;  experieuLia  quidem  enim 
Vide  a  4  arlem  fecil,  ul  Polus  recle  dicens,  sed 
1.1.  ■  inexperienlia  casum.  Fil  aulem  ars  cum 
ex  mullis  expeiimenlaliljus  concepUoni- 
bus,  una  lil  universulis,  veluLde  suiuhbus 
acceplio. 

Ostendit  modum  gencrationisar- 

tis.    Circa  quod  duo  facit  :  primo 

proponit  illum    modum.    Secundo 

probat  illum  auctoritate.  Dicit  er- 

go  primo  quod  sicut  experimenlum  fil 

ex    memoria,    ita   ars  cx   expcrimento  ; 

quod  probat  auctoritatc  Poli,  qui 

in  hoc  recte  dicit,   quod  experienlia 

fecitarlem,  et  incxpcrientiacasum,  quod 

dupliciterpotcst  intelligi;  aut  quia 

inexperti  cadunt,  id  est,   deficiunt 

a  rectitudine  opcrationis;  aut  quia 

si  recte  operantur  inexperti,  hoc 

est  a  casu  ;  et  hoc  est  quod  dicit  : 

fUautcm  ars  cum  cx  multis  experimenla- 

libus  conceplionibus,  fit  una  acceptio  uni- 

versalis,  velut  de  similibus ;  sicut  enim 

experimentum  versatur  circa  par- 

ticularia,  ita  arscirca  universalia. 

Notandum,  quod  sicut  ex  multis 

neratuAx-  memoriis  coUigitur  unum  experi- 

TunTeT    mcntum,  sistendo  in  considcratio- 

""*      ne  particuLarium,  ita  cx   experi- 

mento  coUigitur  ars,  cum  in  UUs 

plurimisparticularibusproceditur 

uUra,  ad  considerandum  aUquam 
naturam  communem  et  universa- 
lem,  ut  patet  per  exempla  quse  se- 
quuntur.  Deinde  cumdicit  : 

AccepLionem  enim  quidem  liabere, 
quod  Callun,  eL  SocraLi  liac  a'gnludine  ia- 
boranlibus  boc  conLulil,  ^\t  iLa  muUis  sm- 
K'ularium,  experimcnli  esl.  Quod  au  e  n 
omnibus  hujusmodi,  secun(  um  a.  c  n 
unam  speciem  delermmaLis,  hac  xgniu- 
dine  laboranLibus  conluhL  uV^^-^^^r^^n.nf 
aul   cholericis    auL    fcsLu   febriciLanlibus, 

arlis  est. 

BocJarat  quod  dixit  per  exemphn, 
laborantibus  circa  hancinfirmitalem,  sci- 


METAPII. 

licel  Calliceet  Socrati,  contulit  hoc,  puta 
reubarbarum,  ct  sicmuUis  aliis  parii- 
cularibus,  sic  inquam  cognosce- 
re  expcrimcnti  est  ;  cognoscere  au- 
tem  universaUter  quod  omnibus  hu- 
jusmodi  detcrminatis  secundum  iinam 
speciem  complexionis  vel  infirmita- 
tis,  ut  phlegmalicis  aut  cholericis,  aut 
calore  febricitantibus  contulit,  sciUcet 
talis  vel  talis  medicina,  cst  artis. 

Ad  agere  quidem  igitur  experientia  nl-  ^^ 

hil  ab  arLe  differre  videLur,  sed  et  exper-  acI  imnc 

los  magis  proficere  videmus,    sine   expe-  texium  hj 

rienLia  rationemhabenlibus.  Snf  51 

.  1.  priiui. 

Postquam  Philosophus  declara- 
vit  gencrationem  artis  et  experi- 
menti,  nunc  comparat  ea  ad  invi- 
cem  secundum  prseeminentiam. 
Circa  quod  duo  facit :  primo  ponit 
pra?eminentiam  unius  ad  aUerum 
penes  operationcm.  Sccundo  penes 
cognitionem.  Secunda  ibi  :  Sed  ta- 
menscire.  Prima  in  duas  :  quia  pri- 
mo  proponit  praeeminentiam  ex- 
perimenti  ad  artem  penes  opera- 
tionem.  Secundo  reddit  causam  Kxpertil 
dicti.  Secunda  ibi  :  Causa  autem  est.  opeianiu 
Dicit  crf^o  quod  in  comparatione  imixiicriis 
ad  afjere,  id  est,  ad  operationem,  cx- 
pericntia  non  videtur  diffcrre  ab  artc. 
Quod  potest  intelligi  dupliciter, 
vcl  quia  utraque  singulariter,  licet 
mediatius  et  immediatius  ;  vel  quia 
utraque  est  habitus  practicus  et 
oporativus  Ucct  diilerenter,  ideo 
addit  :  ficd  cxpertos  nuujis  videmus  pro- 
ficcre,  id  est,  certius  operari,  ipsis 
habentibus  rationem,  scilicct  univcr- 
salem  artem,  sine  experientia.  Vult 
(Ucere,  quod  experti  certius  ope- 
rantur  artihcibus  incxpertis.  Dein- 
decumdicU:  ^^  j,^^ 

.     textum 

Causa  autem  esL,  quia  expenentia   qui-  ,jes  q 
dcm  singularium    esL  cognitio;    ars  vero        i 


Medicus 
non  sanat 
hominein 
universa- 

lein  nibi 
guatenus 
includitur 
in  aliquo 
singulari. 


Accidens 
duplex. 


M\IM  I. 

liniversaiium  :  actus  autem  et  omnes  ge- 
nerationes  circa  singulare  sunt;  non  enim 
hominem  medicus  sanat,  nisi  secundum 
accidens ;  sed  aut  Calliam,  aut  Socralem  ; 
aut  aliquid  sic  dictorum,  cui  esse  liominem 
accidit.  Si  igitur  snie  experimenlo  quis 
rationem  hal^eat  et  universale  quidein  co- 
gnoscat,  in  Iioc  aulem  singulare  ignornt, 
multolies  quidem  curatione  peccabit^ 
singulare  namque  magis  curabile  est. 

Reddit  causam  dicta3  praeeminen- 
tise.  Dicit  crgo  quod  causa  quare 
experti  certius  et  efficacius  ope- 
rantur  artiiicibus  inexpertis,  est 
ista :  Qiiia  experienlia  est  cognitio  sin- 
gularium,  ars  autem  universalium,  om- 
nes  auiemactus,  id  est,  operationes, 
et  universaliter  omnes  gencrationes,  ut 
circasingulare,  non  autem  circa  uni- 
versale,  quod  probat  per  exempla 
inductive.  Nam  medicus  non  sanal  ho- 
minem  universalem,  nisi  secundum  acci- 
dens,  inquantum  scilicet  sanat  par- 
ticularem  homincm,  in  quo  reser- 
vatur  natura  hominis  universalis, 
ideo  addit  :  sed  sanat  aut  Socratem,  aut 
Plalonem,  aut  aliquem  sic  dictorum^hV- 
ticulariter,  cui  accidit  csse  hominem 
sub  ratione  qua  sanatur  ;  ideo  se- 
quiturex  praemissis,  quod  exper- 
tus  certius  operatur,  cum  ipse  ])er 
se  consideret  particularia.  Unde 
subdit  :  si  igitur  cdiquis  sine  experi- 
mento  habeat  rationem,  scilicct  univer- 
salem  artem,  cujusmodi  est  arti- 
fex  inexpertus,  et  universale  quidem 
cognoscat,  et  ignoret  singulare  in  hoc  ; 
vel  sub  hoc  universali  contentum, 
mulioties  errabit  in  curatione ;  nam  sin- 
gulare  magis  est  curabile  ])er  se,  uni- 
versaleautem  per  accidens. 

Notandum  quod  per  accidens  capi- 
tur  dupliciter  :  Uno  modo  pro  ente 
diviso  contra  substantiam,  eo  mo- 
do  quo  quantitas,  et  cjualitas  di- 
cuntur  esse  accidentia.  Alio  modo 


CAP.  I. 


451 


pro  esse  extra  rationem  alicujus 
tertii,  quomodo  per  tale  accidens 
causatur  fallacia  Accidentis  ;  et 
hoc  modo  superiora  possunt  acci- 
dere  inferioribus,  et  e  contra,  ut 
dicendo  sic  :  Ilomo  est  species,  Socrates 
esf  homo;  ergo  Socrates  est  specics.  Hic 
accidit  inferius  superiori,  quiaho- 
mini,  ut  stat  sub  illo  prsedicato, 
quod  est  species,  accidit  quod  pra3- 
dicetur  de  Socrate,  et  Socrates  est 
extrarationem  ejus.  Similiter  di- 
cendo  sic  :  Socrates  est  individuum  ; 
Socrates  est  homo  ;  ergo  homo  est  indivi- 
duum.  llic  accidit  superius  inferio- 
ri;  quia  ipsi  Socrati  ut  stat  sub 
illo  pi^gedicato,  quod  est  indivi- 
duum,  accidit,  quod  sit  homo,  vcl 
quod  homo  de  ipso  pi\^dicetur. 
Quandoergodicitur  hic  m  littera, 
quod  Socrates  sanatur,  cui  accidit 
esse  hominem,  non  est  intelligen- 
dum  de  accidente  primo  modo,  sed 
secundo  modo  ;  quia  ipsi  Socrati, 
ut  stat  sub  illo  pr^iedicato,  quod  est 
sanare,  accidit  quod  sit  homo  ,  li- 
cet  alias  illa  :  Socrates  est  homo,  sit 
per  se  primo  modo.  Deinde  cum 
dicit. 

Sed  tamen  scire  et  intelligere  ma^-is 
arte  quam  experimenlo  esse  arbilramur, 
et  arlifices  expertis  sapientiorcs  esse 
opinamur,  lanquam  magis  secundum  sci- 
re  sapienliam  omnia  sequeiilem. 

Comparat  experimentum  ad  ar- 
tem  penes  cognitionem.  Cii^ca  quod 
duo  facit :  nam  primo  ponit  prsee- 
minentiam  artisad  experimentum 
penes  scire,   et  cognitionem.    Se-  Quantum 
cundo  probat  eam  ibi  :  Hoc  auiem  est.  dl.^utTre!* 
Dicit  ergo  quod  licet   experimen- l';:;^expS'i: 
tuin  prcTferatur  arti  quantum   ad    '"""^^- 
operationem,  ut  dictum  est,  tamen 
scire  et    etiam    obviare,  scilicet  in 


I 


452 


LIB. 


nrs  exiieii 

nuMiliim 

in  Irilnis. 


(lisputationibus,  magis  arbiframur  ar- 
le,  id  est,  per  artem,  quam  experimen- 
to,  et  ipsos  artifices  opinamur  esse  sapien- 
tiores  expertis  ;   et     reddit   causam, 
tanquam  pro  qiiia    marjis  secundum  id 
quod  esl  scireomnes  sequimur  sapientiam; 
vel  secundum  aliam  litteram  :  quia 
maqis  secundum  idem  contingit  scire  sa- 
pienlia^n  scquentem,  id  est,  speculan- 
tcm,  omnia,  id  est,  universalia  quse 
dicuntur  omnia,  ratione  continen- 
ti^,  :  si  ergo  magis  cst  sciens  qui 
considerat  universalia,  consequens 
est  artificem  esse  sapientiorem  ex- 
perto,  cum  artifex  negotietur  cir- 
ca    imiversalia,     expertus    autem 
circa  particularia. 
Escedit       Notandum  quod  in  tribus  propo- 
nuMUMm'  nit  prcTcminentiam  artis  ad  expc- 
rimcntum.    Pi'imo  ,    quantum    ad 
scirc  simplicitcr,  sicut  postea  pro- 
babitur.  Secundo,  quantum  ad  ob- 
viare    advcrsario    in    disputando. 
Tertio,  quia  ars  est   propinquioi 
sapienti?e    quam    experimcntum ; 
nam  cum  sapicntia  sit  de  univer- 
salissimis,   ut    post  dicetur,    ars 
(lUcC  considerat  universalia,  magis 
appropinquat  sapientise  quam  ex- 
perimentum,  quod  considcrat  sin- 
gulariaet  non  universalia  ;  ctquia 
sapientia  est  nobilissima  scientia, 
ut  postea  dicetur,  idco  ars  ex  hoc 
nobilior  ostcnditur  quam  experi- 
mentum,    quia   quod    propinquius 
cst  nobiliori,  noliilius  est.  Doiude 
cumdicit: 

Hoc  auLem  esl;  quia  lii  quidem  causam 
sciunl,  illi  vero  iion  ;  expeili  quidem  enim 
sciunlipsumquia;  sed  propUT  quid  nos- 
ciual,  illi  aulum  propler  quid  el  causam 
cognoscunl. 

Probat  dictam  i^rcTemincntiam 
tribus  rationibus,  quarum  sccunda 


scieiis, 

quain  ex- 

perliis. 


MErAPil. 

ponitur  ibi  :  Et  omnino  sciens  signum  ; 
tertia  ibi  :  Amplius  autem  sensum.  In 
prima  parte  intendit  talem  ratio- 
nem  :  sciens  causam  et  propter  quid, 
est  magis  sapiens  et  sciens  illo  qui 
scit  tantum^u«V(,  quia  scientia  prop- 
ter  quid   nobilior   est,    et    certior 
scientia    quia  ;   sed   artifex    habet 
scicntiam  propier  quid,  expertus  au- 
iem  imium  quia;  ergo  artifex  est  AriiieK^^es 
magis  sciens  experto.  In  ista   ra- 
tione    sic  procedit  :    quia   primo 
ponit    rationem.    Secundo    expo- 
nit  eam  per  simile,  ibi :  Undearchi- 
tectores.  Dicit  ergo  quod  hoc  aulem, 
quod  dictum  est  prol)atur  :  quia  hi 
quidem,  scilicet  artifices,  sciunl  cau- 
sas;    illivero,k\   est,    cxpcrti,    non; 
unde  addit  :  experti  enim  sciunt  ipsum 
quia,  sed  nesciunl  ipsum  propter  quid; 
hi  aulem,  artiliccs  scilicet,  cognoscunt 
quia  et  propter  quid. 

Notandum  ({uod  Aristoteles  1.  Tex^t;^jf 
Posteriorum,  cap.  illo  :  Cerlior  au- 
lem  scientia,  dicit  scientiam  {^ropler 
quid  esse  certiorem  scientia  quia ; 
et  ideo  si  artifcx  novit  propter  quid 
de  hisquibus  expertusnovit  solum 
quia,  se(iuitur  artiticemesse  magis 
scientem  quam  expertum|  Deinde 
cum  dicit  : 


propter  | 
quid  est 
certior 
scienti»! 
quia. 


_/ 


Unde  el  arcliiteclores  circa  quodlibet  qui- 
dem  Imjusmodi  lionorabiliores  el  magis 
scire  manu  arlificibus  puLanms  et  sapien- 
liores,  quia  factorum  causas  sciunl.  Hli 
vero  sicul  qua-dam  inanimaLorum,  taciunt 
quidem,  non  scienLia  autem  faciunt  qu» 
faciunt,  ut  i^nis  quod  exuril.  Inanimala 
quidem  igilur  naLura  quadam  unum- 
quodque  lioruin  faciunL,  sed  manu  arti- 
fices  propler  consucLudinc^m,  quibus  efti- 
citur,  ul  sapienLiores  sint  quidam,  non 
quia  poriLiores  sinL  in  agendo,  sed  quia 
raLionem  liabeanL,  causasque  cognoscanL. 

lilxponit  prcTdictam  rationcm  pcr 
simile,  et  intendit  talem  rationem 
sumptam  a  simili,  sicut   se  habet 


13. 


SUMM^  I. 


GAP.  I. 


453 


nrs  architectonica  ad  artem  ina- 
nualem,  sic  se  habet  sciens  qiiin  ct 
propter  qnid  ad  scientem  qnia  tan- 
tum;  sed  ars  architectonica  est 
sapientior,  et  scientior  ipsa  arte 
maniiali,  ideo  dicitiir  architectoni- 
ca  ab  ipy.c?,  quod  est  princeps,  ct 
T£Yv-/;,  quod  est  ars  ;  ergo  similiter 
sciens  quia,  et  propler  quid,  cujusmo- 
di  est  artifex,  sapientior  et  scien- 
tiorest  experto  sciente  solum  qnia. 
Dicit  ei'gO  quod  archileclores  pulamus 
sapienliores,  ei  nobiliores,  ct  magis  scire 
circa  quodcumque  genus  scibile, 
ipsis  artificibns  manu,  id  est,  manu 
operantibus.  Et  i'atio  hujus  est, 
quia  architectonici  artiflces  sciunt 
causas  et  propter  quid  factorum,  id 
Architocio-  Gst,  artiflcialium  :  illos  autem,  id 
"^^Lniioi-er  ^^^  manu  operantes  putamus;  s«- 
artiticiiKis  (,^1  qumlam   de  numero   inanimatorum, 

inanuaii-  '  ' 

^»*-  faciunt  enini',  sed  quce  faciunt  incognita 
faciunt  ,  quia  causam  ignorant, 
quemadmodum  inanimata,  ut  puta 
cumignis  exurit;  ignis  autem  combu- 
rens  ignorat  causam  quare  combu- 
rit.  Sed  ne  aliquis  crederetomnino 
simile  esse  de  actione  inanimato- 
rum  et  manu  artiflcum,  subjungit 
diflerentiam  :  Nam  inanimala  faciunt 
ununiquodque  horum,  qnce  facinnt,  natn- 
ra  quadam,  id  est,  quodam  impetu  et 
necessitate  naturali,  et  per  hoc 
distinguuntur  ab  agente  a  propo- 
sito  :  sed  manu  artifices  faciunt  quse 
faciunt  per  consuetudinem,  quia  per 
aliquem  habitum  acquisitum  per 
consuetudinem,  quod  non  est  di- 
cendum  de  inanimatis.  Est  ergo  si- 
militudo  inter  inanimata,  et  ma- 
nu  artifices,  quia  utraque  operan- 
tur  absque  cognitione  causse ;  nam 
sicut  inanimata  operantur  ordinata 
inflnem  abaliquo  agentesuperiori, 
sic  et  manu  artiflces  ab  aliquo  su- 


periori  artifice  architectore,  res- 
pectu  ejus.  Unde  concludit  inten- 
tum,  quod  ex  dictis  patet  quod  non 
sunt  sapientes  aliqui  secundum 
practicos,  id  est,  operatores  esse, 
vel  secundum  practicos,  id  est,  se- 
cundum  operatoris  habitus,  quales 
sunt  experti,  sed  secundum  quod 
liabent  rationem  universalem  et 
causam,  el  propter  quid  cognoscunt, 
quales  sunt  artiflces. 
Notandum  quod  ars  architecto- .     ^^•, . 

^  Ars  arclii- 

nica   dicitur   principalis    ars,    ab  tectonico 

'  ^  quae  sit 

apyoc,    qUOd     est     princeps,    Ct  ■ziyyq,     et  unde 

■  .  ,.     .,  ,  .    ■    .       dicatur? 

quod  est  ars;  dicitur  autem  prmci- 
palior,  quia  operationem  princi- 
paliorem  habet,  et  imperium  res- 
pectu  alterius.  Exemplum,  aliqua 
operatio  artis  ordinatur  ad  mate- 
riam  disponendam,  puta  Carpenta- 
ria  dolans  et  disponens  ligna,  quse 
sunt  materia  navis  ;  aliqua  ordina- 
tur  ad  formam  inducendam,  puta 
illa  quse  componit  ligna  et  inducit 
formam  navis ;  aliq-^a  ordinatur 
ad  usum  factse.  navis,  puta  Nauti- 
ca,  qufe  navigando  utitur  nave 
constructa  et  jam  facta.  Prima  po-^'"«  ^'■'''"- 

'         teclonica  ut 

test  dici  dolativa.  Secunda  manu-  impera 
factiva.  Tertia  usualis,  et  habent 
se  sic  per  ordinem  :  quia  prima  est 
inflma  et  ordinatur  ad  secundam, 
ut  ad  flnem,  et  ut  materia  ad  for- 
mam,  quia  ipsa  imponit  necessita- 
tem  sibi,  sicut  forma  materia^  et 
flnis  his  quse  sunt  ad  flnem ;  unde 
secunda  est  architectonica  respec- 
tu  primse,  et  imperat  primao.  Nam 
manufactor  imperat  dolativo,  ut 
sic,  vel  sic  dolet  ligna,  secundum 
(luod  sic  vel  sic  sunt  apta  ad  for- 
mam  navis  inducendam.  Quod  igi- 
turligna  sic  vel  sic  dolanda,  sicut 
manufactor  novit  causam,  ct  prop- 


aliis. 


454 


LIB    I. 


METAPII. 


terquid,  quia  scilicet  expedit  prop- 
ter  talem  formam  navis  ;  scd  ipse 
dolativiis,  iit  sic,  solnmnovit  quia 
sic  dolanda  snnt,  sed  causam  pi-op- 
tcr  quid  ignorat.  Simili  modo  secun- 
da  ordinatur  ad  tertiam,  et  tertia 
est  architectonica  respectu  secun- 
dae,  quia  sibi  imperat,  ut  talem 
formam  inducat  ,  quia  talis  est 
necessaria  ad  usum  navigandi,  ita 
quod  ipsa  manufactiva,  ut  sic,  so- 
lum  novit  quia,  sed  usualis  novit 
propter  quid.  Similiter  in  proposito 
artifex  novit  jwopter  quid  eorum, 
qua3  expertus  solum  novit  quia.  Er- 
go  artifex  est  magis  sciens  quam 
expertus,  et  habetur  propositum. 
Deinde  cum  dicit  : 


Artifices  Et  omnino  scienlis  signum  esl  pnsse 
possunt  do- docere,  et  ab  lioc  arlem  magis  expeii- 
cere.exper-  u^ento  scienliam  esse   exisliniamus.  Pos- 

li  nou  ila.  ,        ,  1  .    1  •        ,  1 

suntaulem  hi,  lii  autem  docere  non  pos- 
sunl. 


Ponit  secundam  rationem,  qure 
potest  sic  formari  :  artifices  pos- 
sunt  docere  et  non  experti;  ergo 
artiflces  sunt  magis  scicntes,  et 
magis  perfecti  quam  experti.  Con- 
seqiientia  patet,  quia  scientis  sig- 
num  est  posse  docere,  nam  tunc 
unumquodque  dicitur  esse  pcrfectum, 
quando  pofrsf  sihi  situile  (jenerarc ,  ct 
Adfinem,  faccrc.  '{.  Mcteor.  Antecedens  pro- 
batur,  quia  artifex  scit  causam  ct 
proptcr  quid,  expertus  ignorat,  ideo 
potest  artifex  docere,  non  autem 
expertus.  Scire  enim  est  causam 
cognoscere,  et  ideo  qui  causam  scit, 
potost  facere  alium  cognoscere  et 
scire  ;  experti  autem  docere  non 
possunt,  qiiia  causam  ignorant  : 
quod  si  aliis  tradunt  ea  qua^  expe- 
rimento  noverunt,  i)oteriint  in  eis 
generare  habitum  forsan  opinionis 


vel  credulitatis,  non  autem  scien- 
tiflcum,  cum  scientia  sit  per  cau- 
sam.  1.  Post.  Dicit  ergo  quod  omni-  Text,  5| 
no  signum  est  scientis  posse  doccre,  ct  ab 
hoc  magis  concupiscimus  artem,  quam 
experimentum ,  quia  magis  sumus 
scientes  per  artem  quam  per  expe- 
rimentum  ;  unde  subdit  (juod  hi 
scilicet  artiflces  possunt  supplc  do- 
cere,  hi  autem  scilicet  experti  docere 
non  possunf. 

Notandum  quod  virtus  istius  ra-      ^s. 
tionis  consistit  in  ista  propositio- 
ne,  quse  coUigitur.  4.  Meteor.  quia 
unumquodque  est  perfectuni,  quando  po- 
tesl  gcnerare  sibi  simile. 

Sed  contra;  ergo  Deus  posset  ge- 
nerare  alium  Deum  sibi  similem  ; 
consequens  est  falsum,  ergo  ante- 
cedens,  quod  est  propositio  allega- 
ta.  Respondeo,  non  est  factibilis 
alius;  propositio  autcm  habet  ve- 
ritatem,  ubi  aliud  simile  est  facti- 
bile.  Contra,  quia  Angelus  est  fac-  Kxceptio) 
tibilis,  et  tamen  non  potest  sibi  si-  pn.posiiic 

.,  ...     nis  4.  Me-I 

milem  generare;  ergo  asmus  erit  leoiorumf 
perfectior Angelo, sipropositioallc-    qViodque 
gata  vera  sit.  Respondeo  quod  pro-  pe"recru»| 
positio  illa  fallit  ,  quando  produc-      ^^*^- 
tum    aliquol    est    ita    perfectum, 
quod  ad  sui  productioncm  rcquirit 
causam    a^quivocam,    et   Iioc    est 
jiropter   perfectioncm,   sic  est  in 
Angelo.  Similiter  in  univocis  defi- 
cit,  quando  est  in  potentia  passiva 
tantum  :  lapis  enim  durus  quan- 
tumcunKiue  perfectus   non  potest 
generare  sibi   similem,   quia  tan- 
tuin  habet  potentiam  passivam  ad 
i-esistenthim ;  durum  enim  est  quod 
rcsistit  impellenti,  sed  non  habet 
principium  agendi  qualitatis  acti- 
vrc.  Tunc  adproi^ositum,  Unumquod- 
quc   cst  tunc  perfectum,   etc.  licct  se- 


SUMM/E 


C.VP.  I. 


455 


qiiatur,  quando  polest  gencrare,  etc.  ta- 
men  non  scquitnr,  pcrfectum  est, 
ergopotest  generarc,  etc.  nisi  cum 
exceptionibus  supradictis.  Dcinde 
cum  dicit  : 

Amplius  auLem  seiisuuni  neque  unuin 
sapienLiam  esse  ponimus,  cuni  liissingulo- 
runi  cognilinncs  maxime  propriin  sinl;  sed 
propter  (luid  de  nullo  dicunt,  ul  propter 
quid  ignis  calidus,  sed  quia  calidus  solum 
sit. 

sensiis  Ponit  tcftiam  rationem  qu?e  su- 
"pTens^nec'  "litur  a  signo,  et  probatur  propo- 

s.iens.  sifcum  :  qiiia  nec  unum,  id  esfc,  nullum 
sensum ,  ponimus  csse  sapicntia>n  efc 
scientiam,  quia  sensus  non  esfc 
scientia  nec  capnx  scienfcise.  Efc  ra- 
tio  hujus  est  :  quia  his  sensibus 
maxime  sunt  propriu^  cor/niliones  singula- 
rinm.  Nam  universale  ut  sic  non 
cognoscitur  a  sensu,  ei  idco  scnsus, 
qui  sunt  circa  singularia  dc  mdlo 
dicunt,  id  esfc,  cognoscunt  propicr 
quid,  ut  proplcr  quid  ignis  esl  calidus, 
sed  tantum  :  quia  calid^is  est ;  si  crgo 
sensus  negatur  csse  sapiens  vcl 
sciens,  propter  ignorantiam  cau- 
S3e  etproptcr  quid ;  cxpcrtum  qui  so- 
lum  novit  qnia,  non  propier  quid,  ne- 
gandum  cst  cssc  scientcm  vcl  sa- 
pientcm.  Scd  artifex  qui  novit  cau- 
sam  et  proplcr  quid,  dicetur  magis 
sapiens  et  sciens. 


16. 


Primum  quidem  igitur  conveniens  est 
quamlibet  artem  invenientem  ultra  com- 
munes  sensus  ab  hominibus  mirari,  non 
solum  propter  aliquam  inventorum  ulili- 
tatem,  sed  sicut  sapientem,  et  ab  aliis 
differenLem  :  Pluribus  autem  repertis  ar- 
libus,  el  aliis  quidcm  ad  necessaria,  aliis 
vero  ad  inlroduclionem  exisLentibus,  tales 
illis  sapienliores  esse  arbitrandum  est  prop- 
ter  id  quod  illorum  scienliii'  ad  usum  non 
sunl;  unde  jam  omniljus  talibus  institutis 
qu;e  non  ad  voluptatem,  neque  ad  neces- 
sitatem  scientiarum  repertic  sunt  :  ot  |)i'i- 
mum  in  liis  locis  ubi  vacabant,  unde  circa 
iEgyplum    Mathematicae     arles      primum 


consisterunt,  ibi  namque  gens  Sacerdo- 
tuni  vacare  dimissa  est. 

Postquam  dcterminavit  Philoso-  Ars  specu- 
plius,  ct  distmxit  gradus  cognitio-  noMiior 
nis  in  liominibus  rationcm  parfci-  p*"^*=''^^- 
cipantibus,  comparando  artem  ad 
experimcnfcum,  nunc  facit  idcm 
comparando  artcm  speculafcivam 
ad  practicam.  Circa  quod  duo  fa- 
cit :  primo  quod  dictum  est,  osten- 
dcns  quod  speculativa  habet  magis 
et  tanfcum  rationem  sapientia3.  Se- 
cundo  adaptat  illud  quod  dixerat 
ad  hanc  scientiam,  dc  qua  lioc  in- 
tcndit,  quod  propter  lioc  scilicet 
liax',  scicntia  merctur  nomcn  sa- 
picntise,  quia  vcrsatur  circa  pri- 
mas  causas  cfc  circa  principia.  Se- 
cunda  ibi  :  Cujus  aulem  gratia.  Prima 
induo  :  namprimo  facit  quod  dic- 
tum  est.  Secundo  rcmovet  (hibium 
oriens  ex  prfedictis.  Secunda  ibi  : 
//)  moralihus  aufem.  In  prima  intcndit 
talem  rationem  :  iUa  scientia  cu- 
jus  liabens  meretur  nomen  sapien- 
tis,  et  habetur  in  majorivencratio- 
nc  et  honore  intcr  homincs,  ma- 
gis  est  sapientia,  quia  propter  quod 
unumquodque  fale  ct  illud  magis  •  sed 
ars  vcl  scientia  speculativa  cst  hu- 
jusmodi  rcspcctu  activarum  prac- 
ticarum;  crgo  spcculativa  est  ma- 
gis  sapientia  quam  practica.  Mino- 
rcm  osfccndit  in  littera  dicens,  quod 
conveniens  est  mirariprimufn,  tanquam 
dignum  honore,  invenienlem,  id  est, 
illuni  qui  invcnit  quamvis  artem; 
ct  qui  ultra  omnem  sensum,  id  cst,  in- 
gcnium  aliorum  hominum,  quwrit, 
scilicet  causas  rerum  ct  quam- 
cumque  artem,  non  propter  ulilitatem 
viiw,  scd  proptcr  ipsum  scirc  so- 
lum,  quod  cst  proprium  specu- 
lativa3  ;     ille    inquam    cst    dignus 


456 


LIB.   I. 


METAPll. 


admirari,  qiii  sic  facit  iit  scilicet 
sapiens  ad  inveniendiim  caiisas  re- 
riim,  et  distinguens  ab  aliis,  id  est, 
sciens  differcntias  rerum  ad  invi- 
cem ;  sed  talihm  arlihm  repertis,  et  aliis 
pertinentihm  ad  necessaria  vitce,  qiiales 
sunfc  artes  meclianicse,  et  aliquo 
modo,  omncs  practicse  ;  aliis  vero 
pertinentihm  ad  introductionem  in  aliis 
scienfciis,  quales  suntomnessermo- 
cinales,  ut  Logica,  Grammatica  et 
Rhetorica,  in  omnibus,  inquam, 
talibus  jam  repertis  scmper  tamen 
speculativos  arhitrandum  est  esse  sapien- 
tiores  illis,  qui  habent  artes  dictas 
prius  repertas  ;  propter  illud  quod 
illoruin,  scilicet  speculativorum, 
vel  habentium  speculativas  scien- 
i\f^?>,scientice,  qua?  sunt  speculativae, 
non  sunt  ad  utilitatem  vita>  repcr- 
tse,  sed  propter  ipsum  scire,  quod 
probat  per  signum;  quia  omnibus 
aliis  repertis,  qme  vel  pertinent  ad 
necessitatcm  vitcc,  vel  ad  introductioncm 
in  aliis,  ut  jam  dictum  est  ;  vcl 
etiam  quso  pertinent  ad  volupta- 
tem,  quod  dicit  propter  aliquas 
scientias  ad  delectationcm  homi- 
num  ordinatas,  ut  forte  sunt  scicn- 
tia)  de  ludis  vel  hujusmodi,  ilLie 
speculativfe  non  sunt  repertae  ad 
aliquid  istorum.  Quod  patet,  quia 
speculativa)  scientiae,  primo  reper- 
tse  sunt  in  his  locis,  in  quibus  pri- 
mo  studuerunt  hominescircatalia, 
imde  et  in  /Egijpto  primo  suhstitcrunf 
artes  Malhematiccc,  nam  primo  rcper- 
tsesunt  a  Sacerdotibus,  qui  conces- 
si,  et  dimissi  sunt  studerc  circa 
hujusmodi  specuhativa  Mathema- 
tica. 


SUMMARIUM. 

De  inventoribus  Matlieseos  tantum  refert   De  primil 

quidaliidicuut.Aristotelesl.  Met.cap.  3.  scri-    inveniori-l 

■^  bus  scien-f 

bit  Pytliagoricos,  primos  Mathesi  operam  na-  tiarum  J^ 

vasse.  Cuni  Nilus  stepius  inundalione  pos-  ^^^™n/*' 

sassiones  confudisset,  ad   eas   discernendas 

invenisse  ^gyptios  Geometriam,  scribit  Stra- 

bol.    17.  et  Herod.  1.   11.  Polyd.  de  Rerum 

invent.  1.  1.  c.   18.    Arithmeticam  a  Phoeni- 

cibus  inveutam,  propter  mercaturam,  qui- 

dam  putant ;  sed  Joseph.   1.  Antitx.  c.  3.  id 

Abrahamo  ascribit,  quem  etiam  AsUologiam 

ad  J5gyptio3  tulisse  asserit,  cujus  inventores 

secundum  eum  fuerunt  tilii  Seth,  nepotes  Ad» 

a  (xuibus  recondila  fuerunt  in  columna  lapi- 

dea,'qaii3  ad  sidera  speclabant,  ne  perirent, 

cum  ab  Adamo  inlelligerent   omnia  diluvio 

peritura.  Plinias  Jovi  Belo  invenlionem  As- 

trologia)  tribuit  1.  6.  sed  I.  5.  Phcenicibus  de 

quo  Polydor.  c.  17.  Quod  de  Atlante   dicitur, 

nierum  figmentum  est.  Tubal  filius  Lamec 

fuit  pater  canentium  eithara  et  organo.  Geu. 

4.  Quinam  vero  postea,  artificiose  Musicam 

primo  composuerunt  sub  lite  est,  de  quo  Po- 

lid.  supra  cap.  1 1.  Multa  de  his  videri  possunt 

apud  Zuingerum  in  Tlieatro,  vol.  5.  l.  4.  el 

Laert.  de  vitis  Philosophorum. 


Notandum  quod  ut  dicitur,  quod 
in  .Egypto  prius  inventse  sunt  ar- 
tes  Mathematica)  a  Saceixlotibus, 
relinquentes  occupationcs  alias, 
expensas  de  populo  accipiebant  in 
studio,  concessi  ct  deputati  fue- 
runt,  post  omnes  alias  scientias 
repertas,  quae  vel  ad  nccessitatem 
vitnp,  velad  introductionem  in  alias 
scientias,  vel  ad  delcctationem  ho- 
minum  serviebant.  Et  hoc  est  sig- 
iium,  (luod  Mathematicse  et  aliae 
scientia?  specuhativae,  non  sunt  re- 
pertop  propter  aliquod  illorum,  sed 
propter  ipsum  scire  tantum.  Dcin- 
de  cum  dicit  : 

In  moralibus  quidem  igilur  quae  sit  ar- 
lis  et  scienlioc  differenlia,  el  similium 
generum  diclum  esl. 


17. 


SUMM/E  I. 


CAP.  r. 


457 


Removet  dubinm  quod  potcst 
oriri  ex  prfedictis,  qiiia  hominiim 
usus  crat  nomine  artis,  ct  sapien- 
tiap,  ct  scicntire,  quasi  indiffcrcn- 
ter,  nc  quis  putaret  iioc  idem  si- 
gniflcare,  ct  esse  quasi  nomina  sy- 
nonyma.  Respondet,  quod  m  mom- 

i.  eiimieJif^^is,  id  cst,  in  6.  Etliic.  dictum  esl 
qiuv  sil  diffcrenlia  cu^tis,  et  scientiw,  et 
aliorum  similiinn  gencntin. 
Notandum,    quod   x\ristotelcs  G. 

„,.,    .    Etliic.  distim^uit  liabitus   intcllec- 

Habilus  in-  ~ 

leilectuaies  tualcs,  (|ui  suut  scmientia,  inlellectus, 

quinque,  ^  ' 

scieatia,  prudentia  et  ars  :  ct  diffcrunt 
ab  invicem,  pcncs  objecta,  quia  tria 
eorum  scilicct  sapientin,  intellcc- 
tus,  scientia  pertinent  ad  intellcc- 
tum  spcculativum,  ct  distinguun- 
tur  pcnes  objecta.  Nam  sapientia 
versatur  circa  causas  altissimas, 
quse  sunt  principia  cntis  inquan- 
tum  ens;  sivc  primae  causse  sint 
principia  incomplexa,  ut  substan- 
tise  immateriales ;  sive  complexa, 
ut  sunt  dignitates  et  maxime  pro- 
positioncs,  qufB  dcmonstrationem 
omnium  ingrediuntur  virtualiter, 
etsi  non  substantialitcr,  dc  quo 
alias.  Intcllcctus  autcm  vcrsatur  cir- 
caprincipia  propriadcmonstratio- 
nis,  qu8e  demonstrationcm  ingrc- 
diuntur  secundum  substantiam. 
Scieniia  autcm  versatur  circa  con- 
clusiones,  nam  scientia  est  habitus 
conclusionum.  Duo  alii  iiabitus 
scilicet  prudentia  ct  cirs  pcrtinent 
ad  intcUectum  practicum  ;  sed  dis- 
tinguuntur  pcnes  objcctum,  quia 
prudcntia  versatur  circa  agibilia, 
unde  dirigit  in  praxim  qu<ne  est 
actio  immancns,  non  transicns  in 
Cap, 5.  exteriorem  materiam.  Ars  enim 
est  recta  ratio  rerum  factibilium, 
ut  patet  ex  6.  Ethic.  idco  versatur 


18. 


circa  factibilia,  et  dirigit  in  ope- 
rationem  quse  est  actio  transicns  ; 
prima  autem  proprie  dicitur  actio. 
Secunda  autem  factio,  illa  quse 
scilicct  cst  transicns.  Deinde  cum 
dicit  : 

Cujus  auLem  gratia  nuncsermonem  faci- 
nius,  huc  esl,  quia  noniinalam  sapienliam 
circa  primas  causas,  elprincipia  existimanl 
omnes   VJiA<i-oJiL  , 


Quod  dixerat,  adaptat  ad  propo-,,  ,   , 

X  i         1         Metaphjsi- 

Situm,    VOlcnS   OStcndcrC   CX    dictis,  caestcirca 

,  .        ,  .        ^ir    ,        1         •  primas  cau- 

quod    scicntia   Metapliysica    qu?o    sas,  et 

,  •        L-  principia. 

mcrctur  nomen  sapientire,  vcrsc- 
tur  circa  causas  et  circa  principia. 
Etcirca  hoc  duo  facit.  Primo  ponit 
intentam  conclusioncm.  Secundo, 
innuit  ejus  probationem,  ibi,  Quare 
sicut  dictum.  Dicit  crgo,  quod  illud, 
cujus  (jratia  nunc  sermonem,  id  cst, 
considerationem,  facimus,  de  pra3- 
dictis  est  hoc,  quod  intendimus, 
scilicet  quia  Mctapliysica,  qucC  est 
nominata  sapicntia,  videtur  esse  circa 
primas  causas  et principia.  Deinde  cum 
dicit. 

(■  'Quare  sicut  diclum  est  prius,  experlus 
(^uod  quemcumque  sensumliabentibus  sa- 
pientiur  esse  videtur,  artifex  enim  exper- 
tis.Architectur  aulem  manuartifice,  specu- 
lalivi  autem  magis  activis.  Quud  quidem 
igitur  sapientia,  et  circa  quasdam  causas 
et  principia  sit  scientia,  manifeslum  est. 

Innuit  talem  probationem  :  Qui- 
cumquc  magis  considcrat  causas 
et  principia,  sapicntior  dicitur; 
ergo  scicntia  quse  est  sapientia, 
considcrat  causas  et  princi])ia.  Tc- 
net  autcm  illa  conscqucntia  in  vir- 
tutc  illius  maximcC  :  sieut  maximc  5.  t.  c. 
ad  maxime,  et  magis  ad  magis,  ita  sim- 
pliciter  ad  simpliciter,  et  est  similis 
modus  arguendi,  ac  si  diceretur  : 
Quod  est  magis  terreum,  est  gra- 
vius;    ergo    terra  est  simplicitcr 


45? 


LIB.  I. 


METAPIl. 


gravis.  Similiter,  magis  conside- 
rans  caiisas  magis  est  sapiens; 
ergo  sapientia  simpliciter  consi- 
derat  cansas  et  principia.  Antcce- 
dens  autem  istius  conseqnenti?e, 
quod  scilicet  qui  magis  consideral 
causas  sapicnlior  dicitur ,  ostendit 
Aristotelcs  inductive  diccns  :  quod 
sicut  dictum  est  prius,  cxpcrtus  videlur 
essc  sapienlior  eis,  qui  sensum  ha- 
bcnt  solum  sinc  experimento  ; 
artifex  enim  sapientior  cst  expertis,  et 
inter  artifices,  architecius,  id  est,  ha- 
bens  scientiam  architectonicam, 
est  sapientior  ipso  artifice  manuali, 
qui  est  inferior  eo.  Speculativre 
etiam  scientiae  sunt  magis  sapien- 
tes  ipsis  activis  practicis.  Et  ratio 
hujus  est,  quia  magis  considerat 
causas,  iste  qui  sapientior  dignos- 
citur,  ut  patet  ex  dictis. 

Notandum,  quod  expresse  non 
habetur  in  littera  simpliciter,  quod 
expertus  sit  sapientior  liabentcso- 
lum  sensum  sine  experimento  ; 
tamen  liabetur  ibi  implicite  a  si- 
mili,  quia  sic  se  videtur  habere 
expertus  ad  habentem  solum  scn- 
sum,  sicut  artifex  ad  expertum, 
ideo  connumerat  hoc  inter  dicta 
superius  expressa.  Ultimo  conclu- 
dit  intentam  conclusionem  dicens  : 
Quod  quidcni  igitur  sapientia,  id  cst, 
Mctaphysica,  de  qua  est  sermo 
principaliter,  sit  scicntia  circa  quasdnm 
causas  el  principia,  mani fcstwn  est,  cx 
dictis.  Dicit  ergo  circaquasdam,  quia 
nondum  ostensum  est  circa  quas, 
sed  circa  quasdam  simpliciter, 
qufP-cumque  sint  ill.T. 


SUMM.E     PRIM.E    CAP.     IL 

Exponitur  sapientife  natura,  et 
Metapliysicae  dignitas  probatur 
exejus  essentiali  speculativitate. 

SUMMARIUM. 

Ponit  sex  conditiones  sapientife,  quas  om- 
nes  per  ordinem  ostendit  convenire  Meta- 
physic?e,  inde  concludens  ipsam  debere  sa- 
pientiam  nominari.  In  altera  parte  hujus 
capitis,  qiue  est  ecunda  pars  principalis 
huju.-;  primie  partis  p:'oIogi,  ostenditur  di- 
gnitas  hij.jus  sapienti?e,  scilicel  Metapliysica) 
ex  e.jus  speculativitate,  ubi  in  principio  dis- 
tinctius  notatur. 

Quoniani  aulem  scienlinm  hnnc  quipri-        jf), 
mus  circa  quales  causas,  et  circa   qualia  ," 

principia,  scienlia  sapientia  sit,  hoe  uli- 
que  eril  considerandum.  Si  ilaque  accipiaL 
aliquis  exislimaliones,  quas  de  sapienle 
liabenms,  fortassis  ex  his  manifesliusfiet. 

Dicebatur  superius,  quod  ad  os- 
tendendum  dignitatem  liujus  scien- 
ti<T  ex  e.jus  naturali  appctibilitate, 
intendebat  Aristoteles  faceretalem 
rationem  :  Omnes  homincs  natura 
scire  desiderant ;  ergo  maximam 
scientiam  maxime  desiderant;  sed 
scicntia  MetapliysicfB  est  maximc 
scicntia;  ergo,  etc  Declarata  er- 
go  prima  propositione  :  Omnes  ho- 
mincs,  ctc.  in  qua  major  rationis 
virtnalitcr  continetur,  nunc  inqui- 
rit  minorem,  scilicet  quod  scientia 
Mctaphysica?.  sit  maxime  scientia. 

Ad  cujus  evidentiam  sciendum,    Maxmie 
quod  scicntia  maxima  dicitur,  qn?o^'^'j'£a.'^' 
cstde  maximc  scibilibus  :  maxime 
autcm  scibilia  dicuntur  dupliciter, 
vel  quia  primo  omnium  sciuntur, 
sine  quibusnon  possunt  alia  sciri; 
vel  quia  sunt  cci'tissima  cognosci-    ' 
bilia  ;  utroque  autem  modo  consi- 


SUMM^  I. 


CAP.  II. 


459 


derat  ista  scientiamaximescibilia. 
Nam  maxime  scibilia  primo  modo 
sunt  commimissima,  ut  ens  inquan- 
tumens,  et  qufecumque  sequuntur 
ens  inquantum  ens.  Maximeautem 
scibilia  sccundo  modo,  sunt  prin- 
cipia  et  causso,  qu?e  tanto  sunt  se- 
cundum  se  certiora,  quanto  sunt 
priora  ;  hsec  autem  scientia  con- 
siderat  de  utrisque,  ut  patet  ex 
prima  conclusione  hujus  prologi. 
Virtus  ergo  hujus  minoris  stat  in 
hoc,  quod  Metaphysica  est  de  ma- 
xime  scibilibus,  quod  Aristoteles 
intendit  ostendere  in  hocloco,  quod 
facit  tali  modo.  Quia  supponendo, 
quod  ista  scientia  sit  sapientia, 
probat  quod  sapiens  versetur  circa 
maxime  scibilia,  et  per  consequens 
Metaphysi-  Metaphvsica,  cum  sit  maxime  sa- 

ca  versa-        .        ,  .         ^ .  ,  i 

turcirca  picntia.  Circa  autem  hoc  sic  pro- 
Bcibiiia.  cedit,  quia  primo  movet  modum 
investigandi  dictam  veritatem.  Se- 
cundo  juxta  illum  modum  exequi- 
tur  de  intento.  Secunda  ibi :  Primum 
ilaque.  Dicit  ergo,  quoniam,  pro  quia, 
quod  /lanc  scienliam  qucerimus,  qufe 
scilicet  considerat  causas  et  prin- 
cipia,  ut  superius  immediatc  est 
conclusum  :■  considerandum  est  circa 
qucdes  causas,  et  qualia  principia  sit  luec 
scientia  sapientia,  quffi  est  Mctaphy- 
sica  ;  hoc  autem  fortassis  ex  liis  fiel 
manifeslum,  scilicet  hoc  modo,  siali- 
quis  numerando  comprehendat  com- 
munes  existimationes  hominum,  quas 
habemus  de  sapiente,  nam  per  hunc 
modum  patebit,  quod  sapientia 
versatur  circa  prima  principia  et 
proprias  causas,  qu?e  sunt  maxime 
scibilia,  et  etiam  quod  versatur 
circa  communissima  qu3e  etiam 
sunt  maxime  scibilia.  Deinde  cum 
dicit  : 


Ilaque  primum  exislimanmssapienlem,  vide  ad 
omnia  maxime  scire,  ut  contingit:  accipi- hanc  text. 
mus  enim  non singularem  scienliam  eorum  ?  ^-  ^''^-  ^- 
habenlem. 

Ponit  aliquas  conditiones  conve-       20 

.  Conditiones 

nire  ei,   quod  considerat  maxime  sapientis 

.....  ,  .       .  .  •    sunt  sex. 

scibilia  et  communissima,  et  pri- 
mas  causas  et  principia,  et  osten- 
dit  quod  considerare  maxime  sci- 
bilia  est  ejusdem  sapientise,  quae 
est  Metaphysica  ;  et  dividitur  ista 
pars  in  sex  secundum  quod  sex 
tales  conditiones  narrat  de  sapien- 
te.  Secunda  ibi  :  Postea  difficilia. 
Tertia  ibi :  Adlmc  certiorem.  Quarta 
ibi  :  El  magna.  Quinta  ibi  :  Et  lianc 
scientiarum.  Sexta  ibi  :  Et  princiiia- 
liorcm,  etc.  Dicit  ergo  quod  primum 
accipimus  sapientcm  scire  maxime,  sicut 
decet,  vel  ut  continc/il,  non  enim  acci- 
pimus  habentem  scientiam  singularem 
omnium;  hoc  enim  est  impossibile, 
cum  illa  sint  infinita,  qute  intel- 
lectu  capi  non  possunt.  Prima  ^^^mo 
ergo   conditio   sapientis   est   scire   sapientis 

'-'  ^  ,        est  scire 

omnia,    ut    contingit,    scilicet    in    oamm. 
universali,  ut  postea  dicemus.  Se- 
cunda  ponitur  ibi : 

Poslea  difficiiia  cognoscere  polentem, 
nec  levia  homini  noscere,  Imnc  dicinms 
sapienlem.  Senlire  enimonmium  est  com- 
mune,  quare  facile,  et  non  soplion,  idest, 
sapiens  est. 

Et  est  quod  illum  ponimus  sa-    conditfo 
picntem,    qui    potest    cognoscere  ^J^^^^^-j;^?: 
difficilia  ex   ingenio    sui   intellec-     "lia. 
tus  ;   non  autem  ponimus   sapien- 
tem  potentem  scire  ea,  quse  levia 
sint  omnium  communiter  ad  cog- 
noscendum.     Sentire    enim,    id   est, 
cognoscere   sensibilia  commune   est 
omnium;  quare  facile  est  illa  sensibilia 
cognoscere,  et  non  soplwn,  id   est, 
non  est  aliquid    pertinens   ad  sa- 
pientem,   ut    sic  :  Illud  ergo   est 


460 


LIB.  I. 


propriuiii  scire  sapientis,  qiiod 
non  cognoscitiir  leviter  a  qno- 
cumquc.  Tertiam  ponit  ibi  : 


Adhuc  cerliorem. 


METAPII. 

Et  principaliorem  subserviente  magis  es- 
se  sapienlem:  non  enim  ordinari,  sed  or- 
dinare  oporlel  sapientem,  nam  hunc  ab  al- 
tero,  sed  ab  lioc  minus  sapientem  persua- 
deri.  Tales  quidem  igitur  existimationes, 
et  tot  de  sapienlia  et  sapientibus  habemus. 


Te..tiaquod     Et  ost  quod  illum  accipimus  sa-       .  Kt  est  quod  hanc  sapientiam  ac-  ^^ 
di'hr,ju:e  pientem,    qni    est   ccrtior  de  liis 
quamaiii.  ^"^  novit,  quam  sint  communiter 

alii  de  his  quse  norunt.  Quartam 

ponit  ibi  : 


Et  magis  causam  dicentem  sapientem 
circa  omnem  scienliam  esse. 

Qiiaiia  Et  est  quod  illud  accipimus  sa- 

'""qi.mi"'  pientem,    qui   circa  omiiem,    id  est, 

piomp-  qIyqc^  nuamcumque  scientiam  ma- 

reddatiei  g-[s  potcst  dicei^c,  id  cst,  reddcrc 

causain .     o         i 

et  assignare  causas  eorum  qu?o 
sciuntur,  ct  qua^runtur,  et  pcr 
consequens  potest  magis  docere. 
Quintam  ponit  ibi  : 

Et  scienliarum  autem  ea  qux  suiipsius 
causa  et  sciendi  gratia  ehgibihs  est,  ma- 
gis  est  sapientia,  quam  qujB  evenientium 
gralia. 

Quinta,       Et  est   quod    scienliarum,  id    est, 

'^propw-    tle  numero  scientinrum  est  magis 

ipsum  sci-   gcinntia,  01(02  per  sc  cst  ct  qratia  scire, 

re,  et  non  '    i         » 

piopter  i^\  pst,  proptcr  ipsum  scire  magis 
accipimus  cssc  sapicntiam,  et  mafjis 
est  sapienlia,  quffi  est  circa  specula- 
tiva,  quam  illa  quse  est  circa  con- 
tingcntia,  id  est,  qu?p  possunt  eve- 
nire  contingenter,  puta  vit<T  nc- 
cessitas,  vcl  dclectatio,  vcl  aliquid 
tale  ;  talcs  enim  ultra  scire  exten- 
dunt  se  ad  aliquod  aliud,  sicut  sunt 
scientia^  practic?e  ;  scicntia  enim 
speculativa  est  volita  proptcr  sci- 
re,  non  propter  aliud;  si  ergo  talis 
est  magis  sapientia  ct  liabens  eam 
magis  sapiens,  pcr  locum  a  Conju- 
gatis.  Sexta  patct  ibi : 


qnoa  regal 

cipimus,   esse   principaliorem,  id  est,  ei  non  re- 

T         .  .  1  gatur 

digniorcm  famulanle,  id  est,  quam 
illa  quae  famulatur,  quod  probatur 
ex  duobus.  Tum  primo,  quia  ipsum 
sapientem  oportet  ordinare  alios,  et 
non  ordinari.  Tum  sccundo,  quia  sa- 
pientem;  hunc  non  oportet  ab  alio 
suaderi,  sed  magis  ab  hoc  suaderi  minus 
sapientem. 

Notandum,  quod  in  artibus  me-  ^^- 
clianicis  famulantes  sunt  illi,  qui 
prseccptis  superiorum  artificum 
obsequuntur,  et  isti  imperantes 
arcliitectores  et  sapientes  dicun- 
tur,  propter  duplicem  causam  dic- 
tam  :  primo  quod  ipsi  non  or- 
dinantur  ab  aliis,  sed  potius  c 
converso;  quia  ars  famularia  or- 
dinatur  in  finem  supcrioris  artis, 
sicut  ars  navifactiva  ordinatur  in 
finem  usualis.  Secundo,  quia  infc- 
riores  persuadcntur  a  superiori- 
bus,  et  non  e  converso;  navifactor 
enim  credit  ipsi  nautse,  vel  gubei'- 
natori  navis,  scilicet  qualem  for- 
mam  debeat  haberc  navis.  Secun- 
dum  autem  communem  opinionem 
sapienti  competit  ordinare  non 
ordinari,  persuadere  non  persua- 
d(M'i;  quare  talis  scientia  cstmagis 
sapicmtia  famulantc,  et  per  conse- 
(lucns  liabcns  eam  magis  sapicns. 
Ultimo  concludit  quod  hujusmodi 
falcs  acceptiones  habemus  communiter  de 
sapientia  cl  de  sapicnte.  Ex  omnibus 
pra^missis  potcst  colligi  una  talis 
descriptio  sapicntis  :  Quod  est  qui  0^™,], 
omnia  novit  sicut  decct,  et  deiini-   sapienUi 


SllXiMiE  I. 


GAP.  II. 


461 


bilia  certitudinaliter,  et  per  cau- 
sam  quaerens  ipsam  scientiam 
propter  scire,  persuadere  potens 
aliis,  et  etiam  ordinare.  Deinde 
cum  dicit : 

Islomm  aul  lioc  quidem  omnia  scire 
universalemscientiam  maximehabenli  ines- 
se  necesse  esl,  liic  enim  novir,  omnia  ali- 
qualiler  subjecla. 

Probat    dictas    sex    conditiones 

convenire  ei,  qui  considerat  com- 

munissima  et  maxime  scibilia  ;   et 

dividitur  in   sex,  secundum   quod 

dictas  sex  conditiones  probat  tali 

inesse,  et  procedit  ordine,  quo  po- 

suit  eas   supra.  Secunda   ibi  :  Sed 

fere   simt.   Tertia    ibi    :    Scienliarum^ 

Quarta  ibi  :  Doctrinalis.  Quinta  ibi : 

Et  noscere  et  scire.   Sexta  ibi  :  Maxime 

vero.  Primo  ergo  ostendit,  quod  ei, 

qui  considerat  communia  et  uni- 

versalia,  inest   prima  conditio  sa- 

pientis,    quse  est   scire   omnia,  et 

intendit  talem   rationem  :  Sciens 

universale  scitaliquo  modosubjec- 

ta  ei ;  ergo  sciens  maxime  univer- 

salia,  scit  omnia.  Dicit  ergo  quod 

istorum  qu8e  dicta  sunt,  primum  eo- 

rum    scilicet,  omnia  scire  necesse   cst 

inesse  habenti  maxime  universalem  scien- 

tiam,  id  est,  illi  qui  novit  maxime 

universale  ;  liic  enim  novit  subjecta,  id 

est,  contenta  sub  universali. 

Qiiomodo      Notandum,    quod  qui  novit  uni- 

Sersde  versalo  quodammodo  novit  conten- 

omniTcon-  ^^  sub  univcrsali,  scilicet  in  poten- 

**i'ii^?^"''  tia  et  in  communi,  et  ex  lioc  con- 

firmatur  quod  dictum  est,  in  con- 

clusione    prsecedenti.     Non    enim 

oportet,  quod  qui  novit  universale 

sciat    omnia    in    particulari,    sed 

quod  sciat  aliquo  modo  ut  contin- 

git,  ut   ssepius   dicebatur.  Deinde 

cum  dicit: 


Fere  autem  et  difllcillima  sunt  liomini-       22 
bus  ad  cognoscendum,  qu;c  maxime  sunt   Ad  lumc 
universalia,  nam  sensibus  sunl   remotis- '■^''i"'",?,^'^ 

'  q.  10.    ub. 

sima.  1. 

Probat  quod  considerare  defini- 
bilia  est  sapientis,  et  intendit  ta- 
lem  rationem  :  Nam  onmis  nostra 
cognitio  oritur  a  sensu  ;  ergo  qua) 
magis  distant  a  sensu,  difiicilius 
est  attingere  per  cognitionem  ;  sed 
maxime  universalia  sunt  liujus- 
modi,  quia  cum  sensus  sit  singula- 
rium,  quanto  universalius,  tanto 
remotius  asensu;  ergo  universalia 
sunt  difficillima  ad  cognoscendum, 
per  consequens  illi  qui  considerat 
communissima  et  maxime  univer-  Universa- 

, .         .  ,  ,  .  1        lia  suntdif- 

salia,  mest,  cognoscere  et  conside-  ficuiaad 
rare  ditticillima,  et  dc  illa  ratione  '^"d"" 
tangit  virtutem  dicens  :  Sed  fere  ea    i"''^"*'' 
sunt  difficillima  hominibus  ad  cognoscen- 
dum,  quce  maxime  sunt  universalia,  nam 
talia  sunt  remotissima  a  sensibns. 
Sed   contra  dicta  liic  arguitur  :  Wetaphysi- 

ca  est  in  se 

nam  scientia  quse  est  circa  difficil-  certissima. 
lima,  est  incerfeissima ;  si  ergo  Me- 
taphysicaest  circadifiicillima,  erit 
incertissima,  quod  est  contra  ter- 
tiam  conditionem  sapientis.  Res- 
[)ondeo,  quod  si  ratio  concludat 
uniformiter,  non  concludit  quod 
Metaphjsica  sit  incerta  in  se;  sed 
sicut  universalissima  sunt  difficil- 
lima,  scilicet  istse  causa3  primae 
universales,  de  quibus  loquitur, 
sunt  difticiles  nobis,  sicet  scientia. 
Contra  hoc  quod  dicitur  ;  quod 
scientiaest  per  causam,  dicit  etiam 
quod  causae  et  principia  quaerun- 
tur;  ergo  non  sunt  notse  causse. 
Respondco,  quod  illaprincipia  non 
sunt  nota,  sed  sunt  nobis  qurcsita; 
tamcn  in  se  sunt  nota,  et  certissi- 
ma,  ideo  ait  Philosophus  :  fere. 
Deinde  cum  dicit  ; 


462 


LIB. 


METAPH. 


SUMMARIUM. 

Ut  Meta-        Vult  quod  Metaphysica,  ut  est   nobis   aliis 

physica  est  gcieuijis  difficilior,    ita   et   incertior,  donec 

nobis   dil-  ' 

ficilis,  et    perveniamus  ad   ejus    principia   et   eorum 

'    vim  capiamus  ;  tunc  enim,  non  solum  in  se, 

sed  etiam  nobis  certior  est   aliis  scientiis,  de 

quo  vide  Doct.  hic  q.  3.  et  ibi  Scholium  quar- 

tum.  Experientia  constat,  Mathemalicalia  es- 

se  nobis   faciliora,    quia   propinquiora   sen- 

sui  ;  in  multis  tamen  sunt   incertiora,  ut   de 

eclipsi  Lunse,  quse   sine   repugnantia  posset 

esseab  aliacausapraeter  interpositionem  ter- 

rte  inter  ipsam,  et  Solem,  et  sic  de  multis  Ma- 

thematicaiibus. 

Al.  primo-     Sclenliarum  vero  cerlissima3  sunt,   qu?e 

nini.       maxlme  priorum  sual:  nam  quae  sunl  ex 

paucioribus,   cerlioies  sunl  his,   que    ex 

addilione  dicuntur,  ut  Arilhmetica  Geo- 

melria. 

23.  Probat  tertiiim  inesse  sibi,  scili- 
cet  esse  certiorem,  et  intendit  talem 
rationem  :  Quanto  scicntiae  sunt 
priores,  tanto  sunt  certiores  ;  sed 
scientise  de  maxime  universalibus 
sunt  prioi^es  naturaliter;  ergo 
certiores,  et  per  conscquens  ha- 
bens  eas  certior  est.  Probat  autem 
majorem  :  quia  scientise;  rjiue  sunt 
ex  paucioribus ,  cerliorcs  sunl  eis  qucc  se 
hahcnl  cx  additione,  sicul  Arithmetica, 
certior  est,  Geomelria. 

Notandum,  quod  tanto  aliqua 
scientia  est  certior,  quanto  ad  no- 
titiam  sui  subjecti  scibilis  haben- 
dam,  pauciora  considcranda  requi- 
runtur  ,  quia  csetcris  paribus,  et 
facilius,  et  certius  cognoscuntur 
pauca  quam  plura;  undo  scientioe 
factivse  pratica?  incertissim?e  sunt, 
quia  liabent  multas  circumstantias 
scintentia  considcrarc.    Scientia    er<i"o    illa, 

quie  se  ha-  i  i  •    •  i      i  • 

het  per    qufie  sc  habct  cx  additione ad  a lia m, 

adclitionem      ,  i  •  i 

atiaiiam   ct  pcr  conscquens  plura  conside- 

lior.       rat,    cst    incertior ;    quomodo    se 

liabet  Geometria     ad    Arithmeti- 


cam  ;  sicut  patet  considerando  ea 
quse  accipiunt,  et  quae  considerant 
ut  principia,  ut  sunt  punctus  et 
unitas.  Nam  punctus  addit  supra 
unitatem  situm  vel  positionem; 
ideo  quantum  ad  hoc  Geometria, 
quae  considerat  punctum,  incertior 
est,  quam  Arithmetica,  quse  consi- 
derat  unitatem.  IIoc  autem  modo 
se  habent  scientise  inferiores,  et 
particulares  ad  scientias  univer- 
sales,  quia  semper  subjectum  in- 
feriorisaddit  aliquid  ad  subjectum 
superioris,  quidquid  sit  illud,  sive 
sit  diffei^entia  essentialis,  sive  ac- 
cidcntalis^  Scientia  ergo  quse  con- 
siderat  de  ente,  et  hujusmodi  com- 
munissimis,  qualis  est  Metaphysi- 
ca,  est  certissima  omnium  alia- 
rum.  Dcinde  cum  dicit : 

At  vero  et  doclrina,  quae  causarum  esl 
speculatrix,  magis  namque  hi  docent,  qui 
causas  de  singulis  dicunt. 

Probat  quartum  inesse  sibi,  quod 
est  posse  docere,  et  reddere  cau- 
sam  de  qusesitis,  et  intendit  talem 
rationem  :  Illa  scientia  est  magis 
potens  docere,  qu?e  maxime  consi- 
derat  causas  ;  scire  enim  cst  rci 
causam  cognoscere  exl.  Poster.  et 
per  consequcns  ille  potest  alium 
docere  et  facerc  scire,  qui  causas 
novit ;  scd  scientia  quse  considcrat 
universalia,  considcrat  maxime 
causas  et  principia  omnium,  qua- 
lis  cst  Mctaphysica ;  ergo  etc.  Di- 
cit  crgo,  quod  illa  scicntia  cst 
doctrinalis,  id  cst  doctrix,  quui  magis 
est  speculatrix  causarum ;  nam  illi  docent 
alios,  qui  de  singuUs  causas  dieunt,  id 
est,  assignant.  Dcindc  cum  dicit : 

Et  noscere  el  scire  sui  gralia,  maxime 
inest  ei,  qui  maxime  scibiUs^scientiae:  nam- 
que  qui  scire  propter  se  desiderat,  ipsam 


24. 


SUMM.^  I, 

maxiine  scienliam  desiderabit;  lale  auLem 
est  quai  maxime  scibilis:  Maxime  autem 
scibilia  principia  et  causa3,nam  propterhaec 
et  ex  liis  alia  dignoscuntur,  et  non  liaec 
per  subjecta. 

Probat  quintum  inessesibi,  etin- 
tendit  talem  rationem  :  Scientise, 
quse  sunt  de  maxime  scibilibus, 
maxime  quseruntur  propter  seip- 
sas  et  non  propter  alias;  sed  scien- 
tiae,  quse  sunt  de  primis  causis  et 
principiis,  sunt  de  maxime  scibili- 
bus ;  ergo,  etc.  Major  patet,  quia 
qui  desidcral  scire  propter  se,  inagis  scire 
magis  desiderat;  sed  maxime  scientia 
est  de  maxime  scibilibus ;  ergo 
maxime  desideratur,  et  quseritur 
propter  se.  Minor  sic  probatur  : 
illa  per  quse,  et  propter  quae  alia 
quseruntur  et  sciuntur,  sunt  maxi- 
me  scibilia;  sed  per  causas  ct 
principia  alia  cognoscuntur,  et  non 
e  converso;  ergo  causae  et  princi- 
pia  sunt  maxime  scibilia.  Dicit  er- 
gO,  quod  noscere  et  scire  sui  gratia, 
id  est,  per  se,  et  non  gratia  alic- 
rum  contingentium,  maxime  inesi  ei, 
quce  est  maxime  respectu  seibilis  scicn- 
tiw,  quia  scientia  aliqua  quseritur 
propter  se;  unde  subditur,  quod 
qui  scire  propter  ipsum  scire  desiderat, 
ipsam  maxime  scientiam  maxime  deside- 
rabit  :  talis  autem,  scilicet  maxime 
scientia,  est  ipsa  quce  est  respectu  maxi- 
me  seibilis;  sed  maxime  scibilia  sunt, 
quse  prima  principia  sunt  ct  cansic, 
nam  propter  ea,  et  ex  eis  primis  prin- 
cipiis  et  causis  alia  cognoscunlur, 
qu9e  sunt  subjecta  illis  primis  prin- 
cipiis  et  causis,  et  non  e  converso. 
Deinde  cum  dicit  : 


Maxime  vero  principalis  scientiarum,  et 
^^  ^  magis  principalis  subserviente,  quse  co- 
text.habes  gnoscit  cujus  causa  sunt  agenda  singula  : 
q.l.  8.  1. 1.  hoc  autem  csl  bonum  uniuscujusque,  at- 


CAP.   II. 


403 


25. 


que  id  quod  totahter  est  optiiilum  in  onmi 
natura. 

Probat  sextum  inesse  sibi,  et  in- 
tendit  talem  rationem  :  Illa  scien- 
tia  -30  habet  ad  alias,  ut  architec- 
tonica,  et  principalis  ad  lamulan- 
tem,  quse  considerat  causam  fina- 
lem,  cujus  causa  agenda  sunt  sin- 
gularia;  sed  prsedicta  scientia,  qu£e 
scilicet  est  de  primis  principiis  et 
causis,  est  principalis  et  architec- 
tonica  respectu  omnium  aliarum, 
et  per  consequens  habens  illam, 
habet  illam  sextam  conditionem 
sapientis.  Major  patet  in  supradic- 
tis  :  nam  scientia  usualis  se  habet 
ad  navifactivam  ut  principalis,  et 
architectonica  ad  servilem ;  nam 
considerat  flnem  ejus,  et  pr^ecipit 
sibi  propter  hoc,  quod  talem  for- 
mam  inducat,  quia  ipsa  est  utilis 
ad  usum  navigandi.  Minorem  au- Finisetb). 
tem  ostendit  ex  hoc,  quia  gratia  ^;;'!"- 
cujus  agenda  sunt  singula,  est  bo- 
num  cujusque,  id  est,  particulare 
bonum,  quia  particularis  finis  est 
bonum  in  ]inoquoque  genere.  Illud 
vero  quod  est  finis  omnium,  id  est 
in  universo,  est  illud  quod  est  opti- 
mum  in  tota  natura,  quod  pertinet 
ad  considerationem  scientia?  su- 
pradictse.  Dicit  ergo,  quod  maxime 
principalis  scienliarum,  et  magis  princi- 
palis,  ipsa  sermli  est  ipsa  quce  non 
ignorat  ;  sed  novit  cujus  causa  singula- 
ria  sunt  agenda,  ct  hoc  bomim,  id  cst, 
particulare  bonum  quod  est  flnis, 
cujusque,  in  particulari  :  sedomni,  id 
est,  toti  universo  flnis  est,  quod  est 
optimum  in  omni,  id  est,  tota  natura, 
de  quoagitscientia  deuniversalibus 
ct  maxime  scibilibus,  quia  ip^a  dst 
principalis,  et  architectonica  rd&- 


464 


LIB.  i. 


pectii  omnium  aliarum,  ot  sibi  om- 
nes  alise  famulantur. 
26.         Notandum,(iuodoptimumintota 

Bonuniuni-  ,  ,      n     •  i     i      „        , 

versi  est    uatura,  quod  cst   finis,  et   bonum 
lmuli?orcfi-  totius  uuiversi,  ut  bonum  scpara- 
"aimd!"^  tum,  est  primum  movens,  ut  in  12. 
Metaph.  sed  ordo  universi  est  bo- 
num  intrinsecum  universi,  sed  il- 
lud  principalius  ;    quoniam  bonum 
tale   quod  est  bonum  ordinis,   est 
proptcr  bonum  flnis,  et  non  e  con- 
verso,  sicut  bonum  exercitus,  est 
ordo  exercitus,  et  tale   ordinatur 
in  bonum  ordinis  universi,  et  non 
e  contra;  bonum  ergo  secundum, 
et  tertium  ordinantur  in  primum, 
et  non  cconverso.  De  primo  autem 
movente,  quod  est  principale  bo- 
num  et  finis  in  tota  natura,   agit 
scicntia  Mctaphysicse,  ut  patet  2. 
hujus.  Tunc  sequitur  illa  pars  : 

A(i  iiunc       Ex  omnibus  ergo  quce  dicta  sunl,  in  eam- 

lext.  habes  ^g^  ^^^^^  sclenliam    quaesilum    nomen  : 

''"m  •       oporlPt  enim  lianc  primorum  principiorum 

el  causarum  esse  speculalivam  :  sunnnum 

elenim  bonum,  el  quod  cujus  gralia,  ima 

causarum  es^. 

Ubi   postquam  cnarravit  condi- 

tiones  sapientia?,  et   ostendit  cas 

convenire  ci,  qui  considcrat  maxi- 

me  scibilia,  quee  sunt  communissi- 

ma,  ct  primnn  causa?  et  principia, 

concludit  ox  pra^dictis,  quod  nomcn 

sapicntia),  et  considcrarc  maxime 

scibilia,    sunt    cjusdcm    scientia3. 

Dicit  crgo  quod  cx  omnibus  liis,   r/iue 

dicla  sunl,  cst  manifcstum,  quod  in 

eamdem  scicnliam  cadil,    quod  qucesilum 

esi  nomen,  scilicet  nomen  sapientiae 

in camdcm  scilicct  scientiam,  quam 

omnem  esse   Thcoricam,  scilicct 

spcculalivam  primorum  principiorum  et 

causarum,   qua3  sunt  maximc  scibi- 

lia,  ct  hoc  manifestum  cst,  quan- 

tum  ad  dictas  sex  conditioncs  sa- 


METAPIl 

picntije,  quae  manifeste  conveniunt 
ei,  qiii  considerat  prima  principia 
et  causas ;  addit  tamen,  quod  bonum  Finis  est 

^  .  una  ex 

el  quod  cujiis  causa,  id   est,   finis,   est     causis. 
iina  de  numero  causarum. 

Notandum,   quod  apud  antiquos 

finis  non  ponebatur  esse  causa,  ut 

dicctur  infra  in  isto    primo;  ideo 

ad  removendum  lioc,  et  ad  osten- 

dcndum,   quod  istius  scientise,  cu- 

jus  est  considerare  primas  causas, 

cst  ctiam  de  causa  finali  considera- 

rc,  ut  dicebatur  in  sexta  conditio- 

nc  immediate  ante,  addit  quod  fl- 

nis  est  una  causarum;  ideo  scicn- 

tia,    qu?e    considerat    univcrsalcs 

causas  omnium,  habct  etiam  con- 

siderare    universalem  finem    om- 

nium,  quod  est  optimum   in  tota 

natura  universi,  ut  pra^dictum  est. 

SUiMMARIUM. 

Probat  secando  Metaphysicam  essa  specii- 
lativam,  liinc  inferen-;  aliis  esse  digniorom, 
de  quo  fuse  Doct.  hic  q.  7.  et  8.  Probat  tor- 
tio  etiam  solam  hanc  inter  scientias  esse  li- 
beram,  seu  gratia  sui  acquiri,  quod  optime 
explicat  Doctor.  Quarto  probat  esse  divinam 
et  explicat  Doctor  quomodo  sic  dicitur,  ct 
quo  sensu. 

Quare  vero  non  activa  palam  ex  pri-  ^7. 
mum  philosophanlibus:  nam  propter  ad-  Secninda 
niirari  homines,  el  nunc  et  primumincepe-  pars  prin- 
runl  philosophari :  a  principio  quidem  per  ^1",?)^  pam 
pauciora  dubitabilium  miranles,  dcinde  }u',j„s  pro 
paulatim  procedentes,  ol  de  niajoribus  lojji. 
dubitantes,  ut  de  Lun»  passionibus,  de  his, 
qua^,  circa  Solem  el  astra,  et  de  universi 
g-eneratione.  Qui  vero  dubitat  et  admiralur, 
ignorare  se  arbilratur;  quare  et  Philo- 
niylhes,  id  cst,  fabularum  amalor,  aliqua- 
liler  Philosoplius  est,  fabula  namque  ex  mi- 
ris  constituilur:  quare  si  ad  ignoranliam 
fugiendam  philosophati  sunt,  palam  quia 
propter  scire,  studere  perseculi  sunl,  el 
non  usus  alicujus  causa. 

Ha^c  cst  sccunda  pars  principa- 
lis  istius  primse  partis  prologi,  et 
quia  hucusquc  Aristoteles  probat 


SUMNL^  I. 

dignitatem  hujus  scientioe  ex  ejus 
naturali  appetibilitatc,  nunc  ostcn- 
dit  idem  ex  ejus  essentiali  specala- 
tivitate.  Circa  quod  duo  facit :  pri- 
mo  probat  lianc  scientiam  esse 
speculativam  per  rationcm.  Se- 
cundo  pcr  signum.  Secunda  ibi  : 
Metaphysi-  Tcstatur  aiiicm  hoc.  In  prima  parte 

ca  e»t 

Bcieniia    intcndit   talcm   rationem  :  Omnis 

speculati-    .11  ....  . , 

va.  iila  scientia,  m  qua  qu?eritur  ip- 
sum  scire  proptcr  seipsum,  cst 
speculativa,  non  practica  :  Mcta- 
physica  est  hujusmodi;  ergo,  ctc. 
Minor  probatur  sic  :  Illa  scientia, 
qua3  quaeritur  solum  proptcr  fu- 
gam  ignorantise,  intendit  ipsum 
scire  propter  se  ;  scd  Metaphysica 
est  hujusmodi,  quod  ostendit  ex 
hoc  quod  circa  istam  scientiam  ct 
alias  specuhativas,  ex  admii\ari  cc- 
perunt  homincs  philosophari;  ad- 
miratio  autem  oritur  ex  ignoran- 
tia,  nam  qui  dubitat  et  admiratur, 
dubitare  videtur;  pliilosophati  sunt 
ergo  homincs  propter  fugam  igno- 
rantise.  Dicit  ergo,  quod  vero  ista 
scientia  7io)i  sit  activa,  id  est  prac- 
tica,  sed  speculativa;  jmtet  ex  primis 
philosophantibus,  nam  pcr  admirationcm 
cccpcrunt  homines  philosophari  nunc  ct 
primum,  licct  differenter  quantum 
ad  hoc;  quia  a  principio  erant  mi- 
rantes  pauca  dubitaliva ,  qua3  fortc 
magis  erant  in  promptu,  ut  eorum 
causse  cognoscerentur  ;  scd  post,  id 
cst,  ex  cognitione  minorum,  pau- 
latim  proccsscrunt  ad  majora,  dubitan- 
lcs  dc  majoribus,  id  est,  quccrentcs 
eorum  causas,  ut  de passionibus  Luna\ 
puta  de  Eclipsi;  et  de  his,  qmc  sunt 
circa  Solcm  et  astra,  puta  dc  quanti- 
tate  et  de  motibus  ipsorum,  et  de 
mundi gcncrationc ;  nam  mundum  qui- 
dam  dixerunt   gcneratum  a  casu  ; 

Tom.  V. 


CAP.  II. 


465 


quidam  ab  intcllectu,  ut  Anaxago- opinio  d® 
ras;  quidam  amore,  ut  Empcdocles.  neraUonf!' 
Certum  cst  autcm,  quod  qui  dubitat 
et  admiralur,  ignorare  dicitur ;  et  prop- 
ter  hoc  Philosophus  dicitur  Philomijthcs, 
id  est,  amator  fabulte,  quod  cst  pro- 
prium  Poetarum;  ideocomparatur 
Philosophus  Poet?e,  quia  utcrque 
versatur  circa  admiranda;  unde 
subdit  :  fabula  namque  cx  miris,  id  cst, 
admirandis,  co7isiituiiur.  Concludit 
ergo  conclusioncm  intentam  :  qua- 
re,  inquam,  si  ad  ignorantiam  fugien- 
dam,  quam  arguit  iUa  admiratio, 
philosophati  sunt,  palam  quia  proptcr 
notitiam,  scilicct  propter  ipsum  scire 
scicntiam  persccufi  sunt,  id  cst,  sccuti 
sunt  qu?erentes  ;  ct  non  causa  cdicujus 
usus,  vcl  operationis  qnae  cst  pra- 
xis,  et  idco  tales  scienticne  sunt  spc- 
culativa)  et  non  practic^e. 

Notandum,  quod  sicut  dictum  28. 
est,  dubitatio,  ct  admiratio  cx  igno-  sas  iiiorum 
rantia  sumunt  ortum;  cum  cnim  "^"''^""'"- 
vidcmus  effectus  manifcstos,  quo- 
rum  causas  non  videmus,  admira- 
mur  circa  effectus  iUarum  causa- 
rum;  ex  eo  ergo  quod  admiratio 
fuit  causa  induccns  liomincs  ad 
Philosophiam,  idco  Philosoplius 
amator  fabulae  vocatur.  quod  cst 
proprium  Poetarum.  Unde  et  qui- 
dam  antiqui,  qui  de  rcrum  princi- 
piis  tractavcrunt  per  qucmdam 
modum  fabuharum,  dicti  sunt  Poe- 
tse  Thcologantes;  ct  ut  dicitur,  fue- 
runt  septcm  Sapicntes,  de  quibus 
etiam  aUquid  dicetur  infra  in  isto 
primo.  Quia  crgo  fabiUa  cx  admi- 
randis  constituitur,  ideo  Philoso- 
phus  Poctse  comparatur,  nam  et 
ipse  circa  admiranda  versatur,  ut 
praedictum  est. 

Notandum  uUra,  quod  cum  Aris-  ^'"'«^^: 

^  «^  •  1  o    pjjyg  uude 

30 


m 


LIB.  i. 


dicitur,  et  toteles    prius    usus    fuit    nomine 

quis  tuit  ^ 

fnmws  in- sapienlue ,    nunc    utitur    PhUosophia', 

ventor    vo- 

cabuii?  quod  pro  eodem  sumitur  ;  dicitur 
enim  quod  cum  antiqui  studio  sa- 
pientife  insistentes  sapientes  voca- 
rentur,  Pythagoras  interrogatus 
quid  se  profiteretur  esse,  noluit  se 
nominare  sapientem,  ut  antecesso- 
res  sui,  quia  pr?esumptuosum  lioc 
esse  censebat;  sed  dixit  se  esse 
Philosophum,  id  est,  amatorem 
sapienti?e.  Nomen  sapientiseinno- 
men  philosophioe  et  nomen  sapien- 
tis  in  nomen  Philosophi  est  muta- 
tum,  cthoc  nomen  congruit  prse- 
senti  proposito;  nam  ille  videtur 
amator  sapientise  proprie,  qui  sa- 
pientiam,  non  propter  aliud,  sed 
propter  sapientiam  qu?erit  :  qui 
autem  qua^rit  eam  propter  aliud, 
magis  illud  aliud  amat  et  quserit, 
(juia  proptcr  quod  unumquodque 
taleet  illud  magis,  ex  primo  Poste- 
riorum.  Dcinde  cum  dicit  : 


Teslalur  auleni  ipsum  quod  accidit;  nam 
Text.  5.  fere  cunclis  exislenlibus,  qua3  sunt  neces- 
sariorum  ad  voluplalem  et  erudilionem, 
talis  prmienlia  inquiri  coepit.  Palam  igitur 
quia  propter  nullam  ipsam  queerinms  aliam 
necessitatem. 


,,  .    ,  Prohat  hanc  scientiam  esse  spe- 

.Melapliysi-  ^ 

ca  prop.er  culatlvam  a  signo,  dicens  quod  hoc 
quantiir.  (juod  dictum  cst,  sciUcct  quod  sa- 
pientia  vel  philosophia  sit  invcnta 
l)ropter  so,  et  propter  ipsum  scirc, 
ct  uou  propter  ali(iuod,  scilicct 
proptcr  necossitatem  vitne,  fcsia/m- 
hoc  accidciis,  id  est,  cvcntus  circa 
sapicntiae  inventores ;  nani  ferc  cunc- 
lis  jani  cis  existenlihus,  rjiuc  vel  sunt 
neccssariorum,  id  est,  de  numero  eo- 
rum,  quse  sunt  nccessaria  ad  vi- 
tam,  et  ad  voluptatcm  et  quietem,  sive 


Ml£'I'APil. 

delectationem  vitse  pertinentibus, 
utdicebatur  supra,  et  ad  eruditionem, 
id  est,  ad  introductionem  in  alias 
scientias  pertinentibus,  ut  supple 
scicntia3  sermocinales  et  potissime 
Logica.  Omnibus,  inquam,  jam 
existentibus  et  repertis  :  talis  pru- 
dentia,  de  qua  nunc  est  sermo,  inqui- 
ri  ca^pit;  ergo  palam  tanquam  a 
signo  probatum,  quia  propter  nullam 
aliani  necessitatem  quierimus  sapientiam  ; 
sed  supple  propter  seipsam  tan- 
tum,  et  per  consequens  est  specu- 
lativa  ct  non  practica. 

Notandum,  quod  secundum  in- 
tentionem  Philosophi,  scientiaspe- 
culativa  est  dignior  practica;  ex 
hoc  ergo  quod  probat  istam  scien- 
tiam  esse  speculativam,  ejus  di- 
gnitatem  putat  suflicienter  se  pro- 
basse. 


29. 


Sed  ut  dicimus  homo  liber,  qui  suimet,  r^^^YWi 
et  non  allerius  causa  est;  sic  et  lia'c  sola  pars  prin 
lilDera  est  scientiarum,  sola  namque  Iisbc  cipaiis  pr 
sui  causa  est.  ™^^  P''"''^'- 

prol. 

Postquam  Philosophus  probavit 
dignitatem  hujus  scicntise,  ex  ejus 
naturali  appctibilitate  et  ex  ejus 
cssentiali  spcculativitate,  nunc  os- 
tcndit  idcm  cx  ejus  libcrtate  inge- 
nua.  Circa  quod  duo  facit  :  primo 
facit  quod  dictum  cst.  Sccundo  ex 
dictis  concludit  corollariiini  quod- 
dam  ad  cjns  pcrtincns  dignitatem. 
S(HMin(la  il)i  :  Proplcr  quod  el  jusle. 
In  priuia  partc  intendit  talcm  ra- 
tionem  :  Illa  scicntia  cst  libera, 
(lua^,  cst  gratia  suiipsius,  ct  non  ^ie^ap''^^ 
gratia  altcrius;  scd  Aletaphysica  et  sui.psi, 
est  hujusmodi;  ergo,  etc.  Miuorem  *'''^^"' 
probat  a  simili  :  quia  homo  iste 
dicitiir  lilier,  qui  cst  gratia  suiip- 
sius;  servi  enim  dominorum  sunt 
et  propter  dominos  opcrantur,  et 


SUMNL^E  I. 


CAP.  II. 


467 


qnidqiiid  acqnirimt,  domino  acqui- 
rnnt.  Dicit  ergo  secnndnm  qnod 
dicimKS,  ille  honio  liber  est  qui  scilicet 
est  (jralia  siiiipsius,  et  non  est  causa  alte- 
rius,  sic  et  luec,  sciUcet  Metaphvsica 
ipsa  snla  lihera  est  scientiarum,  id  est, 
inter  scientias;  sola  namque  est  siiiip- 
sius  causa. 

Sed  videtur  falsnm,  qnod  hic  di- 
citnr,  scilicet  qnod  sola  h?pc  scien- 
tiarnm  sit  gratia  sniipsins,  nam 
hoc  videtnr  commnne  omnibns 
scientiis  speculativis,  nt  patet  ex 
Quaiiter  dictis.  Dicendum  quod  h?ec  littera, 
debet  so-  hcec  sohi ,   potcst  duplicitur  exponi  : 

lam  Meta-  ^  '  ^ 

physicam  uno  modo  prout  reiertur  ad  genus 

esse   suiip-         •         .  •  i     ,  • 

sius  Kratia.  scientiarum  speculativarnm  m  ge- 
nere,  ita  quod  snpponit  \y  sola,  pro 
omni  scientia  specnlativa,  et  sic 
verum  est  qnod  solse  scientise  spe- 
cnlativsesuntgratia  suiipsius,  qnia 
propter  ipsnm  scire,  et  non  prop- 
ter  aliud  qnserimtnr,  ideo  liberales 
proprie  dicuntnr  ;  scientise  autem 
qnse  ad  aliud  ordinantur,  puta  ad 
aliquod  opns  vel  utilitatem,  dicnn- 
tur  non  liberales,  sed  potius  servi- 
les,  ut  snnt  omnes  practicae  com- 
mnniter,  saltem  mechanicse.  Alio 
modo  exponit,  quod  littera  sola, 
refertur  ad  istam  scientiam,  qu90 
cnm  sit  circa  altissimas  causas,  et 
circa  cansam  flnalem  omninm,  nt 
prfiedictum  est;  nam  considerat 
nltimum  flnem  omnium,  propter 
qnod  omnes  alise  scientise  ad  eam 
ordinantur,  tanquam  in  flnem;  et 
ideo  ista  scientia  inter  omnes  ma- 
xime  est  gratia  suiipsins.  Deinde 
cum  dicit  : 

30.  Propter    quod   et  juste    non  humana 

putelur  ejus  possessio,  MuUipliciter  enim 
liominum  natura  serva  est. 


Conclndit  ex  dictis  qnoddamco- 
roUarium,  pertinensadhujusscien- 
tise  dignitatem.  Circa  (|uod  duo 
facit :  Primo  facit  quod  dictum  est. 
Secundo  exclndit  errorem  quem- 
dam  jnxta  dicta.  Secunda  ibi:  Quarc 
secundum.  In  prima  parte  intendit 
conclndere  ex  prsedictis,  qnod  ista 
scientia  non  sit  linmana  possessio, 
ct  intendit  talem  rationem.  Scien- 
tia  maxime  libera  non  potest  esse 
possessio  natnrse  illius,  qu?e  mul- 
tipliciter  est  ministra  ;  sed  natura 
humana  multipliciterestministra; 
ergo  ista  scientia,  qnse  est  maxime 
libera,  ut  pr?edictum  est,  non  est 
possessio  humana.  Dicit  ergo  qnod 
propfer  hoc,  quia  scilicet  ista  scien- 
tia  estmaxime  libera  :  juste  ejus  pos- 
sessionon  puleiurhumana,  niultisenim 
in  locis,  id  est,  quantnm  ad  multa 
natiira  humana  ministra  esl. 

Notandnm,  quod  natura  linmana 
dicitur   ministra,    eo  quod   multis  utnau.ra 
necessitatibus  subditur,  pro  statu  ciiuiminis- 
vise,  ex  quo  accidit  qnod  freqnenter     ^"*' 
dicimus  illnd  qnod  propter  se  qnse- 
rendum  est,  non  hnmana  pntatur 
ejus   possessio.   Unde  licet  melins 
sit  philosophari  quam  ditari,  non 
tamen  indigenti,   nt  dicitur  tertio 
Topic.  Illa  ergoscientia  qna3  prop-  Cap.  4. 
ter  seipsam  qnseritnr,  est  qu»  non 
competit  hominiut  possessori,  qua 
ad  libitum  nti  potest  et  libere;  illa  Q'>omodo 

,  ...  Metapliysi- 

autem    scientia,    quse   propter  secanon  est 

, 1  . ,  ,        ,   -,  possessio 

tantum  qnanrrtur,  non  potest  liomo  immana? 
libere  nti,  cum  ab  ea  freqnenter 
impediatur,  pi-opter  necessitatem 
vitap.  Recte  ergo  Metaphysica  non 
es,t  possessio  humana,  quia  non 
subest  homini  ad  nutum,  cum  ad 
eam  perfectenon  valeat  pervenire, 
illud  tamen  modicum  qnod  de  ea 


418 


LIB.  I. 


METAPII. 


habet,  prsevalet  omnibiis,  quse  per 
alias  scientiascognoscuntur.  Dein- 
de  cum  dicit  : 

31.  Quare  secundum  Symonidem  solus  qui- 

dem  Deus  hunc  liabet  honorem;  virum  ve- 
ro  non  dignum  qu<erere  quoe  secundum 
se  est  scienliam, 

Excludit  errorem  quemdamjux- 
ta  dicta.  Circa  quod  tria  facit,  pri- 
mo  pr.Temittit  errorem.  Secundo 
ponit  causam  erroris.  Tertia  ex- 
cludit  illam  causam.  Secunda  ibi : 
Sic  aulem  dicimt.  Tertia  ibi  :  Sed  nec 
divinum.  Dicit  ergo  quod  hsec  scien- 
tia  non  est  humana;  imo  sccundum 
Symonidem,  qui  fuit  quidam  poeta 
sic  dictus  :  solus  Deus  sic  hunc  habel 
honorem,  scilicet  quod  velit  istam 
scientiam,  quae  est  tantum  propter 
se  quserenda;  virum,  id  cst,  homi- 
nem,  non  esse  dignum  qucerere  hanc 
scicnliam  qu(e  esl  secundum  se,  supple 
sccundum  suam  conditionem,  ut- 
pote  quae  non  ordinatur  ad  neces- 
sitatem  vitae  hominis,  quasi  dice- 
ret  quod  solus  Deus  habet  quserere 
hanc  scientiam,  et  non  liomo. 
Deinde  cum  dicit. 

Si  aulem  vera  dicunt  illi  quidem  poelte, 
quia  divinum  nalum  esl  invidere  hac 
in  re,  id  ipsum  conlingere  maxime  ve- 
risimile;  el  inforlunatos  eos  liomiaes  esse, 
qui  h;ec  superttua  qiia3runl. 

Ponit  causam  erroris,  provenie- 
bat  enim  iste  error  Symonidis  ex 
errore  alioinim  Poetarum,  qui  di- 
cunt  quod  divinum,  id  cst,  res  divi- 
na  invidet,  ita  quod  ex  invidia  Deus 
non  vult  ab  liominibus  haberi  ea, 
quse  ad  suum  honorem  pertinent, 
et  hoc  contingei'e  maxime  justum 
est,  si  in  aliis  hominil)us  Deus  in- 
videt;  multo  justius  in  hoc,  scilicet 
in  scientia  ista,  quse.  est  honora- 


tissima  inter  omnia.  Nam  secun- 
dum  opinionem  eorum,  oportet 
homines  imperfectos  infortunatos 
esse;  fortunatos  enim  homines  di- 
cebant,  quando  Dii  eis  sua  bona 
communicare  volebant,  sed  ex  in- 
vidia  bona  sua  Deus  eis  communi- 
care  nolebat,  sequitur,  omnes  ex- 
tra  perfectionem  hujus  scientise 
existentes,  imperfectos  esse  et 
infortunatos. 
Notandum,    quod    cx    hoc    loco       32. 

•  1     ,  .    ,  Notabilis 

videtur  posse  sumi  hoc  argumen-  objectio. 
tum,  quod  etiam  secundum  men- 
tem  Aristotelis  Deus  nonest  agens 
ex  necessitate  natur?e,  cujus  oppo- 
situm  communiter  tenetur.  Nam, 
ut  dicitur,  si  Deus  est  invidus, 
omnes  reliqui  ab  eo  erunt  infortu- 
nati ;  sed  hoc  non  sequitur,  nisi 
bonum  aliorum  sit  ab  ipso  Deo  vo- 
luntarie  agente  ;  si  enim  necessa- 
rio  agat  quanquam  invideat,  aget, 
nullus  erit  infortunatus.  Sed  hoc 
non  cogit,  quia  Aristoteles  non  l .- 
quitur  ex  intentione  propria,  sed 
antiquorum  Poetarum,  qui  forsan 
concederent  Deum  agere  ex  liber- 
tate  voluntatis,  nonnecessitate  na- 
tur?P,  licet  oppositum  Aristoteles 
fucrit  opinatus.  Dcinde  cum  dicit : 

Sed  nec  divinuin  invidum  esse  convenit, 
sed  secundum  proverljia,  muilis  in  rebus 
menliuntur  Poetie. 

Excludit  causam  erroris,  dicens 
quoddivinum,  idest,  res  divina,  puta 
Deus,  7ion  conlinjit  cssc  invidum,  ct 
ideo  dicto  Poetarum  non  est  cre- 
dcmdum  :  quia  secundum  ]rroverbium, 
Poctu'  mulla  mentiuntur.  vid,a'  in 

Notandum,  quod  invidia  in  Deo  ca?eTrn 
cadere  non  potest;  tum  quia  invi-  ^3'/,'^'-, 
dia  dicit  passionem,  quia  est  appe-   c'»n<.'""> 

^  ^  i-  lopicor 

titus    (loloris   in   contrarium,   qui     ^.  0. 


SUMNLE  I. 


CAr. 


41)9 


Dco  oninino  repu^nat;  tum  ciuia 
quantum  ad  objectum  invidia  est 
vel  respectu  majoris,  vel  ejus  qui 
creditur,  vel  speratur  esse  major  : 
nuUus  autem  est  major  Deo,  nec 
esse  potest  quod  Deo  notum  esl, 
et  ideo  i-nvidere  non  potest;  tum 
(et  est  quasi  idem)  qnia  invidia  est 
tristitia  de  prosperitatc  alicujus, 
quatenus  bonnm  alterius  putatur 
diminutio  boni  proprii,  quod  in 
Deo  accidere  non  potest,  quia 
suum  bonum  diminui  non  potest 
ex  bono  alterius,  quinimo  ex  ejus 
bonitate,  sicut  fonte  indeticienti 
effluunt  bona  omnis  creaturse  ; 
quare  radix  et  fundamentum  illo- 
rum  Poetarum  falsum  est,  unde 
Plato  ait,  quod  a  Deo  est  remota 
omnis  invidia.  Deinde  cum  dicit : 


33  Nec  lali  aliam   honorabiliorem    oportet 

Cii;uia     existimare,  nam  maxime  dlvina,  ot  maxi- 

cfpaiis^' pri-  "^*^  honjranda,  taUs  aulem  dupliciler  uti- 

mjepjrtis.  que  eritsolum;  quam  enim  maxime  Deus 

habel,  dea  scientiarum  esl,  utique  si  sit  di- 

vinorum  aliqua,   sola  aulem  islaambo  liajc 

sortita  est  :  Deus  enim  videtur  omnibus 

causa  esse,  et  principium    quoddam,    et 

lalem   scientiam    aut  solus,   aut  maxime 

Deus    habet.  Necessariores    hac    quidem 

igitur  omnes,  vero  dignior  nulla. 


Melaphy- 
sic:i   aliis 
scienliis 
honoiatior. 


Ponit  quartum  medium,  ad  pro- 
bandum  dignitatemhujus  scientise, 
quod  sumitur  ex  ejus  honorabilita- 
te  prsecipua,  et  intendit  talem  ra- 
tionem  :  ista  scientia  est  maxime 
divina;  ergo  maxime  honorabilis, 
et  per  consequens  dignissima.  Con- 
sequentia  apparet,  quia  Deus  est 
honorabilior  omnibus  rebus;  ergo 
scientia  divina  erit  honorabilior 
omnibus  aliis  scientiis.  Antecedens 
probat  dupliciter,  nam  scientia  di- 
vina  dicitur,  vel  ratione  subjecti 
liabentis,  quia  scilicet  Dcus  eam 
habet;  vel  ratione  objecti,  quia-est 


dedivinis;  utroque  modoista  scien- 
tia  est  divina.  Dicit  ergo,  quod  non 
oportet  cxislimare  aliam  scienliam  cssc 
honorabiliorem  lali,  id  est,  quam  ista, 
nam  ipsa  esl  maxime  divina  et  maxime 
honoranda.  Quod  probat,  quia  ea 
sola  est  talis  divina  dupliciter,  quam  enim 
maxime  habet  Deus,  cujusmodi  supple 
est  Metaphysica,  dicta  dea  scicnlia- 
rumest,  id  est,  de  numero  scientia- 
rum;  vel  est  divina  quam  maximc 
Deus  habet  iterum  quantum  ad  se- 
cundum,  nam  et  si  qua,  scilicet  scien- 
tia  sit  divinorum,  id  est,  de  divinis  ; 
ea  tamcn,  id  cst,  ista,  sortiia  cst  hccc 
ambo,  scilicet  quod  est  de  divinis, 
et  maxime  eam  Deus  habet.  Quod 
autem  sit  de  divinis,  probatur  cum 
subdit :  Dms  enim  videtur  csse  quoddam 
causarum  omnibus,  id  est,  inter  omnes 
causas  Deus  est  prima  causa.  Cum 
ergo  ista  scientiaconsideret  de  pri- 
mis  causis,  ut  praedictum  est,  se- 
quitur  quod  maxime  consideret  de 
Deo.  Subdit  autem  quantum  ad  pri- 
mam  conditionem  scientise  divinse, 
quod  talem  scientiam  de  qua  nunc  est 
sermo,  aut  solus  Dcus  habot,  aiit  maxi- 
me.  Et  ex  his  flnaliter  concludit, 
quod  licet  alise  scientiae  ab  illa  om- 
nes  sunt  magis  necessarise  ea,  id 
est,  quam  illa,  scilicet  ad  utilita- 
tem  vel  necessitatemvitae.non  ulla 
tamen  dignior  quam  ista. 
Notandum,  quod  cum  Deus  sit  Ouodsoias, 

,  -1  -1  •  vel  maxinie 

mcomprehensibilis  a  quacumque  Deus  habet 
creatura,  prout  scilicet  incompre- ^^^camf'' 
hensibilitas  dicit,  vel  negat  adse- 
quationem  actus  ad  objectum,  ideo 
scientiam  Metaphysicam,  prout 
est  dc  Deo,  aut  solus  Deus  habet, 
aut  maxime.  Solus  quidem  habet 
secundum  perfectam  comprehen- 
sionem,    sed    maxime    habet,    eo 


47  J 


LIB. 


METAPII. 


qnod  ctsi  ab  hominibus  habetur, 
noii  tamen  ut  possessio,  sed  sicut 
eis  aliquid  n  l)eo  commodatum. 
Tunc  sequitur  illa  pars. 

SUMMARIUM. 

Secundo  principaliter  ostendit  dignitatem 
hujus  scientice,  ex  e.jus  utilitate  quie  est,  ut 
cognitis  causis,  cesset  admiratio  et  ignoran- 
tia  ;  quod  exponit  optime  Doctor  de  immen- 
surabilitato  diametri  et  costne,  quam  liictan- 
git  iniilosoplius.  Vide  Doct.  2.  d.  2.  q.  9.  et 
Euclidem  ab  ipso  ibi  citatum. 

SHcmuia  Oporlftl  aulem  aliquahler  consliluere 
parsprinci-ordinemipsius  ad  conlrarium  nobis,  quoc 
palis  proio-  g  principio  quseslionum.  hicipiunt  quidem 
^'*  enim,  ut  diximus,  omnes  ab  admirari,  ut 
fil  cum  mira  quaidam  spectanlur,  causa 
nondum  perspecta,  miranturque  si  iia  res 
se  liabeat,  ut  circa  Solis  conversiones,  aut 
diamelri  quadrali  incommensurabililalenj; 
mirum  enim  videlur  esse  omnibus  si  quid 
minimorum  nunc  mensuralur.  Oporlel  au- 
lem  in  conlrarium  ut  ad  dignius  juxla  pro- 
verbiuni  contirmare,  quemadmodum  et  in 
his  cum  didicerit ;  nlhil  enim  ita  mirabi- 
tur  vir  Geomelricus,  quam  si  diameter 
commensurabihs  fiat.  Qmc  quidem  igilur 
sit  nalura  scientia?  quaesil;c  dictum  est,  et 
qu;esitintenlio,  qua  oporletadipisciqua^s- 
tionem  et  lolam  melhodum. 

34  Postquam    Philosoplius    induxit 

pi.7'iaeesianditorem  ad  amorem  hujus  scien- 
ceriiiudo.   ^-^^,  g^  pj^^g  dignitate,  nunc  inducit 

ipsum  ad  idem  ex  cjus  utilitate. 
Utilitas  autem  hujus  scientise  est, 
quod  ista  ordinatur  ad  notitiam 
causarum  ex  rebus,  qu?e  summa 
utilitas  est;  nam  ex  notitia  causa- 
rum  dependet  notitia  omnium  alio- 
rum.  IIoc  autem  decharat,  osten- 
dendo  ad  quem  {in(>m  illa  scientia 
ordinatur,  quia  scilicet  ad  contra- 
rium  e.jus,  quod  fuit  in  princij^io 
philosophantibus;  illud  autem  Tuit 
admiratio  et  i.u-norantia,  et  ideo 
(inis  liujus  scientia>  est  certitudo 
cognitionis,  quod  est  oppositum 
ignorantise  ct  admirationis;  et  hoc 


est  quod  ait  quod  oportet  conflr- 
mare,  id  est,  terminare  ad  contra- 
rium  earum  quse  a  principio  qu?os- 
tionum;  nam  illa  scientia  incepit 
a  qusestione  et  dubitatione,  et  ter- 
minatur  ad  conditionem,  quod  est 
certitudo ;  ideo  subdit  :  incipiiuit 
enii»,  )if  diximus,  n  principio  ah  admira- 
tione;  qua»  admiratio  orat  si  res  se 
liabent,  quemadmo(him  mirabilium 
anlhomala,  id  est,  causalia,  qUcB  vi- 
dentur  a  casu  mirabiliter  evenire; 
nondum  scilicet  illis  philosophan- 
tibus  primis  speculantibus  cau- 
sam,  ut  circa  conversionem  Solis, 
qu8e  tit  in  (biobus  punctis  descri- 
l)entibus  duos  Tropicos,  sestivalem 
scilicet,  et  hyemalem ;  quorum 
punctorum  primus,  qui  describit 
Tropicum  EEstivalem,  est  punctus 
Cancri  ;  secuntbis  ([ui  describit 
Tropicum  hyemalem,  cst  primus 
punctus  Capricorni;  non  enim  sj^e- 
cuhnntibus  circa  causam  minimo- 
rum  scita  causa  erit  admiratio, 
sicut  (ieometricis  diametrum  essc 
noncommcnsurabilem.  Mirum  qui- 
dem  videtur,  quod  aliquid  quodnon 
est  minimorum,  id  est,  de  numero 
indivisibilium  non  mensuratur  om- 
nibus,  id  est,  cuicumque  alii  divisi- 
bili;  nam  non  mensurari  videtur 
esse  solius  indivisibilis,  sicut  uni- 
tas,  qnac  etsi  non  mensuratur,  ta- 
men  ipsa  mensurantur  alia;  cons- 
tat  autem  quod  diametrum  quadra- 
ti,  et  hatera  ejus  non  sunt  indivisi- 
bilia,  nec  minima.  Addit  autem 
quod  cum  inquisitio  Philosophia) 
al)  admiratione  incepit,  oportet 
prolicere  et  terminare  ad  contra- 
rium,  et  ad  dignius,  juxta  vulgare 
proverbium,  quod  dicit  quod  sem- 
l)er-  prolicere  est  in  melius ;  hoc 


i 


SUMM.E  I. 


CAP. 


471 


aiitem  contrarium  (-t  (lignins  est 
cognoscerc  causas  eonim  de  (jui- 
bus  prius  admiramur,  (|uia  (juando 
homines  jam  sciimt  causas,  non 
amplius  admirantur,  sicut  apparet 
in  exemplis  dictis;  non  enim  ita 
mirabitur  Geometer,  si  dinmeter 
non  tiat  commensurabilis,  cum  sci- 
Epiiogus.  licet  scivei'it  causam  hujus.  Ultimo 
epilognt  ergo  quod  dictumest,  qu?e 
sit  natura  qua?sitne  scientia>,  scili- 
cet  MetaijhYsic?e,  quia  scilicet  est 
universalis,  desideral^iTs,  specula- 
tiva,  libera,  honoranda,  non  huma- 
na  proprie,  sed  divina,  ut  dictum 
est,  et  quae  sit  intentio  finalis  scien- 
tise,  in  qua  oportet  habere  qufes- 
tionem  terminatam  et  totam  me- 
thodum.  Nam  finis  hujus  scientise 
est  cognoscere  causas,  ne  de  effec- 
tibus  amplius  admiremur.  Spectat 
etiam  ad  ipsam  cognoscere  pri- 
mas  causas  et  prima  principia  re- 
rum,  de  quibus  in  ista  scientia 
quaeritur  et  doterminatur,  et  ad 
earum  notitiam  tota  ista  scientia 
principaliter  ordinatur. 
Termini       Notaudum,   quod  omuis   motus 

scientifice    ...  i  .  • 

inquisitio-  termiuatur  ad  contrarium  ejus,  a 

nisquisunt.  • ,         „  i  •  •    •  l- 

Text. C.50.  quomcepit;  undecummquisitiove- 
etmde.    p^g^l;[g  gj|;  quidaui  uiotus  ad  scien- 

tiam,  oportet  quod  terminetur  ad 
contrarium  ejus  unde  incipit;  in- 
cepit  autem  ab  ignorantia  et  admi- 
ratione,  ut  prius  ostensum  est ; 
admiratio  autem  erat,  si  res  ita  se 
haberet  sicut  aniliomaia  quse  viden- 
tur  a  casu  mirabiliter  evenire.  Ca- 
sualia  enimnonsunt  a  causadeter- 
minata,  ex  2.  Pliysicorum;  admira- 
mur  autem  de  eis  propter  ignoran- 
tiam.  Similiter  nunc  a  principio 
Philosophi  nonduni  potentes  re- 
rum  causas  speculari,  admiraban- 


turomnia,  quasi  qufe(hnm  casualia, 
sicut  circa  conversiones  Solis;  sc- 
quitur  ergo  quod  ista  inquisitio 
ad  contrarium  ejus  terminetur,  et 
quod  est  circa  notitiam  de  causis 
rerum,  ut  a  nobis  ignorantia  et 
a  d  m  i  r at  i  0  a  u  fe  r a  t u  r . 

Notandum  etiam,  quod  ut  dici- ^jnele/wt 
tur,  diameter  est  incommensurabi-'"'|||!^,"Yis' 
lis  Lateri,  quia  proportio  quadrati  yj^,°^*^-^ 
diametri    ad    qnadratum    lateris, ''"^- i^ '*'• 

'  el  in  Eu- 

non  est  sicut  proportio  numeri  fiide. 
quadrati,  ad  alium  numerum  qua- 
dratum,  sed  sicut  proportio  duo- 
rum  ad  unum;  quare  sequitur  se- 
cundum  reguLasrTCometricas,  quod 
proportio  Lateris  ad  diametrum, 
est  sicut  proportio  numeri  ad  nu- 
merum,  quare  commensurari  non 
possunt;  illae  enim  solse  lineae 
sunt  commensurabiles,  quarum 
proportio  mutua  est  sicut  numeri 
ad  numerum,  h?ec  autem  non  sunt 
geometriam  scienti;  ille  ergo,  qui 
hujus  qusestionis  ignorat  causam, 
admiratur;  sed  vir  Geometricus, 
qui  novit  causam,  non  amplius  ad- 
miratur. 


SUMMA   SECUNDA 

SUMMARIUM. 

Incipit  hic  tractare  Philosophus  de  causis 
et  principiis  rerum  secundum  varias,  et  re- 
pugnantes  inter  se  antiquorum  opiniones, 
de  quibus  inlerius  per  ordinem  videbitur. 
Quod  notat  hic  Doctor  prope  initium  capitis 
primi,  non  negasse  Aristotelem  materiam 
esse  de  quiilditate  rei,  luse  probat  esse  de 
quidditate,  contra  Albert.  et  aIios,3.  d.  22.  q. 
un.  et  7.  Met.  q.  16.  Vide  ibi  Scholium  pri- 
mum. 


^72 


l>iB.  F. 


METAPII. 


CAPUT     I. 

Causarum  in  modos  divisio  vetc- 
rumque  opiniones  de  causa  mate- 
riali. 

35.  Quoniam  autem  manifeslum   quod  ea- 

Finiio  rum  quiu  a  principio  causarum  oporLet  su- 
proajmio,  mgpe  scienliam.  (  Tunc  enim  scire  dicimus 
iractXs.  unumquodque,  quando  primam  causam 
cognoscere  puLamus )  Causae  vero  quadru- 
pliciler  dicunLur,  quarum  unam  quidem 
causam  dicimus  esse  subslantiam,  et  quod 
quid  erat  esse  :  reducitur  enim  in  ipsam 
quare  primum  ad  rationem  ullimam;  cau- 
sa  autem  et  principium  ipsum  quare  pri- 
mum.  Alteram  vero  materiam,  et  subjec- 
tum.  TerLiam  aulem  unde  principium  mo- 
tus.  Quartam  vero  ei  causam  oppositam, 
et  quod  est  cujus  causa,  et  bonum ;  finis 
enim  generationis,  et  motus  omnis  est. 
SufficienLer  enim  quidem  igitur  de  hisspe- 
culatum  est  in  his,  quae  sunt  de  natura. 

Ilic  finito  prooemio  subjungitur 
tractatus. 

Ad  cujus  evidentiam  notandum, 
quod  quia  in  prologo  prseostensum 
est,  quod  ista  scientia,  quia  sapien- 
tia,  versatur  circa  causas  et  prin- 
cipia,  et  quia  de  causis  ct  princi- 
piis  entium  fuerunt  variae  opinio- 
nes  inter  Philosophos  antiquos,  id- 
circo  Pliilosophus  in  isto  tractatu 
duo  facit.  Primo  pertractat  opi- 
nionem  antiquorum  de  rerum  prin- 
cipiis.  Secundo  oninionem  pro- 
priam.  Secunda  ibi  in  principio  se- 
cundi  libri  :  De  veritalc  quidem. CivcVi 
Texi  com.  primum  duo  facit  :  Primo  resumit 

28.  et  inde.  ' 

causarum  numerum  positum  in  2. 
Physic  Secundo  descendit  ad  per- 
tractandum  opinioncm  antiquo- 
rum.  Socnnda  ibi  :  Accipiamus  lamcn. 
Dicit  ergo,  quoniam  vero  manifeslum 
cst,  scilicet  quod  sapicntia  est  cau- 
sarum  spcculatidx,  oporici  a  princi- 
pio    nostra^      inquisitionis    sumerc 


scientiam,  qucc  est  causarum,  id  est, 
oportet  prius  determinare  de  cau- 
sis,  et  reddit  causam  hujus,  quia 
tunc  singula,  id  est,  singuli  homines, 
vel  scil)ilia  ;  scire  dicuntur  homines, 
quando  putamus  nos  non  ignorare  cau- 
sam  primam,  in  qua  stat  resolutio 
causarum  in  quolibct  genere  cau- 
S3e.  Caiisw  autem  quatuor  dicuntur,  qua-  Gius» 
7-um  unam  dicimus  suhslantiam,  et  quod  ^"°  "°''* 
quid  erai  cssc,  id  est,  formam,  a  qua 
principaliter  dependet  quidditas 
rei.  Et  quod  forma  sit  causa  pro- 
bat,  quia  ipsum  quare  primum,  id  est, 
qufcstio  quserens  quare  est  aliquid, 
quse  qugprit  de  causa,  reducit  ad  ulti- 
mam  rationcm,  id  est  formam,  ipsum 
aitlem  quare  primum  quxril  causam  et 
principium.  Si  ergo  qua^stio  quserens 
de  causa  )'educitur  ad  formam,  res- 
pondendo  performam,  signum  est 
quod  forma  habet  rationcm  causae; 
dicit  autcm  rationem,  id  cst  for- 
mam  ultimam,  nam  incipicndo  a 
formis  proximis  procedendo  usque 
ad  ultimum  ipsius  quare,  reducimus 
ad  causam  formalem,  unam  vero  id 
est,  aliam,  dicimus  maleriam.  Tertiam 
unde  principium  motus,  scilicet  effi- 
cientem.  Quartam  vero  causam  opposi- 
lam  ei,  scilicet  efficicnti,  scilicet 
causa  linalis.  Unde  subdit,  quod 
illud  est  causaet  bonum,  et  cst  pnis 
0)nnis  gcneralionis  ct  omnis  motus,  flnis 
autem  habet  rationem  boni  ;  addit 
autem,  quod  dc  his  causis  sufficienter 
speculatum  est,  in  Pliysica,  scilicet  in 
2.  Phys.  hoc  dicit,  ut  se  excuset  de  ubi  supra.| 
prolixiori  considcratione  causa- 
rum  quoad  praesens. 

S(>d  liic   occurrit  unum  dubium,  ^'"'•''^^"1 
qiialitcr    causse    considerantur  a  '"i^raniui 

a  ftielaphj 

Piiysico  et  a  Metapliysico,  utrum  sicoet" 
eodcm  modo,  vcl  alio  ?  Dicendum,  vidfDoct.' 


SUMM^  11. 


CAP.  l. 


473 


in  Theo- 
rem.  et  8. 
dist.  1.  Re- 
port.  q.  2. 
etiii2.  (iist. 
1.  q.  3. 


Causa  for- 
lualis. 


Efficiens 
vocaliir  un- 
de  princi- 
pium  mo- 

tus. 


qiiod  quatiior  causse,  inquantum 
quselibet  in  suo  genere,  dat  esse, 
circumscribendo  rationem  motus 
et  mutationis,  pertinent  ad  Meta- 
physicam.  Materia  quidem  et  for- 
ma,  inquantum  sunt  partes  essen- 
tiales ;  efflciens  vero  inquantum  dat 
esse  circumscribendomotum ;  licet 
enim  non  agat  nisi  movendo,  ta- 
men  ratiodantis  esse,  prior  est  ra- 
tione  moventis.  Finis  vcro  inquan- 
tum  res,  secundum  sui  entitatem 
ad  istum  ordinatur,  licet  non  pos- 
set  illumattingere  nisi  per  motum 
vel  operationem  ;  tamen  prior  est 
ratio  ordinis  secundum  esse  quani 
secundum  operationem;  pertinent 
autem  dictse  quatuor  causse  ad  Pliy- 
sicum,  inquantum  dantesse,  inclu- 
dendo  rationem  motus  et  mutatio- 
nis,  et  sic  alio  modo  hic  ,  et  ille 
determinat  et  considerat  de  eisdem. 

Notandum,  quod  consuetudo  est 
Aristotelis  hic  et  alibi  nominare 
causam  formalem  substantiam  quod 
quid  estrei,  non  quod  intendat  mate- 
riam  excludere  a  quidditate  rei, 
quia  oppositum  vult  in  septimo 
hujus  text.  com.  33.  expresse,  sed 
quatenus  est  principalior  pars 
quidditatis  et  deflnitionis  rei. 

Notandum  etiam,  quod  Aristote- 
les  communiter  loquens  de  causa 
efflciente,  vocat  eam,  imde  princi- 
pium  moius,  non  quod  efflciens  effl- 
ciat  movendo,  non  enimagens  om- 
ne  agit  movendo,  ut  patet  de  Deo  ; 
sed  dicit  quamdam  operationem, 
quia  ubi  aliquid  causatur  per  mo- 
tum,  ibi  efflciens  proprie  movet; 
flnis  enim  non  movet  nisi  meta- 
phorice,  forma  enim  non  movet  ut 
quod,  licet  sit  ratio  quo  agendi ;  ma- 
teria   autem   proprie     est    magis 


ratio   patiendi   quam   agendi;  sed 
efflciens    movet    proprie,   et   ideo 
appellatur,  Undeestprincipium  molus. 
Notandum  etiam,  quod  flnis   est  Finisnomi- 

nn     ■        t  ■  1  natur  tn- 

oppositum  eiflcienti,  secundum  piiciiei-. 
oppositionem  principii  et  flnis; 
nam  motus  incipit  ab  efflciente,  et 
terminatur  inflnem;  nominat  au- 
tem  causam  flnalem  per  tria  no- 
mina.  Primo,  quod  ipsa  est  oppo- 
situm  efflcienti,  et  hoc  competit  si- 
bi,  quia  est  terminus  et  flnis  motus. 
Secundo,  quod  est  cujus  causa,  et 
hoc  compotit  sibi,  quia  est  pri- 
mum  in  intentione.  Tertio,  quod  est 
bonum,  et  hoc  sibi  convenit,  quia 
est  per  se  appetibilis,  nam  bonum 
est,  quod  omnia  appetunt,  ex  1. 
Ethic.  Deinde  cum  dicit  : 


Accipiamus  tamen  nobis  priores  ad  en- 
lium  perscrulalione  m  venientes,  el  de 
veritale  philosopliantes;  palam  enim  quia 
el  illi  dicunl  principia  quccdam,  et  cau- 
sas,  Si  igilur  illorumsenlentias  in  medium 
atlulerimus,  aliquid  evenerit  sane,  quod 
ad  propositum  doclrinse  hujusaccommoda- 
bitur;  aut  enim  aliud  aliquod  causiugenus 
inveniemus,  aut  modo  magis  diclis  cre- 
demus. 

Accedit  ad  pertractandum  opi- 
nionem  antiquorum  de  causis  ct 
principiis.  Circa  quod  duo  facit. 
Primo,  assignatcausam  liujus  per- 
tractationis.  Secundo,  prosequitur 
de  intento.  Secunda  ibi :  Primum 
quidem  igilur.  Dicit  ergo,  quod 
quamvis  de  ciiusis  pertractatum 
sit  in  libris  Physicorum,  tamen 
nunc  accipiamus,  scilicet  opinionem 
illorum,  qui  priores  nobis,  id  est, 
prius  quam  nos  fuerunt,  venientes 
ad  perscrutalionem  entium,  et  de  veritate 
philosophantes,  quia  ipsi  scilicet  cau- 
sas  ponunt  et  principia ;  ct  reddit 
causam  hujus,  quia  supervenien- 
tibus  nobis  considerare  eorum  opi- 


30. 


474 


LIB.  I. 


METAPll. 


nioneiu  erit  aliqnod  opus  vitae,  quse 
est  vita  in  praesenti  methodo,  id 
est,  erit  aliquid  perncccssarium  ct 
pcrutile  ad  pr«Tscns  nefrotium;  et 
utitur  metaphora  eo  modo,  quo 
qu?elibet  res  utilis  alteri,  potest 
esse  de  Tita  ejus,  ycI  quasi  opus 
vitye  respcctu  cjus.  Alia  trnnslatio 
Quare  per-  habct  plauius  sic:  Eril  nUqukl  prc- 

tractavit  ^  '  ' 

phiioso-    inim    opera\    id   cst,    prfpambiilum 

phus  opi-  ,      I  •  T  . 

niones  an-  methorlo ,  id    cst,    prpcsenti     scicn- 

tiquorum     .  •  ,  .  . , 

de  causis.  ti?e  quo^  uunc  a  nonis  quseritur. 
Utilitas  autem  cst  ista,  quia  per- 
tractando  opiniones  corum,  aut  in- 
veniemiis  aliud  genus  causoi,  a  quatuor 
pr?edictis,  aut  modo  dictis  tnagis  cre- 
denms,  scilicct  quod  ips?e  sunt  cau- 
S9e  et  non  i)lurcs.  Beinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Opinio  tenens  materiam  esse  principium 
materiale  rerum,  cum  suis  fundameutis. 
Item  opinio  ThaletisMiIesii,asserenti?aquam 
esse  oinnium  tale  principium.  Nota  pulchram 
relationem  Doctoris  de  septem  sapientibus 
Grtpcise,  de  quibus  Aug.  18.  civit.  24.  2'>.  et 
de  tribus  Poetis  Theologis  apud  Graecos,  de 
quibus  vide  Laertium. 

Primum  igilur  Philosophantium  plurimi 
solas  eas,  quae  in  maleriae  specie  pulave- 
runt  omnium  esse  principia;  nam  ex  quo 
suntomnia  entia,  el  ex  quo  fiunl  primo, 
et  in  quod  corrumpenlur  ultimo,  subslan- 
lia  quidem  manenle,  in  passionibus  vero 
mulala;  hoc  elemenlum,  el  id  principium 
dicunl  esse  eorum  quce  sunl. 


37. 


Proscquitur  ad  narrationcm  opi- 
nionum.  Circa  quod  duofacit:  Xnui 
primo  opinioncm  antiquorum  de 
princ'piis  narrat.  Secundo,  contra 
eorum  positioncsdisi^utat.Secunda 
ibi :  Ergo  quocumquc  ipsum  esse.  Prima 
in  duas  :  Primo  facit  quod  dictum 
(>st.  Secundo  sub  quodam  capitulo 
vcl  compcndio  recolligit  dicta  ab 
antiquis,  ostcndens  qualitcr  in  suis 


opinionibus,  quatuor  genera  cau- 
sarum  tetigerunt.  Secunda  ibi : 
Brevilcr  ifjitur  et  capitulatim.  Prima 
induas:  I*rimo  narrat  opinionem 
ponentium  rcrnm  principia  rebus 
inexistentia,  ct  non  separata.  Se- 
cundo,  opinioncm  ponentium  sepa- 
rata,  ut  fuit  Plato.  Secunda  ibi : 
Postdictas  vci^o.  Primn  in  duas  :  nam 
primo  ponit  opinionesdeprincipiis 
distinctiouem  rcrum,  et  motum  al) 
entibus  non  ucgantes,  ct  tales  opi- 
nioncs  fucrunt  loqucntium  magis 
naturalitcr.  Secundo,  ponit  opinio- 
nes,  distinctionem  rerum  et  mo- 
tum  ab  entibus  penitus  amoventes, 
cujusmodi  fucrunt  Parmcnidcs 
et  Mclissus  loqucntes  minus  natu- 
raliter.  Secunda  ibi  :  Snnt  aliqui  qui 
dicuni.  Prima  in  duas.  Primo  ponit 
opinionem  philosophorum  ponen- 
tium  principia  rerum  corporea. 
Secundo,  poncntium  incorporea,  opinio 
cujusmodiiucruntPythagorici.  Se-  rerum 
cunda  ibi :  In  his  auiem.  Prima  in  p'''"'''P'*'- 
duas  :  Primo  ponit  opiniones  Phi- 
losophorum  entitatem  a  rerum 
principiis  non  negantes.  Secundo, 
opiniones  cntitatcm  a  rerum  prin- 
cipiis  aliqualiter  auferentes,  qua- 
les  fuerunt  Democritus  et  Lcucip- 
pus,  ponentes  rerum  principia,  ens 
et  non  ens,  puta  vacuum  et  plenum. 
Secunda  ibi :  Leucippusvero.  Prima  in 
duas  :  nam  primo  ponit  opinionem 
solam  naturalcm  causam  ponen- 
tium.  Sccundo,  opinioncm  ipsi 
matcri?e  cflicicntcm  addcntiuin. 
Sccunda  ibi  :  Proccdentibus  aulcm  sic. 
Prima  in  duas  :  Primo  ponit  oj^i- 
uioncmhorum  in  gencrali.  Secun- 
do,dcsccndit  ad  quosdam  in  specia- 
li.  Sccunda  ibi  :  /::/  Th(dcs  cnim.  Pri- 
ma  in  duas:   nam  i^riiuo  ostendit 


SUMM/E  II. 

quid  illi  antiqui  senserunt  de  rerum 
substantia.  Secundo,  (juid  scnse- 
runt  consequenter  de  rerum  gene- 
ratione  ct  corruptione.  Secunda 
ibi  :  Et  propter  hoc  generari.  Dicit  cr- 
go,  quod  priiudin  quidem  plurimi  pliilo- 
sophantiuin,  id  cst,  eorum,  qui  tan- 
tum  pliilosopliati  sunt  de  natura 
rerum,  putaverunl  oinnium  principia 
esse  soluni  illa,  quce  sunt  in  materice  spe- 
cie,  id  est,  in  genere  causse  materia- 
lis,  cujus  positionis  tangit  quadru- 
plex  medium  sum})tum  a  quatuor 
conditionibus  materijr,  qua)  vidcn- 
tur  ad  rationcm  principii  [)crtinc- 
re.  Primum  cst :  nam  illud  ex  quo 
resest,  videtur  esse  principium  ip- 
sius  rei,  sed  materia  estliujusmodi; 
ergo  etc.  et  hoc  est,  quod  dicit  quod 
materia  est  id,  in  quod  corrumpuntur 
ultimo,  id  est  tinaliter,  scilicet  om- 
nia  entia.  Tertium  medium  est  : 
nam  id  ex  quo  primo  flt  aliquid, 
videtur  esse  causa  rei,  quia  res 
per  gencrationem  procedit  ad  esse  ; 
sed  materia  est  hujusmodi,  quia  cx 
ea  fit  res  per  se,  non  peraccidens, 
utex  privatione ;  ergo  etc.  ct  hoc 
est,  quod  dicit,  quod  materia  est  ex 
quo  fiant  primo,  scilicet  entia.  Quar- 
tum  medium  cst  :  nam  illud  vide- 
tur  esse  principium,  quod  in  gene- 
ratione  ct  corruptione  manet,  nam 
principiaoportet  manere  ;  sed  ma- 
teria  est  liujusmodi ;  crgo  etc.  et 
hoc  est,  quod  dicit  subslantia,  scili- 
cet  matericT  manente,  quse  est  se- 
cundum  eos  tota  substantia  rei, 
passionibus  vero  mutatis,  puta  formis 
et  accidentibus,  hoc,  scilicet  mate- 
ria,  est  elemcntuin,  et  illud  dicunt  esse 
principium  eorum  quce  sunt,  id  est,  om- 
nium  entium.  Deindc  cum  dicit  : 


GAP.  I. 


475 


Et  propter  lioc  non  generari  quidquam 
pulant,  neque  corrumpi,  quasi  tali  nalura 
semper  conservala,  sicul  neque  dicimus 
Socratem  generari  simpliciter  quando  fil 
bonus.aut  musicus;  neque  corruinpi  quan- 
do  deponit  liabitus  istos,  proplerea  quod 
subjectum  maneal  Socrates  ipse  sicut  nec 
aliorum  quidquam.  Oportel  igitur  esse 
aliquam  naturam,  aut  unan),  aut  plures 
una,  ex  quibus,  aut  ex  qua  conservala  cge- 
lera  fiunt.  Pluralitatem  tamen  el  speciem 
talis  principii  non  idem  omnes  dicunt. 

Ostendit  quid  consequenter  ad 
principium  senserunt  de  genera- 
tione  et  corruptione  rerum,  et  est 
quod  secundum  eos  contingit  nihil 
generarl,  et  corrumpi  simpliciter. 
Dicit  crgo,  quod  quia  materia  est 
secundum  eos  tota  substantia  rei, 
proptcr  hoc  nihil  putant  generari,  nec 
corrumpi  simpliciter,  cum  talis  natura, 
scilicet  materia,  qua3  est  tota  rei 
substantia,  semper  conservata  sit  ; 
sic  cnim  Socratemquando  fit  bonus,  aut 
musicus,  dicimus  non  generari  simplici- 
ter  ;  nec  corrumpi  cum  deponit  habitus 
illos, Gum  ipsc  Socrates,  qui  est  sub- 
jectum  harum  transmutationum, 
maneat  idcm  ;  simililer  ncc  illorum, 
id  cst  aliorum,  aliquid,  supple  di- 
cimt,  ncc  generari,  nec  corrumpi 
sim|)Iicitcr,  sed  solum  sccundum 
quid.  Addit  autcm,  quod  quamvis 
sicconvenirent  in  [loncndo  causam 
materialcm ,  tamcn  diffcrebant, 
quia  quidam  eorum  ponebant  ma- 
teriam  unam,  quidam  plures;  po- 
nentes  etiam  plura  differebant, 
quia  non  omnes  eadem  ponebant; 
et  hoc  est,  quod  dicit,  quod  secun- 
dum  eorum  positiones,  oportet  ali- 
quam  esse  nalurarn  talem,  scilicet  ma- 
tcrialem,  aut  unam,  aut  plures  una,  de 
quibus  alia  fiant,  illa,  scilicet  natura, 
conservata,  quare  oportet  materiam 
manere,  pluralitatem,  vero  ct  speciem 
talis  principii,  scilicet  materia^,  non 


38. 


470 


LIB.  I. 


MErAPIl. 


omnes  idem  dicioU,  ut    patebit  ex   sc- 

qiientibus. 
Texh  com.     Notandum,  quod  secundum  quod 
TexL  com.  habctur  1.  dc  gencratione,  5.  Pliy- 
Generaiio  sic.  Gencratio  vel  corrui)tio  est  du- 

et  corrup-  ^ 

tiociu-    plox  :    Simplicitcr    ct    sccundum 

plex. 

quid.  Gcneratio  vcl  corruptio  sim- 
pliciter,  est  in  substantia,  quando 
scilicet  forma  substantialis  gene- 
ratur  vel  corrumpitur,  ut  si  ex 
aqua  fiat  ignis ;  sed  generatio,  vel 
corruptiosecundumquidest,  quan- 
domanentesubstanUa  rei,  fittrans- 
mutatio  circa  accidentia  et  pas- 
siones,  ut  cum  Socrates  fit  musi- 
cus,  vel  bonus,  vel  cum  dcponit  lios 
habitus,  ut  flat  ex  musicO  non  mu- 
sicus,  vel  ex  bononon  bonus.  Cum 
igitur  secundum  opinionem  anti- 
quorum,  materia  sit  tota  sub- 
stantia  rci  (nam  ad  notitiam  for- 
m?e  substantialis  non  pervenc- 
runt,  scd  ad  materiam,  quam 
oportct  mancre  sccundum  ipsos, 
taniquam  ingenerabilem  et  incor- 
ruptibilcm,)scquitursecundumcos, 
quod  nuUa  est  gcneratio  vel  cor- 
ruptio  simpliciter,  sed  secundum 
quid,  quia  substantia  rei  semper 
manentc,  solum  fleret  mutatio  cir- 
ca  accidentia  et  passiones.  Deinde 
cum  dicit : 

39.  Sed  Thale.s    quidem    talis    Pliilosophi?e 

Priiiia  opi-  prlnceps,  aquam  ait  esse,  uiide  et  lerrani 
nnmV''"    essc  sup cr  3 q ua  111  asserebat. 

ru.n  maie-  Dcsccndit  ad  quasdam  oj^inioncs 
aqliam.  spccialcs.  Circa  quod duo facit :  Pri- 
mo  ponit  opinionem  poncntium  liu- 
Jusmodi  principia,unumtantum. Se- 
cundo  opinionem  poncntium  princi- 
piaplura  esse.  Secunda  ibi:  Empcdoc- 
lemvero.  Prima  in  tres  :  Primo  ponit 
opinioncm  poncntium  aquam  esse 
liujusmudi    princl|)ium.     Secundo, 


aerem  ponentium.  Tcrtio,  ignem. 
Secunda  ibi :  Anaximenes  aiUem.  Tertia 
ibi  :  Anaxarjorasvero.  Prima  in  duas  : 
Primo  ponit  opinionem.  Secundo, 
positionis  rationcm.  Secunda  ibi  : 
Forsan  cnim.  Dicit  ergo,  quod  Thalcs 
princeps  lalis  Philosophia^,  scilicet  spe- 
culativse,  ait  esse  aquam,  primum  re- 
rum  principium  ;  ex  hoc  autem  di- 
ccbat  ulterius,  quod  terra  est  su- 
per  aquamsita,  sicut  principiatum 
super  suum  principium,  unde  terram  Text.  com. 
super   aqnas  esse  asscrebat.  Hanc   opi-  Opinio"po- 

niOncm     tanglt     PhlloSOpIlUS    2.   dc  terram  aa.| 

Ca3lo,  ubi  inquirit  de   loco   terrse, '"aquaT' 

et    dicebant     quidam,     quod    ter- 

ra  erat  natanssuper  aquam.  Quod  sit 

eisobjiceretur,  quod  terra  submer- 

geretur,  siesset  super  aquas  ;  dice- 

bant  quod  non,  quiapropter  mag- 

nam  latitudinem  tcrrse  prohibetur 

ejus  submersio,    sicut  videmus  de 

quibusdam    corporibus    gravibus, 

qu?o   submergi  prohibentur  prop- 

ter  latitudinem,  quas  aliassubmer- 

gercntur  nisi  latitudo  prolnberet. 

Notandum,   quod    post   Poetas 

Theologos   de  quibus   in    prologo 

facta  est  mentio  aliqualis,  dicitur 

fuisse  apudGrEccos  scptem  Sapicn- 

tes,  quorum  primus  fuitThalcs  Mi- 

lesius,    qui  ut    videtur   sccnndum 

Magistrum,  in  historiis  4.  lib.  Re- 

giim  in  flne,  fiiit  in  tempore  Zede- 

chi«    Rcgis,    et    tunc   est     facta 

cclypsis    Solis,    quam    pra^dictus 

philosophns  praedixerat  esse  futu- 

ram.  Quidam  dicunt  quod  fuit  tem- 

pore  Achas,  non  curemus.  Secun- 

dus  fuit  PythacusMitylcneus,tem- 

])ore  etiam  Zedcchicie.  Alii  quinquc 

fuerunt,  unus  Solon  Atheniensis,  vi.ie  Aui 

alius  Chilon  Lacedcifimonius,  alius  cTv'.''i/e? 

Pci-iander  Corinthius,  alius  Clco- '^'^*'*'^^* 


I)e7.  sa- 
pi'jnlil)us. 


smmm  i. 

bulus  Lydins,  alius  Bias  Priciien- 
sis,  qui  fueriint  omncs  tcmpore 
Babylonicse  captivitatis.  Thalcs 
transtulit  se  ad  considerandas  cau- 
sas  rerum,  aliis  sex  circa  mora- 
lia  occnpatis,  dicta  etiam  sua  litte- 
ris  commendans,  et  propter  lioc 
Thales  dicitur  princeps  talis  Bhi- 
losophige,  scilicet  speculativa?  ; 
nam  inquirens  de  rerum  princi- 
piis,  quod  pertinet  ad  speculativum 
artiflcem,  moraliaet  practicadere- 
liquit.  Deinde  cum  dicit : 


CaP.  II. 


il7 


40. 


Forsan   opiiiionem  hanc  accipiens,  quia 

cunctorum  nulrimenlum  humidum  vide- 

bal  esse,  elipsumcalidum  ex  hoc  faclum, 

et  animal  hoc  vivere,  ex  quo  fit  vero,   hoc 

est  principium  omnium.  Proplerhoc  igitur 

eam  est  accipiens  exislimalionem.  Et  quia 

Ratiopro  cunctorum    spermata    maleriam    habent 

dicta  opi-  humidam,   aquae   vero  natura  principium 

"'""^-     esthumidis. 

Ponit   positionis   rationem.  Cir- 

ca    quod     duo  facit  :     Primo    os- 

tendit  quod  Thales  movebatur  ad 

hoc  ponendum  ex  rationis  eviden- 

tia.  Secundo,  ex  auctoritatis  anti- 

quorum    efficacia.    Secunda    ibi  : 

Sunt  aulem  el  aliqui.  Primo  enim  os- 

Jqlulm  re-  tondit,  quod  movebatur  quadrupli- 

'^)!iunr'"o'-'"  ^^  ratione  sumpta  a   quadruplici 

suii.      signo,  ad  ostendcndum  aquam  esse 

principium   rerum.    Primum    est, 

quod  incrementum  viventium  opor- 

tet  esse  humidum,  ex  eisdem   au- 

tem  nutrimur  et  vivimus,  2.  de  Ge- 

ner.   Dicit    enim,    quod  forsan  hanc 

Text,  com.        .    .  .    .  -t       i    mi      i 

50.       opimonem  accipiens,  scilicet    ihales, 

f/uia  cunclorum  nutrimentum  videbat  csse 

humidum. 

Secundum  signum  est,  quod  esse 

cujuslibet  corporese  rei  et  maxime 

viventis,  conservatur  per  calorem 

proprium  naturalem  ;  calor  autcm 

naturalis  fundatur  in  humido  radi- 

cali,  ex  quo  videtur,  quod.humi- 


37. 


duni  ot  aqua  sint  principium  cs- 
sendi  rebus;  idco  dicit,  quod  sup- 
l)le  Thales  ipse  dicebat,  ipsum  cali- 
dum,  scilicet  naturale  esse  factum 
cx  /loc,  id  est,  humido,  sive  aqua. 

Tertium  signum  est,  quod  vita 
animalis  consistit  in  humido  ;  nam 
quamdiu  durat  liumidum  radicalc 
vivit  animal,  quando  deficit  mori- 
tur  :  vivere  autem  viventibus  esl  cssc,  ex 
2.  de  anima.  Quare  vidctur  quod  Text^.^com. 
ipsum  humidum  sit  principium  es- 
sendi,  sicut  est  principium  viven- 
di ;  et  hoc  est  quod  ipse  dicit,  quod 
supple  Tliales  dicit,  animal  viverehoc, 
id  est,  humido  ;  addit  autem  quod 
illud  ex  quo  fit  aliquid,  id  est  suum 
essc  consequitur,  videtur  csse  princi- 
pium  omnium.  Unde  concludit,  quod 
propter  hoc  igitur  est,  id  cst,  contingit 
accipere  eam  existimationem,  id  cst, 
dictam  opinionem. 

Quartum  signum  est,  quia  genc- 
rationes  vivcntium,  quao  sunt  no- 
bilissima  entia;  fiunt  ex  scmine, 
quod  est  natura  humida  communi- 
tcr,  sicut  patet;  ex  quo  patet 
quod  humor  videtur  generatio- 
nis  principium.  Cum  ergo  ipsa 
aqua  sit  principium  humiditatis, 
sequitur  quod  aqua  sit  primum 
principium  simpliciter;  idco  dicit, 
quod  quia  cunclorum,  vcl  viventium 
spcrniala  naturam  liabent  humidam ; 
aquce  vero  natura,  id  est.  naturaliter 
apparet,  esse  principium  humidum,  se- 
cundum  eum ;  ideo  supra  dixit, 
quod  aqua  est  principium  substan- 
tiale  rerum.  Deinde  cum  dicit : 

Sunt  autem  et  aUqui  antiquiores,  et 
multum  ante  eam,  quiti  esl  nunc,  genera- 
tionem;  primos  Theologizanles  sic  putant 
de  natura  existimasse.  Oceanum  enim  et 
Telhyn  generalionis  parenles  fecerunt,  sa- 
cramenlum   Deorum  aquam,   Stygem  ab 


478 


LIB.  I. 


METAPn. 


Aactoritas  jpsis  Poelis  vocalam.  Honorabilius  enim 
opinione^  quoniam  anliquius;  sacramenlum  aulem 
quod  lionorabilius.  Siquidem  igilur  anli- 
quorum  aliqua  ista,  et  senior  fuil  de  nalu- 
ra  opinio,  forsan  ulique  incerlum  erit. 
Tliales  quidem  secundum  hunc  modum 
pronunciasse  dicilur  de  primacausa.  Ilip- 
ponem  quidem  enim  omnium  non  ulique 
aliquis  dignificabit  posuisse  cumhis  prop- 
ler  sui  intellectus  pravilatem. 


Ostendit  qiiomodo  movebatiir  ad 
dictam  positionem  ex  anctoritatis 
antiqiiorum  efficacia.  Dicit  qiiod 
sunt  aliqui  anliquiores,  el  muUo  ante 
eam,  quce  nunc  est,  generationem,  id  cst 
miilto  ante  priores,  qiiam  sit  gene- 
ratio  hominum,  qui  nunc  sunt,  qui 
et  primo  fuerunt  Theologizantes, 
qui  sic  putant  existimandum  de  natura 
rerum,  scilicet  quod  aqua  est  natu- 
rale  et  substantiale  rerum  om- 
nium  principium,  in  quo  Thales 
eos  imitatur;  nam  illi  priores  fe- 
cerunt  parentes,  id  est,  principia  ge- 
nerationis,  Oceanum,  id  est,  mnre, 
ct  Tetlujn,  id  est,  Dcam  aqu?e  :  dice- 
hant  Gi\?i.m  sacramenium ,  \{\  e%i ,  sacrum 
Juramen-  juramcntum  Deorum   csse   aquam,  voca- 

tuin  (lebet  .       <-,  •  j  i. 

fieri  per  tam  a  poctis  Styfjcm,  IQ  est,  aquam 
^noraSius' infcrnalem ;  et  quia  Dii  jurabant 
per  aquam,  ideo  assercbant,  quod 
aqua  essethonorabilior,  quamDii ; 
nam  sacramcntum,  id  est,  juramen- 
tum,  fit  per  ilUub  rinod  cst  honorahi- 
lius,  et  per  consequens  antiquius,  id 
est,  prius  natura  honorabilins,  id 
est,  pcrfectius;  perfectum  autem 
est  prius  simplicitcr  imperfecto. 
Unde  cx  hoc  patet,  quod  aquam  di- 
cebant  esse  priorcm  Diis,  et  quia 
isti  antiqui  posuerunt  aquam  esse 
principium  rerum,  dicit  quod  si 
aliqua  antiquior  vcl  senior,  id  cst, 
prior  fuit  opinio  de  natura,  forsan 
nobis  non  cst  manifcstum.  Addit  au- 
tcm  quod  quidam  Philosophus  an- 


ti(|nus  Ilipponas  nomine,  qui,  in 
libro  de  Anima,  Ipus  dicitur,  non 
est  dignus  poncre,  vel  suadere  aliquid 
cum  his  dictis ,  propter  suce  scientife 
vel  inlelUgentice  impcrfectionem.  Quod 
potest  dupliciter  intelligi :  Vel  quia 
nihil  addit  supra  sententiam  ipsius 
Thaletis,  aut  quia  imperfecte  dixit 
et  reddidit  se  indignum,  ut  ejus 
scntentia  hic  cum  aliis  tractaretur. 
Unde  primo  Aa  Anima,  inter  gros- 
sioresPhiIosophoscomputatur,ubi  lext. oom.| 
etiam  habetur  quod  posuit  ani- 
mam  esse  aquam. 

Xotandum,  quod  ut  dicitur,  tcm- 
pore  .Tudicum  Israel,  fuerunt  apud  Poet^fa- 
Graecos  quidam  Poet?e  lamosi, 
primi  inscientia,  qui  Theologi  dic- 
ti  sunt,  eo  quod  de  divinis  modo 
fabuloso,  quod  cst  proprium  Poe- 
tarum,  qufedam  carmina  faciebant, 
loquentes  etiam  de  rerum  princi- 
piis.  Fuerunt  autem  tres,  ut  dici- 
tur,  scilicet  Orplieus,  qui  famosior 
fuit.  Secundus  Museus.  Tertius  Li- 
nus.  Et  quia  fuerunt  tempore  Ju- 
dicum,  ui,cst  dictnm,  i^atet,  quod 
diu  antc  fncrunt  quam  Thales,  et 
mnlto  magis  quam  Aristotelcs, 
(pii  fnit  tempore  Alexandri.  Isti 
autem  Poet?io  sub  quibusdam  aenig- 
matibus  fabularum  de  natura  re- 
rnni  aliquid  tradidcrunt.  Dixerunt 
enim  quod  Oceanus,  ubi  est  magna 
congrcgatio  aquarum,  ct  Tcthys, 
qu?e  cst  Dea  aquarum,  quse  etiam, 
ut  habetur  fabulariter  in  Ovidio 
majori,  nnpsit  Peliofllio.Tovis  :  hi, 
inquam,  dixerunt  esse  parentes  ge- 
nerationis,  dantcs  scilicet  in  hoc  in- 
tclligerc  aquam  esse  generationis 
principinm  sub  similitudine  fabu- 
larnm,  diccntcs  etiam  quod  Dii  ju- 
rabant  per  aquam  dictam  Tcthyn, 


SUMMtE  II. 

ex  lioc  volebant  quod  aqiia  esset 
lionoratior  ipsis  Diis  et  prior,  in- 
telligentes  per  ipsos  Deos  corpora 
cuelestia,  quse  omnia  patent  esse 
(licta  modo  Poetico  fabularum. 
Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Tres  alise  opiniones  de  pinncipiis  rerum 
referuntur.  De  Philosophis  harum  opinio- 
num  auctoribus,  Doctor  refert  quales  fue- 
runt,  et  quando  floruorunt,  de  quibus  vide 
Laertium. 

2.  Opinio  Anaxlmenes  autem  et  Diogenes,  aerem 
ponens  ae-  priorem  aqua,  et  maxime  principium  sim- 
rt-m  princi-  pHcium  corporum  ponunt. 

piuni  inate- 

Ponit  opiniones  ponentium  hujus- 
modi  principia  esse  aerem.  Dicit 
ergo,  quod  Anaximenes  et  Diofjenes  po- 
suerunl  aerem  esse  principium  el  prio- 
rem  aqua,  naturaliter;  el  maxime  po- 
nunt  ipsum,  scilicet  aerem  principium 
omnium  corporwm  simplicium  elemen- 
torum,  et  per  consequens  aliorum. 

Notandum,  quod  iste  Anaxime- 
nes  fuit  tertiusaTlialete,  fuit  enim 
discipulus  Anaximandri,  qui  fuit 
discipulusTlialetis,etDiogenesfiiit 
discipulus  Anaximenis  ;  et  isti 
ambo  conveneruntquantum  adhoc, 
quia  aerem  dixerunt  esse  rerum 
principium ;  sed  differebant,  quia 
Anaximenes  ponit  principium  ae- 
rem  esse  rerum  simplicium  lo- 
quendo  simplicifcer;  Diogenes  vero 
addit  hoc,  quod  aer  non  posset  esse 
principium  rerum,  nisi  quia  erat 
compos  divinre  rationis,  sicut  pri- 
mo  de  Anima,  habet  prolixius  de- 
clarari.  Motivum  autem  hujus  fuit 
ex  respiratione  animalium,  per 
quam  vita  animalium  conservatur ; 
cujus  signum  est,  quod  animalia 
tamdiu  vivunt    quamdiu  respirare 


CAP.  1, 


479 


possunt,  et  cum  respiraro  cessanfc, 
cessant  vivere.  Deinde  cum  dicit : 

llippasus  autem  Melapontinus,  et  Hera- 
clilusEpliesius  ignem. 

Ponit  opinionem  ponentium  hu- 
jusmodi  principia  esse  ignem,  di- 
cens,  Ilippasus  Metapontinus  et  Ileracli- 
tits  Ephesius  dicunt  ignem,  supple  esse 
rerum  principium,  scilicet  mate- 
riale.  Motivum  hujus  opinionis 
sumpsit  forte  originem  ex  subfcili- 
tate  et  activitate  ipsius  ignis,  quee 
videntur  conditiones  principii,  ut 
dicetur  infeinus.  Tunc  sequifcur  illa 
pars  ; 

Empedocles  vero,  qualuor  jam  diclis 
addens  terram  quartum,  ea  namque  dixit 
semper  manere,  et  numquam  fieri,  nisi  plu- 
ralitale  elpaucitate  congregala,  et  disgre- 
gata  in  unum,  ex  uno. 

Ubi  ponifc  opinionem  ponentium 
plura  principia  materialia,  et  divi- 
ditur  in  duas :  quia  primo  ponifc 
opinionem  ponentium  pluraprinci- 
pia  determinata  numero.  Secundo 
opinionem  ponentium  inflnita.  Se- 
cunda  ibi  :  Anaxarjoras  vcro.  Ponit 
ergo  opinionem  Empedoclis,  quan- 
tum  ad  duo.  Primo  quantum  ad  hoc 
quod  tria  praedicta  elementa,  sci- 
licet  aquam,  aerom  et  ignem  dixit 
esse  rerum  principia,  addens  eis 
quartum,  scilicet  terram ;  posuit 
enim  quatuor  elementa  semper 
manere,  et  non  generari,  nec  cor- 
rumpi,  sicut  et  illi  qui  ponunt 
unam  causam  materialem;  nam 
principia  oportet  manere,  ut  dici- 
tur  1.  Physic.  Text.  Com.  42.  Atta- 
men  per  aggregationem  et  disgre- 
gationem  pluralitatum  et  paucita- 
tum,  dixit  ex  eis  quatuor  generari 
omnia  alia  et  corrumpi ;  et  hoc  est 
quod  dicit,  quod  ea,  scilicet  quatuor 


3.  Opinio 

ponens 

ignem  prin- 

cipiuin  ma- 

teriale. 


4.  Opinio 
ponens, 
qnatuor 
elementa 
principium 
materiale. 


480 


LIB.  I. 


MRTAPH. 


elementa,  oporlet  semper  manere,  et 
non  fieri,  id  est,  non  generari  et  cdr- 
rumpi,  sed  supple  omnia  alia  ex 
eis  generari  et  corrumpi,  pluraliia- 
te  et  paucitale  congregata  in  unum,  et 
distincta,  id  est  divisa,  ex  uno. 
^  ^\         Notandum,    quod   iste   Empedo- 

Empedoc-  ^  . 

lisima-i-  cles,  (sicut  habotur  1.  et  8.  Physic. 

genei-atio-  ct  adhuc  dicctur  infra)  posuit  qua- 

Tnpiiaie'  tuor  principia  materialia,  scilicet 

rerum.    q^jj^j^yQp  clemcnta,  et  duo  principia 

effectiva,  scilicet  amorem  et  litem  ; 
et  hoc  modo  dicit  mundum  inflni- 
ties  corrumpi,  et  inflnities  genera- 
ri.  Nam  aliquo  tempore  regnante 
amore  (cujus  est  congregare)  con- 
•  gregabantur  omnia  elementa,  et 
in  unum  conveniebant,  et  tunc 
mundus  corrumpcbatur,  et  flebat 
unum  Chaos  confusum,  in  quo 
erant  simul  omnia  elementa;  alio 
autem  tempore,  scilicet  regnante 
odio  (cujus  est  disgregare)  omnia 
elemcnta,  et  omnes  partcs  univer- 
si  dividebantur  ab  invicem,  etfle- 
bat  rerum  distinctio,  ex  illo  uno 
Chaos  confuso,  ct  sic  iterum  mun- 
dus  generabatur.  Per  istam  ergo 
congregationem ,  paucitatem  ct 
pluralitatem  elementorum,  et  sua- 
rum  etiam  partium,  volebat  salva- 
re  gcnerationcm  et  corruptioncm. 
Deindc  cum  dicit  : 

5.  Opmio       Anaxagoras  vero  Clazomenius  isto  qui- 

pou.-ns     dem  a-lale  prior,  faclis  vero  posterior,  in- 

principi.i    (inila  dicil  esse  principia;  nam  fere  omnia 

Tunnitil'''^  corpora  partium  consimilium,   ut  ignem, 

'■     aut  aquamila  gencrari,  aul  corrumpi  ait  : 

congregatione  aut  disgregalione   solum; 

aliter  autem,  nec  generari,  nec  corrumpi, 

sed  manere   sempitcrna.   Ex  his  quidem 

igitur  solam  quis  causam  intelliget  eam, 

quaj  in  maleriye  specie  dicilur. 

Ponit  opinionem  ponentium  iUa 
})lura  principia  materialia  inflnita, 
dicit  quod  Anaxagoras  Clazomcnius,  a 


patria  sic  dictus,  isio,  scilicet  Em- 
pedocle  a^tate  prior,  factis  autem  poste- 
rior,  quod  dupliciter  potest  intelli- 
gi;velquia  minus  bene  dixit,  po- 
nendo  principia  inflnita,  vel  quia 
posterius  philosophatus  est ;  iste, 
inquam,  dixit  principia  esse  infinita, 
nam  ferc  omnia  dixit  esse  partium  con- 
similium,  ut  ignem  ,  aut  arpiam ,  id 
est,  non  tantum  posuit  princi- 
pia  rerum  esse  ignem,  aut  aquam, 
aut  alia  elementa ,  sed  etiam 
inflnitas  partes  similcs  cujus- 
cumque;  dixit  enim,  quodlibet  es- 
se  in  quolibet,  et  quodlibet  fleri 
ex  quolibet,  quia  inflnitse  partcs 
cujuslibet  erant  in  quolibet,  et  ita 
dicebat  res  generari,  aut  corrumpi 
congregatione,  aut  disgregatione 
solum  ;  (tliter  autem  non  contingebat 
rcs  gcnerari,  aul  corrumpi,  sed  tamen 
dixit  pcrmanere  sempiterna  illa,  scilicet 
principia  inflnita,  qujB  dicebant 
esse  inflnitas  partes  cujuscumque. 
Ultimo  concludit  quod  ex  his  igilur, 
scilicct  opinionibus  praenarratis, 
solam  quis  intcUigit  causam,  quce  cst  dic- 
ta  in  spccie  malerioi,  id  est,  in  genere 
causse  materialis;  nam  omnes  prse- 
dicta»  opinioncs  non  faciunt  men- 
tionem  nisi  dc  causa  materiali. 

Notandum,  quod  iste  Anaxago-    Anaxago 
ras  dicitur  fuisse  discipulus  Bio- quodiU)e? 
gcnis,  qui  ut  dictum  est,  ctamplius  ([uy','^'[. 
dicitur  primo  Physicorum,  ubicjus 
opinio  prolixius  pertractatur,  po- 
suit    principia    materialia    rerum 
essc  inflnita,  ct  in  hoc  minus  bene 
dixit  quam   Empedocles  (^ui  ponit 
ca  csse  flnita.  Nam  quod  potest  fleri 
per  pauciora  et  flnita,  non  est  po- 
ncndum  flcri  per  plura,  et  inflnita, 
ut  dicitur  primo  Physicorum,  text. 
com.  c.  40.  ct  50.  ct  ideo  hic  dicitur 


SUMM/E  H. 


GAP.  II. 


48  J 


4:?. 


Anaxa^^oras  prior  csse  aetate  quam 
Empcdocles,  s(h1  posterior  factis, 
id  cst;  dictis,  quatenus  minus  bene 
dixit;  non  cnim  solum  dixit  prin- 
cii)ia  rerum  esse  ignem  et  aquam, 
et  caetcra  elemcnta,  sicut  Empe- 
docleS;  sed  omnia  quse  sunt  simi- 
lium  partium,  ut  caro,  os,  meduUa, 
sanguis,  et  ca^tera  homogenea, 
quorum  infmitas  partcs  cujuslihct 
ponebat  esse  in  quolibet,  et  fieri  de 
quolibet,  ita  quod  generatio  fierct 
per  quamdam  extractionem  par- 
tium  similium;  puta  si  ex  aqua 
fleret  ignis,  hoc  erat  quia.infinitse 
partcs  ignis  quse  latebant  in  aqua, 
segregabantur  ab  ipsa  aqua,  et 
secundum  hunc  modum  apparebat 
ignis  ex  aqua  generatus.  Et  quan- 
tum  ad  hoc  conveniebat  cum  Em- 
pedocle,  quia  sic  et  ipse  generatio- 
nem  et  corruptionem  dicebat  flcri 
per  congregationem,  et  disgrega- 
tionem  illarum  partium  similium 
infinitarum,  et  alitcr  nihil  fieri  vel 
corrumpi. 


SUMM/E    SECUND/E     CAP.     IT. 
VeteruTi  opiniones  de  causa  efficieute. 

SUMMARIUM. 

Rerert  in  hoc  capite  usque  ad  §.  isti  qui- 
dem  :  Pi'imo  opiniones  eorum,  qui  causam 
erflcientem  pos.ierunt  propter  motum,  varie 
tamcn  rem  explicantium.  Socundo  eorum, 
qiii  illam  posuerunt,  non  tantum  propter 
motum,  sed  etiam  propter  bonum  et  malum. 
Tertio  eorum,  qui  dicunt  primum  efflciens 
esse  unicum.  Quarto  eorum,  qui  illud  dixe- 
runt  esse  amorem.  Quinto  eorum,  qui  posue- 
riint  talia  principia  esse  contraria. 

Procedentibus  autem  sic  ipsa  res  viam 
verbifecit  el  coegit  quserere.  Si  enim  quam 
maxime  omnis  corruptio  et   generalio  ex 

Tom.  V. 


aliquo  uno,  aut  pluribus  est  :  quare  hoc 
accidit,  et  quae  hujus  est  causa  no/i  ulique 
facit  ipsum  subjectum    transmulare  seip- 
sum.  Dico  autem  veluti    neque   lignum,  opinio  ad- 
neque  ms   alierutrum  horum  permulandi    dentium 
estcausa;  neque  enimlignum,facitlectum,  <'a>isam  ef- 
neque  aes  slatuam,  sedaliud  quid    muta-    mSa- 
tionis  causa  esl:    hoc  autem  quaerere    est        li. 
aliud     principium     quairere,    ut  si    nos 
dicamus,  unde  principium  motus? 

Postquam  Philosophus  recitavit 
opinionem  solam  causam  materia- 
lem  ponentium,   nunc  recitat  opi- 
nionem  ipsi  materiae  causam  effl- 
cientem  addentium.  Circa  quodduo 
facit.  Primo  ponit  opinionem  eo- 
rum,  qui  causam  efficientem   po- 
suerunt  propter  motum.  Secundo 
opinionem  eorum,  qui  non  solum 
causam   efficientem    propter    mo- 
tum,  verum  etiam  propter  causam 
boni  ct  inali  in  cntibus  posuerunt. 
Secunda  ibi  :  Posthos  autem.  Prima  in 
duas  :  primo  prnemittit  rationem, 
qua  ad  ponendum  hujusmodi  cau- 
sam   antiqui   Philosophi  cogeban- 
tur.  Secundo  subjungit  qualiter  ad 
illam  rationem  diversidiversimode 
se  habebant.  Secunda  ibi  :  Ergo  om- 
nino.  Ratio  autem  qua^  eos  cogebat 
ad  ponendum  causam  efficientem, 
talis  fuit,  nam  nuHa  materia,  vel 
subjectum  transmutat  seipsum  ad 
formam.    Exemplum   de    ligno    et 
sere  :  nam  lignum  non  transmutat 
se  ad  formain   lccti,  neque   a^s  ad 
formam  statua^;  ergo  praeter  cau- Ra,io  dio- 
sam  materialem  oportet  dare  ali-  ''^^"f "'"' 
quod   principium,    unde   motus  ct 
transmutatio    oriantur;    illud  au- 
tem  est  efflciens   unde   motus,  et 
lioc  est  quod  dicit  :  Si  ipsis  Philoso-       '  ,''\ 
^hi^i  procedentibus   sic,    hanc  scilicet  ^ 

inquisitionem,  res  ipsa,  id  est  veri- 
tas  rci,  quam  qua^rebant,  eis  viam 
fecif,  et  qiuerere  coegit   aliquod  aliud 

31 


4S2 


LIR.  I. 


Metapit. 


priucipium  a  materia  :  si  enim  qnam 
maxime,  id  est,  imiversaliter  corntp- 
tio  et  (jeneratio  est  ex  aliquo  uno,  siipple 
principio  materiali,  aui  plurihus, 
dubium  supple  est  quare  lioc  contin- 
git,  et  quce  ipsa  causa  quseritur,  scili- 
cet  aliud  a  materia,  nam  non  sufti- 
cit  materia  sola.  Unde  subditur, 
non  enim  subjcctum  facit  seipsum  trans- 
mutare,  dico  autcm  vcluti  Ugnum ,  vcl 
cvs ;  quod  licet  sit  materiale  sub- 
jectum,  nullum  tamen  inquantum 
tale,  est  causa  mutandi  suimet  ; 
nec  enim  lignum  facit  leclum,  id  est, 
transmutat  se  ad  formam  lecti,  ncc 
ces  ad  statuam,  scd  aliquid  aliud  est  cau- 
sa  mutaiionis,  scilicet  artifex  ipse. 
IIoc  autem  quwrerc,  scilicet  causam 
istius  transmutationis,  est  qucerere 
aliud  principium,  supple  quani  matc 
riam,  ut  si  dicamus  unde  principium 
moius,  quod  esl  principium  cffec- 
tivum.  Deinde  cum  dicit : 

Igllur  omnino  qui  taleni  a  principio  vi- 
lani  leligerunl  et  unum  esse  subjeclum, 
niliil  difricullalis  sibimel  fecerunl.  Verum 
quidam  unumomne  dicenlium  quasiab  ea 
qufcslione  devicli;  ipsum  unum  immobile 
dicunl  esse,  et  naturam  tolam,  non  solum 
secundum  generationem  el  corruplionem, 
(lioc  enim  anUquum  esl,  et  quod  omnes 
esse,  confessi  sunl)  verum  ct  secundum 
unani  mutalionem  onnie  esl,  ethoc  eorum 
esl  proprium.  liium  ergo  solumdicentium 
ipsum  esse  nulli  talcm  inlelligere  causam 
convenit  nisi  forte  Parmenidi,  et  hoc  in 
lantum,  quia  non  solum  unam  causam,sed 
et  duas  aliqualiter  ponit  esse  causas.  Plu- 
ra  vero  facu^ntibus,  magis  convenit  dicere, 
uL  ipsum  calidum  el  tVigidum,  aut  ignem, 
aut  lerram;  uiunlur  enim  quasi  molivam 
hab{;nle  naluram  igne;  a(;ua  vcro  cl  lerra 
hujusmodi  c  conv'ei'So. 

Varieips       Ostcndit   qualitor  ad  dictam  ra- 

circadicta.   tlOUOm    autiqui     rhuosoplll    (llV(M'- 

simode  s(»  liabel)ant,  nam  ad  vi\\\\ 
talitcM'  se  habebant.  Quidam  enim 
ex  ea  non  se  aiigravabant,  quia  de 
ea  non  curabant.  Quidam  enim  ad 


fugiendum  eam,  ne  ponerent  ali- 
quod  principium  prseter  materiale, 
posuerunt  omnia  esse  unum  et  im- 
mobile,  ut  Parmenides  et  Melissus, 
prseterquam  per  vim,  saltem  se- 
cundum  apprehensionem  sensus; 
et  duas  causas  tetigerunt,  scilicet 
materialem  et  efifectivam,  ut  infra 
dicetur.  Quidam  vero,  qui  plurali- 
tatem  entium  consenserunt  magis 
coacti  dicta  ratione,  causam  effi- 
cientem  posuerunt,  et  Iiocest  quod 
dicit  :  Ergo  omnino.  Qiiidam  supple 
omnino  qui  talem  a  principio  tetigcrunt 
ct  unum  cHxerunt  esse  subjectum,  id  est, 
materiam,  se  non  aggravabant,  scili- 
cet  ex  dicta  ratione;  erant  enim 
contenti  ratione,  causam  motus 
penitus  negligentes.  Verum,  pro 
sed,  quidam  dicentium  unum  esse  omne, 
scilicet  omnia  quasi  ab  ea  quceslione 
devicii,  id  est,  a  dubitatione,  vel  ra- 
tionc,  ipsum,  supple  universum,  cm 
unum  immohile  dicunt  esse,  et  naturam 
totam;  et  illud  unum  non  solum  sup- 
]de  dicunt  immobile  secundum  ge- 
neralionem,  cl  corrnptioncm  :  hoc  enim 
anliquum  est,  et  sccundum  quod  omncs 
Philosophi  sunt  confcssi,  scilicet  nul- 
lam  esse  generationem  ct  corrup- 
tionem  simpliciter,  ut  dictum  est 
superius.  Verum  eliani  isti  supple 
dicni^  illud  unum  esse  immobile, 
srrnnilnm  aliam  immulationcm  omnem, 
et  ita  totum  univcrsum  esse  unum 
ens  omnino  immobile;  ci  hoc  esi  pro- 
priinn  f.riun,  in  quo  ab  aliis  primis 
Naturalibus  didcrebant,  qui  saltem 
motum  raniactionis  in  eutibus 
concedebant;  et  sic  ex  uno  princi- 
pio  inateriali  jiliira  generabant, 
licet  generationem  et  corruptio- 
nem  non  ponerent  essesimpliciter, 
s(m1  secundum  quid,  ut  dictum  est. 


SUMM^  II. 

Patct  ergo  nulH  diccnlium  univcrsuni 
essc  unum  lcmlum,  conlingit  inlelligere 
talem  causam,  scilicet  caiisam  mo- 
tiis;  exquo  enim  motum  ab  entibus 
auferebant,  frustra  qusererentcau- 
sam  motus,  nisi  tantum  Parmenidi,  ct 
huic,  contingebat  poncre  causam 
motus,  quatenus  non  solum  unum 
principium,  vel  unum  ens  secundum 
rationem,  scd  duas  ponit  esse  causas, 
saltem  secundum  sensum,  ut  infc- 
riusdicitur.  Pro  quantoergo  plura 
patebant,  oportebat  cum  ponerc 
plures  causas,  quaram  una  mo- 
vens  et  alia  mota  esset;  ex  uno 
enim  subjectonon  possunt  intelligi 
csse  plura,  nisi  concurrat  aliquo 
modo  motus;  aliis  autem  plura  entia 
facicntibus  magis  conlingit  dicere,  id 
est,  ponere  causas  motus  et  assen- 
tire  prsemissfe  rationi;  ponebant 
enim  causas  rerum  calidum  aut  frigi- 
dum,  aut  ignem,  autterram,  ita  tamen 
quod  uluntur  ipso  igne,  tamquam  ha- 
bcnle  naturam  mobilem  activam  ;  aqua 
vero  et  terra,  et  hujusmodi,  alii  e  conver- 
so,  id  est,  principio  passivo;  et  sic 
secundum  hoc  ignis  erat  causa  ef- 
flciens;  et  alia  ut  materia,  et  prin- 
cipium  subjectivum.  Deinde  cum 
dicit  : 

Wjeiuium  Post  lios  autem  et  talia  principia,  tan- 
■raiisain  ef-  quam  non  sufficienlla  existenUuni  gene- 
ficieniem.  yj^YQ  naluram  iterutn  ab  ipsa  verilate,  velut 
niebamus,  coactisequensquaesierunt  prin- 
cipium.  Ipsius  enim  et  bene  lioc  quidem 
eorum  qu;e  sunt,  iiabelur  illa  fieri ;  forsan 
neque  igiiem,  neque  terram,  neque  aliud 
quidquam;  nec  verisimile  causam  esse, 
nec  illos  conveniens  existimare.  Neque 
iterum  ipsi  antliomato,  et  fortun;c  tanlam 
committere  rem  bene  liabere. 

44.  Tangit    opinionem    eorum,    qui 

hanc  causam,  scilicet  efticicntem, 
non  solum  proptcr  motum,  sed 
etiam  propter  bonum  et  malum,  in 


CAP. 


483 


entibus  posuerunt.  Circa  quod  duo 
facit  :  Primo  prsemittit  eorum  dic- 
tum.  Secundo  exponit  eorum  de- 
fectum,  ostendcns  quod  insufficien- 
ter  lioc  fecerunt.  Secundaibi  :  Ergo 
omnes.  Prima  in  duo  :  primo  prse- 
mittitrationes,  quibus  ad  id  poncn- 
dum  movebantur.  Secundo  descen- 
dit  ad  ponendum  opiniones  eorum 
speciales.  Secunda  ibi :  Dicens.  Ratio 
autem  qua  movebantur  erat  illa, 
quia  pra^dicta  principia  sive  mate- 
rialia,  sive  effectiva,  non  suffi- 
ciebant  ad  causandum  tantam  di- 
versitatem  dispositionis  bonae  in 
diversis  entibus.  Quia  cum  illa 
principia  sint  corporalia  naturali- 
ter  agentia,  puta  ignis  ct  aqua, 
semper  uno  modo  et  uniformiter 
causant.  Nec  potest  dici,  quod  illa 
accidant  a  casu  et  fortuna,  et  sicut 
qua^dam  anihomala,  id  cst,  a  casu 
accidentia,  nam  hsec  eveniunt  frc- 
quenter,  ut  in  pluribus;  fortuita 
autemetcasualia  eveniunt  ut  raro, 
ut  patet  ex  2.  Physicor.  tcxt. 
com.  48.  et  ideo  ipsius  bene  se  habcrc 
oportet  causam  aliam  investigare. 
Dicit  ergo,  quod  post  hos  pra^dictos 
Philosoplios,  el  lalia  principia,  scili- 
cet  corporalia  et  naturalia  ab  eis 
positn,  habitum,  id  est,  ad  conse-  Quodest 
quentcr  se  habens  qusesierunt,  ac  ^bmi^S 
si  illi  antiqui  non  sufftccrcnl  gcncrarc  ^rernml^ 
ualuram  existen/ium,  id  cst,  entium 
aliud,  inquantum  qusesierunt  prin- 
cipiuni,  coacti  iterum  ab  ipsa  vcrita- 
tc,  vclut  superius  aiebamus,  id  cst, 
dicebamus;  ipsius  enim  esse  ct  bcne 
esse,  id  est,  bona)  dispositionis,  qua^- 
ritur  cor^Tm  qu^e  sunt,  id  est,  entium 
habere;  illa  vcro  fieri,  id  est,  sive 
quantum  ad  bene  habere  entium, 
sive  qucintum  ad  bene  fieri,  forsiian, 


484 


LIB.  I. 


nec  ignem,  ncc  terram,  ncc  aUquid  ficri 
talium,  supple  corporum  matoria- 
lium,  nec  est  verisimile  causam  esse,  ncc 
cst  conveniens  istos  sic  cxistimare,  ex  eo 
supple,  quod  agunt  semper  unifor- 
miter    pcr    naturam;    quia    agens 
naturale   semper  agit  uno   modo, 
nec   iterum,    supple   est   convenicns 
existimarc  ipsum  bcne  se  haberc, 
fjuod  sint  anthomata,  id  est,  casualia  ; 
et  qitod  ad  forlunam  corum  tantum  com- 
miltatur  causalitas,  \e\  dispositio  bo- 
na  ;  nam   supple  hsec,   patet  esse 
lalsum,  per  hoc   quod  hujnsmodi 
dispositioncs    bonae   entium,    sive 
quantum  ad  loca  naturalia,  in  qui- 
bus   corpora  naturalia  sunt  ordi- 
nata,  ct  detcrminata,  sivequantum 
ad  partcs  animalium  bene  disposi- 
tas  et  ordinatas,  invcniuntur  vcl 
semper  vel  frcquenter;   quod  non 
potest  dici  de  his  qnae  eveniunt  a 
casu  et  fortuna,  quia  talia  sunt  ut 
raro,  ct  propter  hoc  necessarium 
fuit  alfccrum  invcnire  principium 
bon^  dispositionis   rerum  prseter 
quatuor  elementa ;  alia  littcra  ha- 
bet,  ncc  ifcrum.  ipsi  anthomato,  et  fortu- 
mc,  et  est  idem  quod  prius.  Deinde 
cum  dicit. 

Dicens  elaliquisinlelleclum  unuin  ines- 
se,  quemadmodum  eliam  in  animalibus,  et 
nalura  causam,  el  nmndi,  et  ordinjs 
lolius.ul  i)uriticans  apparuil  priores  omnia 
pra-ler  convenienlia  dicentes.  Palam  qui- 
dem  igitur  Anaxagoram  scimus  lios  ser- 
mones  tetigisse,  altamcn  liabet  prius  Her- 
motimus  Clazomenius  causam  dicendi. 
Siquidem  igitur  opinantes  simul  ipsms 
Ijene  rausam,  principium  existenlium  esse 
posuerunt,  el  tale  unde  motus  existenti- 
bus  inest. 

Dcscendit  ad  corum  'opinioncs 
riima'o,,i-specialcs.  Circa  quod  duo  facit  : 
hi°  ;E;  Primo  ponitopinionem  eorum,  (pii 
KIT  dicunt  illud  principium  essc  unum. 


45. 


METAPIl. 
SccumU)   corum,    qui    dicunt   esse  esse  uni 

r^  1        •!  •  cum. 

plura  et  contraria.  Secunda  ibi   : 
Quoniam     vero    contraria.    Prima    in 
duas    :   Primo    tangit    opinionem 
Anaxagor?p,  qui  illam  causam  di- 
xit    intcllectum.   Secundo   opinio- 
ncm  Ilesiodi,  qui  illam  dixit  amo- 
rem.  Secunda  ibi  :   Suspicabitur  ali- 
quis  autem.    Dicit    crgo    quod    post 
pra^dictam  rationem  est  aliquis  di- 
cens  intelleclum  unum  esse  qucmadmodum 
spiritum,  id  est,  animam,  in  anima- 
libus;   ita  et   in    natura    rerum,    et 
illum  intellectum  esse  causam  mundi 
et  ordinis,    scilicet  totius   universi, 
scilicct    in    quo    ordine    consistit 
bonum,  scilicct  intrinsecum  totius 
universi;  ut  ctiam  dicitur  l^.  Me- 
taphysicorum,  text.   52.    et  in  hoc 
apparuit  purificam,  id  est,  ad  verita- 
tcm   puram  rcducens  priores,  scili- 
cct  Philosophos,  dicentes  proiter  con- 
venieniia,  id  est,  inconvenicntia,  in 
hoc  quod    non   tctigerunt   dictam 
causam.  Palam  enim  ipsiun  Anaxago-     0piiu> 
ram   tetujtsse  hos  sermones,  scillCCt  (lc  pone-ui 
causa  efticiente;  attamen  causam  di-'^^^/''^!^ 
cendihabctprius,  quia  hic  scilicct  non   ""l""'" 
habet  a  se  primo,    sed  a  quodam 
alio  Philosopho  priori,  qui  diceba- 
tur  Ilermolimus  Clazomenius.  Conclu- 
dit  ergo    quod    opinantes   causam,   ct 
principium  essendi  ipsius  bcne,  posuerunt 
talc,  scilicct  principium,  quod  incst 
r.risfentibus,  id  est,  entibus  ;  unde  mo- 
tus,    id   est    principium    efficiens. 
Deinde  cum  dicifc  : 

Suspicabitur  aulem  utique  aliquis  Ile- 
sioduin  primuin  quiesivisse  liujusmodi.  El 
ulicpie,  si  quis  alius  amorem,  aut  desi- 
derium  in  exislentibus,  qnasi  priiicipium 
posuisset,  ut  Parmenides;  etenim  liic  ten- 
lans  monstrare  uiiiversi  geuerationem, 
primum  (juidein  ail  Deorum  amorem  fore 
providentem  omnibus.  llesiodus  vero  om- 
nium  prinmm  chaos  fuisse,  deinde  lerram 
latam,etamorem,  quiomnia  condecel  im- 


I 


i 


ii 


SUMM/E  II. 

morlalia ;  quasi  necessarium  sil  in  exis- 
tentibus  causam,  qua3  res  ipsas  moveat,  et 
congreget.  Ilis  quidem  igitur  quomodo 
oporleaL  dislribuere  de  hoc,  quis  primus 
liceat  judicare  posterius. 

opinioPar-     TanLilt   opini 0116 111  llosiodi,    (lui 
"Sesi^i^  illaiii  caiisam  dixit  esse  aiiiorem, 
et  (licit  quod    alicjuis  suspicabilur  Ik- 
siodum    qucesivisse     prlmo     h.ujusmodi, 
scilicct  causaiii  bona^-   dispositio- 
nis  rerum;    et   si  quis  alius,   id  est, 
quamvis  forte  aliquis  alius  amorcm, 
aut    desiderium  in    exislentibus,  id  est 
entibus,    cpiasi  principium  posuisset  ut 
Parmenides;  etenim  liic,  scilicet   Par- 
iiienides,    tentans   monstrare  generatio- 
nem   universi,   primum  quidem  ait,  sci- 
licet  esse  principium  generationis 
universi,  dixit  fore  amorem  Deorum 
providentsm  omnihus ;  Ilesiodus  vero  di- 
xit  primum  omnium,   scilicet  princi- 
piumniateriale  fuisse  c[uoMixm  chaos 
confusum  ;    deinde    terram    laliorem, 
supplc  ex  illo  esse  factam,  ut  sci- 
licet  esset  receptaculum  aliorum, 
nam,utdicitur4.  Metapliysic.  text. 
com.   16.    locuin  et  receptaculum 
dixitesse  rerum  principium.  Ultra 
autem  illud  chaos  posuit  illud  re- 
ceptaculum,    scilicct   amorcm ,    qui 
amor    conccdet    et  omnia    immortalia ; 
cujus  ratio  potest  esse  communi- 
catio   bonitatis,    quani    dixit   esse 
Deorum  providentem  entibns,  vide- 
Bener.ciam  tur  proccderc  ex  amorc;  nnmbene- 
'1"'''^     ficium  videtur  esse  effectus  amoris, 
cum  probatio  dilectionis  sit  cxhi- 
bitio  operis  ;  si  ergo  corruptibilia 
habent  in  suo  essc  bonam  disposi- 
tionem  ab  ipsis  Diis  immortalibus, 
oportet  amori   immortalium  lioc 
Amor   an  attribucrc;  Deos  autem,  et  iinmor- 
pLn^bonJ;  talia  vocat   forsan  corpora  cceles- 
Sn\-e'-  tia,  et   forsan  aliquas   su^^.stantias 
^""^'      separatas,  quas  ponebat  causas  et 


CAP.  1(. 


485 


principia  rerum  csse;  patet  igitur 
(luoi  posuit  duo  principia  :  C/iaos, 
scilicet  et  Amorem,  cujus  scilicet 
causam  subdit,  dicens  :  quasi  neces- 
sarium  sit  in  existentiis,  id  cst,  lU 
existentibus  ;  non  soluni  supple  es- 
se  causain  inotani,  qu?e  est  mate- 
ria  et  chaos,  sed  etiam  esse  causam  .  . 
moventem,  qucc  ipsas  res  conc/rcget  ct 
moveat,  id  est,  res  ex  illo  Chaos  gc- 
neret  congregando  vel  disgregan- 
do,  modo  quo  antiqui  loquebantur 
de  rerum  generatione.  Addit  au- 
tcm  :  Oportet  quoque  hos,  sci'icet 
Anaxagoram  et  Hesiodum  distri- 
buere,  quis  sit  prior,  et  de  hoc  poterit 
poslerius  judicari,  quaiido  scilicet 
agetur  de  Deo ;  dicit  eiiim  quod 
iste  Ilesiodus  fuit  ante  teinpus  Quis  tuit 
Philosophoruiii  dc  nuniero  1  oeta:  xagoras,an 
rum  ;  sed  utruin  Anaxagoras  qui^^^'''^'^"^^ 
j)riinuni  principium  posiiit  intel- 
lectuni,  sit  prior  in  sua  sententia  ; 
vel  Hesiodus  qui  posuit  illud  prin- 
cipiuni  esse  aniorem ;  et  posset 
forsan  aliquis  dubitare,  hoc  autem 
dicit  posterius  esse  indicandum/ 

Notandum,  quod  isti  quiprimuiii 
principium  dixerunt  esse  amorem, 
non  bene  expresse,  vel  plane  po- 
suerunt;  ideo  dicit  suspicationem 
fuisse  apud  antiquos,  quod  scilicet 
Hesiodus,  qui  posuit  i^rincipium 
bonpp  dispositionis  rerum,  vel  qui- 
cumque  alius,  posucrunt  ainorem 
esso  principium  in  rebus. 

Notandum  etiam,.  quod  hoc  quod 
(Ucit,Parmenidem  posuisse  reruiii 
principium  per  amorein,  non  repu- 
gnat  opinioni  su9e,  qua  posuit  oiii- 
niaesseunumenset  immobile;  nam 
licet  secundum  rem,  et  secundum 
rationemdiceret  oinnia  esse  unum,  ^''''"";f!'J,r 
uUra  lioc  secundum  sensum  dice-  "^  po^*^^^- 


48(j 


LIB.  1. 


MErAPII. 


bat  cssc  plura,  ct  istiiis  pluralita- 
tis  ct  distinctionis  rerum  dicebat 
csse  causam  ipsum  amorem,  sicut 
aliqualitcr  dictum  cst  supra,  ct 
dicetur  amplius  infra.  Deindc  cum 
dicit  : 

*6'  Quoniam  autem  conlraria  bonis  inesse 

videbanlur  in  nalura,  el  non  solum  ordi- 
nalio  el  bonuni,  sed  inordinalio  eL  lurpe, 
et  plura  mala  melioribus,  etprava  bonis; 
sic  alius  aliquis  amorem  introduxit  et 
litem,  singula  singulorum  causam  liorum. 
Si  quis  enim  assequatur  et  accipiat  ad  inlel- 
leclum,  el  non  ad  quae  balbutit  dicens  Em- 
pedocles,  invenit  amorem  quidem  causam 
esse  aggregatorum  bonorum,  litem  vero 
malorum.  Quare  si  quis  dixerit  quodam- 
modo  dicere  Empedoclem,  bonum  et  ma- 
lum  principia,  forsan  bene  dicet  si  bono- 
rum  omnium  ei  bonum  est  causa,et  malo- 
rum  malum. 

Tertia  opi-     Pouit  opinionem  eorum,  qui  po- 

IirTwne^nT  suerunt  hujusmodi   principia  esse 

ScTivlT   plura  ct  contraria.  Ad   cujus  evi- 

essepiura.  tleutiam  notaudum,  quod  ratio  mo- 

vens  eos,  fuit  ista  :  quia  cum  con- 

trariorumcontraria  sint  principia, 

ct  in  entibus  multa  mala  reperian- 

tur,  et  multa  inordinata  qu?e  sunt 

contraria    bonis,    oportet    corum 

causam     contrariam     assignarc. 

Ista  enim    non    eveniunt  a  casu 

cum    simul  multa  et   frequcnter, 

imo  plura  bonis,  ideo  Empedocles 

posuit  duas  causas  :    amorcm,  in 

quantum  bonorum,  ct  odium  ma- 

lorum.   Dicii  crgo   :   qnoniam,  \)vo 

quia,  in  nalura  videhanlnr  esse  contra- 

ria  bonis,  et  non  solum  invcniuntur 

Opinio  po-  in  natura  onUna/io,  ct  bonnm,  id  cst, 

nens  anio-  ,  .  t        i  1.1  i       .  • 

rem  pnn- cntia  ordiuata  ct  bona,  soa  ctiam 
^norum,"'^  ^'iorilinaiio  et  turpc,  id  cst,  inordinata 
ofiium  vero^,|.    ^^^cy^cy^   [f^c^   quO(l    plura  sunf  mala 

mcliorihns  et  prava  bonis,  si,  id  ost, 
proptcr  hoc,  ali(/uis  alins  amorcm 
indnxii  ci  odium  cssc,  scilicet  rcrum 
principia;  sinrjula  causam  csse  hornm 


noruni, 
xliuni  vt 
nialuruni. 


singulornm^  id  cst,  reddcndo  singula 
singulis,  ut  amor  sit  causa  bono- 
rum,  ct  odium  sit  causa  malorum, 
sccundum  opinionem  Empcdoclis. 
Undc  subdit  quod  si  homo  sequalnr  el 
accipiat,  id  est,  aspiciat  ad  scnten- 
tiam,  quam  scilicct  Empedocles  in- 
tendcbat,  et  non  ad  verba,  qmc  dicit 
balhuiiendo,  nam  vcrba  forsan  vi- 
dcntur  aliud  sonarc,  invcniet,  sup- 
plc  sccr.ndum  sententiam  ejus, 
amorem  esse  eausam  aggi'cgalorum,  id 
csl  bonorum,  odinm  vcro  malorum\  un- 
dc  concludit,  ergo  si  quis  dixerit  modo 
quodam  Empcdoclem  ipsum  dicere  prin- 
cipia  csse  bonnm  et  malmn,  forsilan 
hcne  dicct.  Si  pro  quia,  secundum 
ejus  opinionem,  bonum  est  causa  bono- 
rum,  ct  malum  malorum. 

Notandum,  quod  secundum  Em- 
pcdoclem,  amoris  est  congregare 
ct  odii  disgregare  quiaex  congre- 
gatione  existit  rerum  gcneratio,  ex 
qua  res  habet  suumbonumetsuum 
esse;  ex  disgregationc  vero  existit 
rerum  corruptio,  ex  qua  res  ha- 
bent  malum  etnon  esse;  idco  amo- 
rcm  qui  est  quoddam  bonum,  dixit 
essc  causam  bonorum  ;  et  odium 
quod  cst  quoddam  malum,  dixit 
esse  causam  malorum.  Adverten- 
dum  autem,  quod  licct  aliquorum 
malorum  posucrit  esse  causam 
malum,  scilicct  corruptionis  re- 
rum;  ct  aliquorum  bonorum  po- 
suerit  causam  bonum,  scilicet  ge- 
nerationis  rerum,  tamen  non  se- 
qucbatur  univcrsaliter  csseverum, 
quod  omnia  bona  erant  per  amo- 
rcm,  ncc  omnia  mala  pcr  odium. 
Namcum  secundum  eumdistinctio 
universi  partium  essct  pcr  odium, 
ct  constitutio  ctunio  pcr  amorcm, 
sc(iuitur  (jiiod    amor  cssct   causa 


SUM.M.E  II. 


CAP.  II. 


-187 


coriniptionis,  qua)  lit  ex  unione, 
et  odium  esset  causa  gencrationis, 
quod  iit  ex  distinctione  partium 
universi;  unde  dictum  suum  redu- 
citur  contra  eum,  sicut  inferius 
amplius  apparebit.  Tunc  sequitur 
11  la  pars  : 

SUMMARIUM. 

Refutat  primo,  eos  qui  posueruat  efficiens 
propter  bonum  etmalum  et  postea  singillatim 
reliquarum  opinionum  defectus  ostendit. 

47.  Isti    quidem    igitur,   slcut  diximus,    et 

usque  ad  liocduas  causas  letigerunt,  quas 
in  Pliysicis  determinamus,  materiam  qui- 
dem,  et  id  unde  motus  principiuni  obscure 
quidem  et  non  manifesle,  sed  qualiter  in 
bellis  ineruditi  faciunl  ;  elenim  illi  circum- 
ducti  PiBpe  bonas  plagas  faciunt.  At  nec  illi 
ex  scientia,  nec  isti  sunl  assimilali  scien- 
libus  dicere,  quod  dicun'.  His  enim  fere 
usi  videntur  nihil  nisi  parum. 

Ubl  postquam  posuit  opinionem 
eorum,  qui  non  solum  propter 
motum,  sed  etiam  propter  bonum 
et  malum,  in  cntibus  posuerunt 
causam  elFectivam,  ostendit  eos 
Insufficienter  locutos  fuisse.  Clr- 
ca  quod  duo  facit  :  Primo  in 
generali.  Secundo  in  speciall  de 
slngulls.  Secunda  Ibi  :  Anaxagoras 
quidem.  Diclt  ergo,  quod  omnes 
isii  prsedicti  Pliilosoplii,  sicut  dixi- 
mus,  usque  ad  hoc  supervenenmt,  quod 
duas  causas  tetigerunt,  earum  scilicct, 
qiias  delermina\)imus  in  Phi/sicis,  scilicet 
materiam,  et  undc  niolus,  id  est,  efti- 
clens ;  sed  lamen  obscure  quidem,  et 
non  manifcstc,  hoc  fecerunt,  quia 
scillcet  non  aspexerunt  ad  quod 
genus  caussB  reducuntur  ea,  quse 
causas  et  principia  esse  dicunt ; 
,.  .    imde  acridit  eis,  slmilc  ei,  quod  fa- 

Ostendit  m  .     . 

generali      ciunt    iu    belllS    aliqui    incrudili  ;  lUl 
insufficien-         ., .        ,    .  , .  ^ .       .  ,         .     .  i         . 

tiam  dicia-  scilicet  mcruditi  circumducii,  id  est, 
nioaum!"'  clrcumdatl  ab  hostibus  swpe  percu- 


tiunt,  id  est,  inferunt  bonas  plagas,  et 
bonos  ictus,  et  hoc,  supple  faciunt, 
a  casu  et  non  ab  arte,  et  tamen 
artem  non  habent  pr<'Bllandi.  Unde 
sulidit  quod  nec  ilH,  scilicet  ineru- 
diti,  faciunt  ex  scienfia;  nec  isti,  sci- 
licet  Philosoplii,  de  qulbus  est 
sermo,  assimilati  sunt  scientibus  di- 
cere,  quod  dicunt,  id  est,  dicunt  sicut 
scientes;  quod  probat  ex  hoc,  quia 
cum  suj^ple  dlctas  causas  posuls- 
sent ,  his,  scllicet  causls,  fere  usi 
videntur  nihil  nisi  parum  ;  qula  ergo 
dictls  causis  in  paucis  utebantur, 
signum  est,  quod  non  ex  arte,  sed 
magis  casualiter  eas  posuerunt. 
Deinde  cum  dicit : 

Anaxagoras  aulem  artiticialiter  utiiur 
ad  mundi  generationem  intelleetu;  nam 
quando  dubilat,  qute  causa  ex  necessitate 
inesl,  lunc  tradit  ipsum.  In  aliis  vero  om- 
nia  magis  causa  eorum  qu;i3  iiunt,  quam 
intellectum,  ponit. 

Ostendit  in  speclali   in  quo  sin-  ostendit 

.  1       1  'r'    spaciali 

guli  deiecerunt.   Circa    quod    duo  insufiicien- 
facit  :  Primo  ostendit  in  quo  Ana-    xagorae. 
xagoras  erravit.  Secundo   in  qno 
Empedocles.  Secunda  ibi  :  Empcdo- 
clem.    Dicit   ergo    quod    Anaxagoras 
ariificicditer  utitur  intellectu  ad  mundi 
generationem ;  nam  quando  dubitat  qme 
causa   ex  necessitate  est,    scilicet  qua3 
resdistlnguat,  et  mnndum  generet, 
tunc  tradit  ipsuni,  scllicet  ipsum  esse 
causam  mundi.  fn  alHs  aulem  onini- 
bus  assignal   causas  magis,    supple  ex 
allls  omnibus  q>iam  ex  intellectu. 
Vult  dicere,  quod  generationis  uni- 
versl  dlcit   intellectum  esse   cau- 
sam ;  sed  in  generationibus  rerum 
partlcularium  alias  asslgnat  cau- 
sas,  quare  videturdifFormiter  loqul 
de  principio  etfectivo.  Delnde  cum 
dicit  : 


488 


LIB.  I. 


METAPH. 


Empedocles  plus  quidem  uLilur  cousis, 
sed  lamen  nec  sufficienler.nec  in  his  inve- 
nilur  quud  concessum  esl.  Mullis  igilurin 
locis  apud  ipsuni  amor  disgregat;  lis  aulem 
congregal;  nam  cum  in  elemenla  quidem 
ipsum  universum  alle  dislrahilur,  tunc 
ignis  in  unum,  el  elementorum  aliorum 
singula  concernuntur;  cum  aulem  ilerum 
in  unum  ab  amore  conveniunt,  necesse  est 
rursum,  ut  ex  singulis  particulai  secernan- 
tur. 


48.  Ostendit  in  qno  Empedoclcs  erra- 
iWficien-  vit.  Circa  quod  diio  fncit :  Primo 
*'p^JUo.jf™'facit,  quod  dictum  est.  Secundo 
ostendit  quid  habet  Empedocles 
proprium  ultra  alios  Philosoplios. 
Secunda  ibi  :  Empcdodes  igitnr.  Dicit 
crgo,  ({uod  Empedocles  determinans 
de  causis  rerum,  p/?<«  utitw  cansis,  a 
se  positis,  quam  Anaxagoras.  Posuit 
cnim  principia  quatuor  elcmenta, 
et  amorem,  et  odium,  in  quse  prin- 
cipia  et  generationem,  et  corrup- 
tionem  omnium  rerum  reducebat, 
quod  Anaxagoras  nonfecit.  Verum 
sed  nec  sufficil,  nec  inhis,  scilicet  cau- 
sis,invcnitur,quod  confessum  est,  id  est, 
positum  ab  eo,  tanquam  per  se  no- 
tum,  quod  odium  aliquo  temporc 
rcgnaret  in  elementis,  et  alio  tem- 
pore  determinato  amor,  cum  ta- 
men  hoc  non  sit  per  se  notum,  et 
hoc  est  unum  in  quo  doficit.  In 
secundo  deficit,  quia  in  liis  qua^ 
dixit  non  invenitur  id,  quod  ab  oo 
confcssum,  id  ost,  supi)ositum  ost 
quasiprincipium,  scilicet  quod(/;/<o?- 
congregot,  et  odium  disgrcgot; 
multis quidcm in  locis,  oppositum  ropc- 
ritur,  scilicct  quod  amor  dividat,  ct 
odium  congrcget.  Undo  dicit,  quod 
amor  quidem  secernit,  id  ost,  divi- 
dit,  odium  vero  concernit,  id  est, 
conjungit,  quod  probat  :  7iam  cum 
ipsum  omne,  id  est,  univcrsum  distra- 
/lilur,   id  ost,    dividitur  in    dcmcnta, 


quod  fit  ingenerationemiindi,  tunc 
partes,  scilicet,  ignis  in  unum  con- 
veniunt,  ct  similiter  singula,  id  est, 
singula)  partes  oi\v:Anm  alioruin  ele- 
mentorum  conccrnuntur,  id  est,  in 
unum  congreganlur ;  cx  quo  patet, 
quod  odium  non  solum  segregat 
partes,  scilicet  ignis  a  partibus 
aeris  et  aliorum,  sed  etiam  congre- 
gat  ad  invicem  partes  ejus,  et  si- 
militer  est  de  aliis,  e  converso  au- 
tem  in  corpore  universi.  Undo  sub- 
dit,  cum  autem  ilermn,  elementa  scili- 
cet,  in  unum  conveniunt  ab  amore, 
necesse  rursum  uf  particulce  singulorum 
elementorum  asingulis  secemantur, 
id  est  dividantur;  nam  elemcnta 
non  possunt  adinvicem  commisce- 
ri,  nisi  se  invicem  penetrarent,  et 
sic  partes  unius  simul  ossent  cum 
partibus  alterius  ad  constituendum 
unum  chaos  mixtum  et  confusum, 
quod  esse  non  potest,  nisi  partes 
invicem  a  quibuslibet  dividantur. 
Patet  ergo  ex  i^raedictis  secundum 
opinionem  Empedoclis  quod  amor 
non  tantum  congregat,  sed  etiam 
disgregat  in  mundi  corruptione,ot 
odium  non  solum  dividit,  sedetiam 
congrcgat  in  mundi  generatLone, 
cujus  oppositum  asserebat.  Deinde 
cum  dicit  : 

Empedocles  quidem  igilur  pra^ter  prio- 
res  prius  hanc  causam  dividens  induxit, 
non  unum  faciens  rnolus  principium,  sed 
diversa  et  contraria  ;  amplius  aulem  qute 
in  matericTC  specie  dicunlur  elementa  qua- 
tuor  primus  dixil  ;  non  lamen  utitur  qua- 
luor,  sed  ut  duobus  exislentibus  solum, 
igne  quidem  secundum  se.  Oppositis  vero 
quasi  una  natura,  terra,  et  aore,  et  a- 
qua.  Sumet  autem  utique  aliquis  id  spe- 
culans  cx  versibus  ;  hic  quidem  igilur  si- 
cut  diximus,  sic  et  tot  dixit  principia. 

Ostcndit  quid  iiabet  Empedocles  ^^,^„11  j^ 
proprium  ultra  alios  Philosophos,  P'''"^i 

GSS6  ^■y 

ot   ponit  duo   :   Pi-imum   ost  quod*^a  •■er" 


SUMM/E  II. 


CAP.  II.  489 


causam  unde  motus,  divisit  in  duas  Leucippus  vero  et  collega  ojus  Democri-      49. 

.    ,.    .,  tus  elemenla  quidem  plenumetmane    di- 

■  contrarias,  ct   lioc  est    quocl  aicic,  cunt  esse,  dlcentes  velutlioc  quidem  ens, 

quod  Empedocles  inlcv  priovcs,  scilicct  illuivero  non  ens  ;  liorum  aulem  plenum 

^,  .,  ,  .  ;•   •/  „„  quidera  el  solidum  ens,  inane    quid  non 

Phllosophos,  pnmus  causam  dimdcns  m^^^   Propter  quod  et  niliil  magis  ens  non 

induxil   non    uaum   facicns    principium  ente  esse  dicunt,  quia  nec  inaiie  corpore, 

molus,  scilicct  causam  efficientcm,  ^ausas  autem  entium  luec  ut  materiam. 

sed  diversa  cl  conlraria,  scilicct  amo-         rostnuam  Philosouhus  recitavit  Opinio  au- 

,  ^  lerenluim 

Qiioaio.iu   pem  ct  odium.  Secundum  est,  quod  opinionem  Philosopliorum  cntita- entitaiema 

pobuit  qua-  '  ^  rerum 

luor  eie-  causam  materialem  posuit  quatuor  tcm  a  rerum  principiis  non  negan-  pdndpiis. 

nieiita  esse  .     . 

causam    elcmcnta,    non   quod   utatur   qua-  tium ;  nunc  ponit  opmionem  alio- 

nialeria-  ,  ,  .  ,  ,  i        i.  ,  • ,     ,  .... 

lem?     tuor  clementis  ut  (juatuor,  sed  ut  nim  cntitatem  a  rerum  prmcipiis 

duobus,  quia  ignem  ponit  cx   una  aliqualiter  aufcrentium,  cujusmodi 

parte,  et  alia  tria  ex  alia  partc,  fuerunt  Democritus  ct  Leucippus, 

•    dicens  quod  ignis  habet  naturam  ponentcs  principia  rerum  esse  ens 

activam,  ct  alia  tria  naturam  pas-  et  non  ens,   puta  vacuum  et   ple- 

sivam.  Et  hoc  est  quod  dicit,  quod  num.  Circa  quodduo  facit :  Primo 

amplius  aulcm  dicta  elemenla,   quatuor  facit  quod  dictum  cst,  ct  dcclarat 

dixil  esse  in  maierice  specie,  id  cst,  in  quid  Dcmocritus  et  Leucippus  scn- 

genere  causse  materialis,  sedut  duo-  serunt  de  rerum  principiis.  Secun- 

bus  existenlihus  solum  utitur,   scilicct  do  quid  scnscrunt  dc  rerum  gcncra- 

istis  quatuor,  igne  quidem  secundum  tione.    Sccunda   ibi   :    Et   quemadmo- 

se,  id  est,  unaparte;    oppositis  vero  dum-  Dicit  ergo,  quod   Leucippus  et    • 

scilicet  terra,   aqua,   et  aere    quasi    una  amieus  ejus  Democritus  elementa  quidem, 

natura,   scilicct  passiva  et  opposita  id  est,   principia  rerum,  dicunt  esse 

ipsi  igni.  Addit  autcm  quod  aliquis  plcnum  et  inane,  id  est,  vacuum,  di- 

potest  sumere  ex  elementistraditis,  ^{!,\\l-  centes   velut  hoc   quidem    eas,    scilicet 

cet  ab  ipso,   id  est,  ex  principiis  plenum,   illud  vcro  non  ens,  scilicet 

doctrinse  suse;alia  translatioliabct  vacuum,  quod  conscquentcr  expo- 

ex  versibus,  quia    dicitur  suam  Phi-  nit  dicens  :  horum  vero  plenum  quidem, 

losophiam  metricetradidissc.  Con-  ct  solidum  esse  ens,  inane  vero,  id  cst, 

cludit  ei^go,  hic  igitur,  scilicct  Em-  vacuum,    non   ens ;  quare  nihil  magis 

pcdocles,  sicut  diximus,  sic  ct  tot  dixit  quidem  dieuat,  si  principium  ens  non 

essererumprincipia,  scilicet  quatuor  enfc,  id  cst,  ({uam  non  ens,  quiasci- 

materialia  et  duo  cffectiva.  licet  utrumqueponunt  rcrum  prin- 

cipium;  ea  vcro,  scilicet  vacuum  ct 

SUMMARIUM.  plenum   ponunt  csse  causas  enlium, 

Sententia  Democriti  et  Leucippi,  priucipia  «^  "*  materia  in   gencrc,    id   est,    in 

rorum,  esse  plenum  et  vacuum,  quam  juxta  gcncre  causse  matcrialis. 

eorum  mentem  explicat  bene  DocLor,  de  qua  Notandum,    quod   istl  duo   Philo-   Quare  di- 

agituri.  deGener.  text.  5.  etG.ubiexpemli-  ^q^y^-^    dicuntur    amici   ct     SOdalcS,  cTSp"'" 
tur  quid  senserint  hi  de  rerum  generatione.  •       .  •,  i    i.      i.       l  pus,  et  De- 

^    .[       ,.  .,  •  -u    .     .  quia  m  omnibus  concordabant,  et  mocritus? 

Ponitur   etiam  m  quibus   conveniebant,    et       ^  .  .  moLiii.u!5s 

differebant   ab  illa   opinione    supra   relata,  QUOd  diccbat  unus,  alius  asscrcbat. 

quae  tantum  ponebat  unam  causam  materia-  Ad     CUJUS     cvidentiam      scicndum, 

lem.  (|uod  (ut  innuitur  in  primo  dc  Gc- 


490 


LIB.  I. 


METAPII. 


neratione,  iibi  eorum  opinio  dilTu- 
sius  tractatur)  cum  quidam  Philo- 
sophi  posuissent  omnia  entia  esse 
unum  ens,  et  continiium,  et  immo- 
bile  salvare  non  valentes,  ut  eis 
videbatur,  motumet  distinctionem 
rerum  sine  vacuo,  vacaum  autem 
omnino  ponere  abhorrebant;  su- 
pnmrpo-"^  pervenit  Democritus,  eorumratio- 
suiiva-    jii  consentiens,  scilicet  motum  et 

cuum. 

distinctionem  rerum  sine  vacuo  es- 
se  non  posse.  Distinctionem  autem 
et  motnm  in  rebus  salvare  volens 
posuit  vacuum  esse,  et  omnia  cor- 
pora    esse  vacua,  et  ex  quibusdam 
corporibus  invisibilibus  esse  com- 
posita  ;  videbatur  autem  sibi,  quod 
non  posset  ratio  assignari,  quare 
universum  ens  magis  divisum  est 
(juare  po-  in  ista  parte  quamin  alia,  undenon 
pia  rernm  poueret  totum  cus  cssc  contiuuum; 
eusetnon  pi^^pelegit  ubiquc  et  totaliter  esse 
divisum,  quod  non  posset  esse  nisi 
remaneret  aliquod  indivisibile;  ta- 
lia  autem  corpora  indivisibiha  con- 
jungi   non   possunt,   nisi    interve- 
niente  vacuo,  quia  nisi  inter  duo 
eorum  vacuum   mediaret,   oporte- 
ret  ex  his  duobus   aliquod   conti- 
nuum  constitui,  quod  tamen  nega- 
bat  propter  jam  dictam  rationem  ; 
sic  igitur  magnitudinem  cujuslil)et 
corporis,  ponebat  constitui  cx  illis 
corporibus  atomis,  vel  indivisibili- 
bus,  vel  indivisibilia  spatia  implen- 
tibus,     et    ex    quibusdam    spatiis 
vacuis,  qua3  interjacentcorporibus 
atomis,  qua3  poros  etiam  nomina- 
bat.  Cum  ergo  plenum  liabeat  ra- 
tionem  entis,  et  vacuum  non  entis, 
ideo  principia  rerum  ponebat  ens 
et  non  ens,  (^t  non  magis  cns  quam 
non  ens.  Deinde  cum  dicit : 


ens. 


El  quemadmodum  qui  unam  faciuul  50. 
subjectam  subslanliam  aliam  passionibus 
ejus  generanl,  rarum  el  spissum  principia^ 
passionum  ponentes  ;  eodem  modo  et  hi 
differentes  causas  aliorum  dicunt  esse. 
Has  vero  tres  dicunt  esse  figuram,  ordi- 
nem  et  posilionem  ;  differre  enim  aiunl 
ens  el  riiylhmo,  et  dialhige,  et  trope  so- 
lum  ;  hofum  autem  rhythmus  figura  esl, 
et  dialhige  est  ordo,  et  Irope  positio.  Dif- 
fert  enim  A  a  B  figura,  A  N  autem  a  N  A 
ordine,  Z  autem  ab  N  positione.  De  molu 
vero  unde  et  quomodo  inest  exislentibus ; 
el  hi  ahis  similiter  negligenter  dimiserunl 
de  duabus  quidem  igitur  causis,  ut  dixi- 
mus  in  tantum  videtur  a  prioribus  esse 
qusesilum. 

Ostendit  quid  isti  senserunt  de  Quij  sen.se| 

rerum    generatione,    comparando  opSeBi 

eos   ad  antiquos  Philosophos,  qui   enerat"™! 

ponebant    tantum    unam   causam       ««• 

materialem ,     conveniebant    enim 

isti  cum  illis  in  duobus.  Primo  qui- 

dem,  quia  sicut  illi  antiqui  ex  illa 

una   materia   generalmnt  diversn, 

secundum    diversas    illius    mate- 

riae  passiones,  quje  sunt  rarum  et 

densum,  ita  et  Democritus  et  Leu- 

cippus  dicebant  ex  corporibus  ato- 

mis  et  poris  diversa  entia  consti- 

tui    propter    dififerentias    illorum 

corporum   atomorum,  et  hoc  est, 

quod  dicit  quod  quemadmodum,  scili- 

cet  illi  antiqui,  qni  uimm  faciunl  sub- 

jeclam  subslantiam,  id  est,  materiam, 

aliam  a  i^assionibus  ejus  scilicet 

materise,  generant  ponentcs  principium 

passionum   rarum  et  dcnsum,   ad    qua; 

tanquam  ad  principia  omnes  p^s- 

sioncs  alias  reducebant ;  eodem  modn 

ct  hi,  scilicctDemocrituset  Leucip- 

pus,  dicunt  esse  differentes  causas  alio- 

rum,   qu3e  scilicet  ex  illis  corpori- 

bus  atomis  generabant,  et  eas,  sci- 

licet  diilcrentias  triplices  dicunt  esse 

fujuram  scilicct,  ordinem  ct  posilionem  ; 

(luibus  diirerentiis  diderebant  illa  ^^^^^^l 

corpora  atoma,  et  per  consequens  *"p''<='** 


SUMM/I-]  II 


CAP.  II. 


401 


gecunduin  q^  eis  coiiiposita  diltcrcbaiit  ab  in- 

autiquos.  ^ 

vicem ;  diilercntia  quidem  secun- 
dum  flguram  attcnditur  ex  hoc 
quod  aliud  est  circulare,  et  aliud 
triangulare ;  dilfcrentia  vero  se- 
cundum  ordincm  attcnditui'  ex  hoc 
quod  unum  est  prius,  et  aliud  pos- 
terius;  sed  difterentia  secundum 
positionem  attenditur  ex  hoc  quod 
unum  est  antc,  et  aliud  retro, 
unum  cst  dcxtrum  et  aliud  sinis- 
trum,  unum  est  sursum  et  aliud 
estdeorsum,  per  hunc  modum  di- 
ccbant  omnia  ab  invicem  differre. 
Unde  subdit  Philosophus,  quod  se- 
cundum  eos  supple  differt  unum 
ens  abalio,  vel  rhijihmo,  id  est,  flgu- 
Vdi,;  aul  dialhigc,  quod  cst  ordo  ;  aut 
trope,  quod  cst  positio,  quod  pro- 
batur  per  similitudincm  in  litteris, 
differt  enim  A,  a  B,  in  figura,  nam  illse 
non  habcnt  eamdem  flguram,  AN 
autem  a  NA  online.  Nam  A,  est 
prior  quam  N,  in  ordine  littera- 
rum,  Z  autem  di/ferl  ab  N  positione. 
Sccundum  enim  (irammaticos,  Se- 
mivocales  non  possunt  poni  ante 
Liquidas  in  eadem  syllaba  ante 
quas  ponuntur  Mutse.  Alia  transla- 
tio  habct  litteras  Grsecas,  et  est 
eadem  sententia,  et  exempla  pone- 
mus  manifesta  nobis,  qui  Gra)cum 
ignoramus.  Sicut  ergo  propter 
istam  triplicem  differentiam  litte- 
rarum  ex  eisdem  litteris  differen- 
ter  se  habentibus,  flunt  Tragoedise 
et  Comoedise  diversae  syllabse,  et 
diverspe  dictioncs,  ita  ex  eisdem 
corporibus  atomis  differentcr  se 
habentibus  modo  prscdicto,  diver- 
sas  rcrum  species  generabant.  Se- 
cundo  quidemisti  ambo  Pliilosophi 
conveniebant  cum  antiquis,  quia 
sicut    illi  antiqui  causam    motus 


neglexcrunt,  id  est,  causam  cffccti- 
vam,  ita  et  isti,  licet  illi  corpora 
indivisibilia  ponerent  csse  per  se 
mobilia.  Et  hoc  est  quod  dicit,  quod 
de  molu  vero  unde,  aut  quomodo  inest 
rebus,  id  est,  dc  causa  efflciente, 
quse  est  principium,  undc  motus, 
hi,  scilicetambo  similes  aliis  scili- 
cet  antiquis,  neglexerunl.  Ultimo 
epilogat  quod  de  duabus  causis,  scili- 
cet  materiali  et  efflciente  in  tantum 
videtur  esse  qmvsitum  prius,  scilicct  ab 
antiquis,  ut  diximus.  Tunc  sequitur 
illapars  : 

SUMMARIUM. 

Sententia  Pytliagoricorum,  numeros,  et 
alia  quaedam  Mathematica,  esse  rerum  prin- 
cipia,  explicatur  cum  suis  fundamentis,  et 
ponuntur  varii  modi  dicendi  ipsorum,  va- 
riaque  motiva  pro  sua  sententia. 

In  his  autem  et  ante  nos  vocati  Pyllia-  51. 
gorici  Mathematica  tangentes  ;  primi  au- 
tem  produxerunl,  et  in  eis  nutrili  horum 
principia  esse  omnia  putaverunt.  Horum 
autem  quoniam  numeri  nalura  sunt  primi, 
el  in  nuraeris  videbantur  multas  speculari 
simililudiaes  exislentibus  et  factis  magis 
quam  in  igne,  et  aqua  et  terra,  quia  talis 
numerorum  quidem  passio  juslilia,  lalis 
autem  anima  et  intellectus  ;  alia  vero 
tempus,  et  aliorum,  ut  est  dicere  unum- 
quodque  similiter. 

Postquam  Philosoplius  i^ecitavit  Op'"'^  po- 

uenlium 

opinioncm    antiquorum     philoso-rerum  m. 

...  corporea 

phorum  poncntium  prmcipia  re-  pnncipia. 
rum  csse  corporea,  nunc  recitat 
opinioncm  poncntium  principiaes- 
se  incorporea  quales  fuerunt  Py- 
thagorici.  Circa  quod  duo  facit, 
quia  primo  dicit  quid  opinati  sunt 
dererum  substantiis.  Secundo  quid 
opinati  sunt  de  rerum  principiis. 
Secunda  ibi  :  Scd  cujus  gratia.  Prima 
in  duas,  secundum  quod  ponit  duo 
ex  quibus  Pjthagoricimovcbantur 
ad  opinandumnumeros  essererum 


492 


LIB.  1. 


METAPH. 


substantiam.  Secunda  ibi  :  amplius 
autem. 
Seci^phi-     Ad  evidentiam  primi  sciondum, 

losopbo- 

niiiiaiui-  quod  autiquitus  luerunt  duo  gene- 
ra  Philosopliorum,  (juorum  aliqui 
dicebantur  lonici,  alii  Pytiiagori- 
ci.  Primi  morabantur  in  illa  terra, 
qu3e  nunc  Graecia  dicitur;  et  isti 
sumpserunt  principium  a  Tlialete, 
qui  princeps  Philosophorum  nomi- 
natus  est,  ut  jam  superius  fuit  dic- 
tum.  Alii  fuerunt  in  Italia  quse  pro 
tunc  magna  Grsecia  dicebatur;  un- 
de  Italici  dicti  sunt,  quorum  Phi- 
losophorum  princeps  fuit  Pytha- 
goras,  et  ideo  Pythagorici  dicun- 
tur,  qui  produxerunt  qua^dam  Ma- 
thcmatica,  et  in  eis  nutriti,  quia 
semper  circa  Mathematica  inten- 
debant.  Horum  autem  Mathemati- 
corum  principia,  putaverunt  cunc- 
torum,  scilicet  entium  principia 
esse  ;  consuetum  est  enim  apud 
homines,  quod  pcr  ea  quae  novc- 
runt,  vohmt  de  rebus  jndicarc,  et 
quia    inter    Mathematica    numeri 

•Ai.prinu.  suut  priucipia  *  natura,  id  est,  na- 
turaliter;  ideo  nisi  sunt  similitudi- 
nes  existentibus,  id  est,  entibus  et 
factis  quantum  ad  esse,  sive  quan- 
tum  ad  tieri  cntium;  nisi,  inquam, 
sunt  in  numeris  speculari  magis 
quam  in  igne,  terra,  aqua  et  aliis 
similibus  elementis,  Pnedicti  enim 
philosophi  rcspicientes  ad  rcrum 
'  sensibilium  passiones  adaptabant 
proprietates  rerum  adnumerorum 
passioncs;  unde  diccbant  quod  ali- 
qua  passio  num(;rorum  cst  causa 
justiti»,  et  aliqua  est  temporis,  et 
sic  de  aliis.  Kt  hoc  cst  quod  subdit 
Philosophus,  quia  scilicet  Pytha- 
gorici  diccbant,  quia  hroc  (alis pas- 
sio  numcrorumesf  Juslilia,  id  est,  causa 


justitise  :  illa  autem,  scilicet  talis 
passio,  anima,  et  intellectus,  alia  autem 
tempus,  et  aliorum,  ul  sic  dicam,  singu- 
lorum  similiter ;  ut  sic,  scilicct  pas- 
siones  numerorum  intelligantur 
esse  rationes,  et  principia  omnium 
apparcntium  in  rebus  sensibilibus; 
sive  ad  res  voluntarias,  quod  desi- 
gnatur  per  justitiam,  qu?e  est  ha- 
bitus  voluntatis;  sive  quantum  ad 
formassubstantialesrerumnatura- 
lium,  quod  intelligitur  per  intel- 
lectum  et  animam;  sive  quantum 
adaccidentia,  quod  intelligitur  per 
tempus. 

Notandum  quod  Pythagorici  di- 
cuntur  primum  Mathematica  pro- 
duxisse,  quia  etiam  eos  Platonici 
circa  materialia  sunt  secuti ;  ita 
quod  ipsi  non  ab  aliis,  sed  ab  eis 
alii  materialia  susceperunt.  Dein- 
de  cum  dicit  : 

Amplius  aulem  et  harmoniarum  in  nu- 
meris  speculantes  passiones  et  rationes, 
quoninm  et  alia  quidem  numeris  secun- 
dum  naturam  omnera  videbanlur  assimila- 
ta  esse.  Numeri  autem  omnes  natura  pri- 
mi,  elementa  numerorum  existentium 
elementa  cunctorum  esse  existlmaverunt. 
et  totum  coelum  et  liarmoniam  esse,  et 
numerum.  Et  quoecumque  habebantur 
confessa  monstrare,  el  in  numeris,  et 
harmoniis  ad  coeU  passiones,  et  ad  partes. 
et  ad  ornatum  totuni  hoc  coUigentes  adap- 
tabant  ;  et  si  quid  alicui  deficiebal  annec- 
lebant.ul  ipsis  totum  negotium  esset  con- 
nexum.  Dico  autem  puta  quoniara  per- 
foctus  denarius,  esse  videtur,  et  omnen\ 
comprehendere  naturam  numcrorum,  et 
(ju?e  secundum  coelum  feruntur  deceiu 
quidem  esse  dicunt;  solisautem  novem  e- 
xistentibus  manifeslis,  ideo  avrt^^oova,  id  est, 
adversam  lerram  decimam  faciunt.  De  his 
aulem  certius  est  a  nobis  in  aliis  deter- 
minatum. 

Ponit  sccundum  motivum,  quod 
est,  quia  considerabant,  et  erant 
spcculanfes  passiones  et  rationes,  id  cst, 
proi)ortiones  harmouiarum,  id  est, 
consonantiaiMim  musicalium  //(  nu- 


52. 


SUiMM^  II. 

meris,  id  est,  secundiim  naturam 
numerorum,  unde  cum  soni  conso- 
nantes  sint  qusedam  sensibilia,  id- 
circo  per  eamdem  rationem  nisi 
sunty  id  est,  conati,  assimilare  numcris 
omnia  alia  entia  sccimdum  naturam, 
ita  quod  numeri  sunt  primi  omnis  nalu- 
rw,  id  cst,  in  tota  rei  natura;  ot 
propter  lioc  existimaverwU  elemcnta, 
id  est,  principia  numerorum  esse  cle- 
mcnta  cunctorum  entium;  et  totum  cwlum 
dicebant  harmoniam  et  numerum  quem- 
dam;  unde  quKCumquc  habchant  mons- 
Ponentes   tvare  confessa,  id  est,  concessa  in  nu- 

principia  .  .  ••  ,  ,  , 

niimero-  mcns,    ct    in   harmomis   adaptabant  ad 

riim  esse  ,.  .  .        ,  i  i.  i 

prin.ipia  <^«?t*  passioncs,  sicut  sunt  motus  et 
*'entfi°m  S  cclipses,  ct  aliud  hujusmodi,  et  ad 
'^i^mo^^^  partcs  ejus,  cujusmodi  sunt  cueli,  et 
niam.  orbcs  diveTsi.  Iterum  adaptabant 
ad  totum  ornatum  cceli ,  cujusmodi 
sunt  stellse  diversse  et  flgurse  di- 
versse,  quse  accidunt  in  constella- 
tionibus  et  aliud  liujusmodi.  Ei  si 
quid  deficiebat  in  rebus,  scilicet  sensi- 
bilibus  et  manifestis,  quse  non  vi- 
derentur  numeris  posse  adaptari, 
adaptabant  continuata  eis  omne  csse  ne- 
gotium,  scilicet  ipsa  de  novo  pone- 
bant,  ad  hoc  quod  totum  negotium 
eorum,  quod  erat,  ut  sensibilia 
numeris  adaptarent,  continuaren- 
tur,  sicut  patet  in  uno  exemplo. 
Dico  autcm  quoniam  f/enrmMS  numerus 
vidctur  esse  perfectus,  et  omnem  compre- 
hendcre  naturam  numerorum ;  eo  scilicet 
quod  est  primus  numerus,  et  com- 
prehendit  in  se  naturam  omnium 
numerorum,  quia  omnes  alii  nu- 
mcri  a  dcnario,  non  videntur  nisi 
T'epetitio  numeri  denarii;  propter 
qnod  Plato  faciebat  numerum  us- 
que  ad  decem,  secundum  quod  di- 
citur,  12.  Metaphysicorum,  text. 
c.  42.  et  3.  Phys.  text.  Gl.  Unde  se- 


CAR.  ir. 


493 


cundiim  Pjthagoram,  splircra}  sci-  Numerus 
licet  quce  secundum  coilum  ferunlur  de- ^^^cTndilm 
cem,  dicuntur  esse  manifestis  exislenti-  r^ythago- 

'  ram . 

bus  solum  novem,  quse  apprehendun- 
tur,  septem  ex  motibus  planeta- 
rum;  octava  vero  ex  motu  stella- 
rum  fixarum;  nona  autem  ex  motu 
primi  mobilis,  qui  est  primus  mo- 
tus  et  diurnus;  et  ideo  iv-r/oiva,  id 
est,  sphccram  in  contrarium  motam  ;  et 
dicitur  ab  o^ni  quod  est  contra;  de- 
cimam  faciunt,  scilicet  Pythagorici. 
Ultimo  epilogat  quod  de  his  quse 
pertinent  ad  opinioncm  Pythagorse 
certius  in  aliis  determinatum  est,  scili- 
cetinl3.  etin  14.  librohujus  scien- 
tise,  qui  sunt  ultimi  libri. 
Notandum,  quod  Pythagoras  no-  Quarepo- 

,  '    , .     .  suit  mo- 

nam  spha^ram,  quam  dixit  «vx-xoova,  tum  cueii 
id  est,  in  contrarium  motam,  infe-  moniam'? 
rioribus  sphaeris  posuit  in  contra- 
rium  moveri,  de  qua  opinione  agi- 
tur  prolixe  in  secundo  libro  de 
Coelo,  et  mundo.  tcxt.  c.  51.  et  in- 
de.  Dicebat  enim  ex  motu  coelorum 
fieri  quamdam  musicam  melodiam; 
sicut  cnim  ex  proportionc  sono- 
rum  contrariorum,  puta  gravis,  et 
acuti,  flt  qugedam  musica  harmo- 
nia;  ita  dicebat  in  coelo  esse  unum 
motum  ad  oppositam  partem  aliis 
motibus,  scilicet  motui  primi  mo- 
bilis  qui  est  ab  Oriente  in  Occiden- 
tem  aliis  motibus  inferioribus  pro- 
cedentibus  ex  adverso,  scilicet  ab 
Occidente  in  Orientem,  ex  quorum 
motuum  proportione  dicebat  cau- 
sari  suavissimam  melodiam.  De 
qua  opinione,  non  oportet  nunc 
prolixius  pcrtractare,  quia  magis 
pertinet  ad  secundum  de  Coelo  et 
mundo,  ubi  Philosophus  hanc  opi- 
nionem  pertractat  et  reprobat  evi- 
denter.  Deinde  cum  dicit  : 


L 


494 


LIB.  I. 


METAPIL 


53.  Sed  cujus    quiJem    gratia  superveni- 

mus,  hoc  est  ut  accipiamus,  et  de  his  quae 
ponunt  esse  principia,  et  quomodo  in 
dictas  cadunt  causas  ;  alque  videntur  et 
hi  numerum  pulare  principium  esse,  et 
quasi  materiam  existentibus,  et  quasi  pas- 
siones,  et  liabitus.  Numeri  vero  elemenla 
par  et  impar,  et  horum  hoc  quidem  fini- 
tum,  illud  vero  infinilum  ;  unum  aulem 
ex  his  utrisque  esse,  elenim  parem  et 
imparem  ;  numerum  autem  ex  uno,  nu- 
meros,  sicut  diclum  est,  lotum  coelum. 

Quid  sen-  Declarat  qviid  Pythagorici  sense- 
Terum^^  i*imt  dc  remm  principiis.  Circa 
sKplnan-  Q^^d  duo  facit.  Primo  ostendit 
'^^-  qu?e  posuerunt  rerum  principia. 
Secundo  qualiter  illa  principia  ad 
quatuor  causas  reducantur.  Secun- 
da  ibi  :  Ex  his  irjitur  ambobus.  Prima 
in  tres,  secundum  quod  narrat  tria 
motiva  eorum,  qui  posuerunt  nu- 
meros  principia.  Secunda  ibi  :  Eo- 
rumdem  aulem.  Tertia  ibi  :  Qnemad- 
modiim  Alcmceon.  Dicit  ergo  quod 
cujus  gratia  ad  opinionem,  scili- 
cet  Pytliagorae  pertractandum,  hoc 
est,  ut  de  his  tractemus,  quae  se- 
cundum  eorum  opinionem  possunt 
csse  rerum  principia  et  quomodo 
cadunt  in  dictas  causas;  videntur 
enim  hi,  scilicet  Pythagorici,  pu- 
tarc  numerum  esse  principium  et 
quasi  malerium  existentibus,  id  cst,  en- 
tibus,  et  scilicet  passiones  et  habitus 
numeri  esse  quasi  passiones  et  ha- 
bitus  rerum ;  forte  per  passiones  in- 
telligentesaccidentiacitotranseun- 
tia,  et  pcr  habitus  accidentia  per- 
Numeros   manentia,  quodexponensdicitquod 

PvUiai,'ori-  ^  ^  .        .     .         , . 

clposiie-    numeri  elementa,  id  est  prmcipia,  di- 

runt  prin-  ,         ,  .  ... 

cipia  re-  ccbant  essc  par  el  impar:  isra3  enim 
'^"'""  vidcntur  primrc  diiferentise  nume- 
rorum,  et  hoc  (juidem,  scilicct  impar 
ponebant  finitum:  illud  ffuidem,  sciU- 
cet  par  ponebant  infiniium.  Scd  cx 
his  duohns,  scilicet  pari  et  impari, 
finito  et  inflnito,  non  solum  nume- 


rum  constituebant,sedetiam  ipsum; 
unum,  id  est  ipsam  unitatem,  etenim 
ipsa  unitas  par  est  et  impar  in  virtute  ; 
nam  omnes  differentiae  numeri  vir- 
tualiter  competunt  unitati,  ex  eo 
quod  omnes  differentiae  numeri  in 
unitatem  resolvuntur;  cujus  ratio 
est,  quia  in  ordine  cujuslibet  nu- 
meri  paris,  sive  imparis,  sive  qua- 
drati,  sive  perfecti,  et  sic  de  singu- 
lis  differentiis  numerorum,  semper 
invenitur  unitas  esse  prior,  sicut 
patet  scientibus  Arithmeticam.  Ul- 
tra,  iste  Pythagoras  sicut  dicebat 
ipsum  numerum  componi  ex  pari 
et  impari,  ita  dicebat  esse  numerum 
ex  uno,  id  est,  unitatibus,  ut  diclum 
esl,  et  totum  ccelum  essenumeros,  id  est, 
coelum  et  omnia  sibi  similia,  esse  " 

ex  numeris,  ut  dictum  est  supra. 
Iste  ergo  ordo  est,  quem  de  rerum 
principiis  asserebat. 
Notandum,  quod  Pythagoras  at- Q^are  py-l 

^  ^  o  ihaiToras 

tribuebat  infinitatem  numero  pa- attnbaebat 

_     .,      ,  ,  .  iniiiiilatemf 

ri;  finitatem  autem  numero  impa-  nnmero 
ri;  motus  ad  hoc  ponendum  ratio- tLTem  im-' 
no  et  signo,  secundum  quod  dicitur  p^""'* 
3.  Physicorum,  capite  de  inflnito. 
tcxt.  c.  30.  ct  inde.  Ratione  qui- 
dem,  quia  in  corporibus  quamdam 
infinitatem  aspicimus,  quia  corpo- 
rea  semper  sunt  divisibilia  in  duo 
frqualia,  divisio  enim  continui  ten- 
dit  in  infinitum,  quia  semper  est 
divisibilis  in  duas  medietates.  Cum 
ergo  de  ratione  numeri  paris  sit 
])osse  ('ividi  in  duas  cTquales  medie- 
tates,  idcirco  videtur  uumerus  i^ar 
de  se  ipso  haliere  inlinitatem  quam- 
dam.  Sed  quia  aihlita  imitate  cons- 
tituitur  numerus  impar,  qui  am- 
l)liu.s  non  est  divisibilis  in  (hias 
cequales  unitates,  ideo  videtur  de 
se  habere  tlnitatcm  (luamdam,  quia 


SUMM^  II. 


CAP.  II. 


405 


ejiis  divisio  stat  cum  pervcntuiu 
est  ad  unitatem,  quse  remanet  in- 
divisa,  ct  idcirco  numero  impari 
attribuebat  tinitatem.  Signo  autcm 
movebatur,  quia  numeri  impares 
qui  sunt  extra,  et  alii  ab  unitate 
semper  faciunt  eamdem  speciem 
numeri,  si  numeri  impares  acci- 
piantur  ordinate,  scilicet  nmnn, 
tria,  quinque,  septem,  novem,  et  sic  in 
infinitum;  nam  isti  omncs  congre- 
gati  semper  constituunt  numerum 
quadratum.  Verbi  gratia,  unum  et 
tria  faciunt  quaiuor,  qui  est  primus 
numerus  quadratus.  Et  ultra,  qua- 
tuor  et  quinque  faciunt  novem,  qui 
cst  etiam  numerus  quadratus.  Ul- 
tra,  novem  et  septcm  faciunt  sedecim, 
qui  est  etiam  numerus  quadratus, 
et  sic  de  aliis  in  infinitum.  Sed  nu- 
meri  pares  non  habent  sc  isto  mo- 
do;  nam  M?iMm  et  duo  faciunt  tria; 
tres  autem  et  quatuor  faciunt  septem. 
Septenarius  autem  numerus  est 
alterius  speciei  a  ternario,  nam 
ternarius  est  numerus  primus  et 
incompositusdupliciter.Tum  quan- 
tum  ad  ductum  numerorum,  nuUus 
cnim  numerus  ductus  in  alium  vel 
seipsum,  facit  numerum  terna- 
rium.  Tum  quia  non  flt  ex  aggre- 
gatione  numerorum  ;  nuUi  cnim 
duo  numeri  simul  congregati  fa- 
Tprnarius  ciunt  tcmarium ;  scptenarius  au- 

e&t  aUerius 

speciei  a    tcm  fit  primus,   ct   mcompositus, 

septanario,  ,  i      i        . 

utestpri-  quantum  ad  ductum  numcrorum, 

nius,  et  in-         •  -i  •       t  n  , 

ccmposi-  qiua  scilicct  nuUus  numcrus  duc- 
'"*•  tus  in  se,  vcl  in  aUum  numerum, 
facit  septem;  non  tamcnest  incom- 
positus  quantum  ad  aggregatio- 
nem  numerorum,  nam  quatuor  ct 
tria  simul  congrcgata  faciimt  nu- 
mcrum  septenarium;  quia  scilicct 
numeri  parcs  additi  ordinatc  uni- 


tati,  variant  semper  speciem  in 
infinitum,  idco  Pythagoras  nume- 
rum  parem  attribucbat  infinito  ; 
scd  quia  numcri  imparcs  ordinatc 
sumpti,  modo  pr?eexposito,  sem- 
per  servant  uniformitatcm  specic- 
rum,  ideo  numerum  parem  attri- 
buebat  finito. 

Notandum  etiam,  quod  passiones 
ct  habitus  numcrorum  ponebat 
Pythagoras  esse  passiones,  et  ha- 
bitus  rcrum  illo  modo ;  dicebat 
enim  quod  passio  alicujus  numcri, 
sccundum  quam  dicitur  numerus 
esse  par,  erat  justitia  in  rebus, 
proptcr  sequalitatcm  divisionis, 
quia  tales  numcri  .Tqualitcr  j^livi- 
duntur  usque  ad  unitatem  numero- 
rum  ;  ut  octonarius  dividitur  in 
duos  quaternarios ;  quaternarius 
vero  in  duos  binarios  ;  binarius 
autem  in  duas  unitates;  similitcr 
vero  accidcntia  aUa  assimilabat 
accidentibus  numerorum.  Deinde 
cum  dicit  ; 

Eorumdem  aulem  alii  decem  dicunl  es- 
se  principia  secundum  correiationem  dic- 
la  ;  finiLum  eL  infinilum  ;  par  eL  impar  ; 
unum,  plurale  ;  dexLrum,  sinisLrum;  mas- 
cullnum,  foemininum;  quiescens  moLum  ; 
recLum,  curvum  ;  iucem,  Lenebras  ;  bo- 
num,  malum  ;  longius  allera  parle,  et 
quadrangulare. 

Ponit  secundum  modum,  quo  qui- 
dam  Pythagorici  numeros  csse  re- 
rum  principia  credidcrunt.  Dicit 
ergo  qnod  eorumdem,  scilicet  Pytha- 
goi^icorum,  quidam  dicunl  csse  dcccm 
principia  dicta,  secundnm  quamdam 
coclementationem,  aut  correlationfm.  Is- 
ti  cnim  non  tantum  posucrunt 
unam  contrarictatem  in  princi- 
piis,  ut  pra>dicti,  scd  ctiam  posue- 
runt  dccem  principia  secundum 
corrclationem,  id  cst,  accipicndo 
unumquodque    Ulorum    cum    suo 


Quare  pas- 

siones  nu- 

merorum 

posuil  Py- 

thagoras 

esse  alia- 

rum  re- 

ru  n  ? 


Ponentes 

derem 

principii 

rerum  se- 

cundum 

cori-elalio- 

nem. 


496 


LIB.  I. 


METAPH. 


correlario,  vel  coelementario  con- 
trario;  et  sic  simt  viginti,  scilicet 
decem  ex  ima  parte,  et  decem  ex 
alia  parte  opposita,  quseenumerat, 
finitum  el  infinitxim;  par  et  impar  ;  unum 
ctplurale;  dcxlrum  et  sinistrum;  mascu- 
linum  et  fwmininum;  quicsccnsetmotum; 
rectum  et  curvum;  lucem  et  lenebras ; 
bonum  et  malum;  cjuadrangularc  el  altera 
partc  longius. 

Notandum,  quod  hujus  positio- 
nis  potuit  esse  ratio,  quod  isti  non 
solumaccipiebant  prima  principia, 
sed  etiam  proxima  generum  sin- 
gulorum  ;  ponebant  ergo  primo  fi- 
nitum  et  infinitum,  sicut  prsedicti. 
Secundo  par  et  impar,  sicut  prima 
rerum  principia;  et  quia  ex  pari 
et  impari  causabantur  numeri,  po- 
nebant  tertio  difi^erentiam  numc- 
rorum,  scilicet  unum  et  plura, 
quee  duo  ex  pari  et  impari  causa- 
bantur.  Et  quia  ex  numero  consti- 
tuebantur  magnitudines ,  secun- 
dum  quod  numerus  positionem  ha- 
bet ;  nam,  secundum  eos,  punctus 
nihil  aliud  est  quam  unitas  posita, 
ot  linea  dualitas  posita ;  idcirco 
«luarto  loco  ponebant  positionem 
iiabentia  dextrum  et  sinistrum, 
quorum  unum,  scilicet  dextrum, 
perfectionem  dicit,  aliud  vero,  sci- 
licet  sinistrum  imperfectionem.  Et 
quia  naturalia  addunt  super  ma- 
thcmatica  virtutcmactivamet  pas- 
sivam,  idcirco  quinto  loco  ponc^- 
bant  masculinum  et  foemininuni, 
(luorum  unum  pcrtinetad  virtutem 
activam,  quod  perfcctionem  dicit; 
alterum  autcm  ad  passivam,  et  im- 
perfectionem  dicit,  sicut  de  se  pa- 
tet.  Et  quia  ex  virtute  activa  et 
passiva,  sequitur  motus  et  quies 


in  rcbus,  idcirco  sexto  loco  pone- 
bant  principia  motum  et  quietem, 
quorum  unum,  scilicet  motus,  de- 
formitatem  et  imperfectionemdicit; 
alterum  vero,  scilicet  quies  uni- 
formitatem  et  perfectionem  dicit. 
Nam  secundum  Aristotelem  C. 
Physic.  text.  c.  31.  et  alibi,  sicut 
moveri  est  aliter  nunc  se  habere 
quam  prius,  ita  quiescere  cst  non 
aliter  se  habere  nunc  quam  prius. 
Et  quia  primse  differcntise  motus 
sunt  rcctum  et  circulare,  ideo  septimo 
loco  posuerunt  principia  rcctum  et 
curvu7n,  quorum  unum,  scilicet  rec- 
tum  pertinet  ad  numerum  parem, 
unde  lineam  rectam  dualitatem  as- 
serebant;  alterum  vero,  scilicet 
curvum,  sive  circulare,  ratione  uni- 
formitatis  (quia  scilicet  circulus 
ex  una  linea  constat)  pertinet  ad 
numerum  imparem,  qui  ratione 
unitatis  indivisionem,  ot  unitatem 
quamdam  habet.  Ulteriusquia  non 
solum  ponebant  principia  rerum 
quantum  ad  motus  et  actiones  na- 
turales,  sed  etiam  quantum  ad  ac- 
tiones  animales,  idcirco  quidem 
quantum  ad  cognitioncm,  pone- 
bant  octavo  loco  principia,  scili- 
cet,  lucem  et  tenebras ;  nam  lux 
videtur  principium  cognitionis  ; 
tenebr<no  vero  ad  ignorantiam  per- 
tiuont.  Sed  quantum  ad  appetitum 
ponebant  nono  loco  princij^ia  bo- 
num  et  malum;  honum  enim  vide- 
tur  iu  quod  tendit  appetitus,  ma- 
lum  a  (1110  resilit  ct  recedit.  Ultc- 
rius  quia  diversitas  perfcctionis 
et  imperfcctionis  non  solum  inve- 
nitur  in  naturalibus,  et  voluntariis 
virtutibus  et  motibus,  sed  etiam  in 
magnitudine,  et    figuris,     idcirco 


SUiMM/E  II. 


CAP.  II. 


497 


quantiim  ad  hoc 
ponebant  decimo 
loco  quadrangula- 
re,  id  est  quadra- 
tum,  et  altera  par- 
te  longius. 
Dicitur  autcm 
taadratum  quadratum,  figu- 
ra  exquatuorlatc- 
ribus  fcqualibus, 
cujus  anguli  sunt 
quatuor  rccti. 


55. 


gior 


Figura  autem  altera  parte  lon 
dicitur, 
cujus  omnes 
angulisuntrec- 
ti,  et  altera  vi- 
cissim  sibi  op- 
posita  sunt  sequalia,  non  ta- 
men  omnia  latcra  sunt  a?qualia 
omnibus.  Ex  omnibus  prsecedenti- 
bus  patet,  quod  una  coordinatio 
principiorum  habet  rationem  pri- 
vationis  ct  imperfecti,  illa  scilicet 
quse  se  tenet  ex  parte  infiniti  et 
paris;  alia  enim  coordinatio  habet 
rationem  perfecti,  et  habitus  res- 
poctu  alterius,  illa  scilicet,  quao 
se  tenet  ex  parte  finiti  et  imparis, 
sicut  patet  intuenti,  et  ista  sufti- 
ciant  dicta  de  hac  opinione,  ad  ha- 
bendum  aliqualiter  sensum  litterae 
prsesentis.  Deinde  cum  dicit  : 

Quemadniodum  Alcmceon  Croloniates 
suscipere,  auL  luc  ab  illis,  aulilli  ab  hoc, 
liunc  sermonem  acceperunt,  elenim  fuit 
iHnle  AlcmaH)n,  sene  exislenle  Pylhagora, 
liis  vero  consimililer  enumeravil ;  nam  ait 
osse  duo,  nmllas  humanorum  dicens  con- 
trarielales,  non  sicut  iii  determinatas  sed 
quascumque,  ul  album,  nigrum  ;  dulce, 
amarum  ;  bonuin,  malum  ;  magnum,  par- 
vum.  Hic  quidem  indeterminate  projecit 
de  ca;Leris.  Pythagorici  vero,  et  quot  et 
qUcC  conLrarielales  enuntiarunl. 

Tom.V. 


Ponit  tertium  modum  quo  aliqui 
Pytha,gorici  rerum  principia  nu- 
meros  posuerunt,  dicens  quod  Alc- 
mmon  Crotoniates,  a  civitate,  unde 
fuit  oriundus,  sic  dictus,  videtur 
suscipcre,  id  est,  idem  opinari,  quod 
prsedicti  Pythagorici,  qui  princi- 
pia  rerum  posuerunt  esse  contra- 
ria,  unde,  aut  hic  hahiit  ah  illis ;  aut 
iUiah  /toc,scilicet  Alcmoeone  hunc  re- 
ceperunt  sermonetn,  id  est,  opinionem. 
Utrumque  autem  esse  potuit ;  nam 
ille  Alcmaeon  fuit  tempore  Pytha- 
goricorum,  quod  ostenditcum  sub- 
dit,  etenim  pro  quia,  Alcmceon  fuit 
philosophatus  Pythar/ora  jam  existente 
sene ;  unde  valde  similitcr  enunliavit 
his  Pythagoricis  dictis,  nam  sicut 
illi  posuerunt  principia  esse  con- 
traria,  sic  ille  ait  duo  esse,  qua3  mul-  1^^^^,^^ 
ta  sunt  humanorum,  id  rerum  sensi-  convenie- 

,  ., .  bat  et  dif- 

bilium   eontrarietatcs,     id    est,    quod  ^«''«■'■'^'- P^- 

1  I  •  L      1  .,  silio  Alc- 

multitudo  rerum   sensibilium   est  ni^^o-iis  a 

in   quadam    dualitate    constituta,  ^^cisT'" 

intelligens  per  dualitatem  opposi- 

ta  contimria.  Sed  ab  eis  differcbat, 

quia  illi  principia  contraria  pone- 

bant  in  numero  determinato,  idem 

autem  Alcmseon  posuit  principia 

qusecumque    contraria  indiffcren- 

tcr;  et  hoc  est  quod  dicit,  quod  is- 

te  supple  Alcmseon  fuit,  dicens  non 

sicut   hi    delerminataa    principiorum 

contrarietates,  sed  quascumque  con- 

tingentes,  ut    alhnm,    nigrum;    dulce, 

nmarum  ;  honum,  malum;  magnum,  par- 

vum.  Hic  quidem  Alcmseon  indetcrmi- 

nate  projecit  de  cKteris,   scilicet  con. 

trarietatibus  principiorum,  Pytha- 

gorici  vero  qnot,   et   quce   contrarietales 

enumeraveruiit.  Deinde  cum  dicit: 

Ab  liis  ergo  ambobus  tantum  est  acci- 
pere,  quia  contraria  sunt  existentium  prin- 
cipia,  quot  vero  ab  allis,  et  qucB  hiec  sint, 
quahter  tamen  ad  dicLas   causas  convenit 

3;^ 


4^^ 


UB.  I. 


Ad  cau- 
ham  uiate- 
rialeni    re- 

(lucuntur 

principia 
rerum  con- 

traria 
a  pi-fedictis 

assisnata. 


Ii)  i|niliu£ 
l'ythai:ori 
01 ,  ei   auli- 
qui  alii  ilil- 
leriint    de 
contrarie- 
lale  priuci- 
piorum. 


Hdducere,  plane  quidem  non  esl  dearli- 
culaluni  ab  illis.  Videnlur  aulem  in  male- 
riicspecie  elementa  ordinare,  exhisenim, 
ul  ex  his  qua3  insunf  conslitui,  et  plasma- 
ri  dicunt  substanliam.  Antiquorum  quidam 
igitur  elemenla  natura  plura  dicenlium, 
ex  his  sufficiens  est  inlelleclui  specu- 
lari. 

Ostendit  qiialiter  ista  principia 
posita  aPythagoricis,addictas  caii- 
sas  quatiiorreducuntnr.  Dicit  ergo 
qnod  ex  amhobus,  scilicet  Alcmfeone 
et  Pytliagoricis,  unum  est  accipien- 
(lum,  quod  principia  existenlium,  id  ost 
entium  conlraria  sunt,  quod  non  ab 
aliis  dictum  est;  quot  vero,  et  quce, 
scilicet  sunt  lisec,  quomodo  etiam 
principia  contraria  ab  eis  posita, 
acl  diclas  causas  continqit  adducere,  id 
est,  reducere ;  p/«He  </uic?t'm  non  est 
dcarticulatum,  id  est,  distincte  ex- 
pressum  «6  eis;  nunc  autem  viden- 
tur  ordinareeiementa,  id  est  principia, 
velut  in  specie  materice,  id  est,  in  ge- 
nere  causse  materialis.  ()uod  pro- 
bat,  quia  ipsi  dicunt  substantiam  rei 
plasmari,  cf  consfitui  ex  his,  scilicet 
principiis  qu?o  ipsi  ponunt,  ut  ex 
eis  quse  insunt ;  ista  autem  vide- 
tur  esse  conditio  materife,  nam 
materia  est  cx  qua  tit  ens  cum  in- 
sit. 

Notandum  (luod  lioc,  quod  ait 
Philosophus,  1.  Pliysic.  text.  c.  82. 
ct  5.  Mctaph.  tcxt.  c.  \.  quod  prin- 
cipia  contraria  sunt  posita  a  Py- 
thagoricis,et  non  ab  aliis,  intelli- 
gendum  est  (juantum  ad  causam 
materialem  ;  nam  causam  efficien- 
tem  posuit  Empedocles  contraria, 
puta  amorem  et  odium.  Antiqui 
otiam  Pliilosoplii  contraria  posue- 
runt  principia,  ut  rarum  et  den- 
ium,  verumtamen  ista  contraric- 
tas  erat  cx  parte  rorma^  ,  isti  au- 
tem    Pvthagorici    contrarietatem 


METAPII. 

po.suerunt  ex  parte  materiae,  et 
non  illi  sicut  patet  ex  prsedictis. 
Ultimo  epilogat  dicens  quod  anti- 
([uorum  dicentium  elementa,  id  est, 
principia  rerum,  ex  his  sufficit  sen- 
tentiam,  id  est,  opinionem  eorum 
speculari . 


ISUMM.-E  SECUND.i^]  CAP.  III. 

Opiniones  distinctionem  a  rebus 
auferentium,  et  recitatarum  opi- 
nionum  epilogatio. 

SUMMARIUM. 

Opinio  quorumdam  Philosophorum,  quod 
universum  e.st  una  natura  existens,  et  poni- 
tur  varietas  hujus  .sententife  juxta  Parmeni- 
dem,  Melissum  et  Xenophanem,  et  prsefer- 
tur  Parmenides,  ojusque  sententia  magis 
exponitur,  et  hoc  est  quod  continetur  in 
prima  parte  hnjus  capitis  usque  ibi :  Ex  dic- 
tis,  etc. 

Sunl  autem  aliqui  qui  de  universo,  qua- 
si  una  exislenle  nalura,  enunliaverunl  ; 
modo  vero  non  eodem  omnes,  neque  ip- 
sius  bene,  neque  secundum  naluram. 

Postquam  Philosoplius  posuit  opinio  ai 
opinionem  de  principiis  distinctro-  'distiSl 
nem  rerum,  et  motum  ab  cntibus  "T'  ®i 

motum  dl 

non  negantium,  et  ideoloquentium  p«-'ncipii| 

■^  rerum  el 

magis  naturaliter;  nunc  ponit  opi-    pnmoi( 

1  ...       , .    ,  .  .  commuoil 

nionem  deprincipus  distinctionem 
rerum,  et  motum  pcnitus  aufe- 
rentium,  et  loquentium  minus  na- 
turalitoi'.  Circa  (luod  tria  facit. 
Primo,  pr<T-mittit  eorum  opinio- 
nein  in  communi.  Secundo,  osten- 
dit  (lualiterconsideratio  liujus  opi- 
nionis  ad  pr?Rsentem  scientiam 
spectet  et  qualiter  non.  Tertio, 
comparat  ad  invicem  ij^sos  opinan- 
tos.  Secunda  ibi  :  Ljitur  ad  pr(cscnlem. 
Tertia    ibi  :    hiitur  hi.  Dicit  ergo, 


56. 


S'JMM/E  ir. 

({U0{\  sunt  aliqui  a  prsedictis,  qui  enun- 
tiaverunt  de  omni,  id  est  toto  univer- 
so,  quasi  de  nalura  una ;  posuerunt 
enim  totum  universum  csse  unum 
cns,  autem  pro  sed,  sed  non  eodem 
modo  omnes,  ut  inferius  patebit ;  in 
ipso  autem  modo,  quo  diversificati 
sunt,  nec  quidem  bene,  nec  secundum 
naturam,  supple  sunt  locuti.  Ratio 
hujus  est,  quia  isti  motum  a  rebus 
auferebant,  quare  non  naturaliter 
loquebantur,  cumnaturalis  motum 
prsesupponat.  IterumnuUus  eorum 
bene  quidem  dixit ;  quia  positio- 
nem  impossibilem  posuerunt  ra- 
tionibus  Sophisticis  confirmatam, 
ut  infra  patebit.  Deinde  cum  dicit : 

A.d  pra^sentem  quidem  igilur  causarum 
perscrutalionem,  nuliatenus  congruit,  de 
ipsis  sermo  ;  non  enim  ul  Pliilosopliorum 
quidam,  qui  unum  posuerunt  ipsum  esse 
ens  ;  tamen  generanl  ex  materia  quasi  ex 
uno,  sed  alio  dicunt  hi  modo.  Illi  namque 
motum  apponunt  ipsum  esse  generantes, 
hi  vero  immobile  dicunt  esse. 

Ostendit  qualiter  pertractare, 
vel  considerare  istam  opinionem 
spectet  ad  prsesentem  scientiam, 
et  qualiter  non.  Circa  quod  tria 
facit.  Primo,  ostendit  quod  non 
spectet  si  consideretur  positionis 
conclusio.  Secundo,  quod  spectet 
si  consideretur  positionis  ratio. 
Tertio,  incidenter  tangit  opinio- 
nem  Xenophanis,  qui  ad  opinio- 
nem  Parmenidis  et  Melissi  acce- 
debat.  Secunda  ibi  :  Atlamen  quidem. 
Tcrtia  ibi  :  Xcnophanes  vero.  Dicit 
ergo,  quod  ad  prcescntem  perscrutatio- 
nem  causarum  nullatenns  de  his  sermo 
congruif,  quia  scilicet  isti  causas  a 
rebus  auferebant,  nec  enim  supple 
istorum  sermo  est,  ut  Philosophorum 
antiquorum,  qui  ipsum  ens  posuerunt 
unum,  iUi  cnim  yoirrant  cns  c.r  iUo  uno, 


CAP.  [II. 


499 


scilicet  materia.  Sed  hi  alio  modo 
dicunt,  nec  possunt  generationem, 
nec  qualitatem  rerum  servare ; 
cujus  causam  subdit,  illi  namquc, 
scilicet  antiqui  ei  quod  dieunl,  id  est, 
illi  uni  quod  ponunt,  motum  appn- 
nunt ;  non  enim  auferebant  motum 
a  rebus,  ipsnm  omne,  id  est,  univer- 
sum  generantcs  \  sed  hi  illud  unum 
ens,  quod  ponunt,  immobile  dicunt 
essc. 

Notandum  quod   isti  Philosophi 
posuerunt  tantum    unum  ens,    et 
quia  unum  non  potest  esse  causa 
sui  ipsius,  idcirco  non  potucrunt 
causas  ponere  in  rebus;  nam  posi- 
tio  causarum  diversitatem  arguit 
in  rebus,  quod  antiquis  Philosophis 
non  accidebat,  licet  ponerentunum 
esse  ens,  ex  quo  ut  ex  materia  alia 
generabant.  Ratio  liujus  divcrsita- 
tis  est,  quia  antiqui  Naturales  mo- 
tum    in    rebus   concedentes,    illud 
unum  principium  materiale  mobile 
esse  dicebant,  et   idcirco  per  ali- 
quem  modum,  puta  per  rarefactio- 
nem  et  condensationem  ex  illo  uno 
diversa  entia  generabant ;  ita  ta- 
men  quod  diversitatem  non  pone- 
bant  esse  secundum  substantiam, 
sed  secundum  accidens,  utsuperius 
fuitdictum.   Sed   isti   illud   unum, 
quod  ponebant;  dicebant  esse  pcni- 
tus  immobile,  et  idcirco  exillo  uno 
negabantdjversa  generari,  quianec 
secundum  substantiam,  nec  secun- 
dum  accidens  pluralitatem  inrebus 
poterant  salvare,  nec    per  conse- 
quens  causam  et  causatum ;  unde 
cum  ad    prsesentem  perscrutatio- 
nem  pertineat  quaerere  de  causis, 
patet  istam  positionem  esse  relin- 
quendam,   si  positionis    conclusio 
pensetur.  Peindecum  dicit  : 


503 


LIB. 


57.  Altamen  tanlum  conveniens  est   prao- 

senli  speculalioni  ;  Parmenides  quidem 
enimvidetur  unum  secundum  rationem 
tangere  ;  Melissus  vero  ipsum  secundum 
maleriam.  Quare  el  hic  quidem  finitum, 
ille  vero  infinitum  id  ait  esse. 

Ostendit  quod  ista  positio  ad  prse- 
scntem  perscrutationem  pertineat, 
si    considcrctur    positionis   ratio. 
Dicit  ergo,  quod  licet  isti  prsedicti 
diversitatem,   et    per    consequcns 
causalitatcm  tollercnt  a  rebus;  at- 
tamen  lantum    est  conveniem,     id    est, 
proprium  prwscnti  speculationi,  per- 
tractare   istam  positionem  intan- 
tum,   scilicet  dicere   quantum   ad 
positionis  rationem.  Unde  Parmeni- 
dcs  videtur  tan(jere  unum  esse,    scilicet 
ens     secundum    rationem    id  est,    ex 
parle   formse  :   Melissus  vero  ipsum, 
scilicet  ens  secundum  materiam,  id  est, 
considerabat  ex  parte  materi?e,  et 
quia  tinitum  pertinet  al  formam, 
infinitum  vero  ad  materiam  ;   ideo 
Melissus    dixit    esse    unum    ens    infmi- 
tum,  Parmenidcs  verounum  ens  finitum. 
Patet  igitur  quod  inquantum  con- 
siderabant   ens  ratione   formso  et 
materirT,  ad  prsesentcm  considera- 
tionem    qua»    inquirit   de     causis, 
pertinct  tractare  de  eorum  opinio- 
ne,  cum  materia  ct  forma  sint  de 
numero  causarum. 

Notandum  «piod,  ut  innuitur  1. 
Physic.  text.  com.  10.  et^25.  et  habc- 
^pm""tur  infra  parumpost,  Parmenidcs 
?nu;r.  ad  suam  opinionem  utebatur  tali 
ratione  ■.  Quidquid  cst  prseter  ens, 
cst  non  ens ;  et  quidquid  est  non 
ens,  est  nihil;  ergo  quidquid  est 
pr^eter  ens,  est  niliil  :  sed  ens  est 
unum;  crgo  quidquid  est  proeter 
mium,  est  nihil,  et  pcr  consequens 
omnia  sunt  unum.  In  quo  patet, 
(juod  ipse  considernbat  ipsnm   for- 


rum. 


METAPII. 

malem  rationem  essendi,  qua^vide- 
tur  sibi  esse  una,   et  ideo   tetigit 
ens  ex  parte  formse.  Melissus  au- 
tem  considerabat  ens  ex  parte  ma- 
terise,  arguebat  enim   sic,    ut  ha- 
betur  1.  Physicorum,text.  com.  10. 
et  23.  Quod   est  factum,   vel  gene- 
ratum    habet     principium;    ergo 
quod  non   est  generatum,  non   ha- 
bet  principium  :  sed  ens  non  est 
generatum;  ergo  non  habet  prin- 
cipium;    quod    autem    non    habet 
principium,  non  habet  finem;  quod 
autem  non  habet  principium,  nec 
finem   est  infinitum ;    quod  autem 
est  infinitum,   est  immobile,  quia 
infinitum  nunquam  moveturextra 
se,  quia  totum  occupat;   ergo  ens 
est  unum   infinitum  et  immobile. 
Quod  autem  ens    non    generetur, 
probat  sic  :  quia  si  generatur,  aut 
generatur  ex  ente,  aut  ex  non  ente  ; 
non   potest    dici     quod     cx    non 
ente,   quia    ex    nihilo     nihil    fit ; 
nec  ex  ente,  quia  aliquid  esset  an- 
tcquam  fieret;  ergo  ens  nullo  mo- 
do  generatur.  In  quo    patet,   quod 
tetigit  ens  ex  parte  materise ;  nam 
probat  unitatem  entis  ex  eo,  quod 
non  gcneratur   ex    aliquo   priori, 
quod  proprie  pertinet  ad  materiam, 
qu£e  est  ingenerabilis  et  incorrup- 
tibilis,    quia    finitum    pertinet  ad 
formnm,   infinitum   vero   pertinet 
ad  materiam.  Melissus,  qui  consi- 
deravit   ens  ratione  materia^,  po- 
suit  csse  unum   ensinfinitum;  sed 
Parmenides,   qui  consideravit  ens 
ex  parte  forma\  posuit  esse  unum 
ens  finitum,    sicut  dictum   est   in 
sententiando.  Quomodo  autcm  ra- 
tiones  istorum   peccent,  nec  con- 
cludant,  non  est  prsesentis  specula- 
tionis,  sed  magis  spectat  ad  librum 


SUMM^ 


CAP  l\\. 


5'jl 


Physicorum.    Deindc  cum  dicit 

Xenophanes  vero  primus  horum  unum 
dixil.  Parmonides  enim,  qui  hujus  dicitur 
discipulus,  nihil  explanavit ;  neque  de  na- 
tura  horum  neulra  visus  esL  tangere,  sed 
ad  totum  coelum  respiciens,  ipsum  unum 
dicit  esse  Deum. 

Incidentaliter  tangit    opinionem 

Xenophanis,  qui  ad  opinionem  Par- 

menidis  et  Melissi  accedebat.  Dicit 

Xeno")'ha-  ^^^&^  :  Xenophcuies  vero   primus  horiim 

i"s.       iinum  dicens,  id  est,  qui  fuit  primus 

inter  dicentes  omnia   esseunum; 

hiijus  dicitur  fuisse  discipulus  Parmeni- 

des ;    iste,  inquam,    nihil  explanavit, 

scilicet  qua  ratione  diceret  omnia 

esse   unum,  neque    de   natura    horum 

neulra  visus  esl   langere,    id   est,  quod 

neque  sumens   rationem  ex  parte 

materise,   neque  ex  parte   formae, 

sic  de  neutra  natura,  id  est,  neque 

de  materia,  neque  de  forma  attin- 

git  quantum,  scilicet   ad    rationa- 

bilitatem    dicendi ;  undc   sequitur, 

quod  iste  respiciens  ad  lotxim  cwlum  di- 

xitipsumesseimumDeum,  supple  sine 

aliqua  ratione. 

Ponentes     Notandum,  quod  ipsi  antiqui  opi- 

tSrunmn  ^^^^  ^^'^t  ipsum  mundum  esseunum 

Deum.    Deum;  unde    Xenophanes    videns 

omnes  partes  mundi  esse  similes  in 

hoc,  quia  corpore8e,judicavitdc  eis 

quasi  omnia  essent  unum  compo- 

situm.  Ex  quo  patct,  quod  praedicti 

Philosophi     posuerunt     unitatem 

omnis  entis  considcrantes,   et   at- 

tendentes  ad  materiam,  vcl  ad  for- 

mam,  iste  vero  aspiciens  ad  totum 

compositum.  Deinde  cum  dicit  : 

58_  Hi  quidem,  sicut  diximus,  prcetermitlen- 

di  sunl  ad  prsesentem  inquisitionem.  Duo 
quidem  et  penitus  lamquam  exislenles 
parum  agrestiores,  Xenophanes  et  Mehs- 
sus.  Parmenides  aulem  magisvidens  visus 
est  dicere,  nam  prceter  ens  nihil  dignalur 
esse;  ex  necessitate  ens  opinatur  esse  unum, 


et  auud  nihil.  De  quo  manifestius  in  Phy- 
sicis  diximus. 

Comparatad  inviccm  opinantes  ip- 
sos.Circaquod  triafacit.  Primo  fa- 
citquoddictumest,pr?efercnsipsum 
Parmenidem  Xenophani  ct  Melisso. 
Secundo,  exponit  magis  opinioncm 
Parmeni<1is.  Tertio,  corollarie  re- 
colligit,  quse  dicta  sunt  de  opinio- 
nibus  antiquorum.  Secunda  ibi  : 
Coactus  vero.  Tertia  ibi  :  Ifjitur  ex  dic- 
tis.DiGit  ergo,  quod  sicut  diximus, 
hi,  scilicet  qui  motum  et  diversita- 
tcm,  et  pcr  consequens  causalita- 
tem  ab  cntibus  aufcrebant,  prwtcr^ 
mittendi stint  ad pra^sentem  inquisitionem , 
si  supple  consideretur  positionis 
conclusio,  ut  jam  dictum  fuit  :  scd 
duo  quidem,scilicel  Xenophanes  el  Mclis-  p,.;efert 
sus  omnino,  scilicet  simt  prsetcrmit-  de,n"aiiis 
tendi ;  quasi  parum,  id  est,  aliquan-  '^"o^"»- 
tulum  ;  agresliores,  id 'est,  rudiores 
et  minus  subtilitcr  procedentes. 
Sed  Parmenides  visus  est  dicere  magis  vi- 
dens,  id  est  magis  intelligcns,  nam 
ipse  supple  utitur  tali  ratione  : 
Quod  est  prseter  ens,  est  non  ens,  et 
quod  non  est  ens,  nihil  dignatur  essc, 
id  est,  est  dignum  judicari  essc  ni- 
iiil;  unde  ex  hoc  opinatur  ex  necessi- 
tate  ens  unum  esse,  et  aliud  nihil,  id  est, 
quod  quidquid  est  praeter  ens  et 
unum,  est  nihil  ;  de  quo  manifestius 
diximus  in  Physicis,  scilicet  in  1.  lib. 
Physic.  text.  com.  10.  et  25.  ct  hoc 
dicib  ad  excusandum  se  dc  prolixi- 
tate  tractatus  hujus  opinionis. 
Deinde  cum  dicit  : 

Coactus  vero  apparentia  sequi,  et  unum 
quidem  secundum  rationem  ;  plura  vero 
secundum  sensum  opinans  esse  duas  cau- 
sas,  et  duo  principia  rursus  ponil,  calidum, 
et  frigidum,  ut  ignem  et  lerram  dicens  ; 
horum  autem  quoniam  secundum  ens  ca- 
Udum  ordinat,  allerum  vero  secundum 
non  ens. 


502 


Lm. 


Exponit   magis  opinionem  Par- 

menidis,  dicit  qiiod  licet  snpple  co- 

gatur  Parmenides  dicta  ratione  ad 

opinandiim  omnia  esseimum,  Coac- 

ius  tamem  sequi  apparenlia,  quia  scili- 

cct  ad  sensum  apparet  entiummul- 

titudo,  volens   salvare   utrumque, 

ParmenidisScilicet   rationcm  ct   sensus  appa- 

opinio  reli-  pen^^i^^iii  •  dixit   uHum  cniiclem    esse  se- 

nabilius    cuHclum  mtionem,  plura  autem  secundum 

se:itientis,  ' 

sensum;  inquantum  ergo  ponebat 
pluralitatementium  secundum  sen- 
sum,  potuit  salvare  causalitatem 
in  rebus.  Unde  subdit  quod  ipse, 
scilicct  Parmenides,  ponit  rursus 
duas  causas  et  duo  principia,  calidum  et 
fricjidum,  ut  ignem  et  terram,  diccns,  id 
est,  quod  alterum  eorum  attribue. 
bat  igni,  scilicet  calidum  quod  vi- 
dcbatur  pertinere  ad  causam  effl- 
cientem;  alterumvero,  scilicet  fri- 
gidum,  attribuebat  terrse,  quod  vi- 
dobatur  ad  causam  materialem 
pertinere.  Addit  autem  quod  horum 
(juod  quid  esl,  calidum  sccundum  ens  or- 
dinalur,  cdterum  autem,  scilicet  frigi- 
dum,  secundum  non  ens. 

Notandum  quod  iste  Parmenides, 
ne  videretur  contradicere  sua>  ra- 
tioni,  qua  concluditur,  quidquidest 
praeter  unum  est  niliil,  dicebat 
quod  unum  istorum  duorum,  sci- 
licet  calidum  crat  ens ;  alterum 
vero,  quod  est  pra^tcr  illud  unum 
quod  est  ens,  scilicet  frigidum,  di- 
ccbatesse  non  ens  secundum  ratio- 
nem  et  secundum  rem,  licet  esset 
cns  secundum  sensus  apparentiam. 
Sciendum  autem,  quod  quantum 
ad  lioc  ad  veritatem  aliqualiter 
accessit;nam  principium  materia- 
le,  quod  ponebat  csso  terram  vel 
frigidum,  non  est  ens  in  actu,  sed 
in  potentia;  iterum,  privatio   lia. 


METAPll. 

bet  rationem  non  entis  ex  1.  Pliy- 
sic.  text.  com.  73.  terra  autem, 
quam  ponebat  materiam,et  frigi- 
duni;  quod  habet  rationem  priva- 
tionis  respectu  alterius  contrarii, 
sunt  aliqualiter  non  ens,  ut  iste 
asscrebat. 

SUMMARIUM.  ■ 

Kpilogus  prKdictarum  opinionum,  et  fusior 
explicatio  opinionis  Pythagoricorum,  seu 
Italicorum. 

Ex  diclis  quideni  igilur  de  ralioni  con-  Text.  com| 
sentienlibus  jam  sapienlibus  hoc  accepi-        ^ 
mus  ;  a  primis   quidem   principium   esse     59 
corporeum  ;  aqua  namque  el  ignis,  el  si- 
milia,    corpora  sunl,  el  ab    liis   quidem 
unum,  ab  illis  vero  plura  principia  corpo- 
rea  ;  ulrisque  tamen  hc»?c  nihil  in  malerijL' 
specie  ponenlibus,  et  cum  liac  illam  unde 
motus,  et  hanc  ab  his  quidem  unam,  ab 
illis  vero  duas. 

Igilur  usque  ad  Ualicos,  et  absque  iUis  T«^'-  cora| 
mediocrius  dixerunt  aUi  de  ipsis.  Allamen, 
ul  diximus,  duabus   sunt   oausis    usi,   el 
harum  alleram,  lii  quidem  unam,  illi  vero 
duas,  faciunt  illam  unde  molus. 

RecoUiait  corollarie,  quoe  dicta  ^,    „  ... 
sunt  de  opinione  antiquorum.   Et   iiictatie 

1 .     ,  ,    ,  ...       opinione 

primo  c[upe  dicta  sunt  de  opinioni-  antiquo- 
bus  primorum  Philosophorum.  Se- 
cundo,  quao  dicta  sunt  de  opinione 
Pythagoricorum.  Secundaibi:  Pij- 
thacjorici  vero.  Dicit  crgo  concludcn- 
do  quod  cx  dictis  Philosophis,  scilicet 
ccmseniientibus,  idcm,  scilicct  causam 
materialem  essc  rerum  totam  sub- 
stantiain,  c^i  jam  ratione  sapientibus,i(\ 
est,  quijampcr  rationem  incipie- 
bant  scire  et  sapere  causas  rerum  ea 
accepimus,  scilicet  cn  qua^dicta  sunt, 
a  primis  Piiilosophis  supple  accei)i- 
mus  esse  primum  principiujn  corpo- 
reum;  quod  probat,  namque  pro  quia 
aqiia  ct  ic/nis,  ol  similia,  corpora  sunt,  Q„i  pone 
qune  scilicet  illi  ponehantesse  rerum  un„n^"priDi 
princii)ia,  scd  difTerenter,    quia  r/^  «^'i''"""^"] 

II  '1  poreuni,  e| 

his  quidon    xnuin,    <dj    illis    vcro   pliira  fiu»  plt""*- 


rum. 


SUM.M/E  11. 


CAP.  111. 


50J 


priiicipia  corporea,  scilicet   poniintiir 
esse;  patetenimex  prsecedentibus, 
quod  Tliales,  Anaxagoras   et  Dio- 
genes  tantum    unum     principium 
ponebant.     Empedocles    autcm   et 
Democritu<s  plura   ponebant,  utri- 
que   tamen    in  lioc   conveniebant, 
quia   principium   sive  unum    sive 
plura;  ea  in  materise  specie  pone- 
bant,  id  est,  in  genere  causa^  mate- 
rialis ;  aquibusdamveroponentibus 
talem  causam,  scilicet  materialem 
cum  ea,  scilicet  materia;  illam  se- 
cundum  principium  motus,  id  est, 
causam   efticientem   etiam    pone- 
bant,  sed  differenter ;  quia   ab  his 
quidem  GSim,   scilicet     causam    effi- 
cientem  esse  imam,  ab  illis   vero   duas, 
supplc  esse  positas,  patet  ex  pr?o- 
dictis.Anaxagoras  quidem  posuitil- 
lam  causam  esse  unam,  scilicet  in- 
tellectum,  et  Parmenides  amorem. 
Empedocles  vero  posuit  duo,  scili- 
cet  amorem  et   odium.  Igitur  prse- 
dicti  Philosophi,   qui   scilicet   fue- 
runt  usque  ad  Ilaiicos,  id  est,    Pytha- 
goricos  absque  illis,  et  non  communi- 
cantes   cum  illis  Pythagoricis    in 
suis  opinionibus  mediocrius  de  his  di- 
xerunl,  scilicet  principiis,  qui   sup- 
ple  non  assignabant  ad  quod  genus 
causae  hujusmodi  principia   redu- 
cantur,  ettamen,  ul  diximus,  duabus  usi 
sutu  causis,  scilicet  efficiente  et  mate- 
riali,  et  harum  alteram,    scilicet  effl- 
cientem    ipsam,    scilicet    unde     motus 
principium,  hi  quidem  unam;  illi  vero 
duas  faciunt,  sicut  patet  ex  prsedic- 
tis.  Deinde  cum   dicit  : 

Pythagorici  vero  duo  quidem  principia 

Te\t.  com.  faciunt  secundum  eumdem  modum,  lan- 

•^-        tum  aulem  addiderunl  quod  el   propriuni 

,  eorum  est,  quia  finitum,  et  infinilum,  ol 

unum,  non  aliciuas  alias  pulaverunl  esse 

naturas,  ul  i,!4nem,  aul  lerrani,    aul  aliud 


aliquid  lale;  sedinfinilumipsum,  et  unum, 
horum  esse  substanliam  de  quibus  pra;di- 
cantur,  quapropler  elnumerum  esse  sub- 
slantiam  omnium. 

De  his  igitur  secundum  hunc  onuntia-  Text.  com. 
verunt  modum,  et  de  eo  quidem  quod  quid  ^- 
est  dicere  el  definire  coeperunt,  valde,  au- 
tem  simpliciler  traclaverunt,  superficiali- 
ler  namque  definierunt  ;  et  cui  primo  in- 
eral  lerminus  dictus,  hoc  esse  substan- 
tiam  rei  pulaverunt,  ut  si  quis  exisUniet 
ratione  idem  esse  duplum  et  dualitateni, 
eo  quod  inest  primo  duobus  duplum,  sed 
forlasse  duplo  etdualitati  non  idemesse; 
si  aulem  non,  muUa  ipsum  ut.um  eril,  quod 
et  illis  accidit  De  prioribus  quidem  igitur 
et  aliis,  tot  est  accipere, 

Recolligit  nuse  dicta  sunt  de  opi-  ,   ^o 
nione  Pythagoricorum,  et  quantum  amM^nw- 

■^     ,      f    ,  ^  banl  et  dit- 

ad  illud  habebant  commune  cum  lerebant 
pr?edictis,  et  quantum  ad  illudquod  ci'ab^aiiis? 
erat  eis  proprium,  et  in  quo  diffe- 
rebant  a  prsedictis.  Dicitergo  quod 
Pythagorici,  qui  scilicet  ponebant  duo 
principia,  dixerunt  secundum  eumdem, 
modum,  quo  scilicet  Empedocles,  et 
alii  antiqui,  et  in  hoc  conveniebant 
cum  antiquis,  verumtamen  liabe- 
bant  duo  i^ropria  in  quibus  differe- 
bant  a  prsedictis;  unde  subdit,  quod 
tantuni  autem  addiderunt,  scilicet  Py- 
thagorici,  quod  est  proprium  eoriim, 
quia  finitum  et  infmitum,  et  unum,  non 
putaverunt  esse  aliquas  alias  naluras, 
quasi  essent  accidentia  aliis  natu- 
ris,  qure  possunt  dici  infinita?,  nt 
ignem,  cmt  terram,  aut  aliquod  talc  aliud  ; 
sed  infinilum  ipsum,  et  ipsumxmum  dixe' 
runt  csse  substantiam  horum,  dc  quibus 
prccdiccmtur  ;  quaproptcr ,  supple  ex 
hoc  concludebant,  numerum,  scilicet 
qui  ex  unitatibus  constituitur,  essc 
oumium  substanticmi,  et  hoc  est  unum 
})rimum  in  quo  Pythagoriciabaliis 
Naturalibus  differebant,  nam  alii 
Naturales  sunt  aliter  locuti,  ut 
patet  ex  3.  Physicorum,  capit.  deText.com. 
Inlinito,  quia  licet  })onerent  unum  ""^" '^''^^" 
et   inlinitum,   tamon    attribuebant 


504 


LIB.  I. 


illa  alicui  alteri  natiirse,  sicut  ac- 
cidentia  subjecto,  puta  igni,  vel 
aquae,  vel  alicui  alteri;  sed  Pjtha- 
gorici  ipsum  infinituni,  ct  ipsum 
unum  non  dicel)ant  esse  accidentia 
alicui  alteri  naturse,  sed  magis  esse 
naturas  ipsaset  substnntias  rerum. 
Secundum  est,  in  quo  Pytliago- 
rici  differebant  a  prsedictis,  quia 
ipsi  inceperunt  dicere  et  deflnire 
quidditates  rerum,  licet  imperfec- 
tc;  unde  dicit  quod  de  his  igitiir,  quae 
sunt  dicta,  ennntiavenmt  secimdum 
hunc  modum ;  iterum,  et  de  ipso,  quod 
quid  est,  coppenml  dicere  et  definire,  ct 
valde  simpliciter  tractaverunt,  et  superfi- 
cialiter  aiitcni  definienmt,  scilicet  quid- 
ditates  rerum,  nam  definientes  non 
attendebant  in  definitionibus  assi- 
gnandis  nisi  unum  tantum;  dice- 
bant  enim  quod  si  aliquis  tcrminus 
dictus,  id  est,  definitio  inesset  ali- 
cui  primo,  quod  hoc  esset  substan- 
tia  illius  rei,  et  hoc  est  quod  sub- 
dit  :  Cui  primum  inest  dictus  terminus, 
hoc  esse  suhstnntiam  rei  pnlaverunl,  ut  si 
quis  existimet  idem  esse  dnplum,  id  est, 
duplam  proportionem  et  dualita- 
tem,  eo  quod  duplum,  id  est,  (bipla 
proportio,  primum  inest  duobus, 
id  est,  numero  binario,  primum 
invenitur  unum,  quia  ens  ])rimo 
invenitur  in  uno  quam  in  multis, 
eo  quod  multa  ex  uno  constituun- 
tur,  id(;o  dicebant  quod  ens  est  ipsa 
substantia  unius;  hanc  autem  de- 
terminationem  (^t  mo(bim  detini(m- 
di  improbat,  cum  sul)dit  :  'S^v/  for- 
tasseduplo,  et  dualilati  non  est  idem  esse, 
licet  supph^  dualitas  sit  dupla,  ita 
quod  sint  idem  secundum  rationcm, 
sicut  definitio  et  definitum;  quod 
l)robat,  cum  subdit,  si  autem  non, 
suppleest  sicutnos  dicimus,  sequi- 


METAPII. 

tur  quod  multa  umim  essenl,  quod  et 
illls  convenit,  id  est,  oportet  dicere, 
quod  supple  apparet  esse  falsum- 
Ratio  hujus  consequentiae  est,  quia 
contingit  aliqua  multa  primo  ines- 
se  alicui  uni.  Exemplum,  dualitati 
l)rimo  inest  paritas  et  proportio 
dnpla;  sequeretur  igitur  quod  par 
et  duplum,  sint  idem  in  se,  cum 
sint  idem  ipsi  dualitati;  sequeretur 
etiam,  quod  quodcumque  esset  du- 
plum,  illud  esset  idem  dualitati,  ex 
quo  duplum  ponitur  substantia 
dualitatis;  et  sic  cum  multa  alia 
sint  dupla,  multa  dupla  essent 
unum,  quod  est  dualitas.  Ultimo 
concludit  quod  de  prioribus,  scilicet 
Philosophis,  qui  posuerunt,  scili- 
cet  tantum  unum  principium  ma- 
teriale,  et  aliis  posterioribus,  qui 
posuerunt  plura,  tot  cst  accipere,  ut 
dictum  est. 

Notandumquod  Pythagorici  qui 
posuerunt  duo  principia,  dixerunt 
secundum  eumdem  modum  cum 
antiquis,  pro  quanto  illi,  sicut  an- 
tiqui,  posuerunt  aliqui  eorum  duo 
principia  contraria,  quorum  unum 
erat  principium  bonorum,  et  aliud 
malorum,  ut  patet  de  Empedocle, 
et  aliis  (^uibusdam;  ita  Pytliagori- 
ci,  sicut  patet  ex  coordinationc 
pi'incipiorum  contrariorum,  quam 
])onebant  modo  ])r?eexposito.  Ve- 
rumtamen  non  eodem  modo,  quia 
Empedocles  iUa  j^rincipia  contra- 
ria  posuit  ex  parte  causae  moven- 
tis  sive  efficientis  ;  Pythagorici 
vero  ex  parte  materialis,  ut  supe- 
rius  fuit  dictum. 


bUMNL^  II 


CAP.   IV 


505 


Text.  com. 
5. 

61 


Text.  coiu. 
6. 


SUMMzE  SECUND/li; 

CAPUT     IV. 

Recitantiir  opiniones  poncntium 
principia  ab  entibus  separata;  et 
ostencUtur  qualiter  antiqui  Phi- 
losophi  aliqualiter  quatuor  ge- 
nera  causani  tetigerunt. 

SUMMARIUM. 

Sententia  Platonis,  qui  post  prsedictos  Phi- 
losophos  floruit,  de  rerum  principiis  ac  de 
ideis,  quam  explicat  Doctor,  et  de  sententia 
Cratyli  et  Heracliti;  et  hoc  est  quod  tracta- 
tur  in  prima  parte  hujus  capitis,  iisque  ad  §. 
Ulrum  unum,  etc. 

Post  diclas  vero  philosophias  Plalonis 
supervenil  negolium,  in  mullis  quidem 
hos  sequens,  aliam  vero  prailer  ItaUcorum 
philosophiam  habens;  nain  ex  novo  c,on- 
senliens  Cratyh  el  llerachti  opinionibus, 
sensibihbus  omnibus  semper  detluenlibus, 
el  scienlia  de  eis  non  existente,  hoc  qui- 
dem  et  posterius  ila  suscepil.  Socrale  ve- 
ro  circamoralia  negolianle,  et  de  lola  na- 
tura  nihil ;  in  his  tamen  universale  qu;x3- 
rente,  et  de  definilionibus  primo  intellec- 
lum  firmanle  illum  suscipiens  propter  ta- 
le  putavil,  quasi  de  aliis  hoc  faclum,  et 
non  de  sensibilium  aliquo;  impossibile 
namque  eslcommunem  ralionem  esse  ali- 
cui  sensibilium  semper  transmulantium. 
Sic  itaque  lalia  quidem  enlium  ideas  et 
species  appellavit;  sensibilia  vero  propler 
hsec,  et  secundum  hoc  dici  omnia,  nam 
secundum  participalionem  esse  multauni- 
vocorum  speciebus,  participalione  vero 
secundum  nomen  transmulatum.  Pytha- 
gorici  quidem  enim  exislenlia  dicunt  esse 
numerorum  immutationem.  Plato  vero 
parlicipatione  nomen  transmutans.  Parti- 
cipationem  tamen  aul  immutationem,  quae 
sit  ulique  specierum,  dimiserunt  in  com- 
muni  quaerere. 

Postquam  Philosophus  narravit 
opinionem  ponentium  rerum  prin- 
cipia  rebus  inexistentia  non  se- 
parata;  nunc  narrat  opinionem 
ponentium    principia    ab    entibus 


separata,  qualis  fuit  Plato.  Circa 
quod  duo  facit.  Primo  ponit  opi- 
nionem  ejus  quantum  ad  hoc,  quod 
opinatus  est  de  rerum  substantiis. 
Secundo  quantum  ad  hoc,  quod  opi- 
natus  est  de  rerum  principiis.  Se- 
cunda  ibi  :  Qmniam  autem  species. 
Prima  in  duas,  quia  primo  ponit 
opinionem  ejus  quantum  ad  ea 
qu8e  opinatus  est  de  ideis.  Secundo 
quantum  ad  ea  quae  opinatus  est 
de  Mathematicis.  Secunda  ibi  :  Am- 
plius  autem  sensibilia. 
Ad  evidentiam  primse  partis,  no-    Phiioso- 

1     1  r»  •         •       plioruiii 

tandum  quod  duo  luerunt  antiqui- duogenera. 
tus  philosophorumgenera;  quidam 
in  Graecia,  dicti  Naturales;  quidam 
in  Italia,  dicti  Pythagorici.  'Plato 
autem  fuit  secutus  multum  Philo-piaio  stu- 
sophos  Naturales,  qui  in  Grsecia /„')°fig|;iJ,"„^ 
erant,  puta  Empedoclem,  Anaxa-  veritatis. 
goram,  et  alios  hujusmodi.  Postea 
autem  pervenit  ad  Philosophiam 
Pythagoricorum,  nam  ipse,  quia 
erat  studiosus  ad  inquisitionem  ve- 
ritatis,  ubique  terrarum  Philoso- 
phos  perquisivit,  ut  eorum  dogma- 
ta  scirot,  sicutrecitat  Hieronymus 
in  epistola  ad  Paulinum;  unde  in 
Italiam,  videlicet  Tarentumdicitur 
pervenisse,  ubi  ab  Archita  Taren- 
tino  discipulo  Pythagorae,  de  opi- 
nione  Pythagoincorum  est  instruc- 
tus;  et  hoc  est  quod  dicit,  quod 
post  omties  dictas  Philosophias  Phi- 
losophorum,  scilicet  antiquorum, 
Platonis  supervenit  negotium,  qui  scili- 
cet  immediate  Aristotelempi^seces- 
sit,  unde  ejus  discipulus  legitur 
fuisse ;  Plato  quidem  in  multis  hos, 
scilicet  antiquos  Philosophos  jam 
dictos  sequens,  alia  propria  fuit  habens 
prceter  philosophiam  Ilalicorum,  id  est, 
Pythagoricorum,  in  quorum  opi- 


506 


LID.  I. 


METAPH. 


nione,  ut  jam  est  dictiim,  postmo- 
dum  est  instructus;  nam,  supple 
cum  Naturalcs  Philosoplios,  qui 
fuerant  in  Graecia,  vellet  sequi ; 
secutus  est  et  conveniens,  id  est,  con- 

Opinio  Pla-  ,„„<•  •     •  ^      .    ,•     .  wr  i-.- 

lonis  de      scntiens,  opimonem  Cratijli  et  Heracliti 
''^®'®"      ex  novo,  id  est,  tanquam  ex   novis, 
qui  scilicet  posuerunt  omnia  sensi- 
bilia  esse  in  fluxu,  ut  de  liis  non 
possemus  scientiam  liabere;  unde 
subdit,  scilicet  quasi  secundum  il- 
lorum   opinionem   sensualibus,  id 
est,  sensibilibits  onmibus  semper  defluen- 
tibus,  ct  scientia  de  eis  non  existente,  ca 
quidem  ipse,  supple  Plato,  posteriiis ita 
suscepit,   conveniens,    scilicet  cum 
eis  particularium   et   sensibilium 
scientiam  esse  non  posse.   Socra- 
tes,  qui  fuit  magister  Platonis  et 
discipulus  Crat^ii,  qui  fuit  auditor 
Anaxagorse,    ut    dicitur,    propter 
lianc  opinionem,  qu?e  suo  temj^ore 
pullulavit;   scilicet  de  sensibilibus 
scientiam  esse  non  posse,  de  natu- 
ris  rerum,  noluit  aliquid  perscru- 
tari;  sed  dimissis  Naturalibus,  ad 
moralia  se  transtulit  inquirenda, 
et  hoc  est  quod  dicit  :  Socrate  vero 
circa  moralia   nefjoliantc.  et  dc  tota  na- 
tura  nihil  in  his  quidem,  scilicet  mo- 
ralibus  universale,  id  est,  universa- 
lem  naturam  qmerentc,  ct  definitioni- 
bus    primo    intclleclum  firmantc,    Ulum 
scilicet  Socratem,  rccipicns  supple 
Plato,  utpote  ejus  discipulus;  nam 
proptcr  hoc  susccpif,  hoc   quasi  de  aliis 
hoc  evcniens,  quod  scilicet  posset  in 
eis  universale  ali(iuod  invenire,  ct 
non  in  aliquo  sensualium,  id  est,  sensi- 
bilium;  et  vult  dicere,  quod  licet  in 
aliis  generibus  essot  bene  possibile 
naturam  universalis  accipi,  de  ([ua 
possit  scientia  hnberi,  et  delinitio 
assignari,  lloc  tnuieniM-nt  impossi- 


bile  in  sensibilibus,  et  naturalibus 

inveniri,    cum   ista  sint  continue 

transmutata.  Et  hoc  est  quod  sub- 

dit  •   impossibile  namquc  est  communem 

1    ^     .,•  I-      •       Explicatur 

rationcm,    dennitionem     esse  alicujus   quaiitpr 
sensibilium  scmper   transmutanlium,    id     ideas'? 
est,  cum  sensibilia  semper  et  con- 
tinue  transmutentur.  Ratio  hujus 
est,  secundum  eos,  quia  oportetde- 
finitionem  esse  communem,  id  est, 
quod  conveniat   omni  et  semper; 
quare  definitio  aliquam  immobili- 
tatem  requirit,  et  ideo  hujusmodi 
entia  universalia,  quse  sunt  a  rebus 
sensibilibus    separata,    de    quibus 
definitionesassignantur,  ideas  etspc- 
cies  existcntium,  id  est,  entium,  appel- 
lavit;  sensibilia  vcro  omnia  dicebat  csse 
propter  ea,  el  secundum  ea,  quse  scili- 
cet  sunt  entia  separata,  puta  spe- 
cies  et  idese,  quod  probat  cum  sub- 
dit  :  nam    specicbus   attribuebat    nmlta 
univocorum   secundum   participationem, 
id  est,   multa  individua  naturam 
communem  specierum  velidearum 
simpliciter  participantium,  ut  Pla- 
to  dicebat,    quia    ipsa   species  vel 
ipsa  idea,  est  ipsa  natura  speciei, 
qu»  est  homo  existens  per  essen- 
tiam;  individuum  autem  est  homo 
per  participationem,  in  qunntum, 
scilicet  participat  specificam  natu- 
ram.  Xam  individuum,  aliquid  ad- 
dit  super   naturam   speciei,   puta 
proprietatem,  sive  diftcrentiam  in- 
dividnalem,  quneest  individuationis 
prfecisa  causa,  et  vocatur  liseccei- 
tas.  Ipsaautem  species,  puta  homo  iioaio  perl 

,  ....        1 .      1     •        1      1  ■  i.  essentiaml 

vel  asinus,   nihil  aliud   mcludit  a   et  homo 
natura  speciei,  et  propter  hoc  lio- Jatio^nenl'!'] 
mo  species,  dicitur  per  se  homo, 
sive  homo   per  essentiam;  indivi- 
duum  nuteui,  puta   Socrntes,  dici- 
tnrhomoper  i^articij^ntionem;  lioc 


SUMM.E  II 


CAP.  IV. 


507 


autem  nomen  jjer  participafioHem,  ac- 
ccpit  Plato  a  Pythagoricis,  sed 
tainen  transmutavit  ipsum  nomen, 
id  est,  quantum  ad  nomen,  quod 
declarat  cum  subdit :  Pythagoriciqui- 
dcm  dicunt  cxistenlia,  id  est,  entia 
numerorum  immulationem ,  ita  quod 
loco  immutationis  ususest  nomine 
participationis  et  sic  transmutavit 
nomen.  Addit  autem  pro  reproba- 
tionePytliagoricorum,  dicensquod 
quae,  scilicet  immutalio,  si  sit  specie- 
rum,  in  communi  qmcrere  dimiserunt, 
videlicet  dicere,  licet  Pythagorici 
ponerent  participationem,  id  est, 
immutationem,  non  tamen  per- 
scrutati  sunt  qualiter  species  com- 
munis  participetur  ab  individuis 
sensibilibus,  sive  ad  ea  immutetur, 
quod  tamen  Platonici  tradiderunt. 
62.         Notandum  quod  Plato  entia  se- 


AScabat-  parata,  de  quibus  dixit  scientiam 
"ata!  qX  esse  et  definitionem  assignari,  no- 
^Pp^.^i/jj^g,  minavit  existentium  species  et 
uncspe-  ijeas;  ideas  quidem,  id  est,  formas, 

cies  ?  '  1  '  '  ' 

in  quantum  ad  eorum  similitudi- 
ncm  sensibilia  generantur;  species 
vero,  in  quantum  erant  principia 
cognoscendi,  sed  sive  sic,  sive  non 
sic,  non  est  multum  curandum. 
Notandum  etiam,  quod  omnia 
sensibilia  dicuntur  esse  j^ropter 
praedictas  ideas,  et  secundum  eas  ; 
propter  eas  quidem,  in  quantum 
idese  sunt  sensibilibuscausae  esscn- 
di;  secundum  eas  vero  in  quantum 
sunt  eorum  exemplaria. 
?b?nomfne  Notandum  etiam,  quod  Pythago- 
participa.  pi(3^  (j[xerunt  numcros  esse  causas 

tion:s,  et 

aonimniu- rerum,  ita  quod  ista  entia  sensibi- 

tationis. 

lia  erant,  quasi  quaedam  immuta- 
tiones  numerorum;  nam  in  quan- 
tum  numeri,  qui  de  se  positioncm 
non   iiabent,    positionem    accipie- 


bant,  corpora  sensibilia  causabant ; 
sed  quia  Plato  ideas  immutabiles 
existimabat,  ut  sic  de  eis  possent 
scientiffi  haberi  et  definitiones  as- 
signari,  non  debebat  uti  nomine 
immutationis,  sed  loco  immutatio- 
nis  usus  est  participationis  nomi- 
ne.  Deinde  cum  dicit  : 

Amplius  autem  pra^ter sensibiliaelspe- 
cies,  Malhemalica  rerum  inlermedia  dicit 
esse,  et  differenlia  a  sensibilibus  quidem, 
quia  sempilerna  sunt  et  immobilia;aspe- 
ciebus,  eo  quod  lia3c  quidem  multa  qude- 
dam  similia  -sint;  Species  aulem  ipsum  - 
unun.  unaquceque  solum. 

Ponit  opinionem  Platonis,  quan- 
tum  ad  ea  quse  opinatus  est  de  Ma- 
thematicis,  quse  ponebat  interme- 
dia.  Dicit  ergo,  quod  amplius  praHer 
scnsibilia  ct  species,  id  est,  ideas,  dicit 
esse  Plato  Mathematica  infra  res,  id  est, 
rernm  intermedia,  infra  sensibilia  et 
ideas,  quasi  sint  qu?edam  tertiae 
&\ihsiBjYit[se, diffcrenlia  quidem  a  sensi- 
hilibus  inferioribus,  quia,  ista  supple 
Matliematica,  scmpitema  sunt  el  im- 
mobilia;  scnsibilia  autem  sunt  cor- 
ruptibilia  et  mobilia  sicut  patet. 
Hoc  autem  forte  opinabatur  ex  ra- 
tione  scientise  Mathematicse,  quae 
abstrahit  a  motu  ;  a  speciebus  vero, 
id  est,  ab  ideis  differunt,  quia  sci- 
licet  Mathematica  suntmuUa  qumlam 
similia,  id  est,  multa  individua  si- 
milia  sub  una  specie,  puta  multse 
linese,  et  multse  superficies  et  hu- 
jusmodi;  species  autem,  id  est,  idea 
est,  una,  et  eadem  singula  solum,  id 
est,  quod  plures  idese  non  sunt  dif- 
ferentes  solo  numero,  et  similes 
sub  una  specie  communi. 

Notandum,    quod    Mathematica  in  q^o  de- 

,  -  •       1  •  a^      ceptus  est 

ponit  multa  sub  una  specie  dine-  piaio  ? 
rentia  secundum  numerum,  ad  sal- 
vandum    demonstrationes    Mathe- 


508 


LIB.  I. 


METAPH. 


maticas;  iiisi  enim  essent  dno 
trianguli  ejusdem  speciei,  frustra 
demonstraret  Geometria  aliquos 
triangulos  esse  similes,  similiter 
autem  in  aliis  figuris.  IIoc  autem 
non  accidit  in  ideis  sive  substantiis 
separatis,  nam  cum  in  idea  separa- 
ta  niliil  aliud  sit  nisi  unum,  sive 
natura  speciei,  non  potest  esse 
singula  nisi  una,  sicut  nec  idea  ho- 
minis,  et  similiter  est  de  aliis  ideis. 
Non  opoi--     Xotandum   etiam    Platoncm    in 

let  nioduin  .     .  ,  , 

essendi  se- sua  opinione  propter  hoc  errassc, 
^"nUmlJe™  'liiia  modum  essendi  credebat  assi- 
^'*  milari  omnino  modo  intelligendi, 
et  sic  res  esse  abstractas,  quantum 
ad  esse,  sicut  quantum  ad  cognos- 
ci.  Quia  igitur  intellectushumanus 
intelligit  abstrahendo,  nontantum 
universalia  a  singularibus,  sed 
etiam  particularia,  puta  Mathe- 
matica  abstracta  a  materia  sensi- 
bili,  et  etiam  ab  existentia  natu- 
rali;  idcirco  utrique  abstractioni 
dixit  correspondere  duplicemabs- 
tractionem,  quantum  ad  esse  rei, 
puta  posuit  univorsalia  et  idcas 
realiter  separatas;  iterum  multa 
Mathematica  differentia  numero 
et  ejusdem  speciei,  in  singulis  spe- 
ciebus  esse  similiter  realiter  sepa- 
rata,  puta  plures  triangulos  et 
plures  quadrangulos;  unde  ex  hoc 
scquitur  quod  liabuit  oppositum 
modum,  quantum  ad  Aristotelem, 
et  quantum  ad  inquisitionem  Phy- 
sicae  veritatis;  nam  Phato  ab  uni- 
versalibus  suam  considerationcMU 
inchoans,  ad  inferiora  et  sensibilia 
quodam  ordine  descendcbat;  Aris- 
toteles  autem  e  contrario  fecit, 
nam  a  sensibilibus  incipiens,  ad 
inquirendam  veritatem  de  univcr- 
salibus  procedit,  non  quod  poneret 


universalia  realiter  scparata,  sed 
solum  secundum  considerationem 
intellectus,  quia  abstrahentium 
non  est  mendacium,  ut  dicitur  2. 
Physicorum  text.  com.  18.  Non 
enim  oportet  quod  modus  essendi 
sequatur  modum  intelligendi,  scd 
sunt  distincti  modi;  unde  non  opor- 
tet  nec  universalia,  nec  Mathema- 
tica  esse  realiter  separata  quani- 
vis  separatim  et  distinctim  a  sen- 
sibilibus  cognoscantur,  quare  mo- 
tivum  Platonis  nuUum  fuit.  Deinde 
cum  dicit 

Ouoniam  aulem  species  causaesunlaliis,      53. 
elemenla  illarum,  omnium  qu?e  sunl,  ele-     Texi.  , 
menla  essepulavil.  Magnum  igilur  et  par-     com.  'Jl 
vum,  ut  materiam  esse  principia,  unum 
autem,  uL  subslantiam  dixil.  E.\  illis  enim 
secundum  parlicipationem  unius,  specics 
esse  numeros. 

Ponit  opinionem  Platonis  quan- 
tum  ad  hoc,  quod  opinatus  est  de 
rerum  principiis.  Circa  quod  duo 
facit.  Primo,  ostcndit  qualia  prin- 
cipia  Plato  entibus  assignavit.  Se- 
cundo,  ad  quod  genus  caus?e  ipsa 
principia  reducantur.  Secunda  ibi : 
Palam  aulem  ex  proidictis.  Prima  in 
duas.  Primo  facit,  quod  dictum 
est.  Secundo,  ejus  opinionem  com- 
parat  ad  opinionem  Pytliagora\ 
Secunda  ibi  :  El  unum  essc.  Dicit  er- 
go,  quod  quoniam,  pro  quia  specics, 
id  est,  ideae  sunt  causcv  a/mentibus, 
scilicet  secundum  opinionem  Pla- 
tonis,  elementa  illannn,  scilicet  idea-  Q"i<i  opiJ 
i'um  putaverunt ,  sciiicet  Platonici  Piatodd 
csse  elementa,  id  est,  principia  o?>m?u»i  ^enim!] 
existentium,  id  est,  entium  ;  ergo 
supple  hoc,  mafjnum  et  parvum  quasi 
mnteriam  dixerunt  esse  principia  idea- 
ruiU;  quasi  vero  substantiam,  id  est, 
formam,  ipsum  unum,  sic  etiam  prin- 
cipia   existentium,   quia    quod  est 


SUMMi^  II. 


CAP.  iv. 


503 


principium    principii,    cst    ctiam 
principiiim  principiati. 

Notandum,  quod  secundum  Pla- 
tonem,  sicut  idese  sunt  formae  sen- 
sibilium,  ita  ipsum  unum  est  for- 
ma  idearum;  sicut  igitur  sensibilia 
constituuntur  secundum  eum  ex 
principiis  materialibus,  quse  sunt 
magnum  et  parvum,  secundum 
participationem  idearum,  ita  ipsae 
ideae,  quas  dicebat  esse  numeroS; 
constituuntur  secundum  eum  ex 
magno  ct  parvo  secundum  parti- 
cipationem  ipsius  unius ;  unitas 
enim  secundum  additionem  et  sub- 
tractionem,  (in  quibus  consistit 
ratio  magni  et  parvi)  constituit 
varias  species  numerorum.  Cum 
igitur  Plato  opinaretur  ipsum 
unum  esse  substantiam  omnis  en- 
tis,  non  distinguens  ut  Commenta- 
tor  dicit,  inter  unum  quod  est  prin- 
cipium  numeri,  et  de  genere  Quan- 
titatis,  et  unum  quod  convertitur 
cumente.  Videbatur  enim  sibi  quod 
secundum  hunc  modum  multipli- 
carentur  diversje  ideae  separata? 
ex  uno,  quod  est  substantia  com- 
munis,  sicut  ex  unitate  multipli- 
cantur  diversse,  et  varise  species 
numerorum.  Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Comparatur  opinio  Platonis  cum  senten- 
lia  Pythagorse,  quoad  convenientiam  et  dil- 
ferentiam  et  explicatur  differentia?  causa,  et 
Plato  refutatur,  et  praereruntur  Pliilojophi 
Naturales. 

Llnuin  tamen  substanliam  et  non  aliquid 
aliud,  ens  dici  unum  consimiliterPylhago- 
)-icis  dixil,  et  numeros  esse  causas  cieteris 
substanlicG,  similiter  ut  illi. 

inquibus      Gomparat  opinioncm  Platonisad 

convenie-  .     .  t-»    xi  t-»    • 

bantpi»io  opmionem  Pythagorse.  Primo  pe- 


nes  convcnientiam.  Secundo  pencs  eiPjtha- 
differentiam.  Secundaibi  :  Pro  infi-  ^^^'"^^  * 
nito  auiem.  Dicit  ergo,  quod  conve- 
niebant  in  duobus.  Primo,  scili- 
cet  quia  Plato  dicebat,  unum  esse 
snhslantiam  rerum.  et  non  aliud  ens 
dici  unum,ut  eliam  Pythagorici  dixerunt; 
vult  dicere  quod  sicut  Pythagori- 
ci  dicebant  quod  ipsum  unum  non 
prsedicatur  de  aliquo  alio  entc,  si- 
cut  accidens  de  subjecto,  et  quse- 
dam  existentia  natura,  sed  ipsum 
unum  significat  substantiam  rei, 
sic  et  Plato  dixit.  Secundo  convc- 
nicbant,  quia  scilicet  Plato  dice- 
bat  numeros  esse  causas  suhstanfioj  cunc- 
tis  rehus,  similiter  sic  illi,  id  cst,  Py- 
tliagorici  dixerunt.  Ista  autem  se- 
cunda  convenientia  sequitur  ex 
prima,  quia  si  numerus  non  est 
aliud  quam  collect?e  unitates,  se- 
quitur  quod  si  unitas  est  rei  sub- 
stantia,  ut  prima  convenientia  di- 
cebat;  ergo  similiter  et  numerus, 
ut  dicit  secunda.  Deinde  cum  dicit  :  . 

Pro  iiifinilo   aulem,  ut  uno   dualitatem       64. 
facere,  et  intinilum  ex  magno  et  parvo,  Test.^com 
hoc  proprium  ipsius  est.  Amplius  hic  qui- 
dem  numeros   pra^ler  sensibilia;  illivero 
numeros  esse  dicunl  res  ipsas,  et  Mathe- 
matica  intermedia  horum  non  ponunt. 

Comparat    eos    penes    differen- 

4.  •  r^,  •  •  i./Y"  ••  In  quibus 

tiam.  Et  primo  ipsam  differentiam  ditTemnt 
prfemittit.  Secundo  causam  diffe-  pJ,u°a'go. 
rentife    subjungit.    Secunda    ibi    ;    '"^^* 
Unum  igitur.  Dicit  ergo,  quod  diffe- 
runt  in  duobus.  Primo,  quia  pro  in- 
fuiito  quasiuno,  quod  scilicet  Pytha- 
goras,  ut  principium  materiale  po- 
nebat,  ut  praedictum  fuit,  ipsi  scili- 
cet  Platonici  duaUtafem  faccre,  quia 
Plato  ex  parte  materise  posuit  ma- 
gnum    et    parvum    et   sic    infmitum, 
quod  Pythagoras  ponebat,  utunum 
principium,   ex  magno  et  parvo,  sup- 


510 


LIB. 


METAPIl. 


ple  Plato  consistere  dicebat,  ct  hoc 
est  proprium  opinionis  suae  in 
comparatione  ad  Pythagoram.  Se- 
cundo  differebant,  quia  hic  quidem, 
scilicet  Plato  numeros  pneter  sensihi- 
lia  ponebat,  et  hoc  dupliciter,  ut  pa- 
tet  cx  prjedictis;  quia  secundum 
ideas  et  Mathematica  intermedia 
ponebat  esse  separata,  quorum 
quaelibet  dicebat  esse  quosdam  nu- 
meros;  illi  vero,  scilicet  Pythagori- 
ci,  ipsas  res  dicunt  esse  numeros  utique, 
et  inler  hcec  Mathematica  non  ponunt ; 
non  enim  ponebant  Mathematica 
intermedia  inter  sensibilia  et  idcas 
scparatas,  sed  omnia  esse  in  son- 
sibilibus.  Deinde  cum  dicit  : 

Unum  quidem  igitur  el  numeros  praeter 
res  facere,  el  non  ut  Pylhagorici,  et  spe- 
cieruminlroductio  propler  eam  qua3  in  ra- 
tionibus  perscrutalionem  evenit,  priores 
enim  Dialecticam  non  participaverunt. 

Subjungit  causam  differentiae,  et 
primo  ponit  causam  secund?e  diffe- 
rentiae.  Secundo  ponit  causam  pri- 
mae.  Secunda  ibi  :  Dualitatem  vero. 
Dicit  quod  unum  el  numeros  facerc,  id 
est,  ^oncrc,  prceter  ipsas  res,  ut  scili- 
cot  diccbat  Plato,  et  non  Pythagorici ; 
ct  iterum,  specierum,  id  est,  idea- 
rum,  inlroductio  evenit,  scilicet  ipsi 
Platoni  propter  perscrutationem  in  ra- 
tionibus,  id  est,  in  deiinitionibus  re- 
rum.  Platonici  cnim,  ut  dictum 
fuit  supra,  non  credcbant  dc  rebus 
sensibilibus  posse  deiinitiones  as- 
signari,  cum  sint  sccundum  eum 
in  continuo  fluxu  et  mutatione,  et 
hac  ratione  quasi  coacti  posuerunt 
quasdam  res  separatas,  de  quibus 
possent  dari  defmitiones  ;  sed  prio- 
res,  id  est,  Pythagorici,  qui  Plato- 

Dialecticoe  '        ./  o  '     i 

esispecuia- nem  procccsscrunt,  non  participave- 

ri  deliniti-  rv  •    i        •  i  i  •        i 

ones.     runt    Dicdecticam,  ad  quam   pertmct 


si)eculari  doflnitiones  et  universa- 
lia,  et  propter  hoc  Pythagorici 
non  curaverunt  ponere  univer- 
salia  separata.  Deinde  cum  dicit  : 

Dualita  tem  aulem  facere  alteram  naturam, 
quia  numeri  extra  primos  naturaliter  ex 
ea  generantur  velut  ex  aliquo  exaxY^tw,   id 

est,  Sigillo.  Elfigie 

Ponit  causam  primsediiferenti^e. 
Circa  quod  tria  facit.  Primo  facit, 
quod  dictum  est^  Secundodicit  Pla- 
tonem  in  hoc  irrationabiliter  locu- 
tum.  Tertio  recitat  rationem,  qua 
movebatur  Plato  ad  hoc  ponendum. 
Secunda  ibi  :  Equidem  e  contrario. 
Tertia  ibi  :  Videtur  autem  ex  una.  Di- 
cit  ergo,  quod  ducditatem  facere,  sci- 
licet  Platonici,  naturam  aliam  speciea 
natura  ipsarum  specierum,  quia  omnes 
numeri  cxtra,  id  est,  prseter  pnmos  ex 
ea,  scilicet  dualitate,  naturaliter  ge- 
nerantur  velut  ex  aliquo  z7.[j.x^ftUu),  id  cst, 
exemplari,  £7.jj.aY£Tov  enim  idem  est, 
quod  exemplar;  dualitatem  autem 
istam  intelligit  magnum  ot  par- 
vum,  qua^  Plato  ponobat  ex  parte 
materise. 

Notandnm,  (luod  sccundiim  Geo- 

Niinieri 

motras  uno  modo  dicuntur  numori  primi  e 

, ,  , .  ,     composil 

prmii,  quos  nuUus  alms  enumcrat.  qui  ? 
Exemplum,  ternarius,  quinarius, 
septcnarius,  et  sic  de  aliis ;  isti 
enim  sola  unitate  numerantur;  nu- 
meri  vero  quos  alius  numerus  nu- 
morare  potest,  nondicuntur  primi, 
scd  compositi.  Exemplum,  quator- 
narius,  quem  numcrat  binarius,  et 
goneralitor  onmis  numerus  par  a 
binario,  sive  a  dualitate  numera- 
tur;  unde  quia  numeri  pares  attri- 
buuntur  matori.T,  cum  ois  attri- 
buatur  infinitum  sicut  superius 
fuit  dictum,  ex  hac  ratione  posuit 
Plato  ex  parto    matorise  dualita- 


SUMM/E  II. 


GAP.  IV. 


511 


65. 


tem,  ex  qna  sicut  exquodam  exeui- 
plari  omnes  alii  numeri  generan- 
tur  prseter  istos,  qui  dicuntur  pri- 
mi,  modo  prseexposito.  Deinde  cum 
dicit  : 

Equidem  e  contrario  conlingit,  non  enira 
ralionabile  ita,  nunc  quidem  enim  ex  ma- 
teria  multa  faciunl,  species  vero  semel  ge- 
neralur  solum. 

Ostendit  Platonem  in  lioc  irra- 
tionabiliter  locutum.  Dicit  ergo, 
quod  supple  licet  Plato  dualitatem 
ex  parte  materise  assignabat,  et  ex 
parte  formae  contrarietatem,  unde 
subdit  :  Nec  enim  ila  est  ralionabile, 
supple  quod  ponebat  Plato,  sicut 
quod  ponebant  Philosophi  antiqui; 
tunc  enini  ex  niateria,  scilicet  ita  mul- 
ta  faciunt,  supple  Philosophi  anti- 
qui,  7iam  species,  id  est,  forma  solum 
scmel  generat,  id  est,  constituit  ipsa, 
scilicet  materia  semper  ita  perma- 
nente. 

Notandum,  quod  sicut  apparet, 
ex  1.  Pliysic.  text.  c.  50.  et  82.  et 
aUl)i  ssepe,  Philosophi  Naturales 
posuerunt  unitatem  in  materia,  et 
pluralitatem  et  contrarietatem  in 
forma;  ponebant  enim  materiam 
rerum  naturalium  aliquod  corpus, 
puta  ignem,  aerem,  vel  aquam  vel 
hujusmodi,  et  ex  isto  uno  dicebant 
diversas  res  constitui  secundum 
raritatem  et  densitatem,  quse  prin- 
cipia  formalia  ponebant  esse,  et 
hnec  rationabilius  quam  Plato; 
nam  Philosophi  Naturalcs  ex  una 
materia  generabant  multa  per 
natura-    (niamdam     formarum     successio- 

liuni,         1 

aiiquoi    nem,  nuia  materia  modo  cst  sub 

corpus.  II,- 

una  torma,  modo  sub  alia,  prima 
jam  corrupta;  una  autem  forma 
unum  solum  et  scmel  constituit 
totum  compositum  generatum,  nec 


Anliqui 

ponebant 

materiam 

rerum 


potcst  esse  successive  in  diversis, 
cum  corrumpatur  nd  corruptio- 
nem  compositi ;  ex  quo  apparet 
evidenter  quod  una  materia  respi- 
citpotentialiteretsuccessiveplures 
formas,  et  non  e  converso;  quare  i^u^'est^po. 
rationabilius  est  ponere  unitatem  Htatem^eT 
ex  parte  materise,  et  pluralitatem  p^'''®  fo"^- 

'  ^  mte  quam 

ex  parte  formse,  quod  faciebant  an-  materia;. 
tiqui  Naturales,  quam  e  converso 
ponere  unitatem  forma>,  et  plura- 
litatem  ex  parte  materia:^,  quod  fa- 
ciebat  Plato.  Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Expenditur  motivum  Platonis,  et  ad  quod 
genus  causee  principia  ab  eo  designata  redu- 
cuntur. 

Videlurautem  ex  una  maleria  una  men- 
sura. 

Speciem  autem  quam  inducit  unus  exis-  Text.  com. 
tensmullafacil,similiter  quoque  sicsehabet        9. 
masculus  ad  fceminam;  h;ec  autem  ab    uno 
implelur  coitu,   masculus  vero  multas  im- 
plet,  quamvis  h?e  immutationes   principio- 
rum  illorum  sunt.  Plato  quidem  igitur  de 
quassitis  ita  definit. 

Recitat  rationem,  qua  moveba-   curPiato 
tur  Plato  ad   sic  ponendum,   quse  p^^"'*  pi^»- 

>■  '      1  ralitatem 

sumitur  a  si^no.  Dicit  ergo,  quod   «^  p'»'"'^ 

o  1  materise,  et 

videlur,  scilicet  Platoni  ex  una  ma-  unitatem 
teria  esse  una  mensura,  id  est,  quod  rormie. 
unum  ■  recipitur  in  ali(iuo  secun- 
dum  unam  mensuram  recipientis; 
nam  diversse  receptiones  habent 
ortum  ex  diversa  ratione,  vel  men- 
sura  recipientium  :  una  ergo  matc- 
ria  quse  est  receptiva  formarum, 
habet  tantum  unam  mensuram,  sci- 
licet  rationem  recipiendi,  quia  di- 
versitas  rerum  etformarum,  habet 
ortum  ex  diversitate  matcrire  et 
non  ex  diversitate  efticientis  for- 
mam  induccntis,  quia  unum  efti- 
ciens   multas   formas  ex  materia 


512 


LIB.  I. 


alia,  et  alia  gencrarc  potest.  Unde 
subdit  :  Speciem  autem  quam  inducil, 
scilicet  agens,  unus  existens  multas 
facit,  quod  declarat  per  simile  ; 
similiter  quoque  sic  se  hahet  masculus 
ad  fceminam,  sicut  supple  agens  ad 
materiam  ;  hoec  enim  fiiemina  ab  uno, 
motu,  id  est,  ab  uno  actu  masculi 
agentis  impletur,  id  est,  imprse- 
gnatur,  ille  vero,  scilicet  masculus 
agens,  multas,  supple  foeminas  im- 
plet ;  tales  ergo  mulationes,  seu  par- 
ticipationes,  seu  influenticc  illorum 
principiorum  sunt,  quas  scilicct  po- 
nebat  Plato;  hoc  enim  nomen  im- 
mutationes  accipit  a  Pythagoricis, 
ut  superius  fuit  dictum,  vel  aliter, 
quia  Plato  mutavit  opinionem  de 
principiis,  quam  opinionemhabue- 
runt  primi  Philosophi  Naturales. 
Concludit  ergo,  Plato  de  quwsitis, 
scilicet  causis  rerum,  ita  definit,  et 
dcterminat. 

Notandum,  quod  ista  diversitas 
intcr  Platonem  et  alios  Philoso- 
phos  Naturales,  orta  cst  ex  diver- 
so  modo  considerandi.  Philosophi 
enim  Naturales  considerabant  sen- 
sibilia  subjecta  transmutationi,  in 
quantum  idcm  subjectum  subjici- 
tur  contrariis  succcssive,  qui  po- 
suerunt  unitatem  subjecti  et  di- 
Q^,gj.g  ^,j(._  versitatem  formcT,  sed  Plato  ex 
ferentiaia.  Qonsideratione  universalium    des- 

divulualis 

dicitui- ma- ccndebat   ad    ponendum   principia 

tena  ?  vide  '  .  ^  ; . 

scotnm  q.  sonsibilium;  quia  igitur  causa  dis- 

2.  qiiodli-    ......  ,       '.'  1 

beii  et     tmctionis  smgularium   sub  spccie 

*et  I  nie- universali,  est  aliqua  entitas  posi- 

taph.q.  13.  ^-^^^^  scilicet  difforentia,  sive  pro- 

prietas  indivi(bialis,  quse  largo 
modo  potest  dici  materia,  eo  quod 
constituit  rem  in  esse  maximc  sus- 
ccptibili,  quod  est  conditio  mate- 
rise,     quia   inquam   sic  est;   ideo 


METAPH. 

Plato  forsan  unitatem  posuit  ex 
parte  formae,  et  pluralitatem  ex 
partemateri?e.  Deinde  cum  dicit : 

Palain  igitur  ex  diclis  quia  duabus  cau-  66. 
sissolum  eslusus,  ipsa  quoe  estejus  quod 
quid  est,  et  ipsa  materia  ;  species  enim 
ejus  quod  quid  est  causa  sunt  aliis.  Spe- 
ciebus  vero  unum.  Et  quse  maleria  sub- 
jecta  de  qua  species  ;  lioec  quidem  in  sen- 
sibilibus  ;  hoec  aulem  in  speciebus.  Unum 
vero  in  speciebus  dicilur,  quia  hasc  dua- 
litas  est  magnum  et  parvum.  AmpUus 
boni  et  mali  causam  dedit  elementis  sin- 
gulis.  Singulare  quidem  magis  dicimus 
priores  investigare  quosdam  Philosopho- 
rum  ut  Empedoclem,  et  Anaxagoram. 

Ostendit  ad  quod  genus  causse 
principia  a  Platone  posita  redu- 
cantur.  Dicit  ergo  quod  palam  esi 
dictis,  quia  Plato,  scilicct  usus  est  so- 
lum  duabus  causis ;  ipsa  scilicet  qufc  est 
ejus  quod  quid  esf,  id  est,  forma,  el 
ipsa  quce  est  sccundum  materiam,  quod 
declarat,  cum  subdit  :  Species  enim, 
id  est,  idcce,  sunt  aliis  scilicet  rebus; 
ejus  quod  quid  est  esse,  id  est,  causa 
formalis;  et  illa,  scilicet  materia, 
ost  materia  suhjocta,  de  qua  sunt  species,  Ad  quoj 
scilicet  magnum  et  parvum;  patet  ^^r^^peS 
enim  ex  prcTdictis,  quod  sicut  ip-SpSrpij 
sum  unum  ponebant  causam  for-  toneassi.! 
malom  ipsarum  idoarum,  ita  mag- 
num  et  parvum  ponobant  causam 
materialem  oarumdem;  et  h(ec  qui- 
dem,  scilicet  causa  materialis  et 
formalis,  non  solum  supple  sunt  in 
ipsis  idois,  sed  etiam  in  sensihiiibus. 
Unum  enim  in  speciebus  dicitur,  quod 
supple  eodem  modo  se  habet  ad 
sensibilia,  sicut  ipsum  unum  ad 
ipsas  species  sive  ideas,  quia  ea- 
dem  est  dualitas,  quT  respondot  sen- 
sibilibus  pro  materia.  Addit  autem 
quod  oinplius,  scilicet  Plato,  assig- 
navit  causam  ejus  quod  est  bene  el  male 
singulis  elementis,  scilicct  ab  eo  po- 
sitis,  et  hoc  sic,  nam  causam  boni 


inata. 


SUMM/E  II. 


GAP.  IV. 


513 


adscribebatide?ospecieriim,caiisam 
vero  mali  ipsi  materise ;  quod  mcujis 
dicimus  investigasse  priores  quosdam 
Philosophorum,  ul  Anaxagoram  cl  Em- 
pedoclcm. 

Notandum  aiitem,  quod  secun- 
dum  opinionem  Platonis,  sicut  ip- 
sum  unum  erat  causa  formalis 
ipsarum  idearum,  mngnum  autem 
et  parvum  causa  materialis,  sic 
respectu  sensibilium  ipsam  ideam 
quse  habet  rationem  unius,  pone- 
bat  ut  causam  formalem,  et  mag- 
num  et  parvum  causam  materia- 
lem ;  sic  quod  tam  hic,  quam  ibi 
esset  semper  unitas  ex  parte  for- 
ma^,  et  dualitas  ex  parte  materia?. 

Notandum  etiam,  quod  Plato  vi- 
sus  est  assignare  causam  boni  et 
mali  in  rebus,  nam  causam  boni 
attribuebat  idese,  quse  se  tenct  ex 
parte  formse,  et  causam  mali  at- 
tribuebat  magno  et  parvo,  quoe  se 
tenent  ex  parte  materia).  Quidam 
etiam  primorum  Philosophorum 
conati  sunt  dare  causam  boni  et 
mali,  ut  fuerunt  Anaxagoras  et 
Empedocles,  qui  conati  sunt  assig- 
nare  causam  boni  et  mali,  ut  patet 
ex  prsedictis,  et  in  hoc  quod  tan- 
gebat  causas  boni  et  mali,  ad  po- 
nendum  causam  flnalem  aliqualiter 
accesserunt,  licet  per  accidens,  et 
non  per  se,  ut  in  flnedicetur.  Tunc 
se^iuitur  illa  pars  : 

SUMMARIUM. 

Recapitulat  praedicta  placita  autifiuorum 
Philosophorum  explicans  qualiter  singuli, 
ctsi  insufficienter,  tetigerunt  quatuor  ge- 
nera  causarum,  discurrens  per  singulascau- 
sas,  tandem  concludit  utilitatem  inquisilio- 
nis  factie,  de  opinionibus  antiquorum. 

iText.  rom      Brevibus  igilur  summatimque    narravi- 
10.     "  mus,   quinam,  el  quo   paclo  de    principiis 

Tom  V. 


verilateque  dixerunt.  Verumlamen  tan- 
lum  ex  liis  habemus,  neininem  inquam 
de  principio  causaque  dicentium  pryeter 
ea,  qua;  in  hisce  quae  de  nalura  sunl  a  no- 
bis  delerminata,  dixisse. 

Ubi    })ostquain   Philosoplius   re-      67. 
citavit  opinionem   antiquorum  de 
causis   rerum,   nunc   sub   quodam 
compendio  recolligit  breviter  qu?e 
dicta  sunt  ab  eis,  ostendens  quod 
in  suis  opinionibus  prredicta  qua- 
tuor  causarum  genera  tetigerunt. 
Circa  quod  tria  facit.  Primo  os- 
tendit,  quod  antiqui  prseter  dictas 
causas  nuUam  aliam  posuerunt  in 
genere  caus^e.   Secundo    ostendit, 
quomodo   eas    omnes    aliqualiter 
tetigerunt.  Tertio,   ex  dictis  con- 
cludit  utilitatem  hujus  inquisitio- 
nis  factse  de   opinionibus  antiquo- 
rum.  Secunda  ibi  :  Scd  omnes  obscure, 
vel  secundum  aliam  litteram  :  Te- 
nuiter  quidem.  Tertia  ibi  :  Ergo    quia 
rccte.  Dicit  ergo  breviter  e ,  capitu- 
lariter,  idest,  sub  quodam  capitulo 
et  compendio  pertransivimus,  id  est, 
diximus,  qui  Philosophi,  et  quomodo 
dixerunt  de  principiis  rerum,  et  de  veri- 
tate,  quantum,  scilicet  ad  ipsarum 
reruin   substantiam  ;  attamen  ab  eis 
tanlum  habemus,    quod    diccntium,    id 
est,  de    numero    determinantium, 
dc  principio  et  causa  rerum  nullus,  sup- 
ple  alius  dixit  esse  principium,  et 
causam  prwtcr  ea,  scilicet  principia 
etcausas,  qiuc  determinata  suntin  Phy- 
sicis  scilicet  2.  Phys.  text.  com.  28. 
et  indc,  ut  statim  inferius  appare- 
bit.  Deinde  cum  dicit  : 

Sed  omnes  obscure  quidem  illa  tamen 
leligisse  videri. 

Ostendit  quomodo  dictas  quatuor 
causas  nliqualiter  tetigerunt.  Cir- 
caquodduo  facit.  Primo  proponit, 

33 


5n 


LIB.  I. 


METAPH. 


qnod  obscure  et  insiirficienter  eas 
tetigerimt.  wSecnndo  declarat  qua- 
liter  eas  in  speciali  tetigerunt. 
Secunda  i])i  :  Illi  namcme.  Dicit  ergo, 
quod  licet  antiqui  quatuor  causas 
tetigerunt,  et  non  solum  nihil  ad- 
diderunt,sed  omnes  videntur  appro- 
pinquare  illis  non  maniieste,  sed 
obscure.  Ratio  istius  obscuritatis 
etinsuflicientise  est,  quia  non  assi- 
gnaverunt,  secundum  quod  genus 
causae  essent  rerum  causse  princi- 
pia  posita  ab  eis,  sed  solum  sim- 
pliciteret  absolute  illa  posuerunt, 
qu?iB  tamen  possunt  reduci  ad  ali- 
quod  genus  causre.  Deinde  cum 
dicit : 

Quidam  enim  uL  maleriam  principium 
(licunl,  sive  unum,  sive  plura  supponani, 
ct  sive  curpus,  sive  incorporeum  id  ipsum 
ponanl,  veluli  Plalo  quidem  magnum 
«licens  ac  paivum,  Ilalici  aulem  infinilum, 
Hmpedocles  vero  ignem,  lerram,  aerem 
alque  aquam  ;  eL  Anaxagoras  eorum  quae 
sunl  similium  partium  infinilalionem.  Hi 
igilur  omnes  lalem  causam  letigerunt,  et 
insuper  qui  aerem,  aut  ignem,  aut 
aquam  ;  aut  igne  quidem  densius,  aere 
vero  subtilius  posuere.  SuuL  enim  qui 
primum  elementum  tale  esse  dixerunt,  at- 
que  hi  solum  hanc  causam  teligere. 

Declarat  qualitcr  eas  in  speciali 

tetigerunt.  Circa  quod  quatuor  fa- 

cit.   Primo  ostendit  quomodo  tan- 

gebant  causam  materialem.  Secun- 

do,    quomodo    eHectivam.   Tertio, 

tbrmalem.    Quarto,    linitivam,    id 

est,  finalem.  Secunda  il)i  :  AlUvero. 

Tertiaibi  :  Qaodquidevalense.Qw^viti 

quommio   ibi  ••  Cujus  vevo  causa .  Dicit  ergo  quod 

la^nfSZiu  il^i   uamque,    scilicet    Philosophi 

causaiii     Dpiores,  dicunf  principiuni  nuasi  nuile- 

inalerla-     1  j  i  « 

'-'"•  riam,  id  est,  omnes  in  hoc  conve- 
niunt,  quod  ponunt  i^rincipium 
materiale  i'(M'um,  diHeruut  tamen 
in  duobus.  Primo,  quia  ali<iui  ummi; 
aliqui    uno   pbira    supponunt,    scilicet 


esse    principia   materialia.    Patet 

enim  ex  pra?dictis,  quod  aliqui  po- 

sueruntprincii)iummaterialeunum, 

puta  Tliales  et  Diogenes;  quidam 

plura,  ut  Empedocles  ct  Anaxago- 

ras.  Secundo  differunt,  quia  prin- 

cipium  illud  materiale  quidam  po- 

suerunt  corpus,  ut  Empedocles  et 

alii   pr?edicti.    Quidam   posuerunt 

incorporcum,    ut    Plalo  dicens   mag- 

num  et  parvwn,  quse  scilicet  non  sig- 

niftcant  aliquod  corpus.  Italici  vero, 

id  est,   Pythagorici  ponunt  infmi- 

tum,  quod  supple  similiter  non  est 

corpus.  Et  Empedoclcs  ponit  supple 

principia    materialia,  ignem,  aquam, 

terram    et   aerem.  Anaxagoras   infinita- 

tem  similium  partium,  id  est,  in(iuitas 

partes  similes  ;  pa  tet  ergo  quod  Em- 

pcdocles  et  Anaxagoras  posuerunt 

principia  materialia  corporea;  un- 

de   subdit,   quod   /li  omnes,    id   est, 

prcedicti,  sunl  tangcnles  taletn  causam, 

scilicet  materialem,  et  non  solum 

isti,  sed  amplius  quicumque  supple 

ponuntprincipium  rerum,  autignem, 

aut  terram,  aut  acrem,  aut  aquam,autali- 

quid  spissius  igneelsubtiliusaere.  Etenim 

pro   quia,  quidam   quoddam  tale  dixe- 

runt   csse   primum   elementum   rerum, 

sicut  fuit  forsan    llcraclitus,   qui 

posuit    principium    rerum    vapo- 

rem,  ut  lial)etur  primo  de  Anima ; 

per    vaporem     forsan    intelligens 

aliquod  corpus  medium  inter  ae- 

rcm  et  ignem,    quod  scilicet  erat 

densius  igue  et  rarius  aere.   Con- 

cludit  ergo,  (juod  cam  solam  causam, 

scilicet  mat(U'iaIem  /li,  id  cst,  pra^- 

dicti   Philosophi   tctigerunt.    Deindc 

cum  dicit  : 

Quidam  autem,  et  eam  unde  est  princi- 
pium  motus,  ul  qui  concordiam  discordiam- 
ve  vel  mentem,  vel  cupidinem,  prlnci- 
pium  faciunt. 


68, 


SUMM/E  ir. 

PaSgSnt  Ostenditqnomodo  tangebantcau- 
Entem  "i  ^'"^"^  emcientom.  Dicit  crgo  qiiod 
alii  vero,  siipple  cum  causa  mate- 
riali,  simul  ponebant  principium 
unde  motus,  id  est,  causam  em- 
cientem;  ut  quicumque  faciunt 
principium  rerum  amorem,  et 
odium,  sicut  Empedocles;  aut  in- 
tellectum,  sicut  Anaxagoras ;  aut 
aliquid  extra  hoc,  id  est,  prn?ter 
hocsicut  fuit  Parmenides,  qui  i)o- 
suit  ignem,  vel  calorem,  ut 
superinsfuit  dictum.  Deinde  cum 
dicit  : 

Quiddilalein  vero  subslanliamve  dilucide 
quidein  nemo  reddidil,  maxime  vero  hi 
dicunt,  qui  formas  ponunt.  Neque  enim, 
ut  maleriam  sensibilium,  neque  ut  cau- 
sain  unde  est  principium  molus,  formas 
ipsas  et  ea  qufe  sunt  in  formis  esse  exis- 
limant  ;  immobilitatis  enim  causam  ma- 
g-is,  ct  ut  res  sint  in  quiete  formas  in- 
quiunt  esse  ;  sed  quidditaiem  forma;  qui- 
dem  CcTBterorum  cuique  prcestent,  ipsum 
autem  unum  formis. 

Quomodo      Ostendit  quomodo  tangebant  cau- 

tangebant  /.  i  ,       ,.     .'. 

causam  fop- sam  formalem,  et  dicit  quod  quid 
'"''^"^-  erac  ense,  el  substanliam,  id  est,  for- 
malem  qu?e  principaliter  dicit  esse 
rei  et  substantiam ;  mdhis  pkme 
dedii,  id  est  rebus  assignavit;  ma- 
xime  aatem  appropinquanf,  ad  ponen- 
dum  causam  formalem,  qui  spccies, 
id  est,  ideas  posnerunt,  et  eas  ratio- 
nes  in  speciebus  ponunt,  qu?p  sunt 
unitas  et  numerus,  et  alia  hujus- 
modi  qu3e  ad  ipsas  species,  id  est, 
ideas  videntur  portinere,  et  talia 
liujusmodi,  qu?o  scilicet  sunt  in 
speciebus ;  nec,  scilicet  ponunt,  ui 
maferiam  sensibilil))is,  nec  ut  hoc  pro- 
vemens,\{\  est,  ipsis  rebus  principium 
mofus.  Vult  diccre  quod  tales  ratio- 
nes,  qua3  pertinent  ad  ideas,  puta 
unum  et  numerus,  non  sunt  prin- 
cipium  rebus  sensibilibus,  ut   ma- 


CAP.  IV. 


515 


teria,  nec  ut  principium  unde  mo- 
tus;  unde  subdit,  quod  immobilitalis 
dicunt  esse  magis  causas,  et  ejus  quod  est 
in  quicte;  quidquid  enim  necessa- 
rium  in  sensibilibus  invenitur,  di- 
ccbant  lioc  causari  ex  ideis,  et  ipsas 
ideas  in  quiete,  et  sine  motu  esse,  ut 
sic  de  eis  uniformiter  se  habenti- 
bus  possent  demonstrationes  scien- 
tificre  ficri,  et  defmitiones  assigna- 
ri.  Subdit  autem,  quod  ipsfPspecies 
pr<nnstant  singulis  aliorum,  id  est, 
rebus  singularibus  quod  qui  erat 
esse,  idest  quidditatem,  sicut  spe- 
ciebus  unum,  id  est,  quod  sicut  ip- 
sum  unum  est  quodquid  est  idenrum, 
sic  idese  sunt  quod  qnid  est  singula- 
rium  sensilulium. 

Notan(him,  quod  licet  antiqui 
Philosophi  tnngerent  aliquid  perti- 
nens  ad  formam  rei,  sicut  Empedo- 
cles,  qui  posuit  os  et  carnem,  et 
hujusmoli  consistere  in  quadam 
ratione,  et  quadam  proportione 
elcmentorum,  ut  habetur  expres- 
se  1.  de  Anima,  text.  25.  et  59.  et 
inde  non  tamen  hoc,  quod  pertinet 
ad  formam  rei  ponebat  per  mo- 
dum  causae;  et  ideo  dicit  Philoso- 
phus,  quod  nullus  plane  posuit, 
quod  quid  erat  esse,  et  substantiam  in 
rebus,  id  est  causam  formalem. 
Deinde  cum  dicit  : 


Id  vero  gralia  cujus  actiones.  mutatio- 
nes,  motusque  fiunl,  aliquo  quidem  modo 
causam  esse  dicunt.  Sic  autem  non  dicunl 
nec  eo  modo  quo  sua  natura  flagitat  nui 
namque  mentem,  aut  concordiam  dicunt  ut 
bonum  quideni  Imsce  causas  ponunt  non 
tamen,  ut  liorum  gralia  quidquam  sit  eo- 
rum,  qune  sunt  aut  fiat  ;  sed  ut  ab  his  ho- 
rura  profluanl  motus.  Similiter  et  hi  qui 
et  id  quod  esl,  aut  ipsum  unum,  lalem  na- 
turaminquiuntesse.Causam  quidem  illul 
esse  substantiai,  non  lamen  Imjusce  sratia 
esse,  vel  fieri  dicunt  ;  quare  partim  di'- 
cunl,  partim   non    dicunt,   ipsum   bonum 


516 


LiB.  r. 


METAPH. 


causam  esse,  non  enim  simpliciler,  sed 
per  accidens  dicunt. 

69-  Ostendit  quomodo  tangebant  can- 

sam  flnalem.  Dicit  ergo,  quodPhi- 

Quomodo   losonhi  cujiis  caitsa,  id  est,   causam 

tangebant  '  "^ 

causam  fi-   flnalcm  proptcr   quam  fiimi  aclus,    ct 

nalem  ?  , 

fransmutationcs,  ct  motus  modo  quodani 
dicunt ;  ita  vcro,  id  est,  alio  modo, 
non  dicdnt,  nec  quod  vere  natum 
est,  id  est,  nec  quando  est  vere 
causa; nam  hi  dicentes  causam  esse 
intellectum  ut  Anaxagoras,  aut 
amorem  ut  Empedocles,  ponunt  csse 
cnusas,  ut  honum  quidcm,  id  est,  ut 
causas  boni,  et  tamen  non  finalis; 
bonum  autem  potest  intelligi  du- 
pliciter.  Uno  modo  sicut  causa 
linalis,  inquantum  in  aliquid  fit 
gi*atia  alicujus  boni.  Alio  modo 
per  modum  caus.ne  efficientis,  ut 
quando  dicimus,  quod  bonus  arti- 
lex  facit  bonum  opus;  dicti  vero 
Philosophi  posuerunt  bonum,  ut 
causam  non  sicut  flnem,  sed  sicut 
efflciens ;  unde  subdit,  quod  supplc 
isti  ponunt  bonum  causam,  non  c/uod 
gratia  horum,  scilicet  bonorum,  quse 
ponunt  causas,  aut  existem,  aut  fuc- 
tum  aliquid  cntium,  id  est,  quod  non 
gratia  illius  boni  aliquid  existat, 
vel  flat,  quod  pertinet  ad  causam 
flnalem,  sed  ut  ab  his,  scilicet  bonis, 
quro  ponunt  causas  horum,  scilicet 
entiiim,  quse  fiunt,  vel  existunt, 
proccdat  motus  quidem  ad  esse,  et 
fleri  rerum,  (piod  pertinet  ad  ra- 
tionem  causnn  efflcientis.  Intellec- 
tus  ergo  et  amor  si  sunt  causse  re- 
iMimsecundum  opinionem  illorum, 
non  erunt  causne  in  ratione  flnis, 
sed  in  ratione  moventis.  Similitcr 
autem  dicentcs  causas  cssc  unum  ct  ens, 
nt  Pvtliaijorici  et  Platonici,  cui, 
scilicet   uni  ct    enti    attribucbant 


rationem  boni,  talem  naturam  dicunt 
quidem  csse  substantiam,  idest,  per  mo- 
dum  causse  formalis,  ut  dicebat  Pla- 
to ;  vel  per  modum  materiae,  ut  di- 
cebant  Pythagorici,  non  tamen  dice- 
bant  hujns  causa,  aut  esse,  aut  fieri  aliquid 
in  rcbus.  Vult  dicere  quod  Plato  et 
Pythagorici  ponentes  unum  et  ens 
esse  rerum  principia  nondixerunt 
ea  esse,  cujus  causa  alia  sint  vel 
fiant,  quod  pertinetadcausamfina- 
lem;  sed  posuerunt  ea  pertineread 
substantiam  rei,  sive  ut  materia, 
ut  dicebant  Pylhagorici,  sive  ut 
forma,  ut  dicebat  Plato.  Concludit 
ergo,  quare  dicere  et  non  dicere,  modo 
quodam  accidit  eis,  bonnm  causam  essc, 
ct  modo  quodam  non ;  unde  subdit  : 
non  enim  simplicitcr ,  scd  secundum  ac- 
cidcns  dicnnt. 

Notandum,  quod  bonum  secun- 
dum  propriam  rationem  habet  ra- 
tionem  flnis,  rambonumest,  quod 
omnia  appetunt  ex  1.  Ethic.  cap.  1.  Boaum  ■ 
illud  autem  in  quod  tenditappetitus,  nem  mii 
videtur  habere  rationem  flnis ;  hic 
ergoponit  bonumessecausam  sim- 
pliciter,  qui  ponit  ipsum  esse  cau- 
samfinalem;  ille  vero  qui  attribuit 
bono  alium  modum  causalitatis,  po- 
nit  ipsum  csse  causam  per  acci- 
dens;  quianonsecumhim  propriam 
rationem  boni,  sed  ratione  ejus,  cui 
accidit  essc  bonum,  puta  ex  hoc, 
quod  est  esse  activum,  vel  moti- 
vum.  Unde  patet,  (piod  pr.Tdicti 
Philosophi  ponebant  l)onum  esse 
causam  per  accidens,  quia  posue- 
riint  bonum  in  genere  causae  effl- 
cientis,  et  non  in  genere  causse 
finalis;  ponebant  enim  pro  causa 
illud  cuiconvcMiit  esse  finem,  scili- 
cet,  ipsum  bonum,  ut  patet  ex 
praMlictis.  Deinde   cum    dicit: 


k 


SUMM/E  III. 

Quod  quidem  igitur  recle  determina- 
lum  est  de  causis,  et  quol,  et  quu;  nobis 
testimonium  praibere  videntur,  et  hi  om- 
nes  aliam  causam  tangere  non  valentes. 
Adiiuc  auteni  quia  quairenda  sunl  princi- 
pia,  aut  sic  omnia,  aul  liorum  aliquo  mo- 
Toxt.c.  11,  (|(j.  Palam  ([uomodo  eliam  lioruni  unus- 
qui8que  dixit  etquomodo  liabent  de  princi- 
piis.  Gontingentes  autem  dubitationes 
post  hoc  perlranseamus  de  ipsis. 

Utiiitas  in- 

quisitionis      Concludit  Gx  dictis  utilitatcm  in- 

factse  de 

opinionibusqviisitionis   factfe    de    opinionibus 

antiquorum 

est  dupiex.  antiquoruin,  et  ponit  duplicem 
utilitatem  :  prima  est,  quod  ipsi 
testimonium  prabent  non  esse 
aliud  genus  causse  a  quatuor  supra 
dictis.  Unde  dicit  :  ergo,  quia  rccle  dc- 
finitum  est,  scilicet  a  nobis  de  causis 
quoisuni,  quantum  ad  numerum,  ct 
qua'  quantum  ad  substantiam,/esa"- 
monium  nobis  vidcnlur  p7'wbere,  cl/ii  oni- 
nes,scilicet  Pliilosophi  pra^dicti, 
aliam  causain  addere  non  valentes,  scili- 
cet,  ad  quatuor  supra  dictas.  Se- 
cunda  utilitas  est,  quod  ex  dictis 
patet,  quod  principia  rerum  sunt 
quserenda  in  ista  scientia.  Unde 
dicit,  adhuc  autem  supple  est  mani- 
festum  ex  dictis,  ({wiSi  qucc7'enda  sunt 
principia  in  ista  scientia,  aut  sic  om- 
nia,  qusescilicet  antiquiposuerunt, 
aut  horum  cdiquod,  et  aliquo  modo ; 
maxime  enim  hfec  scientia  conside- 
rat  causam  formalem  et  finalem, 
et  aliquomodo  etiam  moventem ; 
ergo  omnes  causas  modo  pra^ex- 
posito  cir.-a  principium  tractatus 
hujus  primi  libri.  Iterum  jMlam 
est  qxiomodo  qnilihet  Philosophorum 
dixit,  et  quomodo  de  principiis  habent 
qusestiones,  id  est,  dubilationes  con- 
tinrjentes;  patet  enim  aliqualiter  ex 
dictis,  quilibet  eorum  in  quo  dixit 
bene,  etin  quo  male;  subditautem, 
quod  post  hoc  oportet  de  eis  perlransea- 
mus,  id  est,  opinionem  eorum  per- 


CAP.  1. 


517 


tractemus,  ut  sic  magis  pateat  in 
quo  bene,  et  in  quo  maledixerunt ; 
quoddicit  pro[»ter  sequens  cai)itu- 
lum,  in  quo  disputat  contra  opinio- 
nes  ])r;edictorum  Philosophorum, 
quorum  opiniones  sunt  superius 
recitata3. 

SUMMA    TERTIA. 

Antiquorum    opinioncs  de  rerum  causis, 
ac  principiis  confutantur. 

In  hac  u  mma  continentur  tria  capita, 
quibus  Pliilosophus  opinioues  superius  reci- 
tatas  de  rerum  priucipiis,  impuguat.  In  pri- 
ma  parte  cap.  1.  usque  ad  §.  Jdcm  igitur,  ro- 
futat  ponentesunum  principium  corporeum, 
coutra  quos  tres  ratioues  adducit  in  comrnu- 
ni,  po-!toa  specialibus  ratiouibus  eos  impu- 
gnat.  Frimo  redarguit,  quod  omiserint 
ignem.  Secundo  quod  terram. 

CAPUT     I. 

Adversus  eos  qui  unum,  et  eos 
qui  plura  principia  corporea  om- 
nium  rerum  statuebant. 

Quicumque  quidem  igilur  unum  ipsum 
esse,  et  unam  quamdam  naluram  esse,  et 
materiam  ponunl  et  eam  corpoream,  ut 
magnitudinem  habentem,  palam  quia  mul- 
tipliciter  delinquunt. 

Postquam  Philosoplius  opiniones 
antiquorum  de  causis  et  principiis 
recitavit,  nunc  contra  eas  incipit 
disputare,  unde  ista  pars  dividitur 
in  duas.  Primo  disputat  contra  opi- 
niones  dictas.  Secundo  concludit 
intentum,  et  continuat  se  ad  dicen- 
da.  Secunda  ibi  :  In  fine  hujus  pri- 
mi  :  Quoniam  crgo  dictas.  Circa  pri- 
mum  duo  facit.  Primo  disputat 
contra  eos,  qui  principia  rerum 
corporea  ponebant,  et  magis  Phy- 
sice  loquebantur.  Secundo  contra 
eos,  qui  principia  rerum  incorpo- 


70. 


518 


LIB.  r. 


rea  ponebant,  et  miniis  Physice 
loquebantui'.  Secunda  ibi  :  Quicum- 
que  vero  de  omnibus .    Prima  in  duas, 

Disputat  .  ' 

coutia  an-  nam  primo  disputat  contra  ponen- 

tiquos  po-      ,  ....  ^ 

nentesu-    tcs    princi])ii    unitatem.    Secundo 

ciphimTa-  contra  ponentes  principiorum  i)lu- 

temie.    ralitatcm.  Secunda  ibi  :  Idcm  fjuoli- 

bet.  Prima  in  duas.  Quia  primo  in 

generali.  Secundo  magisspecialiter 

disputat    contra  eos.  Secunda  ibi  : 

Etadhuc  facilc.  Prima   in  duas.  Pri- 

mo  proponit,  quod  ponentes  unum 

principium    materiale    multiplici- 

ter  deliquerunt.  Secundo  ponit  ra- 

tioiies   contra   eos.    Secunda    ibi  : 

Corporum  elcmenta.   Dicit  ergo   quod 

quicumque  ipsum  omne,  id  est,  univer- 

sum  ponunt  umim  essc,  cl  unam  quam- 

dam  naturam,    id   est    materiam,  ct 

eam  corporcam  et  magnitudinem,  id  est 

dimensionem   habent,  palam  supple 

ex  dictis,7?</a  multipUcitcr  dcliqucrunt. 

Deinde  cumdicit : 

Corporum  enim  elemenla  ponunlsolum, 
incorporeorum  vero  non  exislenlibus  et 
incorporeis. 

Ponit  tres  rationes  contra  eos. 
Secunda  Wn  :  De  gcneratione  vero.  Tcr- 
tia  ibi  :  Amplius  autcm  non  substan- 
tiam,  etc.  In  prima  parte  talein  in- 
nuit  rationem  :  Quicumque  omni- 
Dus  entibus  principia  habentibus, 
l)rincipia  nonassignat,  insuflicien- 
ter  de  principiis  opinatus  est,  sed 
ponentes  tantum  unuin  principium 
materiale  sunt  liujusmodi;  ergo 
etc.  Minorcm  probat,  quia  princi- 
pium  corporeum  non  potest  enti- 
bus  incorporeis  applicari;  sed 
inulta  sunt  entia  incorporea,  quao 
scilicet  lialient  principia  ;  ergo  om- 
nibus  entibus  principia  hal)entibus, 
principia  non  assignant ;  ergo  iii- 
sufflcienter   loquuntur   de   princi- 


METAPII. 

piis.  Dicit  ergo,  quod  corporumenim 
elcmcnla,  id  est  principia  ponunt  so- 
lum,  scilicet  dicti  Philosophi;  m- 
corporeorum  aulcm  non  existenti- 
bus,  ct  incorporcis,  id  est,  licet  sint 
entia  incorporea,  principia  non 
assignant.  Deinde  cum  dicit  : 

De  generalione  quoque  el  corruplio- 
ne  causam  dicere  conanles,  el  de  omni- 
bus  Physice  Iraclanles,  molus  causam  au- 
ferunt. 

Ponit  secundam  rationem,  qu^e 
potest  sic  formari  :  Quicumque  in 
suipositionenecessario  praesuppo- 
nit  motum,  tractans  de  principiis 
debet  principium  motus  assigna- 
re:  sedisti  necessario  supponebant 
motuin  esse,  quod  patet :  tum  quia 
causas  generationis  et  corruptio- 
nis  supponebant.  quae  vel  sunt  mo- 
tus,vel  sine  inotu  esse  non  possunt; 
tum  quiaderebus  naturalibus  an- 
turaliter  pertractabant  ;  Naturalis 
autem  praesupponit  motuin;  ergo 
debuerunt  motus  principiaassigna- 
re,  sednon  fecerunt,quia  non  assi- 
gnabantcausainefficientem,qu»est 
principium  unde  motus  ;  ergo  insuf- 
ticienterdeprincipiis  tractaverunt. 
Dicit  ergo,  quod  de  generatione  et 
corrupfionc  causas  dicere  conantes,  sci- 
licet  antiqui  de  omnibus  Pht/sice,  id 
est,  WRiuvnUiev  tractantes,  tnotus  cau- 
sam  auferuni.  Deinde  cum  dicit  : 

Amplius  aulem  substantiam  nullius  po- 
suere  causam,  nec  quod  quid  est. 

Ponit  tcrtiam  rationem,  qufe  ta- 
lis  est  :  Res  naturalis  non  tantuin 
constat  ex  materia,  scd  etiam  ex 
forina  ;  ergo  ipsi  cum  forinam  non 
posuerunt  causam,  sive  princi- 
piumreruni,  insuflicienter  de  cau- 
sis  naturalium  dixerunt,  Dicit  er- 


SUMM/E  III. 

go,  qiiod   amplius   ncc  suhstanliatn,    id 
est,   formam,  ponerc  causam   nuUus, 
supple  voluit,  ncc  ipsnm  quod  quid  cst, 
quod  est  idem. 
Notandum,  quod  rciformamvo- 

Forma  vo-  ^ 

catur  sub-  cat  Tci  substantiam  et  quod  quid 

stanlia  rei,  i      .         ,  •  •  i 

eiquod    est ;  substantiam  quidem,  mquan- 

quiil  est,  et  ,  .  ,  •        •        i  ... 

quare?  tum  ipsa  ost  prmcipale  prmcipium 
subsistendi;  quod  quid  autem,  in- 
quantum  est  principium  cognos- 
cendi ;  nam  quod  quid  est,  est  ob- 
jectum  intellectus,  ex3.  de  Anima. 
Vel  aliter  substantiam,  inquantum 
est  principalius  principium  essen- 
di;quod  quid  ost,  inquantum  est 
principalius  principium  definiendi, 
nam  principalior  pars  deflnitionis 
est  differentia,  quse  a  forma  rei  su- 
mitur.  Deinde  cum  dicit  : 


GAP.  I. 


510 


Text. 
12 


Text 

13 


Text 
14 


72. 


Et  ad  hoc  facile  esse  quodcumque 
''■  simplicium  corporum  principium,  excepla 
nalura,  non  consideranles  eam  qu;c  ex 
invicem  generalionem,  aliqualiler  faciunl. 
Dico  aulem  ignem,  el  aquam,  et  terram, 
etaerem,  Iiiec  quidem  enim  congregalione, 
illa  vero  disgregatione  ex  ad  invicem 
fiunl;  hoc  autem  ad  prius  esseet  posterius 
g  plurimum  differunt.  Aliquahler  enim  uti- 
que  videbitur  maxime  elemenlare  esse 
omnium,  ex  quo  primo  fit  congregatione, 
tale  vero  est,  quod  minutissimai  partis  et 
subliUssimum  est  corporum;  unde  quicum- 
que  ponunt  ignem  principium,  maxime 
confesse  ralioni  huic  dicunt,  tale  vero  et 
ahorum  unusquisque  confitetur  elemen- 
lum  essequoddam  corporum  :  Nullus  enim 
posteriorum,  et  unum  dicentium  lerram 
elementum  esse  voluit,  palam  quia  prop- 
ter  magnitudinem  parliahtatis.  Quodlibet 
autem  trium  elementorum  judicem  quem- 
dam  accepit  ;  hi  namque  ignem;  illi  vero 
aquam;  alii  aerem  hoc  esse  dicunt.  Sed 
qu;ire  terram  non  dicunt  quemadmodum 
hominum  multi,  omnia  namque  terram 
esse  dicunt.  Dicit  autem  et  Hesiodus  ter- 
ram  primam  corporum  factam  esse,  sic 
eniin  antiquam,  el  popularem  contingit 
existimationem  esse.  Secundum  igilur 
hanc  rationem,  nec  si  quis  horum  ahquid 
dicit  praeter  ignem,  nec  si  quis  aere  qui- 
dem  spissius  lioc  ponil,  aqua  vero  subti- 
lius,  non  recte  utique  dicet. 

Disputat   contra    eos    magis    in 


c. 


speciali.  Circa  quod  duo  facit.  Pri- 
mo  disputat  contraeos  specialiter 
qui  prsetermiserunt  ignem  ponere 
principium.  Secundo  contra  eos, 
qui  prfBtermiserunt  terram.  Se- 
cunda  il)i  :  Si  vcro  est,  quod  in  gcncra- 
tione.  Tn  prima  parte  quae  continet 
litteram  prolixam,  intcndit  talem 
rationem.  Omnes  Pliilosopbi  anti- 
qui  circaprincipium  materiale  sic 
se  babuerunt,  quod  nuUus  eorum 
posuit  terram  esse  principium  per 
se,  ideo  dicit,  quod  omnia  elemen- 
ta  praoter  terram  babuerunt  ju- 
dicem.  Ratio  motiva  fuit,  quia  do 
ratione  principii  est  subtilitas  et 
simplicitas,  et  quia  terra  est  gros- 
sior  inter  omnia  elementa,  idco 
nuUus  terram  esse  principium  ju- 
dicavit.  Ad  subtilitatem  ergo  aspi- Quare  anii- 
cientes  aliqui  dixerunt  iUud  prin- Tophi  no°i 
cipium  esse  aquam,  quia  ipsa  est  '^^erram* 
subtilior  quam  terra ;  aliqui  aerem,  ^'■'ncipiuin 

1  '1  '     miitenale 

quia  ipse  est  subtilior  quam  aqua  ;  ••etum? 
aliqui  ignem,  quia  ipse  est  subti- 
lior  aere  :  tunc  sic,  si  subtilitas 
est  causa  ponendi  aliquod  princi- 
pium  esse,  ergo  quanto  subtilius, 
tanto  magisdebetponi  principium; 
sed  ignis  est  subtilissimum  corpo- 
rum  ;  ergo  et  maxime  principium  ; 
male  ergo  fecerunt  ponentes  ali- 
({uod  corpus  esse  principium,  })uta 
aquam,  vel  aerem,  prsetermittendo 
ignem,  et  boc  est  quod  in  tota  ista 
littera  intendit. 

Dicit  ergo,  resumens  eorum  po- 
sitionem,  quod  adhuc  qnodlibet  simpli- 
ciuin  corporum,  id  est,  clementorum 
esse  c[u oMam  principium,  quodam- 
modo  faciunt,  scilicet  antiqui  prce- 
tcrtcrram,  qune  scilicet  corpora  sim- 
plicia  ;  nam  sunt  speculantcs  ad  invi- 
cem  gcnerationcm,  id  est,  quse   ad   in- 


520 


IJB.  (. 


METAPH. 


vicem  generantiir,  quod  exponens 
Siibdit  :  Dico  autem,  el  ignem,ct  aquam. 
et  aerem,  el  terram,  scilicet  ad  invi- 
cem  generari, /iftv;  ciiim  congregatioiie, 
illa  vero  disgregatione  exad  invicem  fiunt ; 
hoc  aiitem  ad  prius  esse,  et  posterius  plu- 
rimumdiffcrunt,  scilicet  generari  ali- 
qnid  per  congregationemet  disgre- 
gationem.  Vult  dicere  qnod  elemen- 
ta  spissiora  et  grossiora  gencran- 
tnr  ex  subtilioribns  percongrega- 
tionem,id  est,condensationem.Sub- 
tiliora  autem  ex  grossioribus  fiunt 
per  disgregationem,  id  est,  rare- 
factionem ;  et  quia  illud  ex  quo 
aliquid  generatur,  habet  resfectu 
ejus  rationem  prioris,  ideo  dicit, 
quod  multum  differunt  hoc  esse 
prius,  vel  posterius,  quod  sequitur, 
et  ostendit  cum  subdit  :  videbitur 
enim  nunc,  scilicet  alicui  elementum 
maxime  omnimn  ;  illud  scilicet  cx  quo 
fit  primo  aliquid  cmigrcgatione,  id  esti 
per  congregationem  et  inspissatio- 
nem;  tale  vero,  ex  quo,  scilicet  fit 
aliquid  isto  modo,  est  minutissimce 
partis,  et  est  sublilissimum  corporum ; 
patet  ergo,  quia  illud  ex  (|uo  fiunt 
alia  per  inspissationem,  est  subti- 
lissimum,  et  partes  habens  minu- 
tissimas,  oportet  quod  sit  simpli- 
cius,  et  prius  ipso  composito;  pa- 
tet  quod  tale  principium  hal)cat 
rationem  prioris,  quod  magisetiam 
exponit  pcr  antiquorum  positio- 
nes.  Subdit  enim,  undc  quicumquc 
ponunt  ignem  principium,  maxime  confi- 
tendohanc  rafioncni  dicunt,SGiVlCCt  quia 
est  corpus  sulitilissimum  ;  fale  vcro 
scilicet  corpus  subtile,  confuctur 
quilibct  aliorum,  scilicet  rhilosopho- 
rum  ,  csse  ijmim  elcmentum,  id  (^st, 
princii)ium  corporum;  quod  ])atet' 
(\\ud^mdlas  prcctcritorum,  scilicet  Plii- 


losophorum  naturaliter  loquen- 
tium,  iinum  primum  dignatus  csl  ter- 
ram  ponere  elemcntum;  palam  id  est, 
propter  istam  rationem,  scilicet 
proptcr  magnitudinem  partialitatis ,  id 
est,  quia  terra  cst  magnarum  et 
grossarum  partium  ;  quodlibet  au- 
tem  trium  elcmentorum,  scilicet  alio- 
rum  a  terra,  judicem  quemdam  acce- 
pil ;  /li  namque  ignem;  hi  vero  acpiam ; 
alii  vero  acrem,  hoc  scilicet  unum 
principium  dicunt  esse ;  scd  quare  non 
dicunt,  et  terram,  scilicet  esse  prin- 
cipium,  quemadmodum hominum  multi, 
omnia  namque  terram  esse  dicunt ;  dicit 
autem,  et  Hesiodus  terram  principium 
ficri  omnium  corporum,  tanquam,  sci- 
licet  principium  eorum;  sic  enim 
antiquani,  et  publicam,  id  est  commu- 
nem  contingit  esse  suspicioncm,  id  est, 
opinionem,  quod  terra  sit  princi- 
pium,  et  substantiaomniumrerum. 
Vult  dicere  quod  quare  Philosophi 
non  dixerunt  terram  esse  princi- 
pium,  non  fuit  causa,  quia  fuit  con- 
tra  communem  omnium  opinio- 
nem,  nam  multitudo  hominum  hoc 
existimabat  quod  terra  esset  om- 
nium  substantia.;  sicut  et  ipse  He- 
siodus,  qui  unus  de  prioribus  Poe- 
tis  Theologicis  dicitur  fuisse.  Res- 
tat  ergo  quod  hac  sola  ratione  pos- 
terioi*es  Naturalesnegaverunt  ter- 
ram  (^sse  i^rincipium,  propterspis- 
situdinem  et  grossitudinem  sua- 
rum  partium;  constat  autem  quod 
aer  et  alia  elementa,  et  si  quid 
etiam  est  medium  inter  ea,  ut  su- 
perius  dicebatur,  liabent  grossio- 
res  partes  quam  ignis ;  si  ergo  ali- 
quid  jjonitur  principium  propter 
partium  subtilitatem,  multo  magis 
ignis.  Et  hoc  est  quod  concludit, 
ergo  sccundum   hanc  ralionem,  scilicet 


Hesiodi 

prinoipn 

omniu 

corporu 

posuit  te 

rani 


SUMM^III. 

Sintiquovum,  7iec  si  qiiis  horum,  scili- 
cet  elemcntoriim  aliquid  dicii  csse, 
scilicet  principium  pncter  igncm  ;  nec 
si  qiiis  pomit  aliquod  mcdiiim  esse, 
scilicet  principinm,  scilicet  acre 
spissius,  aqua  vcro  subtilius,  ncc  rcctc  di- 
cit,  qiiia  scili«ict  secimdum  illam 
rationem  solus  ignis,  et  nuUum 
aliud  elementum  ponendum  est  es- 
se  principium. 
73.  Notandum,    quod  illud  medium, 

quodantiqui  ponebant  principium, 
quidam  dixerunt  esse  medium  in- 
ter  ignem  et  aerem  ;  spissius  (jui- 
dem  igne,  subtilius  autem  aere,  ut 
superius  dicebatar;  quidam  vero 
dixerunt  illud  esse  medium  inter 
aerem  et  aquam;  spissius  quidem 
aere,  et  subtilius  aqua,  ut  hic  dici- 
QuarePhi-tur  Gxpresse.  Ratio  liujus  positio- 

losophi  an-      .  .  ■  •         •   tm    -i 

liqui  po-  nis  esse  potuit,  quia  antiqui  Plulo- 
dium  eie-  sophi  ioqucntes  de  rerum  princi- 
mentormii.  p-^^^  maxime  loquebantur  de  prin- 

cipio  materiali,  puta  illud  unum 
sive  plura  ;  principium  autem  ma- 
teriale  de  se  non  habet  contrarie- 
tatem,  sed  est  in  potentia  ad  u- 
trumque  contrariorum.Cum  igitur 
in  extremis  magis  reservetur  con- 
trarietas  quam  in  medio,  ideo  ali- 
qui  Pliilosoplii  posuerunt  princi- 
pium  rerum  aliquod  medium  altc- 
ro  duorum  modorum  dictorum, 
credentes  ex  hoc  magis  tangere 
naturam  materialis  principii.Dein- 
de  cum  dicit : 

Si  vero  quod  esl  generalione  poslerius 
nalura  prius,  el  quod  est  digeslum,  et 
conlractuin  posLerius  generatione,  horum 
utique  erit  contrarium,  aqua  quidem  aere 
prior,  et  terra  aqua.  De  ponentibus  qui- 
Tex.  c.  15.  dem  igitur  causam  unam,  qualem  dixi- 
mus,  sint  h?ec  dicta. 

Ponit   secundam  rationem,    qu.nc 
est    contra    prsctermittentes    ter- 


CAP.  I. 


521 


ram,  et  potest  sic  formari :  qiiod 
est  posterius  generatione, est  prius 
secundum  naturam,  et  per  conse- 
quens  magis  principium;   proces- 

Posterius 

sus  quidem  naturalis  est  ab  imper-  ^eneratio- 
fecto  ad  perfectum ;  sed  quod  est  se"undum 
densius  et  compositius,  est  poste-  "^'"'■'^■"- 
rius  generatione,  quia  natura  pro- 
cedit  in  sua  actionc  a  simplicibus 
ad  composita  ;  ergo  tale  est  prius 
natura  et  magis  principium;  ultra, 
sed  terra  est  corpus  densius  et 
compositius  quantum  ad  partium 
grossitiem ;  ergo  terra  magis  est 
principium,  non  ergo  debuit  pra3- 
termitti.  Dicit  ergo  :  sivero  quod  est 
generationc  posterius,  cst  jyritis  natura, 
et  quod  est  digestum  et  contractum,  id 
est,  congregatum  et  spissum,  postc- 
rius  cst  (jcnerationc,  contrarium  erit  ho- 
rum,  qu3e  scilicet  dicta  sunt;  aqua 
quidem  est  prior  aerc,  quia,  scilicet 
spissior,  ef  terraprior  quam  a(/ua,  ea- 
dem  ratione.  Concludit  autem,  ergo 
dc  ponentibus  causam  unam,  qualem  dixi- 
mus,  scilicet  materialem,  sint  ea 
dicta . 

Notandum,  quod,  ut  su})ra  dice- 
bamus,  non  solum  elementa  spis- 
siora  ex  subtilioribus  generantur, 
sed  etiam  e  converso ;  non  solum 
enim  ex  tei'ra  ignis  generatur,  sed 
etiam  ex  igne  terra  ;  omnia  enim 
elementa  ex  se  invicem  generan- 
tur  secundum  quod  dicitur  2.  de 
Generat.  text.  c.  7.  et  inde  ;  ex  ea 
ergo  parte,  qua  grossiora  ex  sub- 
tilioribus  generantur,  quanto  cor- 
pus  est  subtilius,  tanto  magis  est 
ponendum  principium,  cum  illud 
ex  quo  alia  fiunt,  habent  principii  Qnomodo 
rationem.  Subtilissimum  autem  ^3- 
corpus  est  ignis,  et  sic  secundum '^terSn-'" 
istam  viani  ignem  ponendum  est      ''''• 


522 


LIR.  I. 


METAPH. 


magis  necesse  esse  principiiim 
qiiam  aliquod  alioriim.  Ex  ca  aii- 
tem  parte  qua  e  converso  subtilio- 
ra  ex  grossioribus  gencrantur,  ct 
quanto  corpus  cst  grossius,  tanto 
magis  ponendum  est  esse  princi- 
pium;  grossissimum  autem  cor- 
porum  cst  tcrra,  et  sic  secundum 
istam  viam  terra  magis  ponenda 
erat  principium  quam  aliquod 
aliorum.  Ex  quibus  patet  quod  co- 
gebantur  contrariis  rationibus,  ut 
diversa  principia  ponerent,  et  sic 
dcflcerent  dupliciter  ;  tum  quia 
ignem  et  terram  pra^termittebant ; 
tum  quia  dato  quod  ponerent  prin- 
cipia  includebant  in  sua  positione 
repugnantiam  manifcstam,  cum 
alias  principium  non  ponerent  nisi 
unum.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Refutat  opinionem  ponentem  plura  prin- 
cipia  materialia,  relatam  .supra  num.  il.eo- 
dem  communi  fundamento,  quo  pra>ceden- 
tem,  et  ultra  tribus  specialibus  rationi- 
bus. 

-^  Idem  igilur,  et  si  quis  hsec  plura  ponit, 

velut  Empedocles,  qualuor  dicil  esse  cor- 
pora,  vel  secunduin  naluram.  Elenim  liuic 
liac  quidem  eadem,  alia  vero  propria  ac- 
cidere  necessarium  esl. 

Disputat  contra  ponentes  plura 
principia  materialia,  et  primocon- 
tra  Empcdoclcm,  qui  })osuit  liujus- 
modi  principia  fmita,  scilicet  qua- 
tuor  clementa  ;  secundo  contra 
Anaxagoram,  qui  pra^Ler  intellcc- 
tum  posuit  principia  materialia  in- 
finita.  Secunda  ibi  :  Anaxaf/oras  vcro. 
Prima  in  duas.  Primo  proponit 
opinionem  Empedoclis  csse  repro- 
bandam.  Secundo  arguit  speciali- 
Contra  po-  tcr  coutra   eam.  Secunda    ilti  :  Er 

nentes  plu-       ...  •  -r\  •     •  i  i 

ra  princi-    ail     nicicoin     CHini.     DlClt    crgO    qUOd 


idem  r/uoque  sfiquitur,  el  si  quis  ca,  sci- piamateria| 
licet  principia  materialia,  jjlura  ^'^' 
ponit,  id  est,  quod  idem  inconve- 
niens  sequitur  contra  ponentes 
plura,  quod  scquitur  contra  prse- 
dictas,  vclut  Eni/)edocles,  qui  quatuor 
dicit  essecorpora,  id  est,  esse  princi- 
pia;  tum  scilicet  quia  ipsc  non  as- 
signavit,  sicut  nec  praedicti,  prin- 
cipium  entium  incorporeum;  tum 
quia  causam  formalem  etiam 
prsetcrmisit ;  tum  quia  propter 
rationes  proxime  supradictas  de- 
buit,  vel  tantum  ignem,  vel  tan- 
tum  terram  principium  assigna- 
re;  accidunt  enim  etiam  contra 
eum  alia  inconvenientia  propria, 
ut  dicemus,  ideo  dicit  :  elenimutlmic 
hac  quidem  eadem,  alia  vero  pro})ria  ac- 
cidere  est  necesse.  Dcinde  cum  dicit  : 

Ex  ad  invicem  enim  generala  cernimus . 
quod  non  semper  igne,  el  lerra  eodem 
corpore  pernamenle.  Dictum  aulem  esl  de 
eis  in  Physicis. 

Arguit  contra  eum  per  ti'es  ra-    i,  RaiiJ 
tioncs.  Secunda  ibi  ;    De   moventium 
causa.  Tcrtia  ibi :  Ex  loto.  Tn  prinia 
])arte    intendit    talcm    rationem  : 
Principia  oportet  manere,  ut  os- 
tensum  est  1.  IMivsicor.  text.  c.  4i2. 
ct  indc,  ((uia  principia  non  debent 
esseex  aliis,  nec  ex  alterutris  ;  sed  principii 
illa  quatuor  corpora  non  mancnt,  'niTrnlcl 
et  sunt   ex  alterutris,  ut  puta,  quia  ^''^^^''"[,J* 
videmus  ea  exseinvicemgenerari ;  "f  ^^"^^ 

^  leriilns.' 

ergo  ipsa  non  snnt  rerum  i^rinci- 
|)ia.  Dicit  crgo,  quod  ex  se  nd  invi- 
ceni  f/cnerata  cernimus,  scilicet,  qua- 
tuor  clcmenta,  quod  non  scmper  ir/nc, 
el  trrra  codcin  modomanente.  Similitcr 
autcm  est  de  aliis  duobus,  scilicct 
d(^  nere  etaqua.  Subdit  autemquod 
diclum  est  in  P/iqsicis  de  eis,  quod  sci- 


SIJMM.E  III. 


CAP.  I. 


523 


licot  oportet  principia  mancrc  in- 
corrupta.  Dcinde  cum  dicit  : 

Et  de  movenlium  causa,  ulriim  unum, 
aul  plura  ponendum,  nec  recle,  nec  ra- 
lionabililer  pulandum  esse  diclum  om- 
nino. 

2.  Raiio.  Ponit  secundam  rationemcontra 
hoc,  quod  dixit  principia  effectiva 
esse  duo  et  contraria,  scilicet  amo- 
rem  et  odium,  et  intendit  talem 
rationem  :  Principium  entium  ef- 
flciens  non  est  nisi  unum,  ut  pro- 
baturS.  physicorum,  text.  com.  48. 
et  inde,  et  12.  hujus,  text.  com.  43. 
et  inde  et  ante,  quia  licet  principia 
proxima  diversorum  sunt  diver- 
sa,  tamen  principium  omnium  est 
unumtantum;  sed  scientia  ista,  et 
Empedocles  intendit  de  primis  re- 
rum  principiis;  ergo  irrationabile 
est  ponere  plura  principia  effecti- 
va.  Dicit  ergo,  quod  dc  movmliuin 
causa,  id  est,  causa  movente,  uinnn 
unmn,  aut  plura,  sint  ponenda,  ncc  rcctc, 
nec  rationabiliter  putandum  est  omnino 
dictum  csse,  ab  Empedocle.  Deinde 
cum  dicit  : 


Non  sunt 

ronenda 

plura  piin 

cipia  elTfc- 

liva. 


75. 


3.  Ralio. 


Ponenles 
qiialiior 
principia 
malerialia 
auleiunt 
niolum  al- 
temlionis 
a  rebus. 


Et  ex  lolo  allerallonem  auferri  aut  ne- 
cesse  sic  dicenlibus;  non  enim  ex  caiido 
frigidum,  nec  ex  frigido,  calidum  erit. 
Quid  enim  ex  lioc  palielur  hsec  conlraria, 
et  qiia3  esl  una  nalura,  qme  sit  ignis  el 
aqua?  quod  ille  non   ait. 

Ponit  tertiam  rationem,  et  arguit 
sic  :  Illa  positio  quae  totaliter  au- 
fert  a  rebus  motum  alterationis, 
est  irrationabilis;  sed  ponere  prin- 
cipia  materialia  esse  quatuor,  au- 
fert  totam  alterationem  a  rcbus; 
ergo  talis  positio  est  irrationabilis. 
Minorem  probat,  quia  alteratio 
necessario  pr?csupponit  subjectum 
commune  utrique  terminorum, 
quiaunumcontrarium  nonfit  aliud, 
nisi  quatenus  commune  est  subjec- 


tum,  et  subest  utrique  successive. 
Empedocles  autem  ponebat  subjec- 
ta  diversa,  puta  subjectum  calidi 
ignem,  et  frigidi  aquam;  ergo  ex 
frigilo  non  potest  fieri  calidum 
per  alterationem.  Dicit  ergo,  quod 
ex  tali  positione,  scilicet  Em[)edo- 
clis,  ncccsse  est  ex  toto  aufcrri  altcratio- 
ncm  sic  diccntibus,  non  cnim  cx  frigido 
calidum,  ncc  cx  calido  frigidum  crit, 
supple  secundum  ejus  viam ;  unde 
subdit,  quid  cnim  cx  Iioc  patictur  con- 
traria?  scilicct  ut  substantiam,  ct 
quw  cst  natura  una?  qu<B  sit  scilicet 
communis  igniet  aquse,  supplenon 
est  dare  secundum  opinionem  ejus, 
ideo  dicit  quod  istc  hoc  non  ail.  Dein- 
de  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Refutat  opinionem  Anaxagora3  pouentis 
infinita  principia,  relatam  supra,  num.  42. 
de  qua  habetur  1.  Pliys.  text.  32.  33.  sed  fa- 
tetur  hunc  caeteris  subtilius  posuisse  intel- 
lectum  impermixtum  seu  separatum,  pri- 
muni  priucipium  effectivum.  Doctor  trahit 
Anaxagoram  ad  sensum  bonum  sententife 
Catholic?e,  de  rerum  principiis,  confor- 
mem. 

Anaxagoram  vero    si    quis   susceperit,  xext.  com. 
elemenla  duo  dicere  susci|)ial  maxime  se-        ie. 
cundum  rationem,  quam  ille  quidem  non 
dearliculavit,  secutus  est  enim  ex  neces- 
sitate  dicentes  eam. 

Disputat  contra  Anaxagoram, 
qui  prseter  intellectum,  posuit  prin- 
cipia  materialia  infinita.  Circa 
quod  duo  facit.  Primo  proponit 
qualiter  ejus  positio  potest  bene  et 
male  intelligi.  Secundo  illud  expo- 
nit.  Secunda  ibi  ;  Nam  absurdo.  Dicit 
ergo,  quod  si  quis  vull  susciperc  opi- 
nioncm,  scilicet  Anaxagorse,  esse 
veram,  elementa  duo  dicere,  id  est,  de 
eo  quod  posuit  duo  principia,  scili- 
cet  materiam  et  efficiens,  sitscipiai 


524 


UB.  I. 


Coatra     maxime  secundum  ralioncm,   nnam  sci- 

Anaxago-  ^ 

ram  dispu- licct  ipsc  vJcletur  sccutiis,  qui  qua- 
(lam  nccessitate  veritatis  coactus, 
utscilicct  sequerctureos,  qui  hanc 
rationemcxprimunt,  ipscvero  non 
dcarticulavit  eam.  Et  lioc  est  quod 
dicit,  quam  scilicct  rationcm,  ille 
non  deariiculavit,  seculus  esl  enim  ex  ne- 
cessitale  dicentes  eam.  ^"ult  dicere  quod 
ejus  opinio  est  vera  quantum  ad 
hoc  quod  non  expressit,  falsa  au- 
tem  quantum  ad  hoc  quod  expres- 
sit.  Deinde  cum  dicit  : 

"^^  Nam   absurdo    exislenle    laliter   dicere 

permixla  esse  a  principio  omnia.  El  quod 
oporlet  accidere  impermixta  prseexislant, 
et  quia  non  aptum  est  quililDel  permisceri 
quodliljet.  Adhuc  autem,  quia  passiones 
et  accidentia  separantur  a  substantiis,  eo- 
rumdem  enim  permixtio  est  et  separatio. 

Exponit  quod  proposuit.  Circa 
quod  duo  facit,  quia  primo  ostcn- 
dit  (iualiter  dixit  malc,  quantum 
ad  ea  qu?o  expressit.  Secundo  qua- 
litcr  bcne,  quantnm  ad  ea  qune  uon 
expressit.  Sccunda  il)i  :  Tamcn  si 
quis. 

Ad  cvidentiam  prinic^B  partis  no- 
tandum,  opinioncm  fuissc  Anaxa- 
gorae,  sicut  magis  api^aret  primo 
Physicorum,  tc^xt.  com.  32.  ct  33. 
et  inde,  quod  a  pidncipio  universi 
fuit  unum  chaos  confusum,  in  qno 
erant  pcrmixta  omnia,  sine  aliqua 
actuali  rerum  distinctione,  quso 
pcr  intellcctum  fucrunt  postea  se- 
gregata  ct  distincta,  et  posita  in 
esse  specifico  et  actuali.  Contra 
^  .  .      hoc  confusum   chaos  arguit  Aris- 

Opinio 

Anaxagora  i^oteles  brcvitcr  tangcndo  quatuor 

ponenlis    a 

princinio    1'ationcs  ;  tum  primo,  ([Uia  secuu- 

ununicliaos  ,  ,..-.•  t         „ 

confusum  du ui  hoc  distinctio  rcrnm,  et  gcnc- 

refutalar.   ^^^^.^     ^^^^    fuissct    al)    JCtcmO,    S(m1 

aliquando    rnissenl    simul    omnia, 
(|Uod  rhilosophus  habct  pro  absur- 


METAPII. 

do;  idco  dicit  quod  supplcAnaxa- 
goras,  male  dixit  lanquam  absurdo 
existente  totaliter  diccre  sccunduni  prin- 
cipium,  id  est,  a  principio  omniapcr- 
misccri,  et  quod  supple  non  fuerit 
rcrum  distinctio  et  generatio  ab 
?oterno.  Tum  secundo,  quia  si  sic, 
illud  chaos  haberet  rationem  pos- 
terioris  respcctu  rerum  distincta- 
rum,  quod  est  contra  rationem 
principii,  quia  principium  prius 
est  principiato.  Consequentia  pa- simpiexe 

'  '^  ^  '^        prius   con 

tet,  quia  rcs  impermixtse  et  indis-    posiio. 
tincttT,  ab  illo  chaos  se  habent  ad 
ipsum  chaos  confusum,  sicut  sim- 
plex  ad  compositum,  sed  simplex 
l^rius  est  composito   naturalitci'. 
Dicit  ergo  ({uod,   supple  Anaxago- 
ras  male  dicit,  el  quod  oportet  accidere 
quod   impermixta  prceexistanl,  scilicet 
ipsi   chaos  confuso   et   permixto. 
Tum  tcrtio,  quia  non  quodlibet  est 
aptum  permisceri  cuilibet,  ut  os- 
tensum  est  primo  de  generationc, 
text.  com.  82.  et  inde,  sed  quorum 
est  altcratio   mutua,   nuia  mixtio    i^ii,\''o 
est  mixtibilium  alteratorum  vicis- 
sim.  Dicit  ergo,   quod  supplc  Ana- 
xagoras  male  dixit,  ponendo  in  illo 
chaos  quodlibet  cum  quolibet  esse 
mixtum,  el  non  aplum  nalum  esl  quod- 
lihet  cuilibcl  permisceri.  Ttim  quarto, 
quia  si  sic,  ergo  accidentia  possunt 
naturalitcr   a   subjecto    scparari, 
quod  est  absurdum.  Consequentia 
patct,   quia  eorum  est   separatio 
(luorum   est   mixtio.    Anaxagoras 
autcm  posuit  quod  omnia  acciden- 
tia  cum   substantiis   essent  simul 
niixta  in  illo  ciiaos  confuso,  ct  per 
consequens  possunt  ab  inviccm  se- 
parari;  ct  hoc  est  quod  dicit,  quod 
supplc  .Vnaxagoras  male  dixit,  quia 
(tditur   ([uod    scquitur  contra   eum 


'1 
>  I 


SUMM^ 


CAP. 


525 


quod  ])assioncs,  et  accidenlia  a  suhslanliis 
separantur,eorumdem  enim  est  permixtio 
el  separatio.  Deinde  cum  dicit  : 

Text.  coni.  Tamen  si  quis  prosequitur  dearliculans 
17,  quoe  vult  dicere,  forsan  apparebiL  mirabi- 
lius  dicens?  quando  namque  niliil  erat 
discretum,  palam  quia  niliil  erat  verum 
dicere  de  subslanlia  illa.  Dico  autem  quod 
neque  album,  neque  nigrum,  aut  fuscum, 
aul  alium  colorem,  sed  non  colorata  erant 
ex  necessitate,  horum  enim  colorem  ali- 
quem  haberet.  Similiter  autem  el  sine  sa- 
pore  eadem  hacratione,necaIiud  similium 
quidquam,  nec  enim  quale  aliquid  id 
possibile  esse,  nec  quanlum,  nec  quid; 
aliqua  enim  in  parte  dictarum  specierum 
inesset  utique  ei,  sed  hoc  impossibile 
permixlis  omnibus,  jam  enim  discreta 
essent. 

■^7.  Ostenditqualiterejus  positiobene 
potest  intelligi,  quantum  ad  ea 
qua^non  expressit.  Circa  quod  tria 
facit.  Primo  ostendit  quod  ipse 
magis  accessit  ad  naturam  princi- 
Quomodopii  matcrialis.  Secundo  quod  sub- 

salvan   po-  ' .  ^ 

tegt  opiuio  tilius  tctigit  naturam  principii  ef- 
r:ef  fectivi.  Tertio  excusat  de  prolixio- 
ri  harum  opinionum  perscrutatio- 
nc.  Secunda  ibi  :  Sed  permixta.  Ter- 
tia  ibi  :  Vcrum  quidem,  et  hi.  Dicit 
ergo,  quod  licet  male  dixerit  quan- 
tum  ad  ea  quse  expressit,  tamen  si 
quts  prosequitur  ejus,  scilicet  opinio- 
nem  articulans,  id  est,  articulariter 
inqiiirens,  quce  vult  dicere,  quantum 
scilicet  ad  suam  intentionem,  licet 
verbis  exprimere  nesciret,  forsan 
apparebit  dicere  mirahHius,  id  est,  sub- 
tilius  aliis  supple  Philosophis  an- 
tiquis,  quia  supple  magis  accessit 
ad  naturam  materise.  Quando  nam- 
que  nihil  erat  discretum,  vel  distinc- 
tum,  sed  supple  omnia  inillo  chaos 
erant  mixta,  palam;  quia  nil  erat  ve- 
ru  n  dicere,  puta  de  illa  substantia, 
scilicet  mixta  quam  ponebnt,  scili- 
cet  rcrum  materiam,  quod  exponit 
primo  in  coloribus  dicens  :  dico  aii- 


tem  nec  alhum,  nec  ni(jrum,  nec  cteru- 
leum,  nec  alium  colorem,  supple  con- 
tingebat  de  illa  substantia  prsodi- 
cari,  ut  sidiceretur  alba  vel  nigra, 
nam  alias  talis  color  nonessetcum 
rebus  aliis  pormixtus;  sednrccolora- 
la  eranf,  ex  neeessitate  etiim  horum,  scili- 
cet  specialium  colorum  aliquem  habc- 
rei,  idest,  non  solum  de  ista  substan- 
tiaaliquiscolor  specialis  non  pote- 
rat  prsedicari,  sed  nec  etiamcolor, 
quia  de  quocumque  pr?edicatur  ge- 
nus,  necesse  est  de  eo  aliquam 
illius  speciem  generis  prsedicari, 
2.  Topic.  cap.  10.  Si  igitur  iUa  sub- 
stantia  non  est  alba,nec  nigra,  ctc. 
sequitur  quod  nec  sic  esset  colo- 
rata.  Similiter  autem  est  de  aliis 
generibus,  unde  subdit  :  Similiter 
autem,  et  sine  sapore  eritilla  substantia, 
cadem  quoque  ratione  nec  aliud  similium  ; 
unde  nec  ipsa  genera  prima  de 
illa  substantia  poterant  prsedicari, 
puta  Sul)stantia,  Quantitas,  Quali- 
tas,  etc.  quia  si  sic,  necesse  esset 
aliquam  spccierum  illorum  primo- 
rum  generum  de  illa  substantia 
prnedicari,  quod  est  impossibile, 
quando  omnia  sunt  permixta.  Ra- 
tionem  subdit  :  nihil  enim  nec  quale, 
aliquid  id  esse  possibile,  nec  qucintum, 
necquid;  aliqua  enim  in  parle  dictarum 
specierum  inesset  ei,  scilicet  substan- 
ti?e  illi,  sed  hoc  est  impossihile  permix- 
tis  omnihus,  id  est,  cum  omnia  simul 
sint  permixta;  jam  cnim  discreta  es- 
scnt,  id  est,  distincta  et  non  mixta, 
iUa  scilicet  qufe  de  tali  substantia 
possunt  distincte  prsedicari. 

Notandum  quod  talis  est  naturaNuiia  for- 
materise,  ut  nuUam  formam  actu  p^^^f^^^rf 
hal)eat,    quao  dc  ipsa   possit   actu 
praedicari,  sed  habet  omnes  in  po- 
tentia,  ex  hoc  ergo  quod  Anaxago- 


de  matena 


526 


LIB.  I, 


ras  sic  locutus  ost  de  illo  cliaos 
mixto  et  confuso,  sicut  fuit  dictum 
ad  naturam  materise  videtur  ap- 
l)roximasse  multum.  Est  tamen 
aliqua  differentia,  quia  mixtum 
illud  quod  ponebat,  licet  non  esset 
actu  aliquod  eorum  qunp  in  ipso 
dicebantur  permisceri;  niliilomi- 
nus  tantum  ponebatur  aliquid  esse 
actu,  quod  deipsa  materia  dici  non 
potest,  si  de  se  naturaliter  consi- 
deretur,  et  suis  propriis  naturali- 
bus  relinquatur.  Deinde  cum  dicit : 

78.  Dicit  aulem  permixta  omnia  prseter  in- 

Text.  coni.  tellectum,  liiinc  aulem  impermixlum  so- 

*8.  lum  el  purum.  Ex  liis  ilaque  accidil  ei  di- 
cere  principia  ipsum  unum;  hoc  enim  sim- 
plex,  et  impermixlum  et  allerum  quale 
ponimus  indeterminatum,  antequam  de- 
terminetur,  et  quamdam  speciem  partici- 
pet.  Quare  dicil  quidem  non  recte,  nec 
plene,  videtur  tamen  aliquid  dicere  simile 
posterius  dicenlibus,  et  nunc  apparenti- 
bns  magis. 

Anaxa-o-      Ostondit,  quod  pr.T  aliis  subtilius 
iiu^%e"ugi't  tetigit  naturam  principii  cffectivi, 
'pAn$'  a^odposuitintellectum.  "Dicit  ergo 
1m'''L'i!;   ^"0^1  prnnixfa  dicit  csse  omnia,  scili- 

Ll  III         cll  J  I  • 

cet  Anaxagoras,  jmclcr  inlcUcctum, 
ci  /mnc,  scilicet  intellectum  cHcit 
impcrmixtum  solum,  ct  purum;  cx  his 
autem  accidit,  id  est,  ci,  Anaxagor^e, 
scilicet  f//m-e  principia,  supple  duo; 
unum  ipsum,  scilicet  intellectum, 
quem  ponit  simplicem  et  imper- 
mixtum,  et  esse  supple  principium 
in  genere  causae  efficientis;  ct  alte- 
rum,  scilicet  indctcrminatum,  id  est, 
mixtum  et  confusum,  rpiale  nos,  sci- 
licet  ponimus  materiam,  antcquam  dc- 
tcrminctur,  ct  rpiamdam  specicm,  id  est, 
aliquam  formam,  participet;  mate- 
ria  cnim  prima  de  seest  indetermi- 
nata,  nisi  specilicetur  per  aliquam 
formam,  cum  in  potentia  sit  ad 
omnes.  Concludit  ergo  (juarc  nec  sic 


e 
qiia 


METAPII^ 

Anaxagoras  dixil  recle,  nec  plane,  scili- 
cet  quantum  ad  ea  quge  expressit, 
vidctur  tamen  aliquid  dieere  propinquum 
dicentihus  posterius,  el  nunc  magis  appa- 
rcntibus,  id  est  opinionibus  Aristo- 
telis  et  Platonis,  quse  sunt  veriores 
et  magis  apparentes  quantum  ad 
id,  quod  recte  de  prima   materia, 
etde  primo  principio  tradiderunt. 
Notandum  quod  opinio  Anaxago- 
ra?  posset  trahi  ad  bonum  sensum, 
et  ad  Theologicam  veritatem;  nam 
secundum  Scripturam  et  Doctores    Quaiifc 
a  principio  creationis  mundi   fuitAnala'2 
creata  materia  pi'ima,  non  sub  ali-  IZltit 
qua  determinata  et  speciflca  for-*^";^^" 
ma,  sed  erat  qunedam  massa  con- 
fusa  et  mixta,  pertingens  scilicet 
a  centro  terroe  usque   ad   circum- 
ferentiam    primi   cceli,   quod  Em- 
pyreum,  sive   cristallinum  nomi- 
natur  ;  et  illa  massa,  ut   liabetur 
Gencs.    i^rimo,   aliquando  nomine 
terrae,   aliquando   nomine   abyssi, 
aliquando  nom'ne  aquarum  nomi- 
natur.  De  ista  autem  massa  factse 
sunt  res  distinctse,  secundum  opera 
sex   dierum,  et  hoc  ab  intellectu 
divino  puro  et   immixto,  unde  ibi- 
dem   Genes.   primo,   dicitur,  quod    spiritu! 
Spiritus   Domini  fcrcbatur  super  aquas,  ?eSr  l 
eo   modo  quo,   scilicet   intellectus 
artificis  fertur   super   lignum,   et 
aliam  materiam,  ut  ex  ea  fabricet 
artificialia,  et  ha^c  est  veritas  Ca- 
tholica.  Ad  propositum,  si  Anaxa- 
goras  forsan  per   illud  chaos  con- 
fusum    inteilexit    materiam     j^ri- 
mam,  sic  creatam,  et  per  intellec- 
tum  immixtum  et  purum,  intellexit 
divinum      intcdlectum,     verissime 
opinatus  est  de  rerum  principiis, 
quare  non  immerito   aliis  Piiiloso- 


per  aqi« 

qiiomod 

intelliga 

tiir. 


SUMM.^  111. 


CAP.  11. 


m 


phis    liic    pr?ofortur.  Deinde  cuiii 
flicit  : 

Verum  hi  quidem  his,  qui  circa  genera- 
lionem  sermonibus,  et  corruplionem,  et 
molum  proprli  sunt  solum.  Verum  namque 
circa  talis  subslanlia)  principia,  et  causas 
quairunt  solum. 

Excusat  sede  prolixion  pcrscru- 
tatione  opinionum  prsedictarum, 
dicens  :  Verum  pro  sed,  scd  quidem 
fjuia  hi,  scilicet  sermones  dictorum 
Philosophorum,  sunt  proprii  ipsis 
sermombus,  scilicet  naturalibus,  qui 
sunt  circa  generationem,  el  corruplionem, 
et  moium,  ideo  supple  pertractare 
opiniones  istas  ad  Physicum  magis 
pertinet  quam  ad  scientiam  pr^e- 
sentem ;  unde  subdit,  fere,  verwn 
namque  solum  quoirunt,  scilicet  dicti 
Philosophi,  principia  et  causas  talis 
suhstaniiw,  scilicet  generabilis,  cor- 
ruptibilis  et  mobilis,  de  qua  est  ip- 
sius  Philosophi  Physici  speculari. 
Dicit  autem  fere,  quia  de  aliis  sub- 
stantiis  noncurabant,licet  qusedam 
principia  ab  eis  posita  possent  ad 
aliaextendi,  ut  patet  maxime  de 
intellectu,  quem  Anaxagoras  po- 
suit  ;  quia  igitur  non  posuerunt 
principia  communia  omnibus  sub- 
stantiis,quod  pertinet  ad  scientiam 
prfesentem,  sed  principia  substan- 
tiarum  corruptibilium  tantum, 
quod  pertinet  ad  Philosophiam  na- 
turalem,  idcirco  pertractare  eo- 
rum  opiniones  potius  est  illius  ne- 
gotii  quam  prcesentis,  ideo  non 
est  amplius  curandum  de  istis. 


SUMM/E    TERTIyE 

CAPUT  II. 

Discutiuntur  opiniones  ponentium 
principia  rerum  incorporea. 

SUMMARIUM. 

In  lioc  capite  usque  ad  §.  Qui  vero  idcas  18. 
rel'iitat  Pythagoricorum  sententiam  relatam 
supra,  nuin.  51.  ponentem  numei^os  princi- 
pia  rerum  (  quam  tanien  in  quibusdam 
prajfert  opinioni  antiquorum  Naturalium, 
qui  scilicet,  solum  entia  sen.^ibilium  admit- 
tebant )  tribus  rationibus,  quas  bene  expli- 
cat  Doctor. 

Quicumque  vero  de  omnibus  existenli-  79. 
bus  faciunl  Theoricam,  existentium  autem 
luec  quidem  sensibilia;  illa  vero  insensi- 
bilia  ponunt,  palam  quia  de  utrisque  ge- 
neribus  perscrulationem  faciunt.  Propler 
quod  magis  utique  immorabilur  aliquis, 
de  eis  quid  bene,  aut  non  bene  dicunl,  ad 
praisentem  nobis  propositorum  perscrula- 
tionem. 

Postquam   Philosophus  disputa-    t.-    *  , 
vit  contra  eos,  qui  principia  i^erum  cont«-a  po- 

nentos 


1  •  ,  nenios 

aliqua  corporea  ponebant,  et  ma-  principia 
gis  Physice  loquebantur,  nunc  corporea. 
disputat  contra  ponentes  principia 
incorporea,  et  (jui  minus  Philoso- 
phice  sunt  locuti.  Circa  quod  duo 
lacit.  Primo  ostendit,  quod  consi- 
deratio  harum  opinionum  magis 
spectat  ad  prsosentem  scientiain 
quam  considcratio  prsedictarum. 
vSecundo  contra  eas  incipit  disputa- 
re.  Secunda  ibi  :  Pijthagorici  ergo 
quidem.  Dicit  ergo,  quod  quicumque 
faciunl  ipsam  Theoricam,  id  est,  con- 
siderationem  de  omnibus  existentibus, 
id  est,  entibus  ;  et  existentium,  id  est, 
entium,  hcec  quidem  sensibilia,  illa  ve- 
ro  inscmibilia  ponunt,  palam  quia  de 
utrisque  generibus  perscrutafionem      fa" 


528 


LIB. 


ciani,  id  est  determinant  tam  de  en- 
tibus  sensibilibus  quam  inscnsibi- 
libus,  cujusmodi  fuerunt  Platonici 
et  Fylh^goriCl, propter  quod  magis  ali- 
quis  de  eis  invesligabit,  quod  hcne,  aut 
non  hene  dicunt;  nihil  enim  hoc  per- 
tinet  ad  prwsentem  perscrutationem  pro- 
positorum,  id  est,  quam  proponimus 
in  ista  scientia  tradere;  nam  sup- 
plc,  cum  ista  scientia  sit  de  omni- 
bus  entibus  communiter,  ad  eam 
magis  pertinet  pertractare  isto- 
rum  opiniones,  qui  de  omnibus  en- 
tibus  tam  sensibilibus  quam  insen- 
sibilibus  faciunt  Theoricam ;  quod 
de  pr^edictis  Philosophis  dici  non 
potest,  qui  fere  de  solis  entibus  na- 
turalibus,  et  mobilibus  pertracta- 
bant.  Deinde  cum  dicit  : 

Text.  com.  Pythacrorici  quidem  igitur  vocali  princi- 
19-  piis'  el  elementis  extranee  a  physiologis 
sunt  usi,  causa  vero,  quia  acceperunt  ea 
ex  nonspnsibilibus.  NamMathemaUca  exis- 
lentium  sine  motu  sunt  extra  ea,  qufesunt 
circa  Astrologiam. 

^-  Disputat  contra  eos.  Circa  quod 
duo  facit:  quiaprimo  disputatcon- 
tra  opinionem  Phythagorae,  qui 
hu.jusmodi  principia  posuit  rebus 
inexistentia,  scilicct  numeros.  Se- 
cundo  contra  Platonem,  qui  prin- 
cipia  rerum  posuit  scparata,  sci- 
licet  ideas.  Sccunda  ibi  :  Qui  vero 
ideas.  Prima  in  duas.  Nam  primo 
comparat  opinionem  Pythagori- 
corum  ad  opinionem  Philosopho- 
rumNaturalium.  Secundo  disputat 
contra  opinioncm  Pythagor.T,  ad- 
ducendo  rationcs.  Secunda  ibi  :  Ex 
quo  vero  modo.  Prima  in  duas,  nam 
primo  comparat  dictas  opinioncs 
pcnes  diiferentiam,  quro  erat  in 
principiorum  positionc.  Secundo 
penes  convcnientiam,  qu»  erat  in 


METAPH. 

prsedictorum  consideratione.  Se- 
cunda  ibi  :  Disputant  quidem.  Dicit 
ergo,  quod  philosophi,  qui  Pythago- 
rici  sunt  vocati,  usi  sunt  principiis  et 
elemenlis  extranee,  id  est,  extraneo 
modo  a  Physiologis,  id  est,  Xaturali- 
bus  Philosophis,  cujus  causam 
sul)dit,  dicens,  causa  vero  supple,  est, 
quia  scilicet  Pvthagorici  acccperunt 
ea  non  cx  sensibilibus,  sicut  supple 
Naturales,  sed  ex  Mathematicis, 
qua:^  supplc  abstrahunt  a  motu ; 
nam  malerialiaexistcntium,  id  est,  sunt 
de  numero  entium,  sine  motu  extra, 
id  est,  praeter  ea  quce  suni  circa  As- 
irohgiam;  hsec  est  Mathematica, 
circa  quam  versatur  Astrologia. 

Notandum,  quod  secundum  Plii- 
losophum  2.  Physic.  text.  com.  16. 
et  inde  ;  ali?e  sunt  scientije  pure 
naturales,  qu^e,  scilicet  principia 
et  res,  circa  quas  sunt,  accipiunt 
a  scnsu.  Aliquae  sunt  pure  Mathe- 
matic?e,  scilicet,  quse  tam  princi-  Scie 
pia  quam  alia  circa  quae  sunt,  abs- 
tracta  habont  a  matcria  sensibili 
et  a  motu, ut  Arithmeticaet  Geome- 
tria.  Quaedam  sunt  medise,  nec  pu- 
re  PhilosopliicfP,  nec  pure  Mathe- 
matic?e,  qu?e  scilicet  accipiunt 
principia  materialia,  et  applicat 
ca  ad  res  naturales  et  ad  motum, 
sicut  est  Astrologia.  Cum  ergo  di- 
citur,  quod  scienti?e  Mathematicse 
abstrahunt  a  motu  et  a  materia 
sensibili,  intelligendum  est  de  pu- 
ro  Mathcmaticis,  et  non  de  mediis, 
sicutest  Astrologia.  Deinde  cum 
dicit  : 

Disputant  lamen  et  tractant  omnia  de 
natura,  generaiU  onim  c(rluin,  el  quod 
circa  hujus  partes  el  passiones,  el  opera- 
tiones  accidit,  observant  et  principia,  el 
causas  in  ha^c  dispensant,  quasi  aUis  Phy- 
siologis  consenlientes,  quia  ens,  hoc  est, 


trijjlei 


SUMM/E  111. 


GAP.  II. 


529 


quodcumque  sensibile  est,el  coinprehendit 
vocatum  coelum.  Gausas  vero  et  principia 
sicut  diximus. 
Pext.  com.  Dicunt  sufficientia  perlingere  usque  ad 
^^'  ea,  quffi  sunt  entium  superiora,  et  magis 
quam  de  nalura  ralionibus  convenientia. 

81.  Coinparat   dictas  opiniones  pe- 

nes  convenientiam,  quae  erat  in 
prsedictorum  consideratione.  Dicit 
ergo,  quod  Pytliagorici  dispuiant  ct 
tractant  omnia  de  naltira,  id  est,  de 
omnibus  naturalibus;  genei^ant  enim 
co^/^tm.idest^tractant^degeneratione 
coeli,  ei  observant  omnia,  quce  scili- 
cet  accidunt  circa  parles  ejus,  scilicet 
coeli,  puta  qu?e  dicuntur  diversse 
sph?era3  vel  diversse  stell?e;  et  qu3e 
accidunt  circapassiones,  ut  sunt  eclip- 
ses,  et  hujusmodi;  ei  qwc  eirca 
Praeiert  operaiiones,  ut  sunt  motus  corporum 
Ss'"fnii'  cielestium,  et  effectus  eorum  in  is- 
'Sbus!"  tis  inferioribus;  et  principia,  ci  cau- 
sas  suas  dispensant,  id  est,  unicuique 
praedictorum  causam  propriam 
adaptant  et  assignant;  quasi  aliis 
Physioloyis  consentientes,  id  est,  quod 
videntur  consentire  aliis  Pliiloso- 
phis  naturalibus,  sciiicet  quia  ens 
hoc  est  quodcumque  sensibile  quod  com- 
prehendit  voeatum  cadu)n,  id  est,  quod 
hoc  solum  sit  ens,  quod  compre- 
henditur  sub  ciielo,  quod  videmus, 
quasi  nuUa  essent  entia  nisi  sen- 
sibilia.  Causas  vero  et  principia  sicul 
diximus  sufficienlia  dicunt  pertingere 
ad  ea,  quce  sunt  superiora,  entiuni,  id 
est,  quod  licet  ponerent,  quasi  om- 
nia  entia  essent  sensibilia,  nihilo- 
minus  tamen  causa)  et  principia 
qupe  ponebant,  non  erant  determi- 
nata  tantum  sensibilibus,  sed 
erant  sufricientia  ascendere  ad  su- 
periora,  id  est,  entia  intelligibilia, 
et  propter  lioc  erant  convenientia 
magis  quamde  nalura  raiionibus,  id  cst, 
Tom.  V. 


magis  quam  rationes  Naturalium, 
qua)  scilicet  non  poterant  extendi 
ultra  sensibilia. 

Notandum,  quod  isti  Pythngori- 
ci  tractantes  de  omnibus  naturali- 
bus,  puta  de  coelo,  ct  dc  his  qua3 
apparentct  accidunt  circa  coelum, 
videbantur  consentire  Pliilosophis 
Naturalibus,scilicet  quod  solum  il- 
lud  esset  ens,  quodcssct  sensibilo, 
licet  principia  ab  eis  posita  essent 
magis  sufricientia,  utpote  quse  po- 
terant  etiam  extendi  ad  entia  in- 
sensibilia,  non  sic  principia  posita 
aNaturalibus.quae  erant  principia 
corporea.  Pythagorici  enim,  qui 
ponebant  principia  incorporea, 
scilicet  numeros,  quamvis  non  po- 
nerent  principia  nisi  corporum 
sensibilium,  ponebant  tamen  prin- 
cipia  entium  intcUigibilium,  qure 
non  sunt  corporea,  sicut  et  Plato 
dicitur  postea  fecisse.  Deinde  cum 
dicit  : 

Ex  quo  tamen  modo  motus  inerit  finito,et 
infinito  solum  suppositis,  et  pari  et  impari 
non  dicunt. 

Et  quomodo  sine  motu,  et  transmutalio- 
ne   possibile  generalionem  et  corruplio-Text.com, 
nem  esse,  aut  eorum  qua3  feruntur  opera     '21. 
cjrca  coelum  ? 

Adducit  tres  rationes  contra  opi- 
nionem  Pythagoricorum.  Secunda 
ibi :  Amplius  aulem  sive.  Tertia  ibi :  Am- 
plius  autem  quomodo  oportet.  In  prima 
parte  intendit  talem  rationem  :  II- 
lequi  in  sui  opinione  necessario 
prsesupponit  motum,  insufficienter 
agit  de  reriim  principiis,  nisi  assi- 
gnaverit  causam  motus,  aut  quali- 
ter  sciet  quomodo  motus  eveniret 
rebus?sed  Pytliagorici  pr^esuppo- 
nunt  motum  ;  agunt  enim  de  gene- 
ratione  et  corruptione  eorum,  qua^ 
sunt  circa  coelum,  qucC  sine  motu 

34 


530 


LIB.  r. 


82. 


Conlra  Py 

thanoricios , 


esse  non  possimt,  et  tamen  causam 
imde  motiis,idest,efficicntem  pr?o- 
termittunt;  crgo  insiifficicntcr 
nij-unt  de  rerum  principiis.  Dicit 
erc^O  :  I^Jc  quo  vero  ineril  niolus,  scili- 
cct  in  rebus  ipsi  finiio  eiinfinito,  pori 
cl  impari  snbjeclis,  id  cst,  cntibus 
principiis  in  genere  causse  mate- 
rinlis,  no7i  dicnnt,  quod  est  insnffi- 
cicnter  dictum  ;  aut  quomodo  est  pos- 
sibile  sinc  transmutatione  ct  molu,  f/e- 
neralionem  et  corruplionem  csse,  aul  gcs- 
torum,  id  est,  factorum  operationes 
circa  cwlum?  quasi  diccret,  ncqun- 
quam  est  possibile.  Deinde  cuui 
dicit  : 

Amplius  aulem,  sive  quis  dol  eis,  ex  liis 
esse  map:niludiiiem  sive  osLendalur  hoc, 
lamen  quomodo  erunl  hii'C  corporum  le- 
via,  illa  vero  gravilalem  habenlia?  c\  qui- 
hus  enim  suppnnuul  cL  dicunL,  niliil  magis 
(le  MalhemaLicis  corporibus  dicuuL 
quam  de  sensibilibus.  Unde  de  igne  eL 
lcrra,eLahi^  hujusmodi  corporibus  nihil 
(UxerunL,  sicul  nihil  de  sensibihbus  exis- 
Llmo  dicenLes  proprium. 

Ponit  sccundam  rationem,  qufc 
talis  cst :  Ille  insufficientcr  agit  de 
rerum  principiis,  quiper  principia 
qu3e  ponit,  non  potest  causam  as- 
signare  eorum  quse  accidunt  inre- 
bus;  sed  per  principia  quso  posuit 
Pythagoras  non  ])otest  causa  as- 
signari,  quia  quscdnm  sunt  corpo- 
ra  gravia  ct  qusedam  lcvia,  cum 
principia  ista,  putn  numcri,  sint 
communia  Mathcmaticis  qua^  non 
sunt  lcvia,  ncc  gravia;  ergo  Pytha- 
goras  insufficicntcr  egitdc  rerum 
principiis.  Dicit  ergo  quod /tm;)/?/f.s 
sire  quis  dicit  esse  mafpiitudincm  c.r  /ns, 
scilicet  numeris,  sicut,  supplc  Py- 
thagoras,  qui  magnitudincs  dicebat 
componi  ex  numcris,  sive  hoc  osien- 
datur  \)cv  rationcm,  sive  non ;  la- 
mcnquomodo  liwc  cjuidem,  scilicct  cor- 


METAPH. 

por'n  crunt  levia;  illa  vero  f)ravilalem 
liabcntia  ?  quasi  dicat,  non  potest 
ratio  assignari ;  principia  cnim, 
scilicet  numcri,  ex  quibus  supponunt 
et  dicunt,  niliil  magis  de  Mathematicis 
dicunl  corporibus ,  quam  dc  sensibilibus 
naturalibus.  Unde  de  ignc,  aut  lerra, 
aul  aliis  hujusmodi  corporibus  niliil  di- 
xerunt,  sicut  dicenlcs  niliil  proprium 
existere  de  sensibilibus  dixerunt,  se- 
cundum  nostram  cxistimationcm. 
Dcinde  cum  dicit : 

Amphus  aulem  quf^modo  oporLet  accipere       „„ 
cas  quidem  esse  numeri  passiones,  ct  nu-  -pg^^  pj 
merum  circa  coelum  exislenLem  et  facLo-       i'i. 
rum,  et  abinilio,  cL  rmnc ;  numerum  vero 
ahum  nullum  esse  praMer  numerum  Ininc 
ex  quo  consLiLuiL  mundum? 

Nani  cum  in  hac  parLe,  opinio  eL  tempus  Text.  w| 
fiL  eis,  pnrum  vcro  desuper,  auL  subLus  ^^- 
injusLilia.  auL  (iiscreLio,  auL  pcrmixLio  ; 
dcmonsLrationem  auLcm  dicunl,  quia  lio- 
rum  unumquod({uc  numerus  esL.  Acci(Hl 
auLem  secundum  Imnc  h)cum  jam  pbirali- 
laicm  esse  consLiLularum  mag-niiudinum, 
quia  passioncs  ha-  scquunlur  .^ingula  loca. 
ULrum  idem  est  numerus,  qui  in  C03I0  esl, 
quem  oporLet  accipere,  quiahorum  unum- 
quodque  est,  auL  pr;eLer  hunc  ahus?  Plato  '^^®'''- *^| 
namque  aliud  ait  esse  ;  cxislimaL  eliam 
quidem  et  ille  numeros  haic  esse  elhorum 
causas,  illt)s  vcro  intelli,^ibiles,  hos  vero 
sensibilcs.  De  Pytbagoricis  crgo  dimiLLalur 
ad  pra}sens,sufficiL  enim  eaLangere  LanLum. 

Ponit  tcrtiam  rationem,  qua^  sic  83. 
lormnri  potest  :  Illa  positio  est 
absui"da,  quse  repugnantiam  inclu- 
dit,  scd  positio  Pytliagoricorum  est 
hujusmodi;  ergo,  etc.  Minor  sic 
ostenditur,  quin  Pytliagorasex  una 
pnrtc  poncbat,  quod  numerus  cst 
causa  omniiim;  cx  nlin  parte  non 
])oncbnt  alium  numcrum  prnntcr 
istum,  qui  cst  substnntia  rerum  ; 
cx  (pio  scquitur,  quod  idem  csset 
causa  sui,  (|uod  cst  impossibile  et 
repugnans,  et  in  hoc  prfcfcrt  IMato- 
ncm  i|)sis  Pythagoricis.  (|uia  Phnto 
distiuxit,  ct  j^osuit  qiicmdnm  intcl- 
lectualem  numcrum,  ct  qiicmdam 


SUMM/E  III. 


CAP.  II. 


531 


oU  de 
line  uni- 
psi  se- 
indum 
jlhayo- 
et  sa- 
recte. 


sensualemsive  sensibilem;  interso- 
rit  autem  demonstrationem,  sive 
rationem  Pytliagorse,  quia  probat 
omnia  esse  numerum  secundum 
substantiam,  et  est,  quia  omnia 
sunt  disposita  et  ordinata  secundum 
numerum  quemdam  et  proportio- 
nem,  et  quantum  ad  loca,  et  quan- 
tum  ad  proprietates  naturales  et 
proprias  passiones ;  nam  alias  se- 
queretur  deordinatio,  et  quantum 
ad  justitiam  et  discretionem,  id 
est,  separationem,  et  quantum  ad 
mixtionem.  Dicit  ergo  :  Amplius  au- 
lem  quomodo  oporlcl  nccipcre  passioncs 
numcri,  cl  numerorum  ipsum  esse  causas 
cxistentium  ct  factorum,  circa  coelum 
ab  initio  mundi,  scilicet  usque  nunc, 
sicut  scilicet  dicebat  Pythagoras  ; 
numerorum  vero  alium  nulhim  csse  prcc- 
tcr  hunc  numerum,ex  quo  consistit 
mundus,  quasi  diceret  :  Hoc  est 
impossibile,  cum  idem  non  sit  cau- 
sa  suiipsius.  Adducit  etiam  ratio- 
nemejus,  qua  dicebat  omnia  secun- 
dnm  substantiam  esse  numerum  ; 
nam  cum  in  hac  parlc,  scilicet  univer- 
si  sint  entia  contingentia,  de  qui- 
bus,  scilicet  cst  operatio,  ct  de  eis  sit 
tempus,  ut  subsistunt  tempori,  in- 
qiiantum,  scilicet  aliquando  sunt, 
aliquando  non  sunt,  parum  vero 
desuper,  aut  subtus  injustitia  ;  aut 
discretio,  aul  permixtio,  scilicet  se- 
quitur  in  rebus,  et  hanc  scilicet 
dicunt  dcmonstrationcm  cssc,  quia  horum 
unumquodque  nu)ncrus  cst,  id  est,  quod 
si  ista  generabilia  et  corruptibilia 
essent  parum  supra,  aut  parum 
subtus,  scilicet  in  universo  aliter 
quam  sint  ordinata;  ponerentur  in- 
ordinate  per  modum  injustitiredum 
scilicet  aliquse  res  sortirenturnobi- 
liorem   locum,  aut  minus  nobilem 


quam  sibidebeatur;  aut  per  modum 
distinctionis  vel  discretionis,  in- 
quantumcorpus  si  poneretur  extra 
locum  suum,  divideretur  a  corpori- 
bus  similis  naturfe,  vel  per  modum 
mixtionis  et  confusionis,  dum  cor- 
pus  extra  locum  suum  positum 
oporteret  permisceri  alteri  corpo- 
ri,  seu  alterinatursp,  puta  sialiqua 
parsignis  esset  inlocoaerisvel  ter- 
rfe.  Quaread  fugiendum  ista  incon- 
venientia,  dicebat  Pythagoras  habe- 
rc  omnia  entia  in  universo  ordina- 
tum  situmetdeterminatam  propor- 
tionem,  et  per  consequens  omnia 
entia  esse  numeros,  nam  omnis  de- 
terminata  proportio  est  secundum 
numeros.  Addit  autem  ibi  :  Accidit 
autem,  quod  quia  accidit  secundum 
hunc  locum,  scilicet  universi,  esse 
jam  pluralilatcm  constitularum  magnitu- 
dinum,  quia  ha^  passioncs  scqmmtur  sm- 
gula  loca ;  ulrum  igitur  idem  est  hic 
numcrus,  qui  est  in  ccelo,  idest,  in  toto 
corpore  sensibili,  quod  coelo  claudi- 
tur,  q ucm  sGWicei  numerum  oporteat 
accipcre,  qnia  unumquodque  horum  esl, 
aut  prccter  hunc  alius.  YuM  dicere,  quia 
videmus  ex  alia  parte,  quodmagni- 
tudines  constitutsein  diversis  locis 
sunt  plures  et  diversse,  quia  pro- 
pria)  passiones  consequuntur  sin- 
gula  loca  universi,  quibus  corpora 
differunt  ad  invicem,  nam  ali?e 
sunt  passiones  corporis  cxistentis 
sursum,  et  aliae  existentis  deor- 
sum.  Si  igitur  ratione  prsedicta 
dicat  Pythagoras  omnia  sensibilia 
essc  numcrum,  et  appareat  diver- 
sitas  in  sensibilibus  secundum  di- 
versa  loca,  restat  quserere  utrum 
tantum  sit  unus  numerus,  qui  est 
in  totocorpore  sensibili,  quodclau- 
ditur  sub  co^lo;  qui  quidem  numc- 


532 


LIB.  I. 


METAPIL 


rus  vocatiir  siibstantia  imiiiscnjus- 
que  sensibilis,  aut  prsetcr  istum 
numernm,  qiii  est  substantia  sen- 
sil)ilium,  sit  alius  numerus,  qui  sit 
eorum  causa,  nam  PLato  distinxit 
alium  numerum,  quiest  substantia 
sensibilium,  ut  qui  est  causa;  un- 
de  subdit,  quod  Plato  namque  ait 
aiium  csse,  scilicet  qui  est  causa  sen- 
sibilium,  et  alium  qui  est  causa 
coelestium,  hos  quidem  numeros 
sensibiles,  illos  vero  intellectuales 
causas.  Exislimat  c.nim  Plato,  sicut 
Pythagoras  ea,  scilicet  corpora  sen- 
sil)ilia  essc  numeros  et  horum  causas, 
scilicet  esse  ipsos  numeros,  quod 
supple  quia  Pythagoras  non  fecit 
mcntionem,  distinguendo  nume- 
rum  insuftlcienter  locutus  est  et 
imperfecte.  Ultimo  epilogat,  dc  Pij- 
tluKjoricis  crgo  dimitlalur  ad  prwsens, 
quia  scilicet  /kcc  sufficiunt,  ncc  opor- 
let  amplius  hic  morari,  sed  lantum  suf/i- 
ciat  (ciifjissc . 

SUMM7E    TERTLE    OAP.     111. 

Impugnantur  fuse  ponentes  prin- 
cipia  a  rebus  separata,  scu  ideas. 

SUMMARIUM. 

RefiUat  Plaloiiicos  ponentcs  ideas  princi- 
pia  rerum,  quibiis  tanion  se  connumerat,  quia 
prius  Platonicus  fuit  ;  moiiva,  modosquedi- 
candi  ipsorum  singillatim  convellit  satis  luse 
sex  1'ationibus,  quarum  elTicaciam  optinie 
exponit  Uoctor. 

Qui  vero  ideas  posuerunl,  priinus  qui- 
Text  lom  ''^"^  exislenliuin  accipere  rausas  (pia'reii- 
}>:,.  lcs,  alia  liis  ;equalia  numero  altuleruiit,  ul 
si  ((uis  nunierare  voleiis  paucioribus  qui- 
(lc-n  existentibus  pulet  non  posse  ;  plures 
vero  faciens  nunierare,  nam  vere  a>quales 
aut  non  pauciores  his  sunl  s|)ecies.  De 
(piibus  qua'rentes  causas  ab  liis  ad  illas 
pervenerunl ;    secundum    unumquodque 


84. 


enim  a^quivocumhomogeneum  aliquld  esl, 
el  circa  subslantias  aliorum  esl  in  mullis 
unum,  in  his  et  in  sempiternis. 

Improbata  opinione   Pythagori- 

,      '       .        .     .      Hic  disi" 

corum,  qui  posuerunt  prmcipiatat  com 
incorporea,  non  tamen  separata,  quoaTL 
sed  in  rebus  existentia.  puta  nu-^J^r-nclp 
meros;  hic  improbat  opinionem  ''^''"" 
Platonis  ponentis  principia  sepa- 
rata,  scilicet  ideas.  Circa  quod  duo 
facit,  quia  primo  arguit  contra 
eum,  quantum  ad  hoc  quod  opina- 
tus  est  de  rerum  substantiis.  Se- 
cundo  quantum  ad  hoc  quod  opi- 
natus  est  de  rerum  principiis. 
Secunda  ibi  :  Omnis  vero  sapicnlia. 
Prima  in  duas.  Nam  primo  dispu- 
tat  contra  eum  quantum  ad  hoc, 
quod  posuit  de  ideis.  Secundo 
quantum  ad  hoc  quod  dixit  de 
Mathematicis.  Secunda  ibi  :  Volen- 
tes  cnim  suhstantias.  Prima  in  duas, 
quia  primo  arguit  contra  eum  in- 
quantum  posuit  ideas,  sive  species 
separatas.  Secundo  inquantum  po- 
suit  ideas  esse  quosdam  numeros. 
Secunda  ibi  :  Amplius  si  sunt  numeri 
spccics.  Prima  in  duas,  quia  primo 
arguit  contra  suae  positionis  con- 
clusionem.  Secundo  contra  positio- 
nis,  vel  conclusionis  rationem.  Se- 
cunda  ibi  :  Amplius  autcm.  In  prima 
parte  quasi  modo  derisorio  dicit 
positionem  de  ideis  quasi  irratio- 
nabilein.  Dicit  ergo  quod  qui  ideas 
posucrunt,  ut  IHatonici,  putaqui  sup- 
l)le  deliquerunt,  quia  qmcrcntes  acci- 
pcrc  causas  liorum  existenlium,  id  est, 
entium  scuisibiliuiu,  alia  supple  a 
sensibilibus  his  uiiinero  ccqualia  at- 
tulcrunl,  id  est,  (juod  adinveneruut 
qU(T(lamalia  nova  entia  a^qualia  in 
numero  sensibilibus,  quod  videtur 
inconveniens,  quia  simile  est,  nt  si 


summtE  iir. 


CAP.   III. 


533 


qiiis  paucioribus  quidcm  cxislcnlibus  nu- 
merarc  volens  pulal  non  posse,  plura  vcro 
faciens  numerat.  Vult  dicere,  quod 
positio  Platonis  est  inconveniens, 
qnia  qni  qn?orit  cansam  aliquarum 
rerum  de  ipsis,  debet  ipsas  res  cer- 
tificare,  non  addere  alias  rcs  ex 
quarum  additione  crescat  dinicul- 
tas  inquirendi,  quia  lioc  est  simile, 
ut  si  quis  vellet  numerare  res  ali- 
quas;  quas  non  putat  posse  nume- 
rare,  eo  quod  sint  pauciores,  sed 
velit  eas  numerare  multiplicando 
eas  per  additionem  aliarum  rerum  ; 
hoc  enim  videtur  irrationabile, 
quia  facilius  numerantur  et  certi- 
ficantur  pauca  quam  multa;  nu- 
merus  enimtanto  est  certior,  quan- 
to  est  minor  et  propinquior  unita- 
ti,  quse  est  mensura  certissima,  ut 
habetur  decimo  hujus,  text.  com. 
3.  et  inde.  Quia  igltur  inquisitio 
de  causis  rerum  est  qusedam  men- 
suratio  et  certi.icatio  de  naturis 
rerum,  idcirco  Plato,  qui  ad  notifi- 
candum  res  sensibiles  addit  quas- 
dam  alias  res  separatas,  adjungit 
difricultatem  Anaxiomaticam,   ac- 

Non   opor- 

letaccipe-  cipions,  quod  cst  difflcilius  ad  ma- 

re  diflicili-      ......  ^.       •  i  •  ^         i 

oraadma- niiestationem  laciliorum.  Quod  au- 

nifestan-      i  •  i  i  ■     .  i 

dum  faci- tem  idese  separata?  smt  sequales 
'^''*'  sensibilibus,ostendit  consequenter, 
nam  fere  wqualcs,  aulnon  pauciorcs;  sed 
supple  \)\nres suntspecies,  id  est,  idese 
his,  scilicet  sensibilibus,  clc  quibus 
qucerenles  causas  ipsas,  ab  his  processi- 
mus  nos;  scilicet  Platonici,  ad  eas 
scilicet  ideas,  cujus  rationem  as- 
signat,  cum  subdit  :  una  enim  spccies 
dicitur  aliquid  nnivocnm,  ct  circa  sub- 
stantias  aliorum  est  unum  in  multis  cl  in 
his  sensil)ilibus,  et  scmpiternis,  quia 
ratio  propter  quam  Platonici  po- 
suerunt  ideaS;  fuit  ista  :  quia  vidc- 


bant  in  omnibus  univocis  esse 
unum  in  multis,  unde  illud  unum 
ponebant  esse  speciem  separatam; 
hoc  autem  non  invenitur  solum  in 
his  sensibilibus  quse  sunt  corrupti- 
bilia,  sed  etiam  in  Alathematicis 
(jua)  sunt  sempiterna;  quia  in  eis 
multa  sunt  unius  speciei,  ut  supe- 
riusdicebatur,  etsecundumhoc  om- 
nibus  speciebus,  sive  sensibilium, 
sive  Mathematicorum  respondet 
idea  aliqua.  Ex  pr?edictis  patere 
potest  qualiter  ideas  sunt  sequales, 
aut  non  pauciores  ipsis  sensibili- 
bus,  quia  ideae  vel  ponuntur  solius 
speciei,  et  sicerunt  sequales  nume- 
ro  istis  sensibilibus,  si  sensibilia 
secundum  diversas  species  numc- 
rentur,  et  non  secundum  diversa 
individua,  quae  sunt  quasi  numero 
inflnita ;  vel  ponuntur  idcce  non 
solum  specierum,  sed  etiam  gene- 
rum,  et  sic  sunt  plures  ideae  quam 
species  sensibilium,  quia  idese  tunc 
erunt  omnesspecies,  etpropterhoc 
omnia  genera.  Vel  aliter,  ut  dican- 
tur  esse  sequales,  inquantum  po- 
nebant  eas  esse  species  sensibi- 
liuin,  et  idco  non  pauciores,  sed 
plures,  inquantum  ponebant  eas 
non  solum  esse  species  sensibi- 
lium,  sed  etiam  Mathematicorum. 

Notandum,  quod  in  isto  loco,  et      ss. 
per  totum  sequentem  textum,  Phi-  fuit  disci- 
losophusconnumerat  sePlatonicis,  ^"oms. 
utpote,  quia  primo  Platoni.usfuit 
et  discipulus  Platonis. 

Notandum  enim  quod  alia  trans- 
latio,  ubi  nos  habemus  :  uiiaquccquc 
spccics  dicitur  cdiquid  univocum,  habct  .,  , 
sic  :  unaquwque  cnim  cequivocum  homo-  geneum. 
nymum  est,  licetautem  primalittera 
sit  melior,  utraque  tamen  salvari 
potest.  Primasic  :  unaquseque  spe- 


534 


LIB.  1. 


METAPH. 


cies  dicitur  aliqiiid  iinivocnm,  in- 
quantum  scilicet  est  unum  in  mul- 
tis  et  convenit  cum  illis,  de  quibus 
prsedicatur  nomine  et  ratione  spe- 
ciei.  Secunda  littera  sic  :  unaquno- 
que  enim,  scilicet  illarum  idcarum, 
est  cum  istis  sensibilibus  quoddam 
SGquivocumvel  homonymum,  quod 
idemest,  quia  scilicet  communicat 
cum  istis  scnsibilibus  in  nomino; 
sicut  enim  Socrates  dicitur  homo, 
ita  et  illa  idea,  difFerunt  tamenra- 
tione,  pro  quanto  rntio  Socratis 
includit  materiam  sensibilem,  ra- 
tio  vero  hominis  idealis  abstrahit 
a  materia  sensibili.  Deinde  cum 
dicit  : 

Amplius  autem  secundum  quos  modos 
Text.com.  oslendimus,  quia  sunl  species,  secundum 
nullum  inlelleclum  videnlur  horum.  Ex 
quibusdam  veronon  eslnecessefieri  syllo- 
gismum  ;  ex  quibusdam  vero  esl,  elnon 
quorum  pulamus,  horum  fiunl  species. 

impufrnat  Arguit  coutra  positionis  ratio- 
piatonis.  ucm.  Circa  quod  duo  facit.  Quia 
primo  prfcmittit  modos,  quibus 
procedendum  est  contra  rationcs 
Platonis.  Secundo  exponit  et  pro- 
sequitur  illos  modos.  Secunda  ibi  : 
Qtiia  sccundum  raliones.  Ponit  nutcm 
duos  modos,  quibus  contra  rationes 
Platonis  invehit.Primusmodusest, 
quod  rationes  ejus  non  concludunt, 
nec  faciunt  Syllogismum.  Secundo, 
quia  rationes  ejus  sunt  reducibiles 
contra  eum.  Dicit  ergo  quod  nm- 
plius  supple  rationes,  vel  modi  se- 
cundum  quos  oslendimus,  nos  scilicot 
PLatonici  ,  fjuia  sunt  species,  id  ost, 
idcfC  secundum  iiullum  horum  videntur, 
id  est,  quod  non  cogunt,  quod  expo- 
nit.  Ex  quibusdam  enim,  scilicct  iUa- 
rum  rationum,  non  esl  neccssc  /leri 
syllogismum,  quia  scilicct  non  con- 


cludunt  ;  ex  quibusdam  vcro  est,  id  est, 
contingit  fleri  syllogismum,  ei  non 
quorum  putamns,  liorum  ftunt  spccics,  id 
est,  quod  ex  quibusdam  modis,  vel 
rationibus  flt  svUoGrismus,  sed  non 
ad  propositum  Platonis,  nam  per 
aliquas  suarum  rationum  ostendi- 
tur,  quod  idese  separatae  sunt  qua- 
rumdam  rerum,  quarum  species, 
vel  idcas  Platonici  non  esse  puta- 
bant;  similiter  etiam  quod  idese 
non  sunt  illarum  rerum,  quarum 
ideas  esse  putabant,  etsic  rationes 
sune  sunt  reducil)iles  contra  eum. 
Deinde  cum  dicit  : 

Quia  secundum  raliones  eas,  quae    ex      86. 

scientiis,  species  onniium  erunt,  quorum- 
cumque  sunt  scienlicL\et  secundum  unum 
in  mullis  et  negationibus. 

Proscquitur  duos  modos.  Primo 
sccundum,  et  secundo  primum  ibi : 
0>nnium  autcm  dubilahit.  Prima  divi- 
ditur  in  sex,  secundum  quod  sex 
rationes  fabricat  contra  eum.  Se- 
cunda  ibi  :  El  secundinn  quod  aliquid. 
Tertia  ibi  :  Amplius  autem.  Quarta 
ibi  :  Et  omnino  qucc  sunt.  Quinta  ibi  : 
Amplius  autcm  ad cxistimationem.  Scxta 
ibi  :  lUe  vero  substanfiam.  Ad  eviden- 
tiam  prim?e  partis  : 

Xotandum,  quod  ratio  motiva  Quare  p| 
Platonis  ad  ponendum  ideasfuit,  ut  **idSJf| 
de  eis  scientia  et  definitio  possit 
esse,  nam  de  sensibilibus  non  pote- 
rant  haberi  secundum  eum,  ut  su- 
perius  dicebatur.  Ex  hoc  primo 
sic  arguitur  contra  eum  :  quorum- 
cumque  sunt  scienticT ,  illorum 
sunt  k\evc,  quia  secunchim  eum 
propfer  scientiam  necessitas  fnit 
idearum,  scd  non  solum  de  affir- 
mationibus,  sed  etiam  de  negatio- 
nibus  habetur  scientia,  sunt  enim 
aliqua}   conchisioncs  demonstrati- 


SUMM/E  III. 


CAP.  111. 


535 


Text.  coin 
i8. 


V3:>  nc^ativse;  ergo  ncgationnm 
simt  idcfe,  ciijus  oppositnm  Plato 
ponebat;  cfc  lioc  est  qnod  dicit,  quia 
secundum  raliones  scienliaruni  species, 
id  cst,  idc.T  omniiim  erunf,  quorum- 
cumque  sunt  scienlia^  et  sicul  unum  iv 
multis,  qnod  est  pcr  aftirmationcm, 
ubi  unum  pr.nodicatnm  dicitnr  de 
multis  in  quantnmdc  snbjecto  uni- 
vcrsalitcr  prnodicatur,  scd  tam  de 
affirmationibns  quam  dc  ncgationi- 
bus  sunt  scicntia>,  ct  pcr  conse- 
qnens  ide;p,.  Deindc  cum  dicit  : 

El  secunduin  intelligere  aulem  aliquid 
corruplibilium,  phantasma  enim  aliquid 
horum  est. 

Ponit  sccnndam  rationcm,  quje 
sicformari  potest,endcmassnmpta 
majore  qure,  prins,  et  additnr  mi- 
norsic  :  sed  dc  corruptibililuis  se- 
cnndum  quod  corimptibilia,  cujns- 
modi  snnt  ilUT  natnrso,  qnarum  est 
sensus  et  phantasma,babctnrscien- 
tia,  nam  dc  bis  est  scientia  Pbysi- 
ca  ;  ergo  corruptibilinm  sunt  idcT, 
et  per  consequens  aliqnseideTsnnt 
corruptibilcs,  cnjns  oppositnm  as- 
serebat.  Bicit  ergo,  et  secundum  ali- 
quid  corruptibilium  corrumpi  intelligitur, 
erit  snpplc  idca  ;  horum.  enim  nliquid 
est  phanlasma,  id  esfc,  cognitio  per 
phantasma.  Pcindc  cnm  dicit  : 

Amplius  autem  ralionum  ceriissima', 
aliae  quidein  eorum,  quie  ad  aliqiiid  ideas 
faciunl,  quorum  non  dicunt  esse  secun- 
dum  se  genus ;  Aliue  'vero  tertium  homi- 
nem  dicunl  esse. 

Ponit  terfciam  rationcm,  quT  ha- 
bet  duas  conclusiones,  quT  ntiqne 
rationibns  certissimis  concludnn- 
tnr.  Prima  cst,  qnod  eorum  quT 
snnt  ad  aliquid  snnfc  idcT,  qnod  ta- 
men  negabafc  Plato,  dicens,  ideas 
esse  substantias  per  se  existentes 


et  absolutas  :  Ista  conclusio  seqni- 
tur  eodcm  modo  quo  prius,  scili- 
cct  (^ornm  qu<T  suntad  aliciuidsunt 
scicntise  ;  ergo  et  idcT  ;  anteccdens 
est  evidens,  scd  consequentia  valet 
pcr  te.  Secnnda  conclusio  est,  quiariato  non 

...  ,        ,  •  1  •  posuit  ideas 

si  sic,  crit  dare  tcrtium  hommcm,  eorum  quse 

,  ,,    ,  ,  ,         suiit  ad  .lii- 

consequcnsestlalsum;  ergoetante-  quid,. 
ccdens  ;  sed  consequen'ia  sequitnr 
ex  ejus  positione,  ut  dicetur.  Dicit 
ergo,  amplius  autem  rationum  certissi- 
mw,  snpple  probant  quod  sequitur, 
cdia^  quidem  faciunf,  id  est,  probant 
esse  ideas,  eorum  qucc  ad  aliquid,  quo- 
rum  non  dicunt,  scilicct  IHatonici, 
sccundum  se  f/enus,  id  est,  ideam  se- 
cundum  se  existentem  separatam  ; 
ali(e  vero,  scilicet  rationes  dicunt,  id 
est,  probant  tertium  hominem. 

87 

Notandum,  qnod  esse  tertium  xertiusiio- 
homincm  secnndnm  opinionem  dunf  Pinfo- 
Platonis  potest  tripliciter  exponi.  "io^da- 
Uno  quidem  modo,  quod  intelliga-  *"''' 
tnr  homo  idcalisesse  tertins  adno- 
bus  particnlaribns  et  scnsibilibns 
hominibus,  qui  snscipinnt  praedi- 
cationem  hominis  idealis ;  sed  ista 
expositio  nonvadit  ad  infcentionem 
Philosophi  contra  Platonem  dispu- 
tantis,  nam  Plato  hoc  non  haberet 
pro  inconvenienti,  imo  pro  neces- 
sario.  Alio  modo  exponitur,  ut  di- 
catur  tertius  homo,  qni  dicatur 
communis,  et  homini  ideali,  et  ho- 
mini  singulari  et  sensil)ili ;  nam 
cum  homo  idcalis,  et  homo  sensi- 
bilis  commnnicent  rationcm  homi- 
nis,  sicnt  duo  homines  singulares, 
sicnt  homo  idcalis  ponitur  tertius 
ppTtcr  duos  homines  singulares 
sensibilcs,  ita  oportet  ponere  alinm 
tertium  homincm  praetcr  liominem 
idcalcm,  ct  hominem  singnlarem 
sensibilem.  Sed  nec  ista  expositio 


536 


LIB.  1. 


METAPH. 


Yidctnr  esse  secnndnm  mentem 
Philosoplii,  nam  nd  lioc  inconve- 
niens  deducit  ratio,  scilicet  sexta 
qiire  seqiiituradidem  inconveniens 
bis  deducere  superfluum  videtur. 
Tertio  modo  exponitur,  quod  Plato 
posuit  in  quibusdam  generibus 
trin,  aliqua  scilicet  sensibilia,  ali- 
qua  Mathematica,  et  aliquas  spe- 
cics,  sive  ideas,  sicut  in  numcris 
et  liujusmodi,  sed  non  videtur  ma- 
jor  ratio,  quare  in  quibusdam  re- 
bus  ponantur  mclius  quam  in  aliis ; 
oportebit  igitur  in  specic  hominis 
poncre  liominem,  qui  sit  tertius 
inter  hominemsensibilem  ethomi- 
nem  idealem.  Deindc  cum  dicit : 

Et  omnino  quae  sunt  de  speciebus  ratio- 
nes  auferunl  ea  quae  magis  esse  volunt, 
dicenlos  esse  species,  quam  ipsas  ideas. 
Accidit  autem  ei  dualitalem  non  esse  pri- 
mam  secundum  numerum.  et  ad  aliquid 
ipso  quod  secundum  se.  Et  omnia  qu;ic- 
cumque  aliqui  de  speciebus  opiniones  se- 
quentes  opposuerunt  principiis. 

Ponit   quartam    rationem,   quse 

potest    sic    formari  :   Quicumque 

per  suam  positionem  rcmovct  ali- 

qua  sibi  magis  necessaria  quam  sit 

sua  positio,  inconvenicntcr  opina 

tur;    sed   rationes  quas  Plato  po- 

suit    de   idcis    auferunt    qunedam 

principia,  quje  Platonici  idcas  di- 

Ai.veriora,  ccntcs,  volunt    magisvcra    esse, 

vei  notiora.  q^iaui  hoc  ipsum  quod  cst  ideas  es- 

se;  ergo  Plato  inconvenienter  opi- 

natur.  Minorem  autem  sic  ostcn- 

dit  :  quia  idc.T  sccundum  Platonem 

Q„^j  i^ig,^.  sunt  priores  rebus  scnsibilibus  ct 

*'."' """^*^- Mathcmaticis  ;  sed  insa>  idccT  sunt 

dum  piato- numcri  secundum  ipsum,  ct  magis 

nem  et  ' 

praecipue  numcri  imparcs  quam  parcs,  quia 

mipares.  .  n     -i         i      i. 

numcrum  imparcm  attribtKdjat 
formT,  parcm  autcm  materiT,  un- 
de  Plato  dualitatem  posuit  ex  par- 


te  materiT,  sequitur  quod  alii  nu- 
meri  sint  priorcs  dualitate  quam 
poncbant,  sicut  matcriam  sensibi- 
lium,  scilicct  magnum  ct  parvum, 
cujus  contrarium  PLatonici  maxi- 
me  asscrebant,  scilicet  dualitatem 
essc  principium  in  gcnere  nume- 
rorum.  Tamen  sicut  probatum  est 
per  rationem  prTccdentcm,  quT 
ponit  idcas  relationum  quT  sci- 
licct  sccundum  sc  sunt  ad  ali- 
quid,  ct  ipsa  idea  est  prior  ideato 
quod  idcam  participat,  sequitur 
quod  ipsum  ad  aliquid  sit  prius  ab- 
soluto,  quia  secundum  se,  et  ad  se 
dicitur  ;  nam  substantiT  sensibiles 
al)solutT  sunt  quT  tantum  partici- 
pant  idcas,  hoc  autem  vidctur  ab- 
surdum,  quod  relativum  sit  prius 
absoluto.  Dicit  ergo,  quod  omnino 
rotioncs  qiucsunl  de  specicbus,  id  est,  dc 
idcis,  miferunl  ea,  scilicet  quoi  dicen- 
fcs  csse  species  magis  volunl  csse,  scili- 
cct  vcra  quam  ipsas  ideas  esse, 
quod  declarat  cum  subdit  :  Accidii 
enim,  scilicct  sccundum  Platonis 
opinionem  dualitatem  non  esse  pri- 
mam  secundum  numcrum,  quod  scili- 
cct  abhorrebat,  et  sequitur  etiam, 
ad  aliquid  essc  prius  ipso  quod  sc- 
cundum  sc,  id  cst,  ipso  absoluto.  Ad- 
dit  autem,  quod  omnia  quwcumque  ali- 
qui  sequcnlcs  opinionem  de  specicbus 
principiis  opposuerunt,  id  cst,  quod  si- 
militcr  cst  de  aliis  inconvcnicnti- 
bus,  quT  scqucntes  opinionem  dc 
idcis  dicunt  opposita  principiis  per 
se  notis,  quT  ipsi  etiam  maximc 
concedebant.  Deinde  cum  dicit : 

Amplius  autem  secundum  exislimatio-       88. 
nein  (luidom,  sccundum  quam  esse  dici-  ''''^'•,*-° 
mus,  el  idoas,  erunl  non  soluiu  subslan- 
liarum   species,    sed   mullorum  aliorum, 
elenim  conceplus  unus  non  solum  circa 
substanliam,  sed  et  de  aliis  esl.  Et  scien- 


SUMM/E  III. 

tiyG  non  solum  sunt  ipsius  subslantisc,  sed 
et  aliorum.  Accidunt  autem.  et  mille  talia 

Tex_.^com.  Secundum  vero  necessilatem,  et  opi- 
niones  de  eis  si  sunt  parlicipabiles  spe- 
cies  substantiarum,  necesse  esl  ideas  es- 
se  sulum  ;  non  enim  secundum  accidens 
parlicipantur,  sed  oportet  liac  unusquis- 
que  participari,  inquantum  non  de  sub- 
jecto  dicunlur.  Dico  autem,  ut  bi  quid 
per  se  duplo  participat,  hoc  et  sempiter- 
no  parlici|)at,  sed  secundum  accidens; 
accidit  ejiim  duplo  sempiternum  esse, 
quare  subslanlia  erit  species. 

ronSctio     Ponit  quintam  rationem,  quae  sic 
piatoriis.  formari  potest  :    IUa   positio  est 
impossibilis,  quse  contradictionem 
includit  evidentem,  sed  positio  de 
ideis  est  liujusmodi ;  ergo,  etc.  Mi- 
norem    declarat,    quia    secundum 
positionem  ejus  ex  una   parte  se- 
quitur,  quodnon  solumsubstantia- 
rum,   sed  etiam  accidentium  sint 
idea^  cum  eorum  sint  deflnitiones, 
et   scientiae.    Ex   alia  parte  dicit, 
quod  non  sunt   ideai  nisi  substan- 
tiarum,     cujus    ratio    est ,    quia 
ideae  participantur ;  ca  autem  quse 
sunt    per    accidens    non    partici- 
pantur,   sicut  ostendit  per  exem- 
plum  de  duplo  participante  per  se 
duplum,  id  est,  duplum  separatum 
et  perpetuum,  et  per  consequens 
participat  perpetuitatem  ;  sed  hoc 
est  per  accidens,    quia  alias  du- 
plum  sensibile  esset  duplum  per  se 
perpetuum ;  ergo  positio   de  ideis 
est  omnino  impossibilis.Dicitergo, 
amplius  ad  existimationem,    id  est,  ad 
opinionem,    secumlum    quam   quiclem 
nos,   scilicet   Platonici   dicimus    csse 
ideas,  non  solum  substanliarum  erit  spe- 
cies,  sed  multorum  aliorum,  scilicet  ac- 
cidentium,    quod    probat  :  Etenim, 
pro,  quia  conceplus  unus,  id  cst,  sim- 
plex,  quo  scitur  res,  qui   est  non 
solum  circa  substantias,  sed,  et  de 
aliis  est,  scilicet  accidentibus,  scien- 


CAP.  111. 


537 


ticL>  non  solum  sunt  ipsius  substantice,  sed 
et  cdiorum,  scilicet  accidentium;  «c- 
cidunt  cmtem,  et    mille  talium  alia,  id 
est,   non  solnm  propter  deflnitio- 
nes,  et  scientias  oportet  esse  ideas 
accidentium  secundum  opinionem 
Platonis,  sed  etiam  propter  mille 
alia,  id  est,  plurima  alia,  i)uta  quia 
Plato  ponebat  ideas  esse  piincipia 
essendi  et  fiendi  rebus,  et  plurima 
alia;  quae  etiam  conveniunt  acci- 
dentibus,  secundum  vero  necessitatem, 
et  opinionem  de  his,  id  est,  secundum 
opinionem  Platonis  de  ideis,  et  se- 
cundum   necessitatem,  ut  sunt,  id 
est,  necessariae  sensibilibus,  si  sunt 
participabiles    species,   scilicet   a 
sensibilibus  substantiarum  solum 
necesse  est  ideas  esse,  quod  probat, 
non    enim    secundum  accidens,  id    est, 
ea  quse   sunt    secundum    accidens 
participantur,  sedeam,  idest,  ideam 
oportet  parlicipari  ab  unoquoque  inquan- 
tum  non  de  subjecto  dicitur,    non  per 
accidens,  quod  declarat,  dico  autem, 
ut  si  quid participat  per  se  duplo,  hoc  et 
sempiterno    participat,    qualiter, 
scilicet   ipsum  duplum  per  se  est 
sempiternum,    sed  hoc   est  secun- 
dum  accidens.  Accidit  enim  ipsi  dnplo 
sempiternum  esse,  quare  sequitursup- 
ple,  quod  substantia  erit  species,  idest, 
idea  quae  participatur,  et  non  sup- 
pleeorum  quae  sunt  per  accidens, 
ettamensecundumrationem  sump- 
tam  ex  ratione  scientiarum,  opor- 
tet  ideas  esse  accidentium,  sicut  et 
substantiarum.  Deinde  cum  dicit  : 

Ilffi  vero  substantiam  hic  significant  et  89. 
ibi.  Aul  quid  erit  ipsum  esse  dicere  ali- 
quid  prffiler  hoc  unum  in  mullis.  Et  si- 
quidem  eadem  species  idearum,  et  parli- 
cipantium  aliquid  erit  commune  ;  quid 
enim  in  corruplibilibus  d<ualitatibus,  et 
dualitatibus  quidem  multis,  sed  sempi- 
lernis  dualilas  magis  unum,  et  idem  quam 


538 


LIP,. 


METAPH. 


in  liac  et  alia  ?  si  vero  non  eadem  spe- 
cies  cTquivocalio  erit,  et  simile,  et  si  quis 
vocat  hominem  Calliam  et  ligiium,  nul- 
lam  illarum  communilatem  inspiciens. 

Probatur  t~»        -i.  ± 

processus       l^onit  sGxtam  rationem,  qiisB  ta- 

in  inlinitum  1  •      ^^i  i      •         l-         ,  -i  -i 

in  ideis.  ii^  est  :  substantife  tam  sensibiles 
qiiam  idefc  significant  substantiam, 
et  sunt  substantiae  ;  ergo  vel  sunt 
ejusdem  rationis,  et  speciei,  vel 
non  :  si  sic,  ergo  conveniunt  in  ali- 
quo  communi,  quod  est  unum  in 
multis,  et  illud  necessario  per  se 
erit  idea,  nam  illud  quod  est  unum 
in  multis  ponit  ideam;  ergo  erit 
dare  aliam  ideam  tertiam,  et  sic  in 
infinitum.  Nej  valet  si  dicas  quod 
ide<TB,  cum  sint  incorruptibiles,  non 
indigent  aliis  ideis,  quia  etiam  per 
se  Mathematicorumsunt  ideoe,  non 
obstante  quod  Mathematica  sint  in- 
corruptibilia,  sidesaliam  pai'tem, 
quod  scilicet  non  siut  ejiisdem  ra- 
ticnis,  vel  speciei;  ergo  erunt  <t- 
quivoca,  sicut  Callias  et  lignuni 
sculptum,  sunt  homo  aequivoce,  et 
tunc  sequitur  contra  te,  quod  ide?e 
non  erunt  princii^ia  cognos.endi 
substantias  sensibiies,  nam  unum 
sequivocum  non  "dat  notitiam  de  al- 
tero,  et  lioc  est  quod  dicit  :  fxe  rcro 
hic,  id  est,  substantiae  sensibiles 
.siibs(anlia7n  sif/nipcanl  cf  ihi,  U\  est, 
substantia?  ideales  similiter,  quare 
necesse  est  aj^parere  quid  prwicr  cas 
unum  in  niuliis,  idcst,  aliquam  ideam 
tertiam  ;  et  siquidcmcadcm  spccics  cril 
aUquid  communc  idcarum  ct  parlicipan- 
lium,  idest,  sensibilium  substantia- 
rum.  Si  dicatur  quod  idere  non  in- 
digent  aliis  ideis,  cum  sint  incor- 
rnptil)iles,  hoc  reprol)at  dicens, 
(/uid  cnim  mar/is  in  dnalilalihus  corrup- 
tihilihus,  sicut  sunt  ilK-e  sensibiles, 
cl  dnalilalihns  iindtis  iiuid^'iii   scd   sc>nj)i- 


tcrnis,  cujusmodi  sunt  diialitates 
Mathematicae,  dualitasopposita,  scili- 
cet  tertia  unum  cl  idcm,  aut  in  ca  aut 
in  alia  ?  quasi  diceret  quod  non  po- 
test  reddi  ratio,  quod  ideae  non  lia- 
beant  alias  ideas,  quia  sunt  incor- 
ruptibiles,  cum  Mathematica  po- 
nantur  incorruptihilia,  et  tamen 
ponitur  idea  communis  Mathema- 
ticis  et  sensibilibus,  sicut  duali- 
tas  ponitur  una  idea,  et  eadem 
communis  dualitatibus  sensibili- 
bus  corruptibilibus,  et  dualitatibus 
Mathematicis  sempiternis,  non  est 
autem  ratio,  quare  magis  hic  quam 
ilii  :  si  vero  non  cadem,  scilicet  si  sub- 
stantia  idealis  et  sensibilis  non 
sunt  substantia  eadem  communis, 
et  univoce,  specics,  id  est,  idea  sub- 
stantiae  (vquivocum  crit,  ct  similc  erit  si 
f/uis  vocat  Itomincm  Calliam  et  lif/num, 
supple  figuratum  figura  hominis, 
nuUam  communitatcm  inspiciens ,  e\ 
parte  rei,  et  per  consequens  idea 
non  erit  i)rincii)ium  cognoscendi 
res  substantiales,  cum  unum  aequi- 
vocum  non  diicat  per  se  in  cogni- 
tionem  alterius.  Tunc  sequitur  illa 
pars  : 

SUMMARIUM. 

Gontr.i  intentum  Platonis  ostendit  ideas 
nihil  conCerre  sensihilibus,  quia  uon  prosunt 
eis  quoad  niotum,  scihilitatem,  vel  exem- 
plaritatem,  nec  sunt  eorum  suhstautia,  nec 
fieri ;  et  prohat  singula,  et  de  exemplaritate 
tiisius. 

Omnium  autem  dubilabit  aliquis  maxi-      oo 
n)e   quid    conferunl  species    sempiternis  Text 
sensibilium,  aut  his  quae  fiunl  et   corrum- 
punlur. 

rbi  exponit  alium  modum  impu- 
gnandi  Platonis  rationes,  scilicet 
(luod  non  concludant,  nec  faciant 
svUoLiismum. 


31. 


SUMM^.  III. 


CAP.  III. 


539 


Ostendit        .\^(\  cujus  evideiitiam  notanduiii, 

rationeni  "^ 

piatonis    quod  Plato  in  suis  rationil)us  lioc 

nonconclu-  . 

dere.  concluderc  mtendebat,  quod  scili- 
cet  idese  essent  necessarias  propter 
ista  sensibilia  ;  sed  Aristoteles  ob- 
vians  liuic,  probat  quod  idea^  in 
nullo  prosint,  nec  sint  necessari?e 
pro  istis  sensibilibus,  in  quo  inten- 
tum  rationum  Platonicarum  des- 
truit,  et  quod  concludere  inten- 
debat.  Circa  quod  duo  facit,  qnia 
primo  proponit  intentum.  Secundo 
probat  ipsum.  Secunda  ibi  :  Ncc 
enim  molus.  Dicit  ergo  quod  omnhnn 
duhitahil  aliquis  maximc,  id  est,  quod 
inter  omnia  dubitabilia,  qua?  sunt 
contra  I'latonem,  illiid  est  maxi- 
mum,  (/uid  confcrnnl,  spccics,  id  est, 
ideffi,  sempilcrnis  scnsihilium,  (tut  his 
qncefnuil  cl  cornnnpwilur,  quasi  dice- 
ret,  nihil,  id  est,  quod  idea?  posit?e 
a  Platone  non  videnturaliquid  con- 
ferre  sensibilibus;  nec  sempiter- 
nis,  ut  sunt  incorruptibilia  caeles- 
tia;  nec  corriiptibilibus,  ut  sunt 
corpora  elementaria.  Deinde  cum 
dicit  : 

Nec  enim  molus,   nec    transmutallonis 
uliius  sunt  causa  eis, 

Probat   quod  idea_^  nihil  prosint 

istis  sensibilibus,  et  intendit  hanc 

rationem:  si  ide?e  in  aliquo  jirodes- 

ideiBpiato- sent,    hoc  esset;  vel    quantum   ad 

prosuut     motum  ;  vel    quantum    ad    scien- 

"£'*'"  tiam;  vel  quantum  ad  exemplari- 

tatem,  utpote   quod  essent  exem- 

plaria   sensibilium;   vel    quantum 

ad  substantiam,  puta  quod  essent 

substantia)  sensibilinm;   vel  quan- 

tum  ad  eorum  fieri;  sed  nullo  dic- 

torum  modorum  proficiunt  eis,  ut 

probabitur;  ergo  non  sunt  ponen- 

dse  propter  ista  sensibilia.  Major 


patet  exsufficienti  divisione.  Minor 
probatur,  et  quiaminorliabetquin- 
que  partes,  ideo  quinque  lacit.  Pri- 
mo  enimprobat,quodnon  proficiunt 
quantum  ad  motum.  Secundo,  quod 
non  ad  scientiam.  Tertio,  (luod  non 
ad  exemplaritatem.  Quarto,  quod 
non  ad  substantiam.  Quinto,  quod 
non  quantum  ad  fieri  sensibilium. 
Secunda  ibi  ;  Al  vcro  sed  ncc  ad  scicn- 
tiam.  Tertia  ibi  :  Dicerc  c.x;emplaria. 
Quarta  ibi  :  Amplius  autcm  videhitur. 
Quinta  ibi  :  In  Phwdonc  vcro.  Dicit 
ergo  quod  ncc  molus,  ncc  transmuta- 
tionis  ullius  cst  eis,  scilicet  sensibili- 
bus  causa,  scilicet  ipsa  idea. 

Rationem  hujus  non  dicit,  quia 
superius  eam  tetigit,  et  cst  :  quia 
idea^  non  introducuntur  propter 
motum,  sed  magis  propter  immu- 
tal)ilitatem.  PLato  enim,  quia  opi-  ivnendo 

1      ,  ■  •!  -1  •  •       opinionem 

nabatur   omnia  sensibilia  esse   m    piatonis 
continuo   motu  et  fluxu,  dixit  de '"^^,„1"^^^^' 
sensibilibus  non  posse  haberi  scien-  '^'"'"^^s /"°' 
tiam  certam  et  flxam,  quia  opor- 
tet  ponere  aliquod  fixum  stans  im- 
mobile,  quod  dicebat  esse  ideam ; 
si  igitur  idea^  sunt  immobiles,  ma- 
gis  videntur  poni  principia  immo- 
bilitatis  quam  motus,  puta  quod  si 
aliquod  fixum,  et  eodem  modo  se 
habens  reperiatur  in  rebus  sensi- 
bilibus,  quod  hoc  fit  propter  parti- 
cipationem  idearum,  qua)  immobi- 
les  per  se  ponuntur.  Deinde  cum 
dicit  : 

At  vero  nec  ad  scientiam  quidquam  auxi-  91. 
liatur  eis  quse  estaliorum,  nec  enim  illas 
horum  subslantia,  namin  liis  essent.  Nec 
ad  esse  conferunt,  cum  non  insint  parti- 
cipantibus.  Sic  enim  forsan  causa  videbi- 
tur  esse  album  permixtum  albo  ;  sedhsec 
quidem  ratio  valde  mobilis  est  quam  Ana- 
xagoras  ijriiis,  et  Ilesiodus  posterius,  et 
alii  quidam  dixerunt.  Facile  namque  col- 
ligere  multa  absurda,  et  impossibilia  ad 
talem  opinionem.  At  veru  nec  ex  specie- 


5^0 


LIB.  I. 


META.PH. 


bus  sunl  alia    secundum  ullum  modum 
consuetorum. 

ide;c  non      Qstendit,  fiiiod  ideae  non  prosiint 

conlerunt  ^  ' 

sensibiiibussensibilibus  ad  scientiam,  et  inten- 

ad  scien-     ■,■,,,  .  .  . 

tiani.  dit  talem  rationem  :  scientia  cu- 
juscumque  rei  liabetur  per  cogni- 
tionem  suse  proprise  substantiae,  et 
non  per  cognitionem  alicujus  alte- 
rius  extrinseci;  sed  idese  sunt  aU<T 
substanticT;  et  extrinsecae  a  sub- 
stantiis  sensibilibus;  ergo  earum 
cognitio  non  proftcit  ad  cognitio- 
nem  substantiarum  sensibilium. 
Necvalet,  si  dicatur  quod  idese  sint 
substantiae  sensibilium,  sicut  eis 
participantibus,  sicut  si  intelliga- 
mus  ipsum  album  per  se  existens 
separatum,  et  illud  permixtum  al- 
•  bo,  quod  est  in  subjecto  particula- 
ri  et  sensibili.  Hsec  enim  ratio  est 
valde  mobilis,  id  est,  destructibilis, 
quia  ad  cam  sequuntur  multa  in- 
convenientia,  dicit  enim  quod  ncc 
ad  scienliam,  r/ua'  est  aliorum,  id  est, 
sensibilium  quT  sunt  alia  ab  idois, 
niliil  auxiliatur  eis,  scilicet  ponere 
idcas;  nec  enim  isUe,  scilicet  ideae, 
sunt  suhslanliw  /lorum,  scilicet  sensi- 
bilium,  nam  esscnt  in  his,  quia  scili- 
cet  substantia  uniuscujusque  non 
est  separata  a  re,  cujus  est  sul)- 
stantia,  nec  ad  esse,  cum  non  insint 
participanlibus ;  sie  enim  forsan  opina- 
niur  nos,  scilicet  Platonici,  causas 
csse,  scilicet  ipsas  ideas,  ut  album, 
scilicet  separatum  permixtum  albo^ 
Snbsiantia  quod  cst  in  subjocto.  Undc  subdit : 

rei  n<>quit  '        .  •  .i-         •  j  . 

separari  a  scd  Hwc  quidem  ratio  mobilis,  iQ  est, 
destructibilis  cst  valde,  r/uam  Anaxa- 
goras  pritis  tetigit,  et  Ilrsiodus  posfc- 
rius,  et  alii  etiam  quidam  dixerunt,  et 
benc  supple  dictum  est,  quod  illa 
ratio  est  destructibilis ;  farilc  nam- 
quc   csl   rolii(/rrr   inulla    iiiifiossihiHa   ad 


talem,  idest,  contra  talcm  opinionem; 
sequitur  enim,  sicut  supra  contra 
Anaxagoram  dicebatur,  quod  ac- 
cidcntia  possunt  esse  sine  subje^- 
tis,  quia  eorum  solum  est  mixtio, 
quorum  est  possibilis  separatio,  et 
e  converso.Subdit  autem,  quod  nec 
ex  spcciebus  sunt  alia  secundum  nullum 
modum  eonsuetorum  dictorum,  id  est, 
quod  non  potest  dici  ideas  profice- 
re  ad  scientiam  sensibilium  sicut 
eorum  substantia;  nec  quod  sint 
principia  per  modum  participatio- 
nis  et  assistentiT;  sed  nec  etiam 
potest  dici,  quod  ex  speciebus,  si- 
cut  ex  principiis,  sive  alia,  id  est, 
sensibilia  secundum  aliquem  mo- 
dum,  qui  consuevit  dici.  Ex  hoc  pa- 
tet,  quod  quia  eadem  sunt  princi- 
pia  essendi  et  cognoscendi,  opor- 
tet  quod  ideae  non  conferant  ad 
scientiam,  cum  non  possint  esse 
principia  essendi ;  dicit  autem  se- 
cundum  nullum  modum  consueto- 
rum  dici,  quia  Plato  invenerat  mul- 
tos  novos  modos,  unum  ex  alio  pro- 
cedendi.  Deinde  cum  dicit  : 

Dicere  vero  exemplaria  esse,  et  eis  alia  92. 
parlifipare,  vaniloquiuin  esl,  el  Metapho-  '^^^^^ 
ras  dicere  poelicas. 

Ostendit,   quod  ideae  non  profi-  Uese 
ciunt  sensibilibus,  ut  exemplaria.  Lnsihii 
Circa  quod  duo  facit.  Primo  pro-exeinpi 
ponit   intentum.   Secundo    probat 
ipsum.   Secunda    ibi  :   Nam  quod  est 
opus.  Dicit  ergo  quod  dicere  ipsas 
ideas   esse   exempla,    et  alia,   scilicct 
tam  sensibilia  quam  Mathematica 
participare  eis,  cst  inconvcniens;  tum 
([uia  hoc  est  vaniloquium,  id  est,  va- 
cuum,  et  nulla  est  necessitas  pone- 
re   talia  cxcmplaria,   ut   dicetur; 
tuni  (luia  lioc  csl  dicere  noelicas  ^/c<«- r''"'*'*?j 

'  '  non  del 

p/Kiras.   (jiiod  sibi  verecun(bim   est  utiniH 


32.1 


SUiMM^  III. 


CAP.  111. 


541 


phorispoe-  scilicet  Platoiii,  qui  debct  ex  pro- 
priis  procedere  et  docere,  qnod  di- 
cit  propter  hoc;  quia  Plato  pro- 
ductionem  naturalium  assimilabat 
factioni  artiflcialium,  iibi  artifex 
respiciens  ad  aliquod  exemplar, 
producit  aliquid  simile  suse  arti. 
Deinde  cum  dicit  : 

Quid  eniin  esl  quod  agilad  ideas  respi- 
ciens  ?  conlingil  enini  el  esse,  et  fieri  si- 
mile  quodcumque,  et  non  assimilatumad 
idem.  Quare  el  existente  Socrale,  et  non 
Socrate  existente,  tiet  qualis  Socrates. 

Exempiar  Probat  propositum  tribus  ratio- 
affiucen- nibus,  quarum  secundam  ponit 
lemTormnm  ^^^^  '  SimilUer  pahm,  tertiam  ibi  : 
mariiiicia- ^jj^p^j,^^  «?i/e>n.   In  prima  parte  in- 

tendit  talem  rationem  :  exemplar 
ad  hoc  requiritur,  ut  artifex  indu- 
cat  similem  formam  in  suo  artifl- 
ciato  respiciondo  adexemplar;  vi- 
demus  enim  in  naturalibus,  quod 
similia  ex  similibus  generantur, 
sicut  homo  ex  homine;  aut  ergo 
illa  similitudo  provenit  in  rebus 
generatis  per  aspectum  alicujus 
agentis  ad  exemplar,  aut  non ;  si 
non,  ergo  nuUa  est  utilitas  respi- 
cere  ad  ideas,  sicut  ad  exemplar; 
si  sic,  ergo  est  causa  similitudinis, 
ad  quod  sequitur  inconveniens, 
quod  aliquis  generetur  similis  So- 
crati  sive  posito,  sive  non  posito 
ipso  Socrate,  quod  apparet  esse 
falsum,  quia  nisi  Socrates  agat  in 
generatione,  numquam  aliquis  si- 
milis  Socrati  generatur;  si  ergo 
est  falsum,  quod  similitudo  rei  ge- 
nerata>  non  dependeat  ab  agente 
proximo  particulari,  vaniloquium 
est  ponere  aliqua  exemplaria  sepa- 
rata.  Dicit  ergo,  nam  quod  estopns,  id 
est,  utilitas  ad  ideas  rcspiciens?  quasi 
diceret  nulla,  conlingit  enim  esse,  et  ali- 


nas. 


qaid  fieri  simile  iUi,  scilicet  agenti 
particulari,  supple  ex  hoc  solo, 
quod  respicitur  ad  exemplar  secun- 
dum  istam  opinionem  quia,  et  exisien- 
te  el  non  exislenle,  supple  ipso  Socrate, 
fiet  qtiidem  Socrates,  id  est  generabi- 
tur  similis  Socrati,  quod  supple 
est  inconveniens  manifestum. 

Notandum,  quod  illa  ratio  non 
destruit  exemplaria,  sive  ideas 
Tlieologicas,  qua3  in  intellectu  di- 
vino  objective  habent  esse;  agens 
enim  naturale,  si  intendit  sibi  simi- 
le  generare,  hoc  est  quia  aliquod  Licet  ra- 

tionf*s  A  1*1  s~ 

superius  agens  per  intellectum  ip- toteiis  des- 

f  piiint  ifips^ 

sum  determinat,  dando  sibi  talem  pjatonicas, 

r>    „  •  L        I    •     1  non  tamen 

lormam  per  quam  possit,  et  mten-  ideas  divi- 
dit  sibi  simile  generare.  Natura 
enim  licet  agat  propter  flnem,  ut 
dicitur  2.  Physic.  text.  com.  49.  et 
inde,  non  tamen  cognoscit  flnem, 
sed  dirigitur  ad  flnem  ab  aliquo  co- 
gnoscente  nnem;  propter  quod  di- 
cit  Commentator  12.  Metaphysic^, 
c.  18.  quod  natura  non  agit  nisi  re- 
memorata  ex  causis  superioribus, 
opus  enim  naturse  est  opus  intelli- 
gentise,  qui  est  Deus  omnia  cog- 
noscens;  sed  rationes  ideales  sunt 
ipsne  res  positse  in  esse  cognito,  ct 
objectivo  intellectui  divino  ;  sed 
bene  verum  est,  quod  pro  univoca- 
tione  generationis  in  istis  inferio- 
ribus  salvanda,  non  est  necessa- 
rium  ponere  ideas  Piatonicas,  si- 
cut  hic  arguit  Aristoteles  contra 
eum.  Deinde  cum  dicit  : 

Similiter  autem  palam,  quia  si  sit  So- 
cratps  sempilernus,  erunt  ejusdem  exem- 
plaria  plura,  quare  et  species,  ut  homi- 
nis,  animalis,  aut  bipedis  :  Simul  autem 

To  auTo  avQpwTTo;:- 

Ponit  secundam  rationem,   qu^e    Superflue 

P  •  .        I  •    •  1  ponuntur 

sic  lormari  potest  :  si  idefe  ponun-  uniusexem- 


93. 


542 


LIB.  I. 


METAPH. 


piatipiura  tui'  cxemplaria  sensibilinm;  crgo 

exeniplaria. 

imins  exemplati  erunt  pliira  cxem- 
plaria,  quod  videtur  inconveniens 
ct  superfluum.  Consequentia  patct 
ex  hoc,  qnia  siciit  Socrates  aliqnid 
addit  supra  hominem,  ita  liomo 
aliqnid  addit  supra  animal,  et  ipse 
Socrates  utriimquc  participat ;  si 
igitur  pr.Ttcr  Socratem  sensibi- 
lcm,  poncreturalius  Socratcs  scm- 
piternus  quasi  exemplariS;  sequi- 
tur  quod  illc  Socrates  sensibilis 
liaberet  plura  excmplaria  scilicct 
Socratem  sempiternum,  et  ideam 
hominis.  Eadem  etiam  ratione  se- 
quitur,  quod  species  hominis  habct 
plura  exemplaria,  ut  animal  et  ip- 
sum  bipes,  et  ipsa  similitcr  homi- 
nis  idea.  Dicit  crgo  :  Similiterpnlam, 
(juia  eliam  si  sit  Socraics  scmpilernm, 
eninl  cjusdem  exemplaria  plura  modo 
prwexposito,  quare  ct  species  hominis 
hahehit,  supplc  plura  exempLaria, 
ut  animal  et  l)ipes.  SimilHcr  autcm 
70  rjTo  avOp(.)roc,  id  cst,  idca  homiuis, 
{[u;t^  supplc  habebit  pbircs  alias 
ideas  et  plura  excmplaria.  Deindc 
cum  dicit  : 

Amplius  aulem  non  sensibilium  species 
exemplaria,  sed  eliam  ipsarum,  ul  genus 
specierum.  Quare  idem  erit  exemplar  et 
imago. 

ronit  tertiam  rationcm,  (\upg  sic 
Ibrmari  potcst  :  sicut  sc  habct  spe- 
cies  ad  individuum,  sic  sc  habct 
genus  ad  specicm,  scd  spccies  sunt 
cxempbaria  individuorum;  crgo  ge- 
ncra  erunt  excmplaria  spccicrum. 
Dicit  ergo  quod  non  sobim  spccics 
erunt  excmplaria  scnsihilium,  id  cst, 
individuorum,  scd  ctiam  carum  spc- 
cierum,  ut  rienus,  id  est,  gcnus  crit 
oxempbnr  spccicrum,  quod  scilicct 
cst    inconvcnicns,    quin    idcm    eril 


exemplum,  id  est,  excmplar  el  imago, 
id  cst,  exemplatum.  Deinde  cum 
dicit  : 

Amplius  videbituresse  utique  impossibi-  Tesi.  ccm. 
le,  separalim   subslanliam,    et  cujus    est       33. 
substantia.  Quare   quomodo    itleae   rerum 
subslanLiae  eruiit  exislentes  separalim  ? 

Ostendit,    quod   ideae    non  profl-w^sePUio 

.,.,.,  nica;  noo 

ciunt    scnsibililius  ,     quantum    ad  possunt  es 

1      ,         ,  .  .  1         ,  1      •     ,  1     se  substan- 

•sunstantiam,  id  cst,  quod  smt  sub- tite  sensi- 
stantinp  scnsibilium.  Et  intenditta-  ""'"' 
lem  rationem  :  impossibile  est  ip- 
sam  substantiam  rei  esse  separa- 
tam  ab  ipsa  re  ;  sed  idea?  ponuntur 
separatse  ab  ipsis  sensibilibus;  cr- 
go  non  possunt  csse  substanti?? 
scnsiiulium.  Dicit  crgo  quod  Am- 
plius  autcm  videhitur,  scilicet  vcrc 
alicui  impossihilc  csse  separatim  suh- 
slanliatn,  ct  illud  cujus  csl  subslantia  ; 
crgo  quomodo  idea'  existentes  suhslan- 
tiw  rcrum  scilicet  secundum  Pla- 
toncm,  separatpe  crunt?  quasi  diceret 
impossibilc  est  esse.  Deinde  cum 
dicit  : 

InPlucdone  vero  sic  dicitur,  quasi  ipsius  '^^'^^-  ^-^^ 
esse  et  fieri  causae  sinl  species,    El   eliam 
in  existentibus  speciebus   cum  non  fiunt 
participantia,  si  sit  quod  movit. 

Ostcndit   quod    idese  non   profl- ,,  ^^     . 

^  ^-  ^equeunt 

ciunt  scnsibilibus  ciuantum  ad  eo-essecaussE 

..       .     -.  ■       t    111     t       1  1-  -i.  sensibihur» 

rum  Iicri.  Licet  rlato  hoc  dixerit 
in  IMwpdonc,  idcstin  quodam  libro 
sic  nominato,  ibi  enim  ponit  quod 
id(\'r  sinl  caus(c  scnsihiliu)n,  cl  quantum 
ad  cssc,  cl  (ptantum  ad  fieri.  Contra 
lioc  ai'guit  duplici  rationc.  Sccun- 
dam  ponit  ibi  :  Et  multa  sunt  alia.  In 
prima  pnrtc  intcndit  talem  ratio- 
nem,  posita  causa  sufflcicnti  po- 
nitur  cjus  ctrectus;sed  existentibus 
spccicbus  sivc  idcis,  non  propter 
hoc  flunt  lifTc  ipsa  indivi(bia  parti- 
cipantia  ipsas    idcas,  nisi  flt   ali- 


nl.  liunt . 


I 


SUMM^  III. 


gap.  in. 


543 


quod  motivnm,  id  cst,  agens  [)ar- 
ticiilare,  qiiod  movoat  ad  speciem 
et  ad  formam;  ergo  ideno  non  erunt 
cansse  rerum  quantrim  ad  esse,  ct 
quantum  ad  fleri,  littera  patet. 

Notandum,  quod  idege-  secundum 
Platonem  sempersunt  uniformiter 
se  habentcs.  Si  igitur  ideis  positis 
flerent  individua  scnsibilia,  sequi- 
tur  quod  individua  semper  essent 
et  semper  flerent,  quod  apparet 
esse  falsum ;  ergo  ide?e  non  profl- 
ciunt  sensibilibus  nec  qunntum  ad 
esse,  nec  ({uantum  adfleri,  maxime 
cum  secundum  Platonem  idese  non 
ponantur  causse  motiva>,  ut  jam 
superius  fuit  dictum.  Deinde  cum 
dicit  : 

Elmullaalia,  ut  domus  elaiinulus,  quo- 
rum  non  dicimus  species  esse,  quare  pa- 
lam  quia  conlingiL  alia  esse  el  fieri,  pra3- 
ler  tales  causas,  quales  et  nunc  dicla3 
sunt. 

Ponit  secundam  rationem,  quae 
sic  formari  potest :  sicut  sc  liabent 
artiflcialia  ad  causas  artiflcialcs, 
sic  naturalia  ad  causas  naturales, 
sed  artiflcialia,  puta  domus  et  an- 
nulus,  flunt  a  causis  suis,  quorum 
Platonici  species  non  ponebant ; 
ergo  naturalia  contingit  fleri  a 
suis  proximis  causis  naturalibus 
et  non  ab  ideis.  Dicit  ergo,  qnod 
mulia  alia  sunt  scilicct  artiflcialia, 
ni  domus  et  annuliis,  quorum  spccies 
cssc  non  dicimus  nos  scilicet  Plato- 
nici.  Quare  palam,  quia  confingit  ali- 
qua  fieri  ci  csse  scilicet  naturalia 
Al.  dicise.  prietcr  lales  carisas,  qualcs  minc  dictas, 
id  est,  prseter  ideas,  vel  tales  cau- 
sas,  quales  nunc  dictas,  id  est,  na- 
turales  quales  contingit  esse  nunc 
dictas,  id  est,  quod  sic  res  natura- 
lesflunt  a  causisnaturalibus  proxi- 


Text.  c.  35. 


Text.  C.36. 


mis,  sicut  artiflcialia  a  rebus  arti- 
flcialibus,  ut  nunc  proxime  dictum 
fuit  etc. 

SUMMARIUM. 

Refutat  Platonem  ponentem  siias  ideas  esse 
niimeros  sex  rationibus,  quas  optime  exj)onit 
Doctor,  earum  erftcaciam  confirmans. 

Amplius.si  sinl  numeri  species,quomo-  ^^ 
do  caus  c  erunl  ?  ulrum  quia  alii  nunieri 
sunl  exisLentia  ipsa,  uLliic  quidem  nume- 
rus  homo  ;  ille  vero  Socrales,  et  alius  Cal- 
lias  ?  Quid  igilur  liis  sunt  causfie  illi  ?  Nec 
enimreferl,  si  lii  quidem  sempiterni  sunt, 
illi  vero  non, 

Si  vero  quia  raLiones  numerorum,  et 
liic  ut  symplionia,  palam  quia  est  unum 
quid,  quorum  sunt  raliones.  Si  itaque  hsec 
niateria,  nianifestum  quia  et  ipsi  numeri 
aliquffi  rationes  sunL  alius  ad  aliud.  Dico 
auLera  si  esL  Callias  raLio  innumeris  ignis, 
et  terrrae,et  aqua3,  et  aeris,  etToauTo  avOpoj- 
TTo;,  sive  numerus  quis  existens,  sive  non. 
Tamen  erit  ralio  in  numeris  (juorumdam, 
et  non  numerus.  Et  non  erit  quis  praeter 
ea  numerus. 

Postquam  philosophus  disputa- 
vit  contra  Platonem  quantum  ad 
hoc,  quod  i)osuit  ideas  scparatas, 
nuncdisputat  contra  eumquantum 
ad  hoc,  quod  posuit  ideas  essc  nu- 
meros,  et  dividitur  in  duas  parLes. 
(Juoniam  primo  probatpositionem 
Platonis  de  numeris.  Secundo  de 
magnitudinibus.  Secunda  ibi  :  Vo- 
lentcs  autem.  Prima  dividitur  in  sex, 
secundum  sex  rationes,  quas  ponit 
contra  ponentes  numeros.  Secunda 
ibi  :  Amplius  ex  multis.  Tertia  ibi  : 
Amplius  est  aUqnod.  Quartaibi  :  Am- 
plius  imitatcs.  Quinta  ibi  :  Amplius 
quare.  Sexta  ibi  :  Amplius  autem  cum 
dictis.  In  prima  parte  innuit  ratio- 
ncm,  et  ti^es  responsiones  possibi- 
les  fleri,  et  earum  reprobationes 
tangit  brevitcr  et  obscure.  Ratio 

Contra 


talis  ost   :   Impossibile  est   ideam  icieasPJaio- 

....  .  ,     nis  inquan- 

esse  causam  et  principium  suimet;    tum  eas 
sed,  per  te,  illa  sensibilia  sunt  qui-  "poS! 


544 


LiB.  r. 


METAPH. 


dam  numeri.  Si  ergo  idese  sunt 
quidam  nnmeri  et  sunt  causse  sen- 
sibilium,  ut  dicis ;  ergo  numeri 
erunt  causse  et  principia  numero- 
rum,  et  per  conseqiiens  idem  erit 
causa  suimet.  Si  respondeas  pri- 
mo  ,  quod  alii  sunt  numeri  illi  et 
lii,  ut  Plato  etiam  dixit,  sicut  dic- 
tum  fuit  supra.  Contra,  quia  cum 
utrique  sint  numeri,  et  conveniant 
in  ratione  numeri,  non  videtur  ra- 
tio  quare  magis  illi  sint  causae  is- 
torum  et  istinonillorum,  veldebes 
dicere  quare,  ideo  dicit :  cjuid  igitur 
his  sunt  camce  illi.  Si  dicas  secundo, 
quod  illi  numeri  sunt  sempiterni, 
isti  non,  ideo  illi  possunt  esse  cau- 
sae  istorum,  et  non  e  converso. 
Contra,  quia  propter  hoc  niliil  dif- 
ferrent,  nam  sempiternitas,  vel 
non  sempiternitas  sunt  rationes 
absolutse;  esse  autem  causam  et 
causatum  sunt  rationes  respectivse, 
ideo  ex  sempiternitate,  vel  non 
sempiternitate  non  potest  reddi 
sufticiens  ratio,  quia  hocsit  causa, 
et  illud  sit  causatum,  nisi  plus  ad- 
das,  ideo  dicit  quod  nec  sic  ditfe- 
runt.  Si  dicas  tertio,  quod  illa  sen- 
sibilia  sunt  qu?odam  rationes,  id 
est,  proportiones  numerorum  si- 
cut  symphonia  musicalis ;  et  idco 
numeri  illi  sunt  caus?e  istorum, 
quia  proportiones  numerales  ap- 
plicantur  istis  rebus  eo  modo,  (|uo 
numeri  dicuntur  caus?e  sympho- 
niae,  et  proportiones  numcralcsap- 
plicantur  ad  symphoniam. 

Contra  :  quia  ex  hoc  sequitur 
contra  te,  quod  iderc  non  orunt 
numeri  separati,  idco  nullus  erit 
separatus.  Probatio  hujus  conse- 
qucnti?P,  quia  si  sic,  oportet  quod 
illi  numcri  sive  proportiones  nu- 


merales,    applicentur   ad    aliquod 
genus,  sic  quod  quidquid   contine- 
tur  sub  illo  genere,  sit  substantia- 
liter  qusedam  proportio  numeralis; 
sicut  proportiones  numerales,  quse 
sunt   principia   symphoniae  appli- 
cantur  ad   aliquod  genus,   scilicet 
ad  sonum,  ut  quidquid  continetur 
sub   sono,   sit   qusedam   proportio 
numeralis.    IUud    ergo    genus    in 
proposito    sit  materia,   puta  quod 
idcfp  illse  sunt  qusedam  proportio- 
nes  terrae,  aeris,  vel  aquse,  et  ignis, 
ex  quibus  res  materialiter  compo- 
nuntur  sensibiles,  et  tunc  sequitur, 
quod  idere  non  erunt  numerisopara- 
ti,  sed  numeri  applicati,  et  qusedam 
proportiones  rcbus  applicatse,  cu- 
jus  contrarium  asserebat,  et  hoc 
est  quod  dicit  :  Atnplius  si  spccios,  id 
est,  idea?  sunt  numeri,   quomodo  crunt 
causw?  scilicet   sensibilium,    quasi 
dicat,   non  potest  dici,   cum    ipsa 
sensibilia  sint  etiam  quidam  nu- 
mcri,  et  sic  idem  esset  causa  sui- 
met.  Postea  tangit  primam   solu- 
tionem  dicens  :  utrum  quia  ipsa  exis- 
tcnda,  i(I  ost,  i[)sa  sensibilia  entia, 
sunt    alii    numcri,    scilicot    ab   ipsis 
ideis,  ul  liic  quidcni  numerus  homo;  illc 
vcro  Socratcs,  ct  alius  Callias  ;  sed  hoc 
supplc  non  sufficit,   quid  ifjilar,   id 
est,  quare  his  sunt  causcc  illi?  nuasi 
(liceret,  quod  non  potcst  dari  ratio, 
cum  utrique  commr.nicent  in  no- 
mine  ct   ratione    numeri.    Postea 
innuit  secundam    solutionem    di- 
certs  :  ncc  cnim  di/fcrunt,  si  hi  quidem 
numcri  sempiterni,  isti  vcro  non,  modo 
pr?eoxposito.  Postea  innuit  tertiam 
solutionem  dicens  :  si  vcro,  scilicet 
dicas,  (iuod  hvoc  scilicet  scnsil)ilia, 
sunt  rationes,   id   est,    proportiones 
numerorum,    ut    symphonia,     jmlam 


I 


SUMM-E  III 


GAP.  IH. 


545 


quia  quorum  imum  quid,  id  cst,  genus 
quoriim  smit  ralioncs  ad  quod  appli- 
cantur  illoe  proportiones;  sed  si  hccc 
sil  malcria,  manifcslum  cl  ipsi  numcri 
ideales,  scilicet  et  separati  aiicujus 
erunt  rationes,  id  est,  proportiones 
ad  alium,  scilicet  applicatcG,  quod 
exponit  :  Dico  autem  si  est  Ccdlias 
ratio,  id  est,  proportio  in  numcris 
lerrce  el  aeris,  ic/nis  et  aquce,  et  ib  ajTo  av- 
OpwTCo;  id  est,  liomo  idealissu'e»iMme- 
rus  quis  existens,  sive  non ;  tamen  ipsc, 
scilicet  homo  idealis,  erit  ratio,  id 
est,  proportio  quorumdam  in  nume- 
rls,  ct  non  erit  quis  numcrus  prcelcrea, 
id  est,  prseter  res  numeratas,  id 
est,  quod  homo  idealis  erit  pro- 
portio  aliquorum  numeratorum, 
sive  ipse  in  sc  ponatur  numerus 
esse,  sive  non  secundum  duas 
opiniones.  Nam  quidam  dicunt 
ideas  essc  numeros,  ut  Platonici ; 
quidam  non,  ut  Pliilosophi  aliqui 
Naturales,  et  sic  nuUus  erit  nume- 
rus  separatus.  Deinde  cum  dicit : 

Text.  com.      Amplius    Gx    mullis   numeris    unus  fit 
'^^-       numerus,  ex  spGciebus  auLem  una  species 
qualiler  ? 

96.  Ponit  secundam  rationem.  Circa 

quod  duo  iacit.   Primo  pr.Tjnittit 
rationem.  Secundo  excludit  qunm- 
dam  responsionem.   Secunda  ibi  : 
Scd  si  ncc  cx  eis.  In  prima  parte  in- 
tendit  talem  rationem  :  Ex  multis 
numeris  fit  unus;  ergo  si  ide?o  sint 
numeri,  ex  multis  ideis  lieret  una, 
quodest  impossi])ile,  quod  scilicet 
ex   multis  diversarum.   specierum 
constituatur  aliquod  unum  in  spe- 
cie.  Dicit   ergo    :    Quod  amplius  ex 
midtis  numeris  fit  unus  numerus ;  cx  spe- 
ciebus  autem,  id  est,  ideis,  qualiler  fict 
una    species?    quasi   dicat,    hoc    im- 
possibile. 

Tom.  V. 


Notandum,  quod  impossibile  est    Quomodo 

/•      ,■       1  •  1  ,  ex    elemen- 

ueri  aliquod  unum  secundum  spe- tis  genera- 
cieni  ex  multis  diversarum  specie-^"|i,ix°""^ 
rum,  nisi  ista  diversa  corrumpan- 
tur   quantum  ad  suas   formas,  et 
non  maneant  in  actu  perfecto  pro- 
prio  formali.  Exemplum,  ex  (pia- 
tuor  elementis,   quse  sunt  alterius 
speciei,  generatur  mixtum   unius 
speciei,    puta   lapis ;    ipsa    tamen 
elementa   corrumpuntur  totaliter 
quantum  ad  suas  formas,  et  tran- 
seunt  in  ipsum  mixtum  sccundum 
opinionem  quam  crcdo  veriorem. 
Ad  propositum  ex  diversis  specie- Esiopinio. 
bus  non  fltaliquod  unum  secundum  ^*dtst.'"i5'. 
rationem  speciei,  sed  rntione  indi- 
viibiorum,  quae  possunt  ad  invicem 
alterari  et  permisceri.  Species  au- 
tem  numerorum,  si  conjungnntur, 
numerum  constituunt,    sicut    ter- 
narius  et  quaternarius  constituunt 
septenarium,  quod  de  ideis  non  vi- 
dotur  posse  intelligi.  Deinde  cum 
dicit  : 

Sed  si  nec  ex  ipsis  sed  ex  unis,  ut  in  Text.com. 
millennrio  quomodo  se  liabent  unitales  ;        38. 
sive  enim  ejusdem  speciei,  mulla  incon- 
venientia    accidunl  ;    sive    non  ejusdem 
speciei,  nec  e.edem  sibiinvicem  ;  nec  aliso 
omnes  omnibus. 

Quomodo  namque  differunt  impassibiles 
existentes  ?  Nec  enim  ralionabilia  haec, 
nec  consentanea  menti. 

Excludit  i'csponsionem  qunn  pos-  ^^- 
setdaria  Platone,  scilicet  quodex 
inultis  nnmeris  non  fit  unus  nume- 
rus,  sed  ({uilibet  numerus  fit  ex 
unitatibus;  immediate  hanc  exclu- 
dit,  diccns  quod  si  dicatur  quod  nec 
numerus  (it  cx  cis,  id  est  ex  nume- 
ris,  scd  cx  unis,  id  est,  unitatibus, 
ul  in  numero  millcnario,  vcl  quolibet 
alio,  quia  quomodo  sc  hahent  ad  in- 
vicem  illffi  unitates,  quse  numerum 
faciunt,  quia   vel   sunt  conformes 

■3& 


546 


LIB.  I. 


METAPII. 


ad  invicem,  vel  difformes;  si  namqne 

conformes,    mnlta    inconvenientia    acci- 

duni,  qiiia  scilicet  sequitur  contra 

ponentes  ideas  esse  nnmeros,  qiiod 

diversse  idese  non  differant  secim- 

dnm   substantiam,    sed  solum  so- 

cundnm    excessum    unius     supcr 

aliam  ;  sicut  unus  numerus  exce- 

dit  alium  in  pluralitate  unitatum  ; 

videtur  etiam    inconveniens   quod 

unitates   sint   multse  et  non  diffe- 

rant,  sed  sunt  conformes,  cum  ad 

multitudinem    sequatur  diversitas 

et    difformitas    aliqualis  ;  si   vero 

non   sunt  conformes,   hoc    potest 

Muiiitudo  esse  duplicitcr.    Uno  modo,    quod 

formitatem  unitatcs  uuius  uumcri  sunt  diffor- 

mes  ab  unitatilms  alterius  numeri, 

puta  unitates  senarii  ab  unitatibus 

tcrnarii,  et  tamen  unitates  ejus- 

dcm  numeri  sint  sibi  invicem  con- 

formes.  Alio  modo,  quod  unitates 

ejusdem  numcri,  nec  sibi  invicem, 

nec  unitatibusalterius  numeri  sint 

conformes.  Et  hanc  divisionem  in- 

nuit  cum  dicit  :  Et  si  non  conformes, 

nec  eccdcm  sibi  invicem,  nec  aliai  omnes 

Cansro  dif-  omnibus,  quoe   scilicet  pertinent  ad 

sunM-aiK)- divcrsos    numeros ;    quod    autem 

"'■^'     non  ponatur  difformitas  inter  uni- 

tates  arguitur,  quia  omnis  diffor- 

mitas  est  per  aliquam  formam  vel 

passionem,    sicut  corpora    mixta 

sunt  difformia    caliditate,   fri^-idi- 

tate,  dulcedine,  amaritudine  et  hu- 

jusmodi  passionil)us;   unitates  au- 

temcum  sint  impassil)iles,  secun- 

dum  riatonem,   non  habent  tales 

passiones,  nec  per  consequens  pos- 

sunt  pcrtales  passiones  dilformari 

Ai     int.i-'"^^^  inviccm,  et  diffcrre.  Et  hoc  est 

\\gore.     q,io(l  (licit,  <iuomodo  nanu/uc  di/frrunt, 

scilicet    UUitntt^S   imjxissihilrs  r.rislru- 

ivs,  quasi  dicat,  (luod  U(M|ua(iuani. 


Conclndit  ergo  quod  ea  supple  quse 
de  ideis,  et  numeris  dicta  sunt  a 
Platone  ncc  sunt  rationabHia,  id  est, 
conclusa  per  certam  rationem  ;  nec 
intelligentice  confessa,  id  est,  nec  per 
se  nota,  sicut  principia  quse  solo 
intellectu  sunt  nota,  et  confessa. 
Deinde  cum  dicit  : 

Amplius  aulem  aliud  aliquod  genus  nu-        98. 
meri  facere  esl  necesse,   circa   quod   sit 
Arillimelica. 

El  omnia  inlermedia  dicta  ab  aliquibus  Text.  c.; 
simpjiciler,  ex  quibus  fiunl  principiis,  aut 
quia  inlermedia  eorum   quje  Iiic,  el  ipso- 
ruin  erunt. 

Ponit  tertiam  rationem,  quse  sic 
formari  potest  :  Si  idese  sunt  nu- 
mcri,  ergo  erit  aliquod  tertium 
genus  numerorum  inter  ideas,  et 
res  sensibiles,  de  quibus  crit  Arith- 
nietica;  consequens  videtur  incon- 
venicns  et  superfluum,  cum  tam 
idese  quam  res  sensibiles  sint  qui- 
damnumeri;  quare  infra  sensibi- 
lia,  et  ipsas  ideas  ponere  oportet 
numeros  medios,  non  videtur  con- 
sequentia  neganda;  quia  sicut  in 
aliis  gcneribus  tu  ponis  eadem 
media,  et  eadcm  rationc  in  genere 
numerorum  dcbes  ponere  aliquod 
medium.  Dicit  ergo  quod  amplius 
autcm  neccssc  cst,  facerc  aliquod  aliiid 
c/cnus  numcri,  quod  scilicet  sit  mc- 
dium  inter  idc^as  (*t  res  sensibilcs, 
(juae  omnia  ponuntui'  quidam  nu- 
ni(3ri  esse  ;  rirca  quod  cjcnus  medium 
rril  Arit/imclica;  et  /uec  omnia  infra  dic- 
1(1,  id  est,  interniedia,  ut  sunt  dicta 
secuuduni  l'latoneni,  aut  suut  sicut 
r.v  quibus  simplicitrr  /iiint,  scilicct  CX 
l)roximis  principiis,  aut  ex  quibus 
/iunf  primis.  iloc  autcm  dicit,  quia 
secuudum  unani  opinionemvidetur 
(luod  nuni(U'i  sint  immediata  prin- 
cii)ia ali(|Uorum  MaLliematicorum, 


SUMM^  III. 


GAP.  III. 


547 


nam  imvim  dicebant  constituere 
punctum,  et  binarium  lincam,  et 
ternarium  superflcicm,  et  quater- 
narium  corpus,  secundum  quod  di- 
citur  primo  de  Anima,  text.com. 5. 
et  inde.  Secundum  autcm  aliam 
opinionem  Mathematica  videntur 
resolvi  in  numeros,  sicut  in  prima 
principia  et  non  proxima;  nam 
corpora  dicebant  componi  ex  su- 
perficiebus,  superflcies  ex  lineis, 
lineas  ex  punctis,  pnncta  ex  uni- 
tatibus,  quse  constituunt  numeros, 
de  qua  opinione  habetur  tertio  de 
Ccelo,  et  mundo,  text.  com.  26.  et 
inde,  utroque  tamen  modo  numeri 
erunt  principia  Mathematicorum; 
Quomodo  sicut  cnim  Mathematica  erant 
suntpiin-  principia  media  mter  sensibiha  et 
Mathemati- ideas,  ita  oportet  facere  aliquod 
imTmoEgenus  numeri  medium  inter  nume- 
luusdam?'  1'os  qui  sunt  idea^,  etnumeros  qui 
sunt  substantise  rerum,  de  quibus 
fit  Arithmetica,  ut  de  proprio  sub- 
jecto;  postea  destruit  conclusio- 
nem  dicens  arguendo  :  qnarc  infra 
principia,  id  est,  sensibilia,  et  spe- 
cies,  id  est,  ideas  supple  erit  ali- 
quod  medium,  quod  dicendum  non 
videtur,  cum  sint  numeri  tam  sen- 
sibilia  quam  idea?.  Deinde  cum 
dicit  : 

9j  Amplius  unilales,  qu.nosunLin  dualilale, 

iVxt.  Jom.  uLraque    esL    ex   aliqua    priore   dualilaLe 
20.       quanivis  inipossibile. 

Ponit  quartam  rationem,  qu^e 
sic  formari  potest  :  Si  idea?  esscnt 
numeri,  ergo  aliqua  dnalitns  csset 
])rior  unitate,  consequens  est  fal- 
sum,  ergo  et  antecedens.  Conse- 
quentiam  breviter  probat  dicens  : 
amplius  iinilatcs,  qncc  sunt  in  (bialitalc, 
uiraquc,  scilicet  tam  sensibilis  quam 
Mathematica,    csl     cx    aliqna    priori 


dualitalc,  ct  hoc  cst  impossibile ;  vult 
dicere  quod  ea,  si  quse  sunt  in  sen- 
sibilibus  et  Matliematicis,  ponun- 
turcausata  ex  ideis;  ergo  si  aliqua 
unitas  reperiatur  in  sensibilibus  et 
Mathematicis,  oportet  quod  utra- 
que  unitastalis  dualitatis  posterio- 
ris,  sit  causata  ex  priori  dualitate, 
quae  est  idea  dualitatis;  sed  hoc 
est  impossibile,  quod  unitas  ex 
dualitate  causetur,  sed  magis  po- 
test  dici  e  converso.  Deinde  cum 
dicit  : 

Amplius  quare  unum  numerus  est  coUec- 
tus? 

Ponit   quintam    rationem,    quse  ^i"^''^  "«•^ 

^  ^  taciunt 

talis  est  :  Multa  non  concurrunt  u""™  »'*.' 

adsit  ali- 

ad  constrtuendum   aliquod  unum,  quid  con- 

•    •        • L        1 •  •  jungens 

nisi  sit  aliqua  causa  conjungcns  utraque. 
illa  concurrentia  multa;  sive  sit 
causa  extrinseca,  ut  agcns;  sive 
intrinseca,  ut  aliquod  vinculum 
copulans,  et  conjungens,  puta  vis- 
cus  et  clavus  :  sednullum  istorum 
potest  dicide  unitatibus;  ^rgo  uni- 
tatesnon  constituunt  ideam  unam. 
Idco  dicit  :  Amplins  quarc  unum  cst 
numcrus  colleclns?  quasi  diceret,  quod 
non  videtur  posse  causadari.  Dein- 
dc  cum  dicit : 

Amplius  cuiri  dictis,  si  sint  differentes  uni-  Text.  com, 
Lales,  oporLebiL  uLique  dicere  quemadiiio-        ■il. 
duiu  quicunique  elemeiiLa  quaLuor.auL  duo 
dicunL.    Eienim   liorum  quilibeL  non  com- 
nmne  dicit  eiementum  esse  uL  corpus,  sed' 
igneni,  eL  Lerram,  sive  siL  commune  corpus 
ipsuni,  sive  non.  Nunc  aulem  dicitur  qua- 
si  uno  exislcnte,  queinadmodum  igne,  auL 
aqua,  similium  parLium;  si   vero  sic,  non 
erunL  substanlia^  numeri.   Sed  palam,  quia 
sic  omne  esL  ali({uid  iinum  ipsuni,  eL  lioc 
csL  principiuin.    Quare  mullipliciLer   dici- 
Lur  ipsum  ununi,  aliLer  enim  iinpossibile 
est. 

Ponit  sextam  rationem,  quoe  sic       loo. 
formari  potest  :   Si    numeri   sunt 
idca3  et  substantiae  rerum,  oportet 


548 


LI13.  I. 


METAPII. 


quod  vel  nnitates  sint  differcntes, 
vel  convenientes,  nt  superiiis  dice- 
batiir;  si  sunt  differentes,  seqnitnr 
qiiod  iinitas,  inqiiantum  unitas, 
non  sit  principium,  sicut  patet  a 
simili;  nam  aliqui  rhilosoplii  Na- 
turales  ponentes  quatuorelementa 
Unitas  in-  essc  priucipia,  ut  Empedocles,  non 

uiiuntiHn  , 

unitas  non  pouebant  corpus  commune  esse 
%mir"  i^rincipium,  licet  corpus  sit  quod- 
dam  commune  ipsis  quatuor  ele- 
mentis;  sed  ponebant  principia  re- 
rumterram,  aquam,  aerem,  ignem 
quffi  sunt  corpora  ditierentia,  unde 
licet  unitates  sint  differentes,  non 
tamen  est  dicendiim,  quod  ipsa 
unitas  inquantum  unitas  sit  prin- 
cipium,  quamvis  omnes  conveniant 
in  ratione  unitatis,  quod  cst  con- 
tra  Platonem,  qui  vult  quod  ipsum 
unumsit  principium,  sicutNatura- 
les  dicunt  principium  esse  ignem, 
vel  aer^m,  vel  aquam,  vel  aliquod 
hujusmodi.  Et  hoc  est  quod  dicit  : 
Amplius  autem,  cum  diciis,  scilicet 
rationibus,  supple  estista  ratio 
quro  sequitur,  quia  si  sint  unitales 
difjcrcntcs,  oporlcbil  ila  diccrc  qucmad- 
modum  dicunt  qualuor  clemcnta  alii  duo 
corum,  scilicet  esse  principia,  ut 
fuerunt  Philosophi  Naturales,  quod 
exponi  t  dicens  :  ctcnim  quisquc  /lorum, 
scilicet  Pliilosopliorum,  non  dicit 
clcmcnlum,  id  est,  principium  ali- 
quod  commune,  uirorpus,  sed  ignem 
et  terram,  sirc  rorpus  sil  rounnunc, 
sirr  nou,  (piin  d(^  hoc  nou  cui'ab;uit. 
\unr  (iulr>n  diril  ab  (us,  (piasi  u)io 
crisicnic,  scilic(^t  illo  priuciiiio  (luod 
ponebant  :  qurmadnuxlum  'lul  if/nc,  uul 
(iqua  similiuin  parliiim  ;  si  rcro  sir  (^st, 
niimrri  non  rriinl  suhslanliir  reiiliil,  id 
(^st,  (|U()d  si  hoc  (^st  V(MUiu,  (piod 
couclusiim   csL   coutra    Plaloiioui, 


scilicet  quod  unum  inquantum 
unum,  non  sit  principium  et  sub- 
stantia  rerum,  sequitur  quod  nu- 
merus  non  erit  substantia  rerum, 
quia  numerus  non  ponitur  sub- 
stantia  rerum,  nisi  proutconstitui- 
tur  ex  unitatibus,  qure  dicuntur 
substantia  rerum,  et  per  conse- 
quens  est  contra  hoc  (piod  dicitur, 
ideas  esse  numeros  secundum  sub- 
stantiam.  Sidetur  alia  pars,  scilicet 
quod  unitates  non  sint  differentes, 
sed  unirormes  :  polam  quia  omne,  id 
est,  totum  universum  esi  aliquod 
unum,  et  idem  ex  quo  substantia 
cujuslibet  rei  est,  ipsum  unum, 
quodestindifferens;  sequituretiam 
quod  hoc,  id  est,  illud  unum  cst  prin- 
cipium,  scilicet  omnium,  quod  est 
impossibile;  tum  ratione  positio- 
nis  in  se,  qu;Tp  de  se  est  im|)0ssibi- 
lis,  scilicet  quod  omnia  sint  unum 
substantialiter,  nam  omne  unum 
est  unum  pro^iria  unitate;  et  si 
illud  unum  in  numeris  esset  prin- 
cipium,  res  non  ditferrent,  quod 
est  impossibile;  tum  quia  conclu- 
dit  repuiinantiam  contradictionis, 
eo  quod  ponit  omnium  rerum  esse 
unam  substantiam,  et  tamen  illud 
unum  est  principium,  nam  unum 
et  idem,  non  est  principium  sui- 
met,  nisi  forsandicatur  quod  unum 
dicitur  multipliciter,  ut  sic  divisa  Ai.disiina 
muUiplicitate  uniiis  dicantur  om-  cantui 
11  ia  (\sse  forsan  idem  genere,  non 
i(l(>m  specie,  vel  uumero;  ideodicit,  f 

(|U()(1  mulliplicilcr  dicitur  unitm,  scili- 
cct  unuiu  iienere,  uniim  specie  et 
unum  niimero,  alilrr  cnim  impossibile 
rsi ,  scilicet  salvare  omnia  essc 
uniim,  nisi  dividendo  unum  modo 
dicto.  Tunc  se^iuitui'  illa  })ai's  : 


SUMM/E  III. 


SUMMARIUM. 


CAP.   III. 


549 


Refutat  Platonicos  ponentes  magnitudines 
esse  substantiam  rerum  sensibllium,  dua- 
bus  ralionibus,  quas  beno  explicat  Doctor, 
ac  etiam  iliam  Platonicorum  positionem. 

101 .         Volenles  aulem  subslanlias  ad  principia 

Texi.  00111.  reducere.  Longiludinem   quidem  ponimus 

ex  producto  et  brevl ;  et  ex  aliquo  parvo  et 

magno;  el  planum  ex  lalo  el  arclo;  corpus 

vero  ex  profundo  et  humlli. 

Ubi  disputat  contra  Platoncm, 
qiiantinn  m]  id  qnod  [)osnit  de  ma- 
gnitndinibus  Matbcmaticis.  Circa 
quod  duo  facit.  Primo  praomittit 
ejus  positionem.  Secundo  siibjun- 
git  positionis  imi^robationem.  Se- 
cunda  ibi  :  Atlamen  quomodo  habcbil. 
Dicit  ergo,  quod  Platonici  volenies 
rerum  substantias  ducere^  id  est,  redu- 
ceve  ad  principia,  id  est,  prima,  poiii- 
mus  nos,  scilicet  Platonici,  lontjiiu- 
dines  rpndem,  id  est,  lineas  sujiple 
componi  ex  producto  et  brcvi,  et  ex 
aliquo  parvo  et  ma/jno ;  et  planum,  id 
est,  superficies  exaixto  et  lato,  id  est, 
stricto  et  amplo,  corpus  vcro  cx  pro- 
fundo  et  humili. 

Notandum,  quod  cum  Platonici 
ponebant  magnitudines  esse  sub- 
stantias  rerum  sensibilium,scilicet 
lineam,  superticiem,  ot  corpus,  as- 
signantes  principia  istorum,  puta- 
bant  se  rerum  principia  omnium 
assignasse;  dicebant  enim  lineas 
componi  ex  longo  et  brevi,  et  sic 
Ponentes  dc  alils,  cx  00  quod  ponebant  i)rin- 
cipia  omnium  rerum  esse  contra- 
ria,  quia  etiam  linea  est  prima 
inter  continuas  quantitates,  tri- 
buebant  ei  magnum  et  parvum; 
ut  ex  lioc  quod  ista  duo  i)onel)ant 
principia  linea>,  ostendatur  quod 
etiamsunt  principia  aliarum  quan- 
titatum,  dicit  enim  constitui  lineam 


principia 

omniuin  re 

ruin   esse 

conlraria. 


ex  aliquo  magno  et  parvo;  quia 
eniui  in  ideis  ponebant  magnum  et 
parvum,  ut  pra^dictum  fuit,  sed 
secundum  quod  ad  situm  contra- 
huntur,  quodammodo  determinan- 
tur  ad  magnitudinem,  ita  quod  i)ri- 
mo  constituant  lineam,  et  con- 
sequenter  reliquas  magnitudines. 
Deinde  cum  dicit : 

At  quomodo  habebit  autplanumlineam? 
aul  solidum  lineam  et  planum?  Aliud  au- 
tem  genus  est,  et  lalum  et  arclum,  et  pro- 
fundum  el  humile ;  quemadmodum  ergo 
nec  numerus  est  in  eis,  quia  multum  et 
paucum  ab  liis  alterum,  palam  quia  nec 
aliud  quidquam  superiorum  inerit  inferio- 
ribus.  Al  vero  nec  genus  profundi  lalum, 
esset  enim  planum  aliquod  corpus. 

Subjnngit  istius  positionis  im- 
probationem.  Circa  quod  duo  facit, 
secundum  quod  per  duas  rationes 
arguit  contra  eam.  Secunda  ibi : 
Amplius  autem  puncta.  In  prima  parte 
intendit  talem  rationem  :  Quorum 
principiasunt  diversa,  et  ipsasunt 
diversa;  sed  principia  praedictarum 
magnitudinum  secundum  dictam 
positionem  suntdiversa;  ergo  ipsae 
magnitudines  sunt  diversae.  Quo- 
modo  ergo  poterit  dici  quod  super- 
ficies  habeat  in  se  lineam,  et  cor- 
pus  lineam,  et  superflciem?  quasi 
diceret,  non  videtur.  Dicit  ergo; 
Attnmcn,  si  supple  prsedicta  sunt 
ver'a,  quomodo  aut  hrdjcbit  planum,  id 
est,  superficies,  Ihieam,  aut  solidum, 
id  est,  corpus,  lineam,  et  plamim? 
quasi  diceiTt,  non  videtur.  Cujus 
i\ationem  subdit :  aliud  estgenus,  sci- 
licet  principiorum,  lalum  et  arctum, 
quae  sunt  principia  superficiei;  et 
aliud  humile  ct  profundum,  quse  sunt 
principia  corporis,  quod  declarat 
per  simile  in  numero;  multum 
etiam  et  paucum,  qua?  ponuntur 
principia    numeri,    sunt    alterius 


102. 
Tfxt.  coiii. 
43. 


Qufelialient 

(Jiv«rsa 

firincipia 

sunt  diver- 

sa. 

Tange  liaec 

quoniodo 

in  via  Aris- 

totelis  cor- 

pus  dicat 

tres  diiiien- 

siones   et 

superficies 

duas. 


5j0 


LIB. 


generis  a  longo  et  brevi,  et  aliis 
prsedictis,    et    ideo   nnmeriis   non 
continetur  in  liis  magnitudinibiis, 
sed  est  per  se  separatus;  unde  ea- 
dem  rationc  nec  illud  quod  est  su- 
perius  inter  pr?pdicta  erit  in  infe- 
rioribus,   sicut  linea  non  erit  in 
superficie,  ncc  superficies  in  cor- 
pora.   Et  lioc  est  quod  dicit,  erf/o 
numcrus  nec  est  in  cis,  scilicet  dictis 
magnitudinibus;  rjuia  mullum  elpau- 
cum,  quse   scilicet   sunt    principia 
numeri,  diversum  esl  ab  his,  scilicet 
a  principiis  dictis,  palam,  quia  nec 
aliud  nihil  superiorum  inerit  inferiori- 
bus,  ul  dictum  est.  Subdit.  Al  vero, 
sed  ncc  latum  est  genus  profundi,  quod 
probat,  el  enim  aliquod  corpus  essct  la- 
tum,  id  est,  superficies.  Hoc  autem 
dicit,   quia  forte  aliquis    poneret 
quod    prsedictorum  contrariorum 
principia  sunt  genera  aliorum,  si- 
cut  quod  longum  esset  genuslati, 
et  latum  genus  profundi,  ut  super- 
ficies   corporis,    quod   patet  esse 
falsum,  quia  tunc  corpus  esset  ali- 
qua  superficics.  Deinde  cum  dicit  : 

103,  Aniplius  puncta  ex  quo  exislunl?  Iluic 
quidem  generi  et  Plato  oppugnabat,  lan- 
quani  exislenle  Geunielrico  dogmaLe.  Sed 
line;c  principium  vocabat.  Ilic  aulein  mul- 
lolies  indivisibiles  lineas  posuit,  quamvis 
necesse  sit  tanlum  aliquid  horum  esse. 
Quare  e.\  qua  ralione  linea  esl  et  punclus 
est. 

Ponit  secundam   rationem,  quse 

potest  sic  formari:  Positio  Plato- 

nis  implicat  contradictionem;  ergo 

ipsa  est  impossibilis.  Consequentia 

est  evidcns,  s(m1  antecedens  proba- 

Erravii   tur,  cx  co    quod    Plnto    aliquaudo 

'ponemur  posuit    punctum    priucipium,    ali- 

"culia^ex"'  q"f^i^<lo  liuens  Indivisibiles ;  erravit 

quibuses-  ^.niiu  in    hoc,   (luia    cum    punctus 

sent  punc-  '      '  ' 

'a-       sjit   tcrminus    linese,     sicut   linea 


METaPII. 

saperflciei,     et    superflcies     cor- 
poris,  sicut  posuit  aliqua  pi'incipia 
ex  quibus  ])r?edicta  componuntur, 
itadebuit  aliquod  ponere  ex   quo 
essent  puncta,  quodtamen  pra^ter- 
misit;    ct  quantum  ad    hoc  dicit  : 
Amplius puncta  ex  quo  existunl  ?  quasi 
diceret,  quod  Plato  prsetermisit  ex 
quo  essent  puncta,  quod  tamen  de- 
buit  dicere.  Postea  addit  quantum 
ad  id  quod  dicta  ratio  concludebat, 
dicit,  dc  hoc  quidemgcnerc,  scilicet  de 
puncto,     Plalo    contcndebat,    id    est, 
varie   loquebatur,  nam   aliquando 
secundum  eum,    doctrina  Gcometrica 
cxistentc  dc  puncto  etiam  ipsum,  scilicet 
punctum,    vocabat  principium    linece; 
hoc  autem,\{\  est  principium  rerum, 
posuit    muUotics  lincas   indivisibilcs ,  de 
7»<7>Hs,scilicetestdoctrinaGeometri- 
ca  ;  et  est  nccesse  terminum  aliquem  esse 
harum,  id  est,  quod   tamcn  propter 
hoc  quod  posuit  lineas  indivisibiles 
esse  principia  omnium  magnitudi- 
num,  non  evasit  quin   puncta  sint 
principia  componentia  magnitudi- 
nes,  cum  sint  principia  indivisibi- 
lium  linearum;  ideo  subdit,  cx  qua 
ratione,  scilicet  linea  indivisibilis  est, 
supple  principium  magnitudinum, 
cadem  rationc  et  punctus  esl^  quia  quod 
est  principium  principii  est  etiam 
l^rincipium  principiati. 

SUMMARIUM. 

Refutat  ea  qiire  tlixit  Plato  de  principiis 
essendi,  sex  rationibiis.  Nota,  Doctorem  hic 
in  toxt.  47.  ex  Pliilosopho  colligere,  ens  csse 
univocum  omni  enti,  de  (luo  agit  quasi  pro- 
blcmalice  4.  Met.  q.  1.  sed  resolutive  tenet 
esse  univocum.  1.  d.  3.  q.  3.  num.  7.  etq.  2. 
a  num.  5.  et  d.  8.  q.  3.  a  num.  11.  et  q.  21. 
de  .X.nima,  ubi  plura  dixi  de  hoc  in  com- 
mentario. 


104. 


Onminoaulpmsapicnlia  demanifesliscau-  jp^t  j., . 
sam  inquirenle;  huc   quidera     priutenni-        44. 


SUMM/E  III. 


CAP.  III. 


551 


simus;  nihil  enim  de  causa  diximus,  unde 
principium  esl  Iransiimlalionis;  hoi-um  ve- 
ro  subslantiam  dicere  pulanles;  ipsoruiu 
alias  quidem  subslanlias  esse  dicimus, 
Quomodo  vero  illaj  subslanliac  supervaca- 
nese,  dicimus,  nam  el  parlicipare  sicut 
prius  diximus,  niliil  est.  Neque  quod  in 
scienliis  videmus  exislere  causam,  propler 
quam  inlelleclus  omnis,  et  omnis  natura 
facit.  Nec  lianc  causam,  quam  modo  dici- 
mus  esse  unum  principiorum  ideae,  spe- 
ciesque  lanount.  Sed  ea  facta  est  Malhema- 
lica  praesenlibus  Pliilosophia  dicentibus, 
aliorum  gratia  ea  oporlere  Iractari. 

Hic  Pliilosophus  dispntat  contra 
Platonem  quantum  ad  lioc,  quod 
opinatus  est  dc  rerum  principiis. 
Circa  quod  duo  facit.  Primo  dispu- 
tat  contra  eum,  quantum  ad  ea 
quse  sensit  de  principiis  essendi. 
Secundo  quantum  ad  ea  quse  sen- 
sit  de  principiis  cognoscendi.  Se- 
cunda  ibi:  Quomodo  autem  aliqids. 
Prima  in  sex,  secundum  quod  scx 
rationes  addunt  contra  eum.  Se- 
cunda  ibi :  Amplius  aulem  subslantiam. 
Tertia  ibi  :  Et  cle  motu  siquiclcm. 
Quarta  ibi  :  Et  quod  quidem  vide/ur 
esse.  Quinta  ibi  :  Nullam  autem  habent. 
Sexta  ibi  :  Et  omnino  cxistentium.  In 
prima  parte  intendit  talem  ratio- 
nem  :  IUa  positio  est  insufficiens, 
quae  tractans  de  causis  rcrum,  ali- 
qua  causarum  genera  pra?tormit- 
tit ;  sed  positio  Platonis  est  hujus- 
modi,  nam  pr?etermisit  causam 
efficientem  et  flnalem,  formalem  ct 
materialem  tetigit ;  ergo  ista  posi- 
Oftfndit    tio  est  in  sufflcicns.  Dicit  qv^o  quod 

Platonem  .  ,  t^,   •,  ,  • 

errasse    omniuo  sapientia,  id  est,  Philosophia, 

circa  prin-    .  .         ,  ,  •/•,••  i        j. 

«ipia  essen-  inquirente  causam  cle  mam/estis,  m  est, 
1  reruni.  ^^   j^j^  ^^^^^   scnsu    apparcut,   hccc 

enim,  id  est,  principia  etcausas  re- 
rum  prcetermisimus  nos,  id  est,  Pla- 
iowiQl,  nihilenim  diximus  de  cctusa,qu(c 
esl  principium-transunitalionis,  id  cst, 
de  causa  efhciente;  horum  vero  sub- 
vdantiam,  id  cst,  causani  formalem 


rerum,  dicere  putantes ;  alias  quidem 
essc  substantias  dicimus,  id  est,  ideas 
separatas  a  sensibilibus ;  quomodo 
vero  illiv  snbstcuiliw  supervacue  dicimua, 
id  cst,  modus,  quo  Platonici  assig- 
nabant,  illas  idcas  esse  separatas 
rerum  substantias,  supervacuus 
est,  nullam  scilicet  habens  eftica- 
ciam,  nec  veritatem;  dicebant 
enim,  ideas  substantias  esse  rerum 
secundum  participationem,  quod 
excludit  dicens,  nam  et  participare 
nihil  est,  sicut  supcrius  diximus ;  ncc 
supple  ponimus  causam,  scilicetfina- 
\em,quam  existentem  vidcmus  in  scientiis, 
quse  scilicet  propter  causamflnalem 
demonstrant;  propter  quctm,  scilicet 
flnalem  causam  omnis  intcUectus,  ci 
omnis  natura  facit,  id  est,  omneagens 
sive  per  intellectum,  et  a  propo- 
sito  ;  sive  naturaliter  agit  propter 
istam  causam,  quse  est  flnis,  ut 
probatur  2.  Physicorum.  text. 
com.  49.  et  inde.  Addit  etiam,  nec 
qvJ,  scilicet  ponunt  species,  id  est, 
ideas,  tanfjunt  causcim  quam  dicimus 
esse  unde  principium,  id  est,  efflcien- 
tem;  hoc  est  dictu,  quod  ponentes 
idcas,  sicut  non  tangunt  flnalem 
causam,  sic  nec  tangunt  efflcien- 
tem,  qu9e  flni  opponitur,  ut  dice- 
l)atur  circa  principium  hujus  pri- 
mi;  sed  facta  sunt  Mathcmatica  prcesen- 
tibus,  id  est,  sensibilibus,  Physicc 
dicentibus,  et  aliquonmi,  scilicet  sen- 
sibilium,  cjratia  tractari  oportere,  ipsa 
Mathematica,  scilicet  hoc  est  dic- 
tum,  quod  Platonicis  praemittenti- 
bus  in  sua  Philosophia  dictas  cau- 
sas,  facta  sunt  naturaliter  qusedam 
Mathematica  sine  motu,  dum  prae- 
termittebant  principium  et  flnem 
motus;  unde  dicebant,  quod  Matiic- 
matica  oportet  tractari  non  solum 


I 


5f)2 


LIB.  F. 


propter  seipsa,  sed  gratia  sensibi- 
lium,  inqnantum  passiones  Matiie- 
maticornm  sensibilibus  adaj^tant. 
Deinde  cum  dicit : 

105.  Ainplius  aulem  subslantiam  subjeclam  ut 
Text.  com.  materiam,  magis  Malhematicam  aliquis 
^■^-  suscipiet,  et  mapi;?  pradicai-i,  et  differon- 
liam  esse  subslantia^  et  maleriei,  ut  ma- 
gnum  etparvum,  sicut  Pliysiologi  rarum  et 
spissum  primas  subjecli  dicentes  esse 
diflferentias  has.  llaec  namque  sunl  super- 
abundantia  qusedam,  et  defectus. 

Ponit  secundam  rationem, 
qua)  sic  formari  potest:  lUud  quod 
est  materia  rei,  magis  est  substan- 
tia  rei  et  prnedicabile  de  re,  quam 
illud  qnod  est  separatum  a  re  ;  sed 
iderc  sunt  separatsc  a  rebus  sensi- 
bilibus  secundum  te  ;  ergo  materia 
Magis  pnc  erit  magis  prsedicabilis  de  re  nuam 

uicatur  (le    .  ^        ^  ^ 

re  materia  idcse    soparatse,  cujus    oppositum 

sibi  inexis-  ^^,     ,  ,  ._,.'.. 

tens,  quara  riato  ponebat.  Dicit  igitur  quod, 
eaTepara-  AmpUus  suhstautiam  suhjcctam,  ut  matc- 
riam  magis  suscipicl  (/uis  Mathematicam, 
id  est,  esse  substantiam  Matliema- 
ticorum  et  aliorum  sensibilium; 
nam  ideas  ponebant  respectu  utro- 
rumque;  ct  magis  scilicet  pr?edicari 
debet  materia  de  re,  quia  non  est 
separata  a  rc,  quam  supple  idea 
separata,  quod  tamen  est  impossi- 
l)ile.  Et  addit,  aut  quomodo  Plato- 
nici  accipiebant  rei  materiam  di- 
centes,  quod  diffcrentiam  suhstantia' 
cl  matcriei,  dicunt  supple  Platonici, 
magnum  et  parvum  ;  sicul  P/iysiolof/i, 
id  est,  Philosoplii  Naturales,  j-arum 
cl  spissum  (licentes  cssc  primas  dif/crcn- 
tias  suhjecti,  id  est,  materiDC,  per 
quas  materia  transmutabatur;  cn 
namque  scilicet  raiMyn  et  s])issum, 
sunt  fjiin^dam  supcrahu)td(intia  ct  dcfcc- 
tus.  Nam  rarum  est,  quod  parum 
habet  de  materia,  spissum,  quod 
multum,  dimensionibus   existenti- 


METAPII. 

bus  sequalibus,  rarum  ergo  et  spis- 
sumquodammodo  habent  rationem 
magni  et  parvi,  qu?e  ponebat  Pla-  ^spSni 
to;  et  tamen  supplesecundum  Pla-  ^'^'«^M 
tonem,  ipsse  idecc  magis  sunt  sub- 
stantia3  sensibilium  et  Mathemati- 
corum,  quam  magnum  ctparvum, 
qu?e  sunt  ut  materia.  Deinde  cum 
dicit  : 

El  de  motu  siquidem  hsec  erilcausamo- 
tus;  palani,  quia  movenlur  species.  Sin 
autem,  unde  venit.^ 

Tola  namque  de  natura  auferetur  per-  ^^^45"°' 
scrutatio. 

Ponit  tertiam  rationem,  qua3  po- 
test  sic  formari  :  Si  idese  sint  cau- 
soe  sensibilium,  inter  ideaserit  ali- 
qua  idea  motus,  vel  non;  si  sic, 
cum  motus  non  possit  esse  sine  . 
mobili,  sequitur  quod  idea  move- 
tur,  quod  est  contra  Platonem  ;  si 
autem  non  sit  idea  motus,  et  ea 
qu9e  sunt  in  sensibilibus,  ponuntur 
causari  ab  ideis,  non  erit  dare  un- 
de  veniat  motus  ad  illa  sensibilia, 
et  sic  tollitur  tota  scientia  natu- 
ralis,  quse  de  rebus  mobilibus  in- 
quirit.  Dicit  ergo,  et  dc  motu  siqui- 
dcm  /icuc  erunt  causa  motus,  palam  quia 
movcntur  specics,  id  est,  idese  ;  si  au- 
tcin  non,  undc  venit,  scilicct  motus 
in  rebus  ?  quasi  diceret,  non  est 
dare  unde,  et  sic  tota  namque  aufere- 
tur  perscrutalio  de  natura..  Dcinde  cum 
dicit  : 

El  quod  videlur  facile  esse  monslrare,  loe. 
quod  unum  omnia  non  sinl.  Ex  posilione 
nainque  omnia  unum  non  fiunl.  Sed  id 
aUqnid  uimm  si  quis  dat  omnia  et  nihil  hoc, 
si  non  genus  dat  universale  esse.  IIoc  au- 
tcin  in  quibusdain  impossibile. 

Pouit  quartam  rationem,  quse 
sic  formari  potest  :  Si  unum  esset 
suhstantia  omnium  rerum,  ut  Pla- 
tonici  dixerunt;  er£i'o  omnia  erunt 


SUMM.T^  m. 

imum ;  conscquens  est  falsnm  ma- 
nifeste ;  ergo  et  antecedens.  Ante- 
cedens  patct  a  simili  de  Philoso- 
pliis  Natnralibns,  qiii  dicentcs 
aquam,  vcl  talc^iuid  omnium  esse 
rerum  principium,  poncbant  om- 
nia  sccundum  substantiam  esse 
aquam,  vel  aliquod  tale.  Dicitergo, 
quod  qiiidem  videlur  facile  essc  nions- 
Irare,  quod  umim  omnia  non  fiunt,  quod 
supple  scquitur  ad  opinioncm  Pla- 
tonis.  Si  forte  aliquis  dicat,  quod 
ex  positione  Platonis  scquitur,  om- 
nia  esse  unum  simpliciter,  scd  ali- 
quid  unum,  sicut  dicimus  aquam 
esse  unum  secundum  gcnus  ct  se- 
cundum  speciem;  si  sic  dicatur, 
lioc  non  posset  esse  ut  vidctur,  ni- 
si  ipsum  unum  esset  universale  ge- 
nus  omnium,  quod  videtur  impos- 
sibile  in  quibusdam,  sicut  dicctur 
in  3.  lib.  Et  hoc  est,  quod  dicit  :  nam 
ex /)os//2o/ie,'scilicet  Platonis,  non  om- 
nia  fiunt  nnum,  sed  si  quis  clicat  omnia 
unum  essc  id  ali^/uid  ;  ncc  hoc,  supple 
est  possibile,  si  non  dat,  id  est,  po- 
nat,  genus  esse  universcUe,  scilicct  ip- 
sum  ununi;  hoc  autcm  impossibile  in 
quibusdam,  scilicet  videtur;  perillum 
enim  modum  posset  dici  omnia  es- 
se  unum  univcrsalitcr,  sicut  dici- 
mus  hominem,  vcl  cquum,  csse 
substantialiter  animal.  Dcinde  cum 
dicit  : 

Nullam  namque  rationem  habent  natu- 
roe,  quae  sunt  post  numeros,  longiludines, 
latiludines,  et  solida,  nec  quae  modo  sunt, 
aut  fulura  sunt.  Nec  si  aliquam  iiabenl  virtu- 
lem.  llaec  enim  nec  species  possibile  esse, 
non  enim  sunl  numeri.  Nec  inlermedia. 
(Sunt  enim  Mathematica.)  Nec  corruplibilia 
Text.  com.  Sed  rursus  videlur  aliud  hoc  ffenus. 
47. 

Ponit  quintam  rationcm.  Ad  cu- 
jus  evidentiam  notandum,  quod 
post  numeros  ponebat  Plato   esse 


CAP.  III. 


553 


substantias  rerum  sensibilium  lon- 
gitudines,  id  est,  lincas,  latitudi- 
ncset  soliditates^ex  quibus  scilicet 
sensibilia  corpora  componcban- 
tur;  contra.  quod  dicit,  quod  nullam 
habent  rationem,  ut  scilicct  ponan- 
tur  rerwn  subslantiie  post  numeros 
ipsic  longitudines  et  soliditales ;  nec 
quw  modo  smif,  aut  futura  sunt, 
id  cst,  nec  in  praescnti,  nec  in 
futuro  ;  nec  hcibent  aliquampotestatem, 
ad  hoc,  scilicet  quod  sint  causfcre-  Herum  -e- 
rum,  quod  j^robatur,  quia  Plato  "fu^,'pia"' 
ponebat  tria  rerum  gcncra,  scilicct  suS'\^,."a 
sensibilia,  ideas  et  Matlicmatica ; 
intermedia  autem  cujusmodi  sunt 
lineae  et  superficies,  qu8e  ponuntur 
componere  sensibilia,  non  possunt 
poni  esse  idese,  quia  idese  sunt  es- 
sentialiter  numeri,  ha?  autem  sunt 
post  numeros  ;  nec  possunt  inter- 
media  esse  Mathematica,  quia 
Mathematica  sunt  separata  a  sen- 
sibilibus,  h?ec  autem  non,  cum 
ponantur  componere  sensibilia 
corpora ;  ncc  possunt  ])oni  sen- 
sibilia  esse,  nam  sensibilia  sunt 
corruptibilia,  h?ec  autem  non  ;  er- 
go  vel  ista  crunt  nihil,  vel  erunt 
quoddam  quartum  genus,  quod  Pla- 
to  non  dixit,  et  hoc  est  quod  dicit  : 
Ea  namque,  scilicet  lineaeet  super- 
ficies,  etc.  nec  possibile  est  esse  species, 
id  est,  ideas ;  non  enim  sunt  numeri, 
sicut  scilicet  idese;  nec  sunt,  quse  in- 
fra,  id  cst,  Mathematiea  intermedia 
propter  rationem  dictam  ;  nec  sunt 
eorruptibilia  cujusmodi  sunt  sensibi- 
lia,  ut  dictum  est ;  sed  rursiim  videlur 
hoc  csse  aliud  quartum  genus,  quod  sci- 
licet  Plato  non  dixit. 
Notandum,  quod  cum  dicitur  li- ,   ^^\:,. 

i  Iininobilia 

ncas, et superflcics, etc.non csse  siib-  s°^""'  sunt 

prsesentia, 

stantiaS;  vel  principia,  nec  in  prce-  mobiUa  ve- 


i 


554 


LIB. 


METAPH. 


erunl. 


e\°plveteri'-  ^^"t'''  ^'^'^  »1^  rnturo;  pcF  proBseiitia 
ta.  Deus    intcllifiimtnr   immobilia,   cniae    se 

erjro  est,  ^  '       i 

qiii  est     habent  codcm  modo ;  pcr  fntura  vc- 

oninia  alia  .  ' 

lueruntet  ro  intclliguntur  gciierabilia  ct  cor- 
ruptil)ilia,  qu;^  habent  esse  post 
non  esse,  quasi  in  futuro.  Deindc 
cum  dicit : 

El  omnino  exislenlium  qurcrere  elemen- 
ta,  non  dividentem  mullipllriter  dicla,  in- 
venire  impossibile  esl.  Etaliter,  secunduiu 
liunc  modum  qu;nrentes  ex  quibus  sunt 
elemenlis.  Ex  quibus  enim  facere,  aut  pa- 
ti,  aut  ipsum  rectum  non  esse  accipere, 
sed  si  quidem  subslanliarum  solum  esse 
conlingit;  lunc  quia  exislentium  onmium 
elemenla,  aut  quierere,  aut  pulare  habere, 
non  est  verum. 

Ponitsextam  rationem,  qune  sic 
formari  potest  :  Impossibilc  cst 
accipere  principia  alicujus  multi- 
pliciter  dicti,  nisi  multiplicitas  di- 
vidatur.  Cum  ergoensdicatur  mul- 
tipliciter,  quia  dicitur  dc  substan- 
tia  et  de  aliis  generibus;  Plato  in- 
convcnientcr  assiirnavit  princij^ia 
cxistcntium,  id  cst,  entium  non  di- 
videndo  cntia  inter  sc.  Dicit  ergo, 
quod  omnino  f/uwrcre  clcnientn,  id  est, 
principia  existcntium,  id  cst  cn- 
tium,  non  dividentem  dicta  mulliplici- 
tcr,  impossihilc  csl  invcnirc ;  et  quia 
aliquis  posset  aliquibus  convenien- 
tibus  in  nomine,  et  diflcrcntibus 
in  rationc  assignare  principia  pro- 
pria  singulis  sine  hoc,  quod  distin- 
ij^uerct  unum  multiplex,  hoc  Plato- 
nici  non  fecerunt;  et  hoc  declarat 
cum  dicit,  quod  ct  alitcr,  id  cst,  alia 
rationcinconveni(mtcr  rcrum  prin- 
cii)ia  quffisierunt :  Quxcrcnics  cx  qui- 
bus  elrmcntis,  scilicct  sunt  entia,  scd 
secundum  hunc  modum  quo  scili- 
cet  qusercbant,  quia  omnibus  enti- 
bus  sufticientia  ])rincipia  non  apta- 
bant;  quiasupplc  cx  corum  dictis 
non  cstaccipcrc,  ex  (juibns,  scilicet 


principiis,  csl  faccre,  aul  pati,  aul  rcc- 
tum,  ei  sic  de  aliis  accidcntibus, 
quia  solum  scilicet  assignabant 
principia  substantiarum.  Unde  sub- 
dit  :  sed  si  substanliarum  solum  c.ontin-  ^^,'nju^,', 
qit  esse,  scilicct  principia,  tunc  om-  -^'■'^^tot' 

•'  '  II'  lem  aiia 

nium  cntium   existcntium,  ?ioh  esr^"'»^"»" 

haJJentp  r 

verum,  aut  ouwrere  elementa,  aut  putare  priam  ex|i 

...  lenliaoJli 

haberc;  non  cnim  omnium  entium 
sunt  eadem  principia  simi^liciter, 
ut  ostcndctur  duodecimo  hujus, 
text.  c.  2.  ct  in  q.  2.  in  expositione. 
Notandum,  quod  quia  ens  liabet '^•«"'p''' 

^  ^  las  enl 

conceptum  univocum   communem    quaiis 

omnibus    entibus ,    ut    ostendetur 

quarto   hujus,    idco    multiplicitas 

entis,  quamtangit  hicPhilosophup, 

non  est    multiplicitas   convcnicn- 

tium  solo  nominc,  scd  est  multipli- 

citas  suppositorum,  (\\\^  univoca- 

tioni   cntis  non  repugnat,  et  hoc 

modo  habctur   intcntio  Philosophi 

contra    Platoncm ;    quia  cum   ens 

habeat  multa  contcnta  supposita 

sibi,  scilicet  substantiam,  a^quali- 

tatcm,    quorum   non    sunt   eadem 

principia   simplicitcr,  ut  ostendc- 

tur  duodecimo  huius,  ideo  Plato  in-  Text. 

ly  et 

suflicicntcr  egit  assignando  princi-    Asse 
pia  rcrum,  non   distingucndo   ens  nem  ^ 
in  suas  partes  subjcctivas,  qufe  dis- 
tinctio  non  cst  sequivoci;   sed  est 
vcre  univoci  entis.  Tunc  sequitur 
illa  i)ars. 

SUMMARIUM. 
Refutat  quatuor  rationibus  Platonem  po- 
nentem,  ideas  esse  principia  cognoscendi.  No- 
ta  .juxta  tertiam  rationem  ejus,  materiam  es- 
se  de  rei  quidditate.  De  quo  dist.  3.  d.  22.  et 
7.  hujus  q.  IG. 


Quomodo  antem  aliquis  discet  onmium 
elementa:'  Palam  est,  quia  non  est  possi- 
bile  pra^exislere  cognoscenlem  prius.  Siciit 
oniin  neometrizare  discenlem,  alia  quidem 
oporlel  pra'scire,  quorum  est  scienlia,  et 


108. 


Tcxt.  com 

48. 


de  quibus  debel  discere,  non  pr^onosoil, 
ila  el  in  aliis.  Ouai-e  si  qua  esl  onniiuni 
scienlia,  ul  quidam  aiunt,  nihil  utique 
prwexisleret  hoc  cognoscens. 

Quamvis  sit  omnis  disciplina  per  prav 
coi^nita,  aut  omnia,  aut  qusedam,  aul  per 
demonslrationem,  aul  per  detiiiitiones. 
Oporletenim  ex  quibus  est  detinilio,  pra?s- 
cire  etesse  nola,  simililer  autem  el  qua3 
per  inductionem. 

p£nem     ^bi   disputat    contra    Platonem 
'"'■"^^.^'^.'^'nuantiim  ad  ea,  nuse  sensit  de  nrin- 

a  princi-     i  i  ' 

ia  cotrno.s-(3ipiig  coi?noscendi .  Ad  cvidentiam 

cendj  le-        '  "- 

rumqiue  cujus   notandiim,    qnod  Plato  cau- 

osuit  esse        '  ...  , .    . 

ideas.  sas  ct  principia  cognoscendi  mno- 
bisposuit  ideas,  itaquod  secundum 
eum  eadem  sunt  principia  essendi 
et  cognoscendi.  Contra  quod  ar- 
guit  Pliilosophus  per  quatuor  ra- 
tiones.  Secunda  ponitur  ibi  :  At 
vero  cjuod  si  exislif.  Tertia  ibi  :  Am- 
plius  quomodo  ali({uis.  ()uarta  ilu  : 
Amplius  auicm.  In  prima  parte  in- 
tendit  hujusmodi  rationem  :  Ide?e 
sunt  causse  cognoscendi,  ergo  niliil 
contingit  nos  addiscere ;  consequens 
est  falsum ;  ergo  et  antecedens.  Con- 
sequentiam  ipse  pi'obat  ex  hoc, 
quia  nullus  addiscit  ea  qua)  prrc- 
cognoscit.  Dicit  ergo,  quomodo  au- 
tem  aliquis  addiscit  elementa,  id  est, 
principia  omnium,  sisuppleexideis 
in  nobis  scientia  causatur?  quasi 
dicat  quod  non ;  quod  probat  scili- 
cet  quod  niliil  contingit  addiscere  : 
palam  autem  quia  non  est  possibilc,  sci- 
licet  addiscere,  prwexislcre  privs  cog- 
noscentem,  quasi  scilicet  nullus  id 
prsecognoscit,  quod  addiscere  de- 
bet,  sicut  manitcstat  per  exem- 
plum  :  namsicut  discentem  Geometriam, 
licetprsecognoscataliqua  qu.ne  sunt 
necessaria  ad  demonstrandum,  pu- 
ta  principia,  non  tamen  prsecog- 
noscit  quod  addiscere  debet,  simi- 
liter  est  in  aliis  scientiis;  quarc  si 


CAP.  HI. 


555 


qua  cst  omnium  scienlia,  ul  quidam  aiunt, 
non  prwcxistit  hoc  utiqnc  pnccognosccns, 
quamvis  sit  omnis  disclplina  pcr  pnccog- 
nita,  aut  omnia,  aut  qtucdam,  id  est,  si 
idcfe  sint  rationesomnium  scibili- 
um,  ut  aiunt  Platonici;  ergo  non 
possumus  aliquid  addiscere,  nisi  di- 
catur  aliquis  addiscere  res  quas 
prfecognovit ;  verumtamen  si  po- 
natur  aliquis  addiscere,  oportet 
quod  pra^cognoscat  illa  quae  addis- 
cit,  aut  omnia,  id  est,  universalia, 
quorum  qusedam  pr?ecognoscuntur 
notitia  habita  per  demonstratio- 
nem  veldeflnitionem;  autqu?edam, 
id  est,  particulariaprsecognoscun- 
tur  notitiahabita  per  inductionem. 
Ideo  subdit  :  aut  per  demonstrationem, 
aul  per  defmitionem,  oportet  enim  ex 
quibus  cst  dcfinitio  prwscire  el  esse  nota 
cdiqua,  id  est  universalia,  similiter 
autcm  et  rpiw  pcr  inductionem,  ut  sunt 
quaedam  particularia. 

Notandum,  quod  virtus  dictae 
consequentisO;  et  etiam  consequen- 
tis  tenet  ex  hoc,  nam  Plato  dice- 
bat,  illas  ideas  esse  essentias  et 
substantias  rerum;  si  igitur  erant 
caus?e  sciendi,  niliil  addiscere  po- 
teramus,  sed  omnia  essent  nobis 
naturaliter  nota,  et  per  consequens 
nihil  possemus  oblivisci.  cum  sem- 
per  idea>  inessent,  vel  adessent  no- 
bis.  Deinde  cum  dicit  : 

At  vero  si  exislit    connaturalis,  mirum 
quomodo    latemus    habentes    potissimam  ^^'^^■^^^'^^- 
scientiarum. 

Ponit  secundam  rationem,  quse 
sic  formari  potest  :  Si  idese  sunt 
causse  cognoscendi ;  ergoniliil  con- 
tingit  nos  oblivisci;  consequens  est 
falsum;  ergo  et  antecedens.  Con- 
sequentia  probatur  sicut  et  prsece- 
dens.  Dicit  ergo,  Quod  si  cxistil  con- 


556 


LIB.  I 


METAPH. 


nainralis.  sjiliceo  nobis  scientia,  id 
est,  si  idefe  sunt  causa)  scientise, 
mirum  est  rjuornodo  oblimscimur  potissi- 
mce  disciplinarum,  id  est,  potissima? 
disciplina3,  id  est,  scientise,  si  illa 
est  nobis  connaturalis,  nec  ejus 
possemus  oblivisci,  sicut  patet  de 
notitia  principiorum,  qua^  nullus 
ignorat;  si  ergo  scientia  in  nobis  . 
causctur  ab  ideis,  non  possemus 
earnm  oblivisci,  quod  est  contra 
Platonem,  qui  dicit  animam  obli- 
visci  scientia),  quam  habet  natura- 
liter  de  omnibus  propter  unionem 
ad  corpus,  et  quod  postea  per  doc- 
trinam  addiscit,  quod  prins  novit, 
ut  sic  addiscere  non  sit  aliud  nisi 
reminisci.  Deinde  cum  dicit  : 

10  '•  Amplius  autem  quomodo  aliquis  cognos- 

cit  ex  quibus  psI?  el  quomnrlo  eril  ma- 
mfeslum?  elenim  liocliabet  dubitalionem. 
Ambiget  eniin  aliquis  quemadmodum  et 
circa  quasdam  syllabas.  lli  namque  sipna 
ex  s.  el  y.  ot  m  et  a  dicunl  esse.  Alii  vero 
quemdam  alium  sonum  dicunt  esse  et  co- 
gnilorum   nullum. 

l^onit  tertiam  rationem  (lua)  ta- 
lis  est  :  Ad  cognitionem  rei  non 
solum  oportet  scire  foiunnm  rei, 
sed  etiam  principia  materialia  ex 
(|uibus  constat  illa  ros  ;  sed  ex  ideis 
uon  possunt  cognosci  nisi  princi- 
|)ia  rormalia,  cum  idca^  ponantur 
rormae  rerum;  ergo  ide^B  non  sunt 
suriicicntia  principia  cognoscendi 
rem,  si  principia  mateiualia  sint 
ignota.  Majorem  probat,  quia  d(^ 
|)rincipiis  materialibus  contingit 
aliquando  dubitare,  sicut  de  illa 
Ai.  sma    svllal)a,  siima,  do  (lua  quidam  dubi- 

al.  trii)us. 

tant,  utrum  sit  composita  ex  (|ua- 
tuor  litteris,  autsit  tantumuna  lit- 

A(l  coni- 

piotiini  lei  tera  Iiabens  propinum  sonum.  Di- 

notiliani         .  .       . 

non  snriicii  01 1  crixo,  ([\\0(\ ampUus quomodo aliquis 

coLTno.s^^cre  '  .  ,  ...  . 

lonnani,    cognoscit,  supplc  principia  materia- 


lia  rei  ex  quibus  est,   et  quomodo  sedrequ 

...  ,  j  ritur  eti  i 

ent  mamfestum,  quasi  dicerec,  quoci  cogniii 
non,  et  sulxlit,  etcnimhoc  hahet  dubi- 
lationem  ;  ambiget  enim  alicpiis,  scilicet 
de  principiis  materialibus  rei, 
quemadmodum  est  circa  quasdam  sijlla- 
bas;  hi  namque  sijma  ex  s.  et  y.  et  m.  el 
a.  dicunt  esse  ;  alii  vero  quemdam  alium 
essesonum  dicunt,  el  cognitorum  nuUum, 
id  est,  dictam  syllabam  unam  litte- 
ram  habentem  proprium  sonum 
pro^^ter  dictas,  et  cognitas  quatuor 
litteras  proedictas.  Deinde  cum  di- 
cit  : 

Amplius  autem  quorum  est  sensus  quo- 
modo  aliquis  non  habens  sensum  cognos- 
cet?  quamvis  oportebat  si  omnium  sinl 
elementa  ex  quibus,  quemadmodum  com-  i 

posita3  voces  sunt  ex  propriis  elemenlis. 

Ponit  quartam   rationem  quam  •••"«« 

irnni.  ci  - 

intondit  talem  :  Si  ideae  sunt  caus3e  ii-aAra  ^ 

,.  .,  ...  ftqnos^ 

cognoscendi  ;  erii^o  sensibilia  cog-  Ti.eoi«. 
noscimus   sine  sensu;  consequens  i,u,!iiiJ! 
estfalsum;  ergo  etantecedcns.  Con-    ^*"''"' 
sequentia  probatur,  ex  hoc   quod 
si  ideoe  causant  in  nobis  scientiam 
omnium;   causant  ergo,  et  scien- 
tiam  sensibilium.  Cumergo  scien- 
tia  abideis  insitnobis  per  influxum 
qucmdam  et  non  per  sensum,  ha- 
bemus    scientiam   de    sensibilibus 
sine  sensu.  Dicit  ergo   quod,  Am-         | 
plius    aulem,  quorum  est    scnsus,    ha?c  j 

scilicet  sensibilia,  quomodo  aliquis 
cofjnoscit  non  hahcns  sensum  ?  quasi  di- 
coret,  impossibile  est,  etoportet  cqui- 
dcm,  suppl(^  sensi))ilia  cognoscere, 
si  pro  (luia,  oa  swwi  clcmenta  omnium, 
ox  ([uil)us  tanquam  ex  inateria 
Uuntros  :  quemadmodumvocescomposi- 
i((\  [tuta  syllabae,  vel  dictiones, 
composita' ex  propriis  elcmentis.  Ncces- 
sariuin  ost  ergo  cognoscere  sensi- 
bilia,  ot  tamen  est  impossibile  sine 


^ 


I 


110. 
Text.  com 

50. 

Al.  Qiio- 

niani  ert^o 

(Jictas. 

Text.  coni, 
51, 


Epi'o^us 
)rimi  libri 


SUMM.E  111. 

sensii,  sicut  csecus  a  nativitate  non 
potest  scicntiam  de  coloribus  lia- 
bere,  quia  deficiente  scnsu  deflcit 
scientia,  quse  est  secundum  illum 
sensum  ex  1.  poster.  text.  33.  Tunc 
sequitur  illa  pars  : 

Quod  quidem  igilur  diclas  in  Pliysicis 
.  causas  quicrere,  nisi  sint  onmes,  et  extra 
lias  nullam  habemus  dicere,  palam  est  ex 
prius  diclis.  Sed  tenuiter  ha:'.  et  modo  quo- 
dam  omnes  prius  dicla3  sunl,  modo  vero 
quodam   nuUatenus. 

Balbutiens  enimvisa  est  prima  Philoso- 
phia,  de  omnibus  velut  novum  existens 
circa  principium  et  primum  ;  quoniam 
Empedocles  os  dicit  esse  ralionem,  lioc 
autem  est,  quod  quid  erat  esse  el  sub- 
stantia  rei.  At  vero  similiter  necessarium 
et  carnis,  et  aliorum  s-.ngulorum  esse  ra- 
lionem  aut  nihil;  propter  hoc  enim,  et 
caro  et  os  est,  et  aliorum  unuraquodque, 
elnonpropter  maleriam  quam  ille  dicit 
ignem,  et  lerrant,  et  aerem,  elaquam.  Sed 
hoc  alio  dicente  quidem  similiter  dixit  ex 
necessitate,  manifeste  vero  non  dixit.  De 
talibus  quidem  igitur  oslensum  est  prius. 
Qua3cumque  vero  de  ipsis  his  dubitavit 
aliquis,  resumarous  iterum.  Nam  forsan 
ex  ipsis  abundabimus  aliquid  ad  posterio- 
res  dubitationes. 

Ubi  Aristoteles  pertractatis  opi- 
nionibus  antiquorum  de  causis  et 
principiis  entium  concludit,  et  re- 
colligit  circa  dicta,  et  continuat 
dicta  dicendis.  Dicit  ergo,  quod 
quoniam  erffo  diclas  causas  iii  Physicis, 
nisi  sunt  quccrere  omncs,  scilicet  Phi- 
losophi  antiqui,  et  quod  extra  has 
nullam  habemus  dicere,  id  est,  nullam 
aliam  tetigerunt,  palam  est  cx  prius 
dictis;  sed  tamcn  antiqui  Philosophi 
illas  quatuor  causas  tetigerunt, 
obscure  tamen,  et  modo  quodam  om- 
nes,  scilicet  causae  prius  dictce  sintt  ab 
eis,  modo  vero  qriodam  nuUatenus.  Unde 
accidit  cis  sicut  pueris,  qui  noviter 
tentantes  loqui  lialbutiendo  profc- 
runt  qufe  loqunntur,  idco  dicit  quod 
balbutiens  visa  est  prima  Philosophia  de 


CAP.  III. 


557 


omrdbus,  aut  nova  existens  circa  princi- 
piarcrum;   sicut  patet   de  Empedo- 
g\c,  quoniam,  et  ipse  Empcdocles  ipsum 
os  dicil  rationem,  id    est,  proportio- 
nem  mixtionis ;  Acyc  ciutem  est,  quod 
quid  erat  essc,  et  substantia  rei,    id   est, 
quo(\  (juia  illa  proportio  elcmento- 
rum  mixtorum  videtur  esse  forma 
rci,  necesse  est  esse  rationem,  id 
cst,  i^roportionem  mixtionis,   c-ar- 
7iis,  et  aliorum  sincjulorum,  aut  nihil,  id 
est,  propter  hoc  enim,  et  non  pro])- 
tor  aliud  omnia  ista  videntur  esse 
ex  elementis  commixta;  et  proptcr 
hoc   enim  Empedocles  caro  et   os  cst, 
el  aliorum  unumquodque,  ct  non  proptcr 
materiam   quam    scilicet   materiam, 
iHe  dicit  icjnem,  ct  lerram,  ct  acrcm,   ct 
aquain,    id  est.   quod  ex  hoc   patet, 
(luod  caroet  os,  etc.  non  sunt  illud, 
quod  sunt  propter  materiam,  sed 
propter  principium  formalc,  quod 
[)oncbat  illam  mixtionem ;  scd  hn-c 
cdia  quidem  dicente  dixil  simul  ex  neces- 
sitaic,  manifeste  enim  non  dixit,  id 
est,  ([uod  Empedocles  coactus  ne- 
cessitate  ita  dicente,  et  ostendente 
posuithoc,  licet  non  expressit  ma- 
nifeste,  quia  clare  non  tetigit  na- 
turam  forma3,(/e  talibus crcjo oslcnsum 
cst  prius,    licet   ab  eis   imperfecte 
(licta  sunt.  Qucecumque  vero  de  his  du- 
biiaverit   cdiquis,    scilicet   ad    unam 
partem,  vel  ad  aliam,   rccapitulabi- 
mus  iterum,  scilicet  in  3.    libro  :  nani 
forscm  ex  eis,  scilicot  ex  talibus  dubi- 
tationibus ,     investigabimus      aliquid, 
scilicet  utile,  ad  posteriores  dubitatio- 
ncs,    ([uas    scilicet   per   libros    se- 
quentes,  et  totam  istam  scientiam 
determinando  prosequemur,  et  sic 
est  linis  hujus  primi  libri. 


55S 


LIB.  II. 


METAPH. 


LIBER      SECUNDUS 

Refulatis  anliquorum  opinionibus  in  primo  libvo,  accedit  in  hoc  secundo  ad  pro- 
priam  intenlionem,  in  quo  tribus  capifibus  agit  de  perlincnlibus  ad  considerationem 
verilatis  in  communi,  explicans  caput  primum,  quomodo  ejus  consideratio  sil  facilis 
et  difficilis.  Liber  isle  eliam  est  ex  parte  prowmialis,  ct  unicam  tantum  continel  sum- 
mam  in  tria  capita  dimsam.  Quod  ail  Doctor  infraeap.  1.  num.  3.  confusa  esse  prius 
nobis  nota,  intellir/e,  cognitione  confusa,  non  distincla,  de  quo  vide  eum  primo  hujus, 
q.  10.  et  ibi  Seholium  primum.  De  eo  quod  ail  ibidem,  num.  \.  difficulfalem  intel- 
ligendi  esse  e.v  parte  inteUectus  nostri ;  vide  ipsum  hfc,  q.  3.  ct  ibi  Srholium  ulti- 
mum.  Quod  ex  peccato  sit,  nos  dependere  a  phanlasmatibu^  in  inlelligendo,  docet  2. 
c/.  3.  q.  8.  ad  primum,  et  alias  ex  Augustino. 


t 


SUMMA    UNICA. 
De  Speculatione  Veritatis. 

CAPUT     I. 

Qiiomodo  faciUtas  ct  difiiciiltas  ac- 
cidunt  circa  considerationem  ve- 
ritatis? 

1  De  vcrilale  aulem  theoria    sic  quidem 

Text.com. 1.  difficilis  est,  sic  vero  facilis. 

Hic  incipit  secundus  lil)ei%  ubi 
Pliilosophns  postquam  pertracta- 
vit  opinionem  antiquorum  de  cau- 
sis  et  principiis  entium,  accedit  ad 
suam  propriam  intentionem,  pei'- 
tractando  ea  quse  pertinent  ad  con- 
siderationem  liujus  scientia). 
Veritas,  et  Ad  cujus  cvidentiam  notandum, 
scientia'(ie    ^^qj   omnis  scicntiacst  de  veri- 

rilatc  uu-    1 

P'^''-  tate.  Dilferenter  tamcn  est  hoc, 
quia  alise  scientise  particulariter 
considerant  de  veritate,  ista  au- 
tem  universaliter,  et  ideo  ad  hanc 
proprie  pertinet  considerare,  quse 
rcspiciunt  nniversalem  vei'itatem. 
Kt  secundum  h.TC,  ista  pars  divi- 
ditiir    in   duas,   quia    priino   agit 


ve 


Philosophus  de  his  quso  spectant 
ad  considerationem  veritatis  in 
communi.  Secundo  descendit  ad  ea 
qna3  spectant  specialiter  ad  con- 
siderationem  hujus  scientiac.  Se- 
cunda  ibi,  in  principio  tertii  :  A'c- 
cesse  est  ad  qiuesilam.  Prima  dividi- 
tur  in  trcs,  quia  prinio  prsemit- 
tit  qualiter  facilitas  et  difiicultas 
accidant  circa  notitiam  et  con- 
siderationem  veritatis.  Secundo, 
ostendit  ad  quain  scientiam  maxi- 
me  pertinet  considerare  et  habere 
notitiam  veritatis.  Tertio  exponit 
modum  acquirendse  veritatis.  Se- 
cunda  ibi  :  Vocari  vcro  Philosophiam. 
T(M'tia  ibi  :  Coniingunt  autem.  Prima 
in  duas,  quia  priino  facit,  quod  dic- 
tum  est.  Secundo,  ostcndit  ([uo- 
modo  homines  inutuo  se  juvant  in 
acquisitione  veritatis.  Secunda  ibi : 
Non  solum  aufein  his.  Prima  in  duas, 
(juia  primo  proponit,  quod  consi- 
d(!i'atio  veritatis  est  quodammodo 
lacilis  et  aliquo  inodo  diflicilis.  Se- 
cundo  prol)at  propositum  ibi  :  Sig- 
iniiii  aulem.  Dicit  ergo,  quod  theoria,  Speculat 
id  est,  speculatio,  vcl  consideratio,  esr^ac! 


dc  vcritate  sic  quidem,  id  est,  UllO  mo- 


el  diracil 


SUMMA  UNIGA 


CAP.  I. 


559 


|Ad  hunc 

Jsxtiiin    vi- 

Ide  jam  q. 

1.  2. 


(lo  difficilis,  sic  qiiidem,  id  est,    alio 
inodo  facilis.  Deinde  ciim  dicit  : 

Signum  autem  est,  neque  digne  quem- 
quam  adipisci  ipsam  posse,  nec  omnes 
exortes  esse,  sed  unumquemque  aliquid 
de  natura  dicere.  Et  secundum  singulos 
quidem  nihil,  aut  parum  ei  immittere,  ex 
omnibus  aulem  coacervatis  fieri  magnitu- 
dinem  aliquam. 

Probat  propositum,  assignando 
causam  dicti.  Circa  quod  duo  facit, 
quia  primo  ostendit  quomodo  con- 
sideratio  de  veritate  est  facilis.  Se- 
cundo,  quomodo  est  dirticilis.  Se- 
cunda  ibi  :  Sed  Jiabcre.  Prima  in 
duas,  quia  primo  reddit  causam 
dicti.  Secundo  corollarie  infert 
quoddam  ex  pra?dictis.  Secunda 
ibi  :  Quare  sic  videlur.  Dicit  ergo, 
quod  signum  est  supplc,  quod  consi- 
deratio  de  veritate  sit  facilis,  nul- 
lum  eam  digjie  acquirerepossc,  nec  omnes 
exories  csse,  id  est,  si  nullus  eam 
perfecte  habeat,  tamen  nec  omnes 
latet ;  ideo  dicit  :  sed  ummquemque 
quidem  de  nalura  aliquid  dicere,  id  est, 
quod  quilibet  aliquid  novit,  et  po- 
test  enuntiare  de  natura  rerum, 
cujus  probatio  est,  quia  secundum 
imumqucmque  quidcm  niliil,  aut  parum 
ei  est  immiitere ;  ex  omnibus  autem, 
coarlicidatis  fieri  magnitudinem  aliquatu, 
id  est,  quod  quilibet  seorsum  niliil, 
aut  parum  novit  de  veritate,  et  pa- 
rum  immittit  ad  gazophylacium 
veritatis;  tamen  si  omnia  coar  ti- 
culentur,  et  congregentur,  tict  ali- 
(|ua  una  magna  quantitas.  Deinde 
cum  dicit  : 

Quare  si  sic  videlur  liabere,  ut  prover- 
bialiter  dicimus  :  in  foribus  quis  delinquet? 
sic  quidem  ulique  erit  facilis. 

Infert  quoddam  coroUarium  ex 
prsedictis,  dicens  :  quare  supplc  qui- 
libet  potest  ali(|uid  de  veritate  co- 


gnoscere,  licet  parum  sic  videtur  ha- 
hcro,  scilicet  circa  notitiam  verita- 
tis,  ul  dicimus  proverbialiler,  in  foribils  um. 
quis  delinquel?  id  est,  sicut  dicimus 
communiter,  quod  in  januis  domo- 
riim  nullus  errat,  licet  enim  inte- 
riora  domus  possunt  ignorari,  ta- 
mon  circa  introitum  nullus  errat; 
similiter  in  cognitione  veritatis 
sunt  aliqua  per  se  nota,  circa  quse 
nuUus  errat,  sunt  prima  principia, 
puta,  7ion  confingit  idem  esse  elnon  esse, 
et  onme  lolam  est  majus  sua  parte.  Cir-  Girca  pn- 

1        •  ,  ,  ma  princi- 

ca  conclusiones  autem,  ad  quas  per  pm  nuiius 
talia  principia,  quasi  per  januam  ""^^^^^' 
[)ervenitur,  contingit  errare;  con- 
cludit  ergo  hoc  modo,  cognitio  veri- 
Mis  csi  faciiis,  inquantum,  scilicet 
est  cognitum  principium  pcr  sc 
notum,  per  quol,  quasi  per  ja- 
nuam  omnibus  notam,  introitur 
ad  notitiam  veritatis. 

Notandum,  quod  hsec  quse  in  no- 
titia  veritatis  se  habcnt,  ut  fores 
in  domo,  sunt  principia  complexa, 
quse  secundum  complexioncm  sunt 
sicut  locus  januse,  qucm  nullus 
ignorat.  Deinde  cum  dicit  : 

Ilabere  autem  tolum,  aut  partem  non 
posse,  difficultatem  ejus  ostendit. 

Ostendit  quomodo  sit  dillicilis 
consideratio  vcritatis.  Circa  quod 
duo  facit.  Primo  proponit  inten- 
tum.  Secundo  reddit  causam  dicti. 
Secunda  ibi  :  Forsan  autcm.  Dicit 
ei^go,  quod  habcre  ibi  scilicet  in  con- 
sidei\ntione  veritatis  totuui  et  partem 
non  posse,  ostendil  difficultatem  cjus. 

Notandum,  quod  iioc  quod  dici- 
tur  de  toto  et  de  parte  exponitur 
uno  modo  sic,  scilicct  quod  duplex 
est  via  procedendi  ad  cognitio- 
nem  veritatis;  una  quidem  pcr  mo- 


560 


LIB. 


METAPH. 


dum  resolutionis,  secundum  quam 
proccdimus  a  compositis  ad  sim- 
plicia,  et  a  toto  ad  partem,  sicut 
dicitur  1.  pliysic.  text.  c.  3.  quod 
confusa  sunt  nobis  prius  nota,  et 
seundum  hanc  viam  tunc  est  per- 
fecta  notitia  veritatis,  cum  per- 
ventum  est  ad  cognoscendum  dis- 
iVroce.Ladi  tinctc  singulas  partes  rei.  Alia  via 
onem  "veri-  ^st  pcr  modum  compositionis,  per 
taiis.  qnam  proceditur  e  converso,  scili- 
cet  a  simplicibus  ad  composita  et  a 
partibus  ad  totum,  et  secundum 
hanc  viam  tunc  est  perfecta  et  im- 
perfecta  eo  modo,  quo  impcrfectum 
large  dicitur  pars  pcrfecti;  quia 
igitur  multi  impcrfecte  cognos- 
centes  veritatem  opinantur,  se  co- 
gnoscere  perfecte,  nescientes  dis- 
tinguere  inter  perfectum  et  imper- 
fectum,  et  inter  totum  et  partem, 
ideo  ex  hoc  ostcnditur  difficultas 
circa  notitiam  veritatis.  Deinde 
cum  dicit  : 

Ad\nno       Forsan    auLem,    et    difficullaLe   daobus 

lexium  e  modis  exisLenle,  non  in  i-eljus,  sod  in  nubis 

q.  2.  2.     est  ejus  causa.  Sicut   enim  nyclicoracum 

ocuH  ad  lucem    diei  sese  habent,    sic  et 

animai  nostno  inlellectus  ad  ea,  qutu  sunl 

omnium  naturae  manifesLissima. 

Reddit  causam  dicti.  Dicit  ergo, 
forsan  existcnle  difficuUatc,  scilicct 
cognoscendi  sccumlum  iluos  inodos 
supple,  vel  ex  parte  rerum  cognos- 
cibilium,  vel  ex  parte  intcllectus 
COgnoscentis,  nou  in  i-cbus,  scd  in 
nobis  esl  causa  cjus,  scilicct  difliculta- 
tis  cognoscendi.  Vult  dicere,  quod 
licet  difdcultas  cognoscendi  videa- 
tur  accidere,  vel  ex  defectu  rci 
quse  cognoscitur,  vel  ex  defectu 
intellectus  qui  cognoscit,  tamcn 
causa  hujus  difticultatis  non  est  ex 
parte  rerum,  sed  ex  parte  nostra; 
quod  [irobat  cum  subdit,  sicui  oculi 


nijclicoracum  se  habent  ad  lucem  diei,  sic 
cl  inlclleclus  animw  nostrce  ad  ea  quce 
sunt  manifestissima  in  natura,  et  ideo 
signum  est,  quod  defectus  illc  cog- 
noscendi  non  est  ex  parte  rerum, 
cum  illae  sint  manifestissimse, 
quantum  est  de  se  et  sua  natura; 
sed  defectus  est  ex  parte  intellec- 
tus,  sicut  defectus  visionis  non  est 
ex  parte  luminis  diei,  sed  ex  parte 
oculi  nycticoracis,  etc.  Deinde  cum 
dicit  : 

SUMMARIUM. 

Gratias  esse  agendas  his,  qui  pro  veritate 
eruenda  laborarnnt,  sive  eani  recte  compro- 
baverint,  sive  non,  quia  eorum  opera  aliis  de- 
servit  ad  ejus  indagationem.  Timotheus  iste, 
de  quo  est  serino  (ex  Suida)  floruit  tempore 
F^hilippi  Macedonis  et  Alexandri  Magni. 
queiu  ferunt  illo  cantante  arduum  MinervcB 
modulum,  adeo  permotum,  ut  inter  audien- 
dum  ad  arma  concitaretur,  diceretque  regia 
carmina  talia  esse  debere.  Piirygnis  fuit  (ut 
dicitur)  primus  citharista  apud  Athenienses 
et  Magister  Timothei,  licet  non  in  toto  forte 
excellens,  dignu-;  tamen  cui  gratite  agantur 
ratione  jam  dicta. 

Non  solum  autem  his  dicere  gratiam  jus- 
Lum  esL,  quoruni  opinionibus  aiiquis  com- 
municnvcrit,  sed  el  b!s  qui  adhuc  super- 
ficinlius   enunliaveruiil    eleiiim   lii  confe- 
runL  aliquid,  nain  liabiLuin  quidem  noslrum 
pra'exorcitaLi  sunl.  Nam  si  'riniolheus  non 
fuissel,  inultain  melodiam  non  haberemus; 
si  aulem    non  IMirygnis,  Timotheus    non 
fuissel.    Eodem   autom  modo  et  de  enun- 
liantibus  verilalein,  a  quibusdam  vero  opi- 
niones  quasdam  accepimus,  sed  alii,  ul  hi 
forent,  forte  causa  fuerunt. 

Ostendit  quomodo  homines  mutuo 
s(\iuvant  in  acquisitione  veritatis, 
([uasi  diceret,  ({uod  non  solum  justum 
esf  rcddcre  cjralias  /lis,  scilicct  praece- 
dentibus,  qui  aliquid  dixerunt  de 
veritatis  natura,  ita  quod  nobis- 
cum  communicaverunt  in  veritate 
invenfa,  sed  etiam  illis  </ui  superfi- 
cialitcr cnuntiaverunt ;  etenim,  pro  ({uia, 


TeXl. 
coni.  1 


hi,  id  est,  tales,  aliquidnobiy  Konfe- 
runl,  nqm  habilum  quidem  noslrum,  id 
Antiquire-*^^^,  intoUec tiuu,  pneexcrcilali  sunt ; 
^eUonS-'  ^^^^^  posteriores  debcnt  regratiari 
■■»"«''*""*•  prciecedentibus,  quia  aliquo  niodo 
in  scicndo  dependent  ab  illis;  nisi 
enim  fuisset  Timoihcus^  mulluin  uoit  ha- 
beremus  melodiam,  id  est,  compositio- 
nem  musicalem,  quia  nos  funda- 
mur  super  id  quod  ipse  reperit ;  ci 
si  Phrygnis  non  fuissct  prwcedens,  Timo- 
iheus  non  fuisset,  id  est,  non  reperis- 
set  quod  reperit,  quia  invenit  vir- 
tute  illius;  sic  cl  dc  enuntianlibus  veri- 
tatcm  a  quibusdam  acccpimus  quasdam 
opiniones,  quos  credimus  bene  dixis- 
se,  quibus  etiam  alii  fucrunt  causa. 

Ad  cujus  evidentiam  notandum 
quod  intellectus  virtute  principio- 
rum  devenit  in  posteriora,  et  ex 
lumine  intellectus,  et  virtute  prin- 
cipiorum  possunt  elici  ex  princi- 
piis  multa  posteriora;  sic  sequen- 
tes  Philosophi  accipientes  princi- 
pia,  licet  pauca  a  pr^ecedentibus, 
ex  illis  multa  potuerunt  elicere;  si 
ergo  tradiderunt  principia  vera, 
illis  regratiandum  est,  quia  profue- 
runt  ad  veritatem  recipiendam;  si 
autem  tradiderunt  principia  non 
omnino  vera,  etiam  illis  est  regra- 
tiandum,  quia  dederunt  occasio- 
nem,  ut  illis  reprobatis  vera  priu- 
cipia  reporiremus. 

SUMM.E     UNIC.E.  CAP.     II. 

Cujus  scientire  sit  speculari  de  ve- 
ritate,  et  nn  dettir  procossus  in 
infmitum  incnusis? 

SUMMARIUM. 

Veritatis  considerationem  maxime  ad  Me- 
taphysicam  spectare.  De  causa  sequivoca  et 
univoca  de  quibus  liic  loquitur  Doct.   vide 
Tom.  V. 


CAI'.  II. 


561 


eiim  I.  d.  3.  q.  8.  et  4.  d.  i  2.  q.  3.  luim  2i. 
De  vex'itato  quam  hic  tangit,  vide  eum  I, 
0.  hujus  ([.  3.  et  ibi  nostra  Scholia  et  in 
snpplemento  de  Anima  disp.  3.  sect  7.  8.  9. 
Quod  vero  non  detur  processus  in  infinitum 
in  causis,  ut  hlc  tangitiir  in  5.  tractat.  Doct. 
bene  1.  d.  2.  q.  2.  art.  t.  a  num.  11.  et  de 
primo  Princ.  c.  3.  et  hic  q.  i5.  reliqua  hujus 
capit.  inCra  siio  ordino  notantur. 

Vocari  vero  Phi[osophian\  veritalisscien-  6. 
tiam  recLe  habel,  namTheoricinfinis  est  ve-  Text.  co.n. 
rilas,  et  pralica^  opus;  elenim  si  quoniodo 
res  sese  liabent  inlendunt  praolici,  non  la- 
men  ejus  causam  per  se,  nec  ut  perpetuo 
talis  est,  sed  ut  ad  aliquid,  atque  ut  nunc 
speculantur. 

Postquam  Philosophus  prsemisit 
qualiter  facilitas  et  diflicultas  acci- 
dit  circa  considerationem  et  noti- 
tiam  veritatis,  nunc  ostendit  ad 
quam  scientiam  maximo  spectat 
consideratio  veritatis,  intendens 
probai^e,  quod  ad  Metaphj^sicam. 
Circaquod  (bio  facit.  Primo  facit 
quod  dictum  est.  Secundo  declarat 
quoddam,  quod  in  sua  probatione 
supponebat.  Secanda  ibi  :  At  vcro 
quia  principium.  Prima  in  duas,  quia 
primo  probat  quod  ad  Metapliysi- 
cam  spectat  considerare  simplici- 
ter  veritatem.  Secundo,  quod  ad 
ipsam  quam  maxime  spectat.  Se- 
cunda  ibi  :  Ncscimiis  autem.  In  prima 
parte  intondit  talcm  rationem  : 
Metaphysica  ost  scientia  speculati- 
va  non  practica  ;  ergo  (^st  sciontia 
veritatis.  Antecedons  supponitur 
ex  prologo  bujiis  lil)ri.  Consoquen- 
tiani  nut(Mu  probat  ox  dillcrentia 
scientia)  si)oculn, tivno  ot  practicoe, 
quia  iinis  spoculaLivnc  est  veritas, 
practic<T  voro  opus.  Dicit  eriio  quod 
Philosopbiam,  id  est,    Metaphysi- ^.  . 

^  '  i      ^  Finis  s))e- 

cam  vocari  scicnliam  verilatis  reclc  habcl;   cul  ai vlc, 

etpraclicae. 

nam  fmis  Thcoricce,  idest,  speculativne, 
est  verilas;  practicw  autem  opus,  id  est, 

36 


562 


LIB.  II. 


METAPII. 


7. 


praxis,  qu8s  est  actus  voluntatis 
elicitus,  vel  imperatus,  sicut  decla- 
ratum  fuit  in  prologo  primi  sentcn- 
tiarum,  qua^st.  4.  Quod  enim  prac- 
tica  ordinetur  ad  opus,  declarat 
hic  cum  subdit :  etenim,  pro  quia,  ei 
si  practici  inlenclKnt  quomodo  se  hahet, 
scilicet  vcritas  in  rebus,  non  tamen 
secunchim  se,  sed  ad  aliquid,  el  nunc  spe- 
cukmtu7\i([  est,quod  illamvcritatem 
non  intendunt  per  se,  ut  flnem,  sed 
ulterius  ordinant  illam  ad  dirigon- 
dam  aliquam  praxim,  circa  ali- 
quod  objectum  particulare  opera- 
bile,  et  ad  aliquid  nunc,  id  est,  se- 
cundumaliquoddeterminatumtem- 
pus.  Dcinde  cum  dicit  : 

Nescimus  autem  verum  sine  causa. 
Test'."com.  [Inumquodque  vcro  maximeipsum  aliorum 
4.  (iicilur,  secundum  quod  eliam  aliis  inost 
uiiivocatio,  pula  ignis  est  calidissimus,  ete- 
iiim  est  causa  aliis  liic  caloris.  Quare  esl 
verissimum,  quod  posterioribus  est  causa 
ut  sinl  vera.  Quapropter  semper  entium 
principia,  semper  esse  verissima  necesse 
esl;  non  enim  quandoque  sunl  vera,  quan- 
doque  non;  nec  illis  causa  aliquid  est  ve- 
li  ut  sint,  sed  illa  aliis,  quare  unumquod- 
que  sicul  se  lialDel,  ul  sit,  ita  el  ad  verila- 
lem. 

Metaphysi-     Probat,  quod  Meta i)hysicam  spec- 

conH.lnT  tat    (|uam     maxime    consideratio 

v"niai..m.  ^.(,,,^.^^18,  ot  intoudit  taloui  ratio- 

nom.  Scientia  MctaphysiccT  consi- 

dcrat  verissima  ot  maximo  vera  ; 

crgo  maximecst  sciontia  veritatis. 

Conscquontia  ost  evidons;    sod  ad 

proban(bim  antoccdons  intondit  ta- 

\on\  rationom  :  Metaphysica  consi- 

dorat  primas  causas  et  prima   vc- 

rum  principia  ;  sod  illa  sunt  vcris- 

sima;   er^o  Motapiiysica  considc- 

ratvcrissima.  Majorhujusrationis 

supponitur  cx  prologo,    quia   ibi 

probata  cst,otminorom  ipsc  dccla- 

Oai.i  est  rat  ex  hoc,  quod  illud  est  maxime 

''SeT   talc,  ([uod  ost  causa  omnibus  aliis 


ut  sint  talia,  et  nihil  est  ei  causa, 
ut  sit  tale,  sicut  exemplificat  de 
igne;  sed  primse  causse  et  prima 
principia  rerum  sunt  liujusmodi 
quantum  ad  vcritatem;  ergo  sunt 
maximo  vora.  Dicit  crgo,  quod  ^«e*- 
cimus  verum  sine  causa ;  scientia  ergo 
quse  est  dc  vero  habet  aliquas  cau- 
sas,  quae  etiam  habont  voritatcm, 
quia  verum  non  potest  sciri  ex  fal- 
sis.  Addit  autem  unam  propositio- 
nem  quod  \inumquodque  est  illud  ali- 
quorum  maxime,  id  est  maxime  tale, 
quod  aliis  inest  univocatio,  id  est,  quod 
est  causa  univoca  aliis  ut  sint  ta- 
lia,  ut  ignis  est  calidissimus  ;  cnim,  pro  f| 
quia  /lic,  id  est  ignis,  causa  caliditatis 
csi  aliis,  scilicet  elemcntis  ;  iUud  err/o 
cst  vcrissiinum,  quod  est  causa  postcriori- 
hus,  ut  sint  vera.  Ex  quo  concludit,  qua- 
propler  principia  scmper  e.rislentium,  id 
est,  corporum  ctxilestium,  cujus- 
modi  sunt  substanticne  separatae, 
semper  necesse  est  esse  vera,  id  est  sunt 
verissima,  cujus  assignatrationem 
duplicem.  rrimo,  (juia  quandoqur 
sunt  vera  et  quandoquc  non,  et  in  iioc 
praecollunt  gcnerabilia  ct  corrup- 
til)ilia,  (|ua3  quandoquo  sunt,  ot 
(luan(lo(|Uo  non  sunt.  SocundO;  quia 
Ulis  non  est  alia  causa,  scilicct  sua? 
voritatis,  scd  Ula  sunt  causa  aliis,  ot 
in  lioc  pra3ccllunt  corpora  ccelcs- 
tia,  licot  sint  sempitcrna,  tamen 
liabcnt  causam  sui  ossc  et  sui  mo- 
tus.  I^x  prcedictis  infcrt  quamdam 
conclusionom,  dicit  quare  unumquod- 
quc  sicut  sc  hahct  ad  esse,  ila  ad  verita- 
tem. 

Notandum,  quodduplexcst  genus 
causa^  :  qua^dam  cst  causa  univo-Jbx^tj 
ca,  qua^dam  a^quivoca.  Univoca  di-  aeq°u?v 
citur  (luantum  ad  prrBscns  spectat, 
qua3   iiabot    simiiom    formam  illi 


8. 
Causa 


SUMM^  UNIG^. 


GAP. 


563 


quam  producit;  sequivoca  vero  di- 
citur,  qua3  non  liabet  formam  simi- 
lem  illi  quam  producit,  licet  eam 
liabeat  in  virtute.  Exem[)lum  pri- 
mi,  ignis  producons  alium  ignem. 
Exemplum  secundi,  Sol  generans 
ignem;  ad  excludendum  ergo  cau- 
sam  sequivocam,  qua)  licet  sit  cau- 
sa  aliis ut  sint  talia,  ipsa  tamen  non 
est  inseforma  talis,  et  ideo  signan- 
ter  dixit  Philosoplius  :  nnnmqmdquc 
est  maxime  tale,  secnndum  quod  aliis 
inest  univocaiio.  Sol  enim  licet  sit 
causa  caliditatis  in  istis  inferiori- 
bus,  ipse  tamen  non  est  in  se  for- 
maliter  calidus;  in  causis  autem 
univocis  intelligendum  est,  quod 
hooc  dicitur  habere  veritatem. 

Notandumetiam,  quod  quia  veri- 
tas  est  passio  entis,  ideo  sequitur 
esse  rei  proportionabiliter;  et  id- 
circo  concludit  Philosophus  ex 
pra3dictis,  quod  quia  ea  qua?  pos- 
sunt  esse  aliis  causa  essendi  vera, 
sunt  maxime  vera,  sequitur,  quod 
unumquodque  eo  modo  quo  habet 
Veritas     essc,  habcat  etiam  veritatem ;   ut 

consequi- 

urreien-ea  quorum  esse  est  sempiternum, 

litatem  .  .  .  .^ 

iroportio-  srt  ctiam    veritas    sempiterna;  et 

labiliter /le  ,  . 

[uoeiiii  quorumessenonestsemper,  etquo- 
';!;  ^'  rum  esse  habet  causam.  Similiter 
veritas  habet  causam,  et  quorum 
non,  non  ;quiaetiamveritasinintel- 
lectu  oritur  ex  veritate  in  re,  id- 
circo  sicutres  habetesse,  sic  etiam 
est  apta  nata  vere  cognosci,  ut  sic 
semper  ab  ipso  esse  rei  oriatur 
conformitas  veritatis,  sive  in  re, 
sive  in  intellectu  ;  quare  bene  dicit 
Piiilosophus,  quod  nnumquodquc  sicut 
sc  Imhet  adesse,  ita  se  habet  ad  vcritatem. 

leritjsdu-    Notaudum ctin m,  nuod  possetesse 

|iex  com-  .  1-1 

lexa,  et   dubium  dc  qua  veritate  hic  loqui- 
|conipe-   ^jjp  pi^^Qj.Qpl^^g.  utrumde  veritate 


ncomplexa,  quse  est  passio  entis  ; 
vel  de  complexa,  quae  est  veritas 
l^ropositionis  ;  et  juxta  hoc,  utrum 
intendat  de  primis  principiis  et 
causisincomplexis,cujusmodi  sunt 
substantise  immaterialcs,  vel  de 
principiis  complexis,  ({uando  dici- 
tur  i)rima  principia  esse  principia 
verissima.  Unde  dicendum,  quod 
licet  de  utrisque  verum  sit  quod 
hoec  dicitur,  tamen  intellectus  prin- 
cipalisPhilosoi)hi  estloqui  de  veri- 
tate  incomplexa,  et  principio  in- 
complexo  ;  ex  quo  enim  vult  habe- 
re,  quod  substantite  immateriales 
sunt  verissima,  de  quibus  est  sa- 
pientia  quoe  Mctapliysica  nomina- 
tur.  Dcinde  cum  dicit  : 

Et  manifeslum  est,  quod  res  liabent  9. 
prineipiuni,  el  quod  causiu  rerum  enlium  Text.com.5. 
noii  sunl  infinita}  neque  secundum  rectitu- 
dinem,  neque  secundum  speciem,  scilicet 
ut  species  earum  sint  plusquam  possint 
numerari  in  iniinilum ;  impossibile  enim 
est  secundum  naturam,  ut  aliquid  sit  ex 
alio  in  infinitum,  v.  g.  caro  est  ex  terra,  et 
terra  ex  aqua,  et  aqua  ex  aere.  et  aer  ex 
igne,  ethocin  intinilum,elnoncessetinali- 
quo.  Neque  etiam  esL  possibile  secundum 
illud  ex  quo  esl  priiicipium  motus.  v.  g. 
quod  lioino  movetur  ab  aero,  etaera  Sole, 
et  Sol  a  luce,  et  hoc  in  infinitum.  Etsinii- 
liter  etiam  estin  eo  quod  estpropter  quid, 
impossibile  est  enim  in  hoc  etiam  proce- 
dere  in  infinitum,  \f  g.  ut  cursus  propter 
sanitatem,  et  sanilas  propter  fortuiuim,  et 
fortuna  propter  aliud,  et  sic  in  eo  quod  est, 
scilicet  essentia. 

Probat  quoddam  suppositum  in 
ratione  proxime  dicta,  supposuit 
enim  esse  aliqua  prima  principia  et 
primas  causas.  noc  prol^at,  quia  in 
causis  non  est  processus  in  inlini- 
tum,  sedest  dare  statum,  et  deveni- 
rc  adaliquod  primum  principium  in 
quolibetgenere  causoe-.  Circaquod 
duo  facit,  quia  primo  proponit 
intentam  conclusionem.  Secundo 
subjungit    ejus    proliationem.    Se- 


564 


LIB.  II. 


METAPII. 


( 


in  nuiio    cunda   ibi    :    Mediorum.    Dicit  crgo 
causffi  da-  quod,  scilicet  palam  cst  ex  dicendis, 

tur  pro(;es-  ,  ,,  .       ..  „,;i;^,^^ 

susin  M\-quod  bsl  qitoddam  pnncipium,    scuiceL 

'''^"'"'    esse  et   veritatis    rerum;  et   (luod 

non  sunl  infinifce  caiisw  cxislcnlium,  ncc 

ad  direclam  Theoriam,  id  est,  nec  pro- 

cedcndo    in    dircctum,    secundum 

unam  specicm  causae,  puta  secun- 

dum  spcciem  causje  materialis,  ct 

sic    dc  aliis;    ncc    sccundum  spccicm, 

supple  sunt  inlinitsecausEe,  ita  sci- 

licet    quod   sint  inpnilfc  spccics  causa- 

rum,    et  exponit  quod  dixerat,  cau- 

sas  non  esse  infinitas  in  dircctum. 

Primo  in  causis  matcrialibus,  ncc 

cnim  ex  matcria  esl  possihile  profp-cdi  i)i 

infinilum,  ut  tiat  hoc  CX  hoc,  vcluli  ul 

dicamus  carnemficri  ex  terra,  utcx  ma- 

tcria  ;  tcrram  vero  ex  aqua  ;  aquam  vcro 

ex aere;  aercm  autem  cx ignc,  ct  hoc  non 

stare,  scd  supple  proccdcre  in  intini- 

tum.  Secundoexponit  in  causiseffi- 

cientibus  dicens,  nec  undc  principiuyn 

moius,  id  est ,  nec  in  causis  moventi- 

l)us,  vel  criicientibus  cst  proccssus 

intinitus,  utdicas  movcri  homincm 

al)  acre,   et    hunc,    scilicet  aercm 

uiovcri  a  Solc;   Solcm    autcm    ab 

alio  ct  liujusmodi,  scilicct   proces- 

sus  nullum  csso  lincm.  Tcrtio  cx- 

ponit  incausis  tinalibus,  (licit,-v/'>;'"- 

///(•/•  auUnn  nrc  Hlud  cujus   csl  causa,   id 

cst,  sccundum  causam  finalem,  pos- 
sihilc  csl  irc  in  in/lniluin,  ut  si  dica- 
mus,  ([uod  irc,  id  cst,  ambulai'c, 
cst  causa  sanitatis;  illa  vcro,  scili- 
cct  sanitas,  estcausa  lelicitatis,  (^t 
felicitas  sit  causa  alicujus,  id  cst 
altcrius  in  inlinitum.  (Juarto  cxpo- 
uit  in  causis  formalibus  dicens, 
<[UOd,  similitcr  csl  cl  in  quoil  qiiid  crat 
csserei,  excmi^la  non  pouit,  quia  de 
sc  patcnt,  i)uta  ((uod  iu  pra^dicatis 
loi  malibu^^,  v\,  inimo  ukkIo  jxm'  s(^ 


non  cst  processus  in  infinituni,  ut 
quod  animal  praedicetur  dc  liomi- 
ne,  ct  aliquod  aliud  de  animali,  et 
ultcrius  in  intinitum. 

SUMMARIUM. 

Non  dari  processiun  in  causis  probat   dis- 
cutiendo  per  singulas  ;  explicat  varios   mo-  i 

do.s  quibiis  unum  ex  alio  fleri  dicitur.  j 

Mediorum  eiiim  exlra  qu;c  est  aliquidul-  Texu^co  ', 
limum  et  primum,  necesse  est,  quod  prius         6,  I 
esl  (^ausam  ipsorum  esse,  qu;u  sunt  post  | 

se;  nam  si  dicere  nos  oporleal  unum  Iri-  i 

um  causam,  quodprimum  est  dicimus,non 
enim  quod  est  ultinmm;  nullius  enim  quod 
tinale  est,  sed  nec  medium,  nam  unius. 
Nihil  enim  differt  unum  aut  plura  esse  nec 
inflnila,  aulfinita.  Intinitorum  enimsecun- 
dum  istum  modum,  etomninoinfinili  partes 
omnes  media'  sunl.  Simililer  aulem  usque 
modo.  Quare  si  ex  toto  nihil  esl  aliquid 
primum.  Nec   ex  lolo  causa  nuda  est. 

Postquam  Pliilosopbus  posuit, 
quod  in  causis  non  est  processus 
in  intinitum,  nunc  probat  intcn- 
tum.  Circa  quod  duo  facit,  quia 
primo  probat,  non  csse  in  causis 
proccssum  in  inlinitum  sccnndum 
camdcm  sp(^ci(Mii  ct  in  directum. 
Sccundo,  ([uod  sit  impossibilis  infi- 
nitas  secundum  spcciem.  Sccunda 
i')i  :  Scd  si  infinitw.  Prima  in  (iua-p,.oi,at  - 
tuor,  nam  [)rimo  ostendit  idem  in  noirJi:. 


^encre  causao  efticientis.    Secundo  p^;;^';^,^; 


in  i^enerc  causoe  matcrialis.  Tcr- 1'|^'^'^\^^  ,^ 
tio  in  "'cncrc  causjp.  finalis.  Quarto  causipi 
in  iicnere  causae  formalis.  Secunda  in  oiTu  .- 

rn  i  •         •  1    •  lillllM 

ibi :  -1/  vcro  ncc  in  deorsum.  icrtia  ll)l  •. 
Ainplius  aiiWm  ct  quod  cujus  esl  causa. 
Quarta  ibi  :  .St'(/  nec quod  quid eral  esse . 
Tu  [)rima  partcintendittalcm  ratio- 
n(un:Si  ausaeeflicientes  procedunt 
in  intinitum;  eri>'o  nulla  estcausa 
cfiiciens.  Consc^iucns  est  falsum, 
tum  ([uia  contradicit  sensui,  tum 
(juiacontradicitantcccdenti;conse- 
([ucntia  probatur,  ([uia  sicausacsint 


SdMM.E  miCM. 


CAP 


505 


infinit.T;  ergonulla  (^riti)rimn,  cl  si 

non  est  primn,  necaliqua  scqiiens; 

ergo  nnlla.  Dicit  ergo,  qnod  mcdio- 

rum  cxlra  quw  csl  darc  aliquid  primum 

ei aliquid  ulfimiwi ,q\\re  snnt  dno  extre- 

ma ,  nccessi'  cst  illud  quod  csl  prius,  cssc 

causam  ipsorum  po^t  sc,  id  est,  eorum 

qu8e  posterius  sequuntur,   scilicet 

tam  mediorum  quam  ultimi,  quod 

declarat;  quia  si  nos  ruerimus  in- 

terrogati,  quod  trium  oportet  dare 

causam,  id  est,acceptis  tribus,  sci- 

licet  primo,  medio  et  ultimo;  si  in- 

terrogemnr  quod  illorum  sit  causa 

aliorum,    quod    [)i'imum   est    dici- 

mns,  scilicet  esse  cansam,  mm  enim 

quod  est  uUimum,  scilicet  est  causa, 

nullus  cniin  qiiod  fnialc  cst,  id  est,  ulti- 

mum,  supple    ponit    esse   cansam 

medii,    vel    primi,    scd  ncc   mediwn, 

suppleest  causa;  nam  unius,  id  est, 

quod    medium    solum    est    causa 

imius,  scilicet  nltimi,  etnon  primi. 

Addit  autem,  quod  ni/iil  di/fcrt  cssc 

plura,   scilicet   media,    aut    snp])le 

unum,  nec  infinila,  aut  finita,  vnlt  di- 

cere,  quod  ad  propositum  non  dif- 

fert  medium  esse  unum  vel  plura, 

inflnita   vel   finita,    (juia   sive  sint 

mnlta,  sive  pauca,  semper  liahent 

rationemunius,id  est,rationem  me- 

dii,    quatenus    omnia  sunt   media; 

infinitorum  vcro  sccuiidum  modum  islum, 

el  omnino  parlcs    inpnili   omnia    mcdia 

lAi.omnes  sun^    Ratio   liujus   ost ,    quia   ante 

omnem,    scilic(>t   causam  eiticien- 

tem,    est   aliqua    prima.    Si   ergo 

dictse  caus.ie  efticientes  dicto  modo 

ponantur   procedei^e  in  infinitum, 

sequitur  quod  omnes  caustie  eiMint 

media:^;    similiter    oportet   dicer(\ 

quod  cujuslibet  infiniti,  sive  in  or- 

dine  caus;r,  sive  in  ordine  magni- 

tudinis,  omnes  partes  sunt  medise ; 


quia  si  ponatur  aliqua  non  esse 
iiKMlium,  illa  vel  erit  prima  vel  ul- 
tima,  (|uod  repngnat  infinito,  nam 
infinitum  caret  principio  et  fine. 
Addit  quod,  similitcr  autcm  usquc  mo- 
do,  vult  dicere,  qnod  licet  alicujus 
finiti  partes  medirie  non  sint  media? 
nniformiter,  pro  (|uanto  aliquse 
sunt  propinquiores  principio  quam 
alia^;  hoc  tamen  non  potest  poni  in 
infinito,  ubi  nec  est  prinmm,  nec 
est  ultimum,  et  ideo  similiter  us-  Nefi-aiopri- 

'  nio  oninii 

que  modo,  id  est,  usque  ad  qnam-  destiiu.n- 
cumqne  partem,  qnam  modo  si- 
gnaveris,oinnespartes  simul  erunt 
mediap;  quarc  si  ex  toto,  id  est  totali- 
tev,nilnl  cst  aliquid  primum,  supple  in 
causis  efflcientibus,  si  procedatur 
in  infinitnm,  cx  toto  nulla  causa  csi, 
quia  amota  prima  causa  omnes 
secundre  causoe  removentnr. 

Contra  rationem  Philosoplii  ins- 
tatur,  qnia  videtur  petere  princi- 
pium,  nam  supponit  omnes  causas 
esse  inedias  si  essent  infmitse ; 
erg'o  prsesupponit  primuni  et  ulti- 
mum.  Respondeo,  snpponiturquod  ^"^^^^ 
onmes  causa?  essent  medise  per 
abnegationem  primitatis  et  finita- 
tis;  non  enim  accepit  Philosophus 
(luod  essent  infmitce  causa?  medife 
])ositive  ita  quod  esset  aliqua  pri- 
ma  simpliciter,  et  aliqua  ultima 
in  quarum  comparatione  dicantur 
medicT;  sed  accipit  negative,  scili- 
cct  pcr  negationem  primTs  causse 
sim[3liciter  et  ultimT,  et  sic  tenet 
ratiosinc  petitione  principii.  Dein- 
de  cum  dicit : 

Al  vero  neque  in  deorsum  possibile  esl       n. 
in  intinituni  ire,  ipso  sursum  liabente  prin-  Text.com.7 
cipium,  ut  ex  igne  quidem  aquam,ex  liac 
vero  tei'ram,   et  ita    semper  aliquod  fieri 
aliud  genus. 


566 


LIB.  II. 


METAPII. 


idem  pro-      pi'obat  intentumin  "■enerc  caiisro 

bat  m  cau-  " 

sismate-    matcrialis.  Circa  nuod  duo  facit, 

naubus . 

qiiia  primo  proponit  mtentiim. 
Secnndo  probat.  Secunda  ibi  :  Du- 
pliciter  cnim.  Dicit  ergo,  quod  nec  in 
deorsum,  id  est,  in  causis  matcriali- 
bus,  possibile  esl  ire  in  infinitum,  ipso 
sursiim  habenie  .principium,  ut  si  dica- 
tur  quod  ex  igne  quidem,  ut  materia, 
est  aqua;  ex  hac  autem,  id  est,  aqua, 
esse  terram,  et  ita  semper  ex  hoc  ali- 
quod  aliud  fieri  gcnus. 
sursnm,de-     Notaudum  quod  sursum  ct  dcor- 

orsum,  ex-  ,    i        ,.     ..  •    tt 

poniturdu-  sum  possuntdupli  itcr  exponi.  IJno 

pijciier.    modosicnam  patiensdicitur  subji- 

ci  agenti ;  undeprocedere  inagenti- 

bus  est  ire  sursum ;  sed  procedere  in 

patientibus  est  iredeorsum;  agere 

autcm  attribuitur  efticienti,  passio 

vero   materiae;  processus  ergo  in 

causis  efficientibus  est  processus 

sursum;  processus  in  causis  mate- 

rialibus   est    deorsum;    supposito 

ergo   quod   in  sursum,    id  est,  in 

causis  efticientibus,   sit  dare  ali- 

quod  primum,  ut  primo  ostensum 

est,  probatetiam  quodin  deorsum, 

id  est   in   causis  materialibus  sit 

darc   statum.    Alio    modo   exponi 

potest,   quod  in  genere  causarum 

materialinm     supponitur     unum 

principium,  quia  in  sursum,  quod 

est  basis  et  fundamentum  aliorum. 

Et  potest  dubitari,   utrum    proce- 

datur  in  inflnitum  in  deorsum  se- 

cundum  processum  eoriim  ([unM»x 

materia  generantur?   huic  autem 

expositioni  omnino  serviuntcxem- 

pla  qua:^  ponit;  non  enim  dicit,  ut 

ignis  ex  aqua,  ct  hoc  ex  alio,  scd 

o  converso,  ut  (^x  igue  aqua,  et  ex 

hac  terra  etc.  Unde  supple  ponen- 

tes  primam  materiam  qua>rimus, 

an  sit  proccssus  in  inlinitum  in  liis 


12. 


I 


« 


qua)  cx  matcria  generantur.  Dein- 
de  cum  dicit : 

Uupliciler  enim  fit  lioc  ex  hoc,  non  ut 
hocdicilur  posl  hoc,  ulexIsthmiisOlympia, 
sed  aut  ex  puero  mulato  vir,  aut  exaqua 
aer. 

Probat  intentum,  circa  quod  tria 
facit.  Primo  distinguit  duos  modos 
fiendi  hoc  ex  hoc.  Secundo  probat 
quod  neutro  illorum  modorum 
contingit  procedere  in  infinitum. 
Tertio  declarat,  quo  illorum  mo- 
dorum  dicitur  res  fieri  cx  primo 
principio  materiali.  Secunda  ibi  : 
Scd  ufroque  modo.  Tertia  ibi  :  Simili- 
tcr  autcmet  imposslbile.  Prima  in  duas' 
quia  primo  distinguit  duj^licem 
modum  quo  fieri  dicitur  hoc  ex 
hoc;  secundo  comparat  illos  mo- 
dos  pencs  diHci^entiam.  Secunda 
ibi  :  f'Jrgo  sic  cx  puero.  Dicit  ergo  Aiiquid  J 
quod  dupltcilcr  ftt /loc  ex  hoc,  per  se,  contingiij 
scilicet  et  proprie,  non  ut  quia  dici-  "i^'*^'"*'^l 
tur  post  hoc,  id  est,  cx  Indcndo  illum 
modum,  quo  dicitur  aliud  fieri  hoc 
ex  lioc,  quia  fit  hoc  post  lioc;  nam 
ille  modus  fiendi  non  est  proprie 
lioc  CX  lioc,  ut  ex  Islhmiis  fmnt  Olgm- 
pia;  nomina  sunt  Grseca  et  signifi- 
cant  qunodam  festa  Grsecorum, 
(luoruni  unum  post  aliud  coleba- 
tur,  ut  sic  unum  festum  diceretur 
ficri  ex  alio,  quia  fiebat  post  aliud, 
ut  si  diceremus,  quod  festum  Sanc- 
ti  Francisci  fit  ex  festo  Beati  Mi- 
chaelis,  quia  fit  post  illud,  non 
cnim  dicitur  proprie,  et  ideo  istum 
mochim  excludimus,  et  accipimus 
modum  quo  proprie  dicitur  hocex 
hoc  fieri.  Quod  est  du})licitcr,  uno 
modo  ut  cx  pucro  mulalo  dicilnr  fieri 
vir;  alio  modo  ut  cx  aqua  pt  acr. 

Notandum,  quod  modus  quo  di- 
citur  fieri  hoc  cx  hoc,  quia  iit  post 


SUMM/E  UNIGiE. 


GAP.  ir. 


567 


lioc,  iit  in  exemplo  prnodicto  esfc 
improprius,  namtleri  est  quoddam 
mutari;  in  omni  autem  mutatione 
non  solum  requiritur  ordo  termi- 
norum,  sed  etiam  subjectum,  quod 
transit  et  substat  utrique  tcrmi- 
norum,  sicut  patet  ex  primo  Phy- 
sicorum,  text.  com.  GO.  t.  c.  4.  et  8. 
Idem.  5.  Pliysic.  1.  et  2.  de  Gen. 
et  12.  Met.  et  8.  liujus,  quod  nssi- 
gnari  non  potest  in  exemplo  dicto, 
ubi  imaginamur  tempus,  quod  est 
subjectum  diversorum  festorum, 
cum  tamen  idem  tempus  non  ma- 
neat  sub  utroque  festo  quodfinit; 
oportet  ergo  alitjuod  subjectum 
realiter  mutari,  ubi  proprie  dicitur 
p?y"k^"  ficri  hoc  ex  hoc,  sicut  ex  puero 
L  et2  (le  j^,^|.g^Q  dcbct  fieri  vir,  et  ex  aqua 

jen.  et  l^.  i 

^'^^-     aer.  Deinde  cum  dicit  : 


13. 


lla  quidem  iuilur  ex  puero  fierl  virum 
dicimus  quomodo  ex  eo  qaod  fit,  id  quod 
faclum  esl,  aul  ex  eo  quod  perficilur, 
peifeclum  ;  seniper  eiiim  esl  medium 
inter  esse  et  non  esse  generatio,  et  ita 
quod  fit  existentis  et  non  existenlis.  Est 
autem  addiscens  qui  fit  sciens;  et  hoc  est 
quod  dicitur,  quod  lit  ex  addiscente 
sciens.  Iloc  vero  ut  ex  aere  aqua,  corrupto 
altero. 

Comparat  penes  differentiam  dic- 
tos  modos,  et  ponit  duas  differen- 
tias.  Secundam  ponit  ibi  :  Propicr 
qnod  illa.  Dicit  ergo,  quod  modus 
ille  quo  dicitur  fleri  hoc  ex  lioc, 
sicut  dicimusviriim  ficri  ex 'pucro ,  ^(ic,'\- 
pitur  cx  co  quod  fif,  ct  quod  factum  cst ; 
aut  cv  co  quod  pcrfcitur,  ct  quod  pcrfcc- 
tim  cst,  id  est,  quod  lioc  modo  dici- 
mus  fieri  hoc  ex  lioc,  sicut  ex  eo 
quod  est  in  fieri  et  in  perfici,  fit 
illud  quod  jam  factum  est,  aut  illud 
quod  jam  perfectum  est;  sicut 
enim  gcncralio  csl  mcdium  intcr  cssc  ct 
noticssc,  ifca  illud  quodestin  perfici, 
fit  illud  quod  jam  perfectum   est. 


et  perfici  est  medium  inter  ens  et 
non  ens;  ([uia  igitur  ex  inedio  per- 
venitur    ad    extremum,     dicimus 

Fit  hoc 

(juod  ex  eo  quod  fit  et  generatur,  exhocdup- 
et  ex  eo  quod  perficitur,  fit  illud 
qnod  jam  et  generatum  et  perfec- 
tum  est,  et  sic  dicimus  quod  vir 
fit  ex  puero,  et  ex  addiscente  fit 
sciens.  Unde  subdit,  csi  autem  addis- 
ccns  qui  fil  scicns,  et  hoc  cst  quod  dici- 
tuv,  quod  fil  cx  addisccntc  scicns,  nam 
addiscens  se  habet,  ut  in  fieri  ad 
scientiam;  /loc  vcro,  id  est,  in  alio 
modo,  quo  dicitur  aqua  ficri  ex  aere, 
unum  extremum  non  se  habet  ut 
medium  ad  alterum,  sed  magis  ut 
extremum  ad  extremum,  ut  sic  ex 
aere  fiat  aqua.  Qualiter  autem  ge- 
neratio  sit  medium  inter  esse  et 
non  esse,  cum  tamen  esse  et  non 
esse  videantur  esse  contradictoria, 
dicemus  in  quarto  hujus,  quando 
qu?eretur,  utrum  inter  contradic- 
toria  possit  esse  medium.  Deinde 
cum  dicit. 

14. 

Propter  quod  illa  quidem  nou  refleclun- 
lur  ad  invicem,  nec  fit  ex  viro  puer,  non 
enim  fit  ex  generatione  quod  fit,  sed  est 
post  generationem.  Sic  enim  est  dies  ex 
aurora,  quia  post  hanc,  propter  quod  nec 
aurora  ex  die.  Altera  vero  reflectunlur. 

Ponit  secundam  differentiam, 
qu£e  sequitur  ex  prima,  dicens 
propter  quod,  scilicet  in  quibus 
illa  dicuntur  fieri  hoc  ex  hoc,  ut 
ex  medio  extremum  et  imperfecto 
perfectum,  non  rcflectuntur  ad  invi- 
cem,  nec  fU  cx  viro  puer,  sicut  scilicet 
e  converso  ex  puero  vir,  cujus  ra- 
tionem  subdit:  necenimex  gcnerationc 
fit,  quod  fit,  id  est,  terminus  gene- 
rationis,  quod  est  esse;  sed  estpost 
gcncrationem,  sicut  dies  dicitur  fieri  ex 
aurora,  quia  fit  posl  hanc,  quare  non 
rellectitur,  ut  supple  aurora  fiat 


■dk- 


568 


LIR.  II. 


METAPII. 


nilTtaUne  ^^  (lic  Vult  dicerc,  qnod  ratio  liii- 
repeiitur  jns   est,  (iiiia  illa  diio  ox  rniormn 

reflexio  .     .       *  ' 

extremo-  iino  dicitur  aUcriim  tieri  secimdum 

runi  ad  in-  . 

vijeni,  in  istiim   modum,  non  se  liabent  ad 

qua  non.    •        •  •        i      i  ,  •     • 

mvicem  sicut  duo  termmi  muta- 
tionis,  sed  sicut  ea  quorum  unum 
est  post  alterum;  sicut  esse  quod 
est  terminus  generationis,  est  post 
generationem,  et  dies  post  auro- 
ram,  et  ultimum  post  medium,  quse 
se  consequuntur  secundum  ordi- 
nem  naturalem;  quare  repugnat 
eis  reflexio  propter  ordinom,  qui 
mutari  non  potest,  vel  reflecti. 
Unde  si  consideremus  illa  duo,  sci- 
licet  generationem,  quse  est  qua3- 
dam  via,  et  ipsum  esse,  quod  est 
terminus  generationis,  non  diffe- 
runt  quantum  ad  hoc  ab  illo  modo 
quem  exclusimus,  in  quo  dicitur 
hoc  fieri  ex  hoc,  quia  flt  post  hoc, 
sicut  ex  aurora  dicitur  fleri  dies, 
quia  fit  post  auroram.  Unde  sicut 
nec  ibi,  ita  nec  hic  est  possibilis 
reflexio.  Allcra  vcro  rcflcclunlnr,  id 
est,  secundum  alium  modum,  quo 
fit  hoc  ex  hoc,  potest  esse  reflexio. 
Sicut  enim  ex  aere  corrupto  gene- 
rntur  aqua,  ita  e  converso;  nam 
illa  duo  non  se  lial^ent  ad  invieem 
secundum  ordinem  naturalem,  ut 
medium  ad  extremum,  sed  habent 
se  sicut  duo  extrema ,  quorum 
utrumque  poterit  esse  ultimum  et 
primum.  Dcinde  cum  dicit. 

Ulroque  aulem  modo  inipossibilo  esl  in 
infiriiluni  ire.exislentium  enim  inlerniedi')- 
rum  necesse  esl  finem  esse.  Qu.Tdam  vero 
ad  se  invicem  refleclunlur,  allerius  enim 
corruplio  esl  generalio  allcrius. 

Non  fit        Ostendit,    quod   neutro    istoi'uiii 

''°'oc''^  modorum   contingit   procedere  in 

tJ"r,/jJ^;.  inlinitum.   Primo  de  primo   modo, 

deiuio.    pi.Qut  ex  puero  dicitur  fl(M*i   vir; 


nam  talis  se  habet,  ut  medium 
inter  duo  extrema,  scilicet  inter 
esse,  et  non  esse;  sed  positis  ex- 
tremis  impossibile  est  media  esse 
inflnita,  quia  habere  extrema  re- 
pugnat  inflnito;  ergo  secundum 
istum  modum  non  est  procedere 
in  inflnitum;  et  hoc  est  quod  dicit, 
quod  ulroc/uc  modo  esl  impossibilc  irc  in 
infinitum,  nam  intcrmcdiorum  cxislen- 
lium,  id  est,  talium  mediorum,  ne- 
ccsse  csl  fincm  esse,  ex  quo  supple 
supponuntur  extrema  talium  me- 
diorum.  Secundo  probat  idem  de 
secundo  modo  ex  hoc,  quia  in  alio 
modo  invenitur  reflexio  extremo- 
rum  ad  invicem,  nam  allerius  gene- 
ralio,  estallcnus  corruptio;  ubicumque 
autem  est  reflexio,  flt  reditus  ad 
l^rimum,  ita  scilicet,  quod  illud 
quod  fuit  primo  principium,  flt 
postea  terminus,  quod  inflnito  non 
])otest  competere,  quia  inflnitum 
non  liabet  principium,  neque  ter- 
minum;  ergo  nullo  modo  potest  in 
inflnitum  fleri  hoc  ex  hoc.  Deinde 
cum  dicit  :  l 

Siinililer  auiem  impossibile  esl  primum       i5_ 
sempilernum  corrumpi,quoniam  enim  non 
est  infinila  generalio  in  sursum,  necesse 
esl  id  e.\  quo  corruplo  primo  aliquid  fac- 
lum  esl,  non  sempilernum  esse. 

Ostendit  quo  dictorum  modorum 
liant  i'es  ex  primo  principio  ma- 
teriali. 

Ad  cujus  evidentiam  notandum, 
qiiod  riiilosoplius  ponit  (bio,   qu£e 
communiter  omnes  Philosophi  con- 
cesserunt.    Primum   est,  quod  sit     paiu,.| 
aliquod  })riinum  principium  mate-  l^^^l^-^A 
rinle,   ita  quod  in  generatione  re-  "'■'t<?';'«l 
nim   non   procedatur  iii  inlinitum  onmes,  s) 

'  .  >eni|>ited 

ex    parte   sui^eriori,    scilicet   ejusnumsecul 

'  '  ,  ''        (kunPliil 

ex  quo  generatur.   Secundum  est,  sopiuiml 


SlIMMyE  UNIG^ 


CAP.  II. 


5G0 


quod  priina  matcriacst  scmpitcr- 
na;  ct  ex  iioc  scoundo  supposito 
scquitnr,  qnod  cx  prima  matcria 
non  tlt  aliquid  secundo  modo,  scili- 
cet  sicut  ex  aere  corrupto  litaqnn, 
qnia  cum  matcria  sit  sempiterna, 
corrumpi  non  potcst.  Ncc  potest 
dici,  quod  matcria  sit  sempiterna 
pcr  successionem,  sicut  dicimus 
per  generationem  hunc  mundum 
csse  sempitcrnum;  lioc  cnim  excln- 
ditur  per  primam  suppositionem, 
quia  gencratio  non  cst  infmita  in 
sursum,  scd  cst  dcvenire  ad  ali- 
quod  primum  principium  materia- 
le,  quod  ulterius  non  flt  ex  aliquo 
priori ;  idco  dicit  quod,  simililer  esf 
impossihile  priinum  sempilrriuiiji,  id 
est,  primam  materiam  corrumpi, 
cum  sit  sempiterna,  (pioniam  eliam 
non  esl  infinila  generalio  in  sttrsum;  ideo 
supplc  cst  devenirc  ad  aliiiuod  pri- 
mum  princi[)ium  materialc,  quod 
probat,  quia  necesse  esl  iUud,  cx  (juo 
primo  eorrupto  aliquid  esl  facluni,  non 
csse  sempiternum;  ergo  cum  ])rima 
materia  sit  scmi^itcrnn,  non  po- 
test  rliquid  fieri  ex  prima  materia 
secundo  modo,  ut  cst  aliquod  cor- 
ruptum,  ct  cx  ipso  cst  ractum, 
scilicet  secundo  modo,  ut  cx  aliquo 
corrupto.  Restat  igitur,  ut  cx  i)ri- 
ma  materia  tiat  aliquid  primo  mo- 
do,  scilicet  sicut  ex  imperfccto,  ct 
in  potentia  existente,  quod  cst 
quoddam  mcdium  intcr  purum  non 
ens,  ct  cnsin  actu. 

SUMMARIUM. 

Non  dari  processum  iu  genere  causse  fina- 
lis  probat  quatuor  rationibus,  vide  Doct. 
1.  d.  2  q.  2.  nrt.  1.  et  dc  prinio  princ,  c.  3. 
et  ibi  Scholium  tertium. 


Ainplius  auleui  el  quod  est  cujus  cau-       16. 
sa    finis    est  ;    lale  vero    quod    non    est  ^ext^com. 
alius  causa,  sed  et  alia  illius.    Quare   si- 
quidem  fueril  tale   ipsum    ultimuni,   non 
erit  intinituni.  Sed  si  nihil  tale,  non  erit 
(juod  cujus  causa. 

Postquam  Pliilosophus  probavit, 

non  essc  processum  in  inflnitum 

in  generc  causne  efflcientis  et  ma- 

tcrialis,  nunc  probat   quod  ncc  in 

genere  causfc  flnalis.  Circa   quod 

quatuor  facit,  sccundum  (luod  qua- 

tuor  rationes   adducit  ad  conclu- 

sionem  probandam  quam  intendit. 

Secunda    ibi   :   Sed   si   qui  infinitum. 

Tcrtia    ibi    :    Sed    nullus     conabilur. 

Quarta  ibi  :  Ncc  ctiam  eril.  In  prima  ^p°",etur 

parte  intendit  talem  rationem  :  Si  '"'"'"?•- 

'-  L  .1 111    1  '1 

causse  flnalcs  proccdant  in  in;ini-  causis  (ina- 

^  llDUS. 

tum,   ergo  nulla  causa  finalis  est ; 

conscqucns  est  falsum;   tum  quia 

contra  dicit  sensui;  tum  quia  con- 

tradicit  antecedenti.  Consequentia 

probatur,  quiaflnis  est  cujus  causa 

alia  sunt,  et  ipse  non  est  causa  ali- 

cujus;  oportct  ergo  flnem  ultimum 

esse,  ct  per  consequens  non  proce- 

dere  in  inflnitum.  Dicit  crgo,  quod 

amplius  finis  esl  id,  quod  csl  cujus  causa; 

tale  vero  est,  quod  non  cst  causa  alicujiis, 

id  est,  altcrius,  sed  alia  illius,  scili- 

cctgratia  sunt,  quare  siquidem  ipsum, 

scilicct  cujus   causa,  fuerit  idtimum, 

non  erit  infinituin,  si  vero  iion  erit  tale, 

id  ultimum,   non   erit  cujus  causa,   id 

cst,  non  erit  flnis,  quare  toUetur 

hoc  genus  causse  quod  est  flnis. 

Notandum,  quod  licet  in  ordine 

flnitum  sit  dare  flnem,  qui  est  gra- 

tia  alterius,  puta  flncm  sub  flne, 

est    tamen   devenii^e    ad    aliquem 

flnem  ultimum,    qui   ulterius  non 

est  gratia  alterius,  sed  omnia  alia 

sunt  gratia  ejus.  Dcindc  cumdicit : 

Sed  qui  intinitum  faciunt.latent  auferen- 
tes  boni  naluram. 


570 


LIB.  n. 


METAPII. 


Finiset       Poiiit  secundam  rationem,  cniam 

cieni  sunt.  intcndit   talem   :    Si  caiisa3  finalcs 

Scot/q^  3.  procedant   in  inflnitum,  ergo  nul- 

trnTiarum'  l^in^  bonum  crit  in  natura  ;  consc- 

ejuUenV.   Qiiens  cst  falsum ;  ergo  et  antece- 

dens.  Probatio  consequentiae,  quia 

finis     et     bonum    idcm  simt;    sed 

qiii  ponit  fines  infinitos,  tol'it  fi- 

nem  ex   ratione  prcTcedcnti,  ergo 

tollit   bonum.  Dicit  ergo    quod  si 

qui  infinilinn  faciunl  supple  in  caiisis 

finalibus,  ohlivismntur  auferenlcs   na- 

turam  boni.  Deinde  cnm  dicit : 

El  nuUus  conabitur  aliquid  facere  ad 
lerminum  non  fulurus  venire. 

Ponit  tertiam  rationem,  quam 
intendit  talem  :  Si  fines  sint  infi- 
niti,  ergo  nullum  est  agens  in  na- 
tura;  consequens  estfalsum;  ergo 
et  antecedens.Consequentia  proba- 
tur,  quia  nuUus  conabitur  aliquid 
facere  ad  finem  non  futurus  veni- 
re;  sed  si  fincs  sunt  infiniti,  ergo 
impertransibiles,  ct  ])ci'  conse- 
quens  nullum  erit  agens,  cum  ad 
flnem  non  possit  pervenire.  Dicit 
ergo  quod  nullus  conubilur  alifjuid 
faccre  non  fulurus  vcnire  ad  lerminum. 
Deinde  cum  dicit : 

17.  Neque  ulique  erit  intelleclus  praeticus 

Text.  com.  in  talibus,  naui  causa  alicujus  semper  fa- 
^-       cit,  qui  intelleclum  habeL ;  b^ec  enim  est 
terminus  ;  finis  enim  terminus  est. 

Datapi-o-      Ponit  quartam  rationem,  quam 

cessu  in  .  ^ .     /-.  i     •     r- 

finiims,    intendit  talcm  :  Si  flnes  sunt  luli- 

nullum  es-      ...  ,,  , 

set  niti,  ergo  nullum  est  agcns  i)er 
'^ueiiec!'  intellectum;  conscquens  est  evi- 
'"'"■  denter  falsum  ;  ergo  et  antecedens. 
Consequentia  probatur,  quia  omne 
agens  per  intellectum  intendit  fl- 
nem,  etcognoscit  quod  non  posset, 
si  flnes  essent  inliniti.  Dicit  ergo 
quod  nec  aliquid  cril  inlcllcclus,  id  (  st, 
agens   per   intcUectum,    in   udibus, 


int 


scilicet  in  inflnitis;  nam  causa  alicu- 
jus  scmper  facit,  qui  habet  intcllectum, 
hoc  enim  terminus  est,  flnis  vero 
terminus  est.  Loquiturde  intellec- 
tu  practico,  qui  semper  agit  prop- 
ter  flnem,  qui  est  praxis.  Tunc  se- 
quitur  illa  pars: 

SUMMARIUM. 

Non  dari  processiim  in  causis  formalibus, 
probatur  quatuor  rationibus.  An  omne  quo;I 
movetur,  quod  tangit  Doct.  hic  text.  12.  ha- 
beat  materiam,  discutit  q.  15.  de  Anima, 
tractans  an  in  anima,  et  Angelo  sit  materia  ; 
text  13.  innuit  non  dari  processum  in  spe- 
ciebus,  ita  ut  non  sit  dare  nobilissimam,  de 
quo  vide  eum  hic  q.  6.  et  ibi  Scholium  1. 
ubi  varia  ejus  loca  de  hoc  afferuntur. 

Sed  nec   quod   quid   erat  esse  convenil  Text.  con| 
reduci    ad   aliam   definitionem    multipli-        ^O. 
cantem  rationem.  'i 

Ubi     ostendit,    quod    in    causis    i"  «8^1 

'  tormaliDl 

formalibus   non  sit    processus    in  non  daul 

„       . ,       processof 

mfinitum.    Circa   quod    duo   lacit.   in  mfin| 
PiMino  proi)onit  intentum.  Secundo 
probat  ibi  :  Sempcr  cnim  quce  est.  ^ 

Ad  cvidentiam  priinae  partis  no- 
tandum,  quod  forma  est  unde  pri- 
mo  sumitur  deflnitio  speciei ;  quarc 
proccssum  in  formis  oportet  acci- 
pere  secundum  processum  in  defl- 
nitionibus  ;  in  deflnitionibus  autem 
una  pars  est  prior  altera,  sicut 
genus  est  prius  diffcrentia,  et  una 
dilferentia  est  prioraltera;  idem 
ergo  est  esse  processum  in  inflni- 
tum  in  formis,  et  esse  processum 
in  iuflnitum  in  dcfinitionibus.  Bicit 
ergo  quod  non  contingit,  quod  quid 
erat  cssc  reduci  ad  aliam  dcfmilionem 
muUiplicantcm  rationcm,  supplc  in  in- 
finitum  ;  puta  quod  sic  multiplice- 
tur  ratio  definitiva,  ut  sicut  qui 
d(Minit  hominem,  in  ejus  definitio- 
nc  ponit  animal,  ita  ({uod  deflnitio 


SUMM.E  UNIC^. 


CAP.   II. 


571 


hominis  reducitur  ad  (lefinitioncm 
animalis;  sic  dcfinitio  animalis 
reducatur  ulterius  in  definitionem 
alterius,  et  sic  in  infinitum.  Deinde 
cum  dicit  : 

11?.  Semper  enim  quii)   ante    est,    commu- 

niter  esl  ;  et  qua3  poslerior  est,  non  est; 
cujus  autem  primum  non  est,  nec  liabi- 
tum  est. 

Probat  propositum  per  quatuor 
rationes.  Quarum  secunda  ponitur 
ibi  :  Amplius  scire.  Tertia  ibi  :  Sed 
cognoscerc  non  est.  Quarta  ibi  :  Scd 
maleriam.  In  prima  parte  intendit 
talem  rationem  :  Si  causre  Corma- 
les  procedunt  in  mfinitum  ;  erj.jo 
nulla  causa  formalis  est.  Conse- 
quens  est  falsum  evidenter,  et 
contradicit  antecedenti ;  ergo  ct 
antecedens.  Consequentia  patet, 
quia  si  formse  sunt  infinitoe,  nuUa 
erit  prima,  et  si  prima  non  cst, 
nulla  postcrior  crit.  Dicit  ergo 
quod  semper  enim  forma,  scilicet  qnce 
ante  csl,  id  est  prior,  magis  est,  non 
quod  sit  [lerfectior,  sed  quia  cst 
universalior;  forma  enim  gencris 
universalior  est  quam  forma  spe- 
cici,  licet  sit  imperfectior,  ideo 
Primuni  dicit,  quia  forma,  scilicet  qnce  cst 
tr^ue  re- pos^enor,  Hon  es^.  scilicet  ubicumque 
iircoii- ^*^^'™'"^  prior  cst,  non  cnim  ubi- 
5equen(er  cumque  cst  fomia  auimalis,  ibi  cst 

entia.  ^ 

forma  liominis,  ct  cx  hoc  ultra 
arguit  :  Cnjus  autcm  primum  non  est^ 
nec  habitum  est,  id  est,  consequenter 
se  habens ;  si  ergo  form?e  sunt  in- 
finitse,  nulla  erit  prior;  ergo  nec 
altera  posterior.  Deindecumdicit : 

J9_  Amplius     scire    destruunt   omnes,    qui 

|'ext.  coni.  ita  dicunt    non  enim  possil)ile  scire,  an- 
^^-       tequam  aa  .'ndividua  pervenialur. 

Ponit  secundam  rationem  quam 
intendit  talem  :  Si  caus?e  formales 


sunt  infmita);  ergo  nihil  contingit 
scire;  conscqucns  est  evidcntcr  fal- 
sum;  ergo  et  antccedens.  Conse- 
quentia  probatur,  quia  nihil  con- 
tingitscire  priusquam  perveniatur 
ad  individua,  quod  supple  non  con- 
tingit,  si  formse  sunt  infinit<'B. 
Notandum,    quod    Ij    individuum,  indiviciuum 

„     4.       i.  •   I     •     1  •     • !  in  proposi- 

potest  exponi  triplicitcr  :  uno  mo- topoiesi  su- 
do,  quod  individuumaccipiaturnon""  ler.""" 
pro  individuo  singulari,  quia  sin- 
gularium  non  cst  scicntia;  sed  in- 
dividuum  dicatur  ipsa  species  spe- 
cialissima,  qupo  ulterius  per  dif- 
fercntias  esscntialcs,  vel  specificas 
non  dividitur,  ut  sit  sensus,  quod 
non  contingit  scire,  scilicet  per- 
fccte,  quousque  perveniatur  ad 
speciem  specialissimam,  quia  sci- 
re  in  gcnere  est  scire  aliquid  im- 
pcrfecte ;  et  secundum  istam  ex- 
positionem  dicimus,  quod  sicut 
prima  ratio  concludebat,  non  esse 
in  causis  formalibus  processum  in 
infinitum  secundum  sursum;  sic 
ista  secunda  probat,  quod  non  sit 
processus  in  infinitum  in  deorsum,  Pi-ocessum 

in  infinilum 

quia  sic  non  essct  pervenire  ad  ima-inari 
individuam  speciem.Secundo  modo  ""^  '"^^"^" 
exponitur,  ut  pcr  individuum  intel- 
ligatur  supremum  genus,  cujus 
ratio  non  cst  ulterius  divisibilis 
in  aliqua  priora.  Divisio  enim  for- 
malis  non  solum  est,  secundum 
quod  genus  dividitur  per  differcn- 
tias  esscntiales,  per  ejus  divisionis 
privationem  species  specialissima 
potest  dici  individuum,  sed  etiam 
secundum  quod  definitio  dividitur 
in  partcs  definitionis,  ut  sit  sensus, 
quod  non  continfjit  scire,  scilicet  per 
definitioncm,  priusquam  pcrvcniatur 
ad  individua,  id  cst,  ad  suprema  ge- 
nera,  quibus  ignoratis  ignorantur 


572 


LIB.  ir. 


METAPII. 


20. 


oiunia  postoriora;  et  secnndnm 
hanc  expositionem  illa  secunda 
ratio  sicut  prima  probat  non  esse 
in  causis  formalibus  processum  in 
inlinitum  in  sursum.  Tertio  modo 
exponitur  nt  [)er  individuum  intel- 
ligatur  propositio  immediata,  ut 
sit  sensus,  quod  si  procedatur  in 
defmitionibus^vel  causisformalilms 
ininfinitum  secundum  sursum,nul- 
la  erit  proportio  immediata,  et  pcr 
consequens  non  contingit  aliquid 
scire  per  demonstrationem  conclu- 
dentemconclusionem  ex  princii)iis 
immediatis  deductam.  Deinde  cum 
dicit  : 

Et  cognoscere  non  est,  nam  quic  sic 
sunt  intinita,  quomodo  conlingit  inleliigc- 
re  ? 

Ponit  tertiam  rationem,  qure  du- 
cit  ad  hoc  inconveniens,  quod  tota 
cognitio  hal)ita  tollitur,  qua^cum- 
que  sit.  Circa  quod  duo  facit.  Pri- 
mo  adducit  rationem.  Secundo  ex- 
clndit  falsam  responsionem.  Sc- 
cunda  i1)i  :  ^'oii  enim  simil".  In  prima 
intendit  talem  rationem  :  Si  causa^. 
formales  sunt  infinita^  nihil  omni- 
no  contingit  scire  ;  consequens  est 
falsum  evidenter;  crgo  et  antece- 
dens.  Consequentia  i)atet,quia  adco- 
gnitionem  rei  oportet  cognoscere 
forniam  rei ;  si  ergoin  ibrmis  pro- 
ceditur  in  inlinitum,  non  contingit 
cas  intelligere;  ergo,  etc.  Dicit 
ei'go,  qnod  noit  csl,  id  cst  non  con- 
tingit  cofjnosccre,  si  supple  causa^ 
forinales  snnt  infinit;e,  namquc  sic 
sunt  inpnila  quomodo  oporlct  inlelli(/crc, 
quasi  diceret,impossil)ile  est.Dein- 
de  cum  dicit  : 

Non  enim  simile  in  linoa,  qu;c  secun- 
dum  divisiones  quidcm  non  slat.  Inlcl- 
ligere     vero    non    est     non    stalucntcm. 


Propter  quod  non   enumcrabit  sefHones, 

qui  per  infinita  procedet.  j 

Reprobat  falsam  responsioneni: 
potest  enim  aliquis  dicere,    quod 
res  posset  cognosci  non  obstante 
infinitate  formarum    sicut    linea,  ^",5"? 
qnai  in  indnitum  dividitur.   Ilanc p"'^"''=1- 

^  iu  act' 

responsionem  excludit,  dicens  quod 
7ion  est  simile  in  linea,  qu(c  quidcm  non 
siat  sccundum  divisiones;  non  enim  est 
simile,  quia  in  linea  est  infinitas 
in  potentia,  in  formis  si  esset,  ha- 
beret  esse  in  actu ;  unde  subdit 
quod  inlcUigcrc  non  cst  statucntem,  id  ^1,,^;,  q, 
est,  quod  impossibile  est  aliquid  ]"l-'pJ[J 
intelligi,  nisi  in  aliquo  stetur; 
unde  linea  inquantum  stat,  ut  fiui- 
ta  in  actu  habet  pnncta  terminan- 
tia,  et  sic  potest  intelligi,  secun- 
dnm  enim  quod  non  statnr  in 
divisione  linea^,  non  potest  sciri, 
ideo  subdit  :  propler  quod  non  enumc- 
rahit,  supple  aliquis,  scciioncs,  id  est, 
divisiones,  quae  procedunt  in  inh- 
nitum  ;  quia  igitur  forma^  si  essent 
infinita',  essent  actu,  ideo  nullo 
modo  possent  sciri.  Deinde  cum 
dicit  : 

Sed  materiam  in  eo  quod  movetur,  in-  . 

teliigere  nccesse  est,  et  infinito  niliil  cst    '''^  ■12°' 
esse,  aut  non.  Si  vero  non  est infinilum, 
quid  est  infinito  esse  ? 

Ponit  quartam  rationem,  qna^  ^,^^^^^^3 
talis  est,  qnod  necesse  est  intelli- p''^^*"' 
gere  materiam  in  moto,  id  est,  in 
omni  eo  quod  movetur;  materia 
antem  habet  rationem  infiniti ;  in- 
finito  autem  competit  esse  nihil ; 
materia  enim  qnse  intelligitur  ra- 
tionem  inhniti  habere,  de  se  nul- 
lam  habet  formam,  quia  de  se  est 
qnasi  nihil.  Si  ergo  ei,  qnod  est 
inhnitum,  competit  esse  nihil,  se- 
qnitni'   p(M'   oppositnm   quod   ipsa 


I 


« 


ii 


21. 


SUMM/E  UNIG^. 

forma,  qua3  dat  esso,  non  sit  inli- 
nita;  ergo  in  formis  non  crit  pro- 
ccssus  in  infinitum.  Dicit  ergo, 
quod  necesse  est  malcriam  inlclligcrc  in 
moto  et  infinito,  quod  supplc  est  ma- 
teria,  nihil  cst,  scilicet  quantum  est 
de  se ;  cssc  autem  nun,  id  est,  forma 
qua?  dat  esse,  non  est  infinita,  qua- 
r.^  non  erit  inlinitum  in  essc,  id 
est,  in  formis. 

Notandum,  quod  ex  illa  auctori- 
tate,  quod  in  omni  eo  quod  move- 
tur,  oportet  intelligcre  materiam, 
videtur  posse  liaberi,  quod  in  coelo 
sit  materia,cum  coelum  moveatur. 
Vcrumtamen  qui  sunt  alterius  opi- 
nionis,    distinguunt   dc    matcria, 

Materiadu- quod    matcria    duplicitcr  dicitur, 

^^^"     vel   quae  est  altera  pars   compo- 

siti  cum  forma   constitucntc  pcr 

se  unum,  vcl  potcst  accipi  materia 

videScot.  pro  subjecto.  Primo  modo  mate- 

in  secundo      •  •    •  i  •        *      „    i  • 

de  motu    ria  non  cst  m  coelo,  nec  m  Angelis. 

^dfl''*'  Secundo  modo  ponitur  in  utrisque, 
et  hanc  materiam  sufiicit  intclli- 
gere  in  omni  co  quod  movctur; 
sed  de  illa  qusestionc  qusercndum 
ost  amplius  in  octavo  Iiujus,  ct 
ideo  usque  tunc  ditferatur.  Tunc 
sequitur  illa  pars  : 


CAP.  III. 


573 


Text.  coin, 
13. 


Species 
causarum 
sse  finitas 
ostendit. 


Sedsi  infinilae  essenl  pluralilale  species 
causarum,  non  esselila  cognoscere.  Tunc 
enim  scire  puLamus,  cum  causas  ipsas  no- 
verimus.  Infinilum  vero  secundum  adjec- 
liunem  non  esl  pertransire  in  finilo  lem- 
pure. 

Ubi  probat,  quod  non  ost  possi- 
bilis  inflnitas  in  causis  sccundum 
spcciem.  Et  talcm  rationem  inton- 
dit  :  Si  causne  sunt  inlinit?e,  crgo 
niliil  contingit  nos  cognosccre  ; 
consequens  est  falsum  ;  ergo  ct  an- 
tccedens.  Consequentia  probatur, 
quia  tunc    opinamur   scire,   cum 


causas  cognoscimus,  infinitum  au- 
t(nn  non  contingit  scire.  Dicit  or- 
go,  quod  si  species  causarum  cssent  infi- 
nitce  pluralitafc,  non  csscl,  id  cst,  non 
contingerct,  ncc  ita  cofjnoscerc,  tunc 
cnim  putamus  scirc,  cum  noverimus  ipsas 
causas;  infinilum  vero  secundum  additio- 
nem,  scilicet  speciei  unius  ad  aliam 
no)i  cst  pcrtranscundum,  in  infinito 
tcmporc,  id  cst,  sccundum  illam 
iniinitatem,  ita  quod  possent  cog- 
nosci  omnes  causno,  si  ponantur 
inllnitse. 


SUMM/I^    UNIC^. 

CAPUT    iir. 

Modus   acquirendi   notitiam   vcri- 
tatis. 

SUMMARIUM. 

Magiiam  esse  virtiitem  consuetudinis  ad  ac- 
quirendam  veritatem,  suadet  Doctor  exom- 
plo  varianim  nationum  suis  ritil^us  addicta- 
rum.  Reliqua  qna>  in  hoc  capite  tractantur, 
inlerius  noto. 

Conlingunl  autem  audiliones  secundum 
consuetudines  entibus,  nam  ut  consuevi-  t    f 
mus  ita  dignamur  dici,  et   quai  praster  ea  ^    j^'''^™- 
non  snnilia  videntur,sed  prupterincunsue- 
tudinem  minus  nola,  el   magis  exlranea 
Nan  consueluni  nolius. 

Postquam  Philosopiius  ])ra?misit  Q"»?  sunt 

,,.,.'  '  maois  con- 

lacilitatom   ot   difficultatcm,    qua3  ^"*^t3"°i^'S' 

^        •  1         ,       .  .  ,  '       ^  libentiusre- 

acciciunt  ciroa  considcrationem  ve-  cipimus. 
ritatis,  et  quod  ad  scientiam  Mota- 
physicse  maximc  spcctat  Jiabere 
notitiam  voritatis,  nunc  ostcndit 
modum  acquirentia^  veritatis.  Cir- 
ca  quod  tria  facit.  Primo  prcTmit- 
tit  virtutem  consuetiidiuis  in  ac- 
quisitionc  veritatis.  Sccundo  sub- 
jungit  diversos  modos,  quos  diver- 
si  observant  in  acquisitione  veri- 


22. 


lat- 


574 


LIB.  II. 


METAPH. 


tatis.  Tertio  ex  dictis  describit  re- 

gulam,  et  modum    magis    conve- 

nientem  quem   observare  oportet 

in  acquisitione  veritatis.  Secunda 

ibi   :   Alii  igilur   si  non.   Tertia  ibi  : 

Propter  quod  oporlet.  Prima  in  duas. 

Quare  primo   intentum  proponit. 

Secundo   probationem  addit,   qu?e 

est  per  signum.  Secunda  ibi  :  Quan- 

lam.  Dicit  ergo  quod  audiliones  con- 

lingunt  entibus,  id  est,  hominibus  se- 

cundum  consuetudines,  nam  ut  consueci- 

miis,   ita  dignamur  dici.   Vult  dicere, 

quod  ea  qu3e  sunt  nobis  consucta, 

et  in  quibus  nutriti  sumus,  liben- 

tius  audimus  et  suscipimus,  et  sic 

videtur  nobis  dignum  debere  dici, 

Sfuim  ^^  ^^^^^  alitcr;  unde  subdit  quod  m 
naiura.     qmf,  jiq)i  mdenlur  siinilia,  et  sunt  prwler 

ea,  qua?  scilicet  consuevimus,  yu/c»- 

tur  nobis  magis  extranea,   et  minus  nota 

propter  inconsueludinem,  nam  consuetum, 

supple  noiius  est  quoad  nos.  Ratio 

hujusost,  quia  consuetudoest  quse- 

dam  natura,  ct  vertitur  in  natu- 

ram;  unde  liabitusqui  ox  consuetu- 

dine  generatur,  ut  habetur  2.  Ethic. 

cap.  1.   inclinat    per   modum    na- 

tura^,  proptcr   quod  illud  vidctur 

unicuique  ad  quod  secundum  habi- 

tum  inclinatur.  Et  ideo  quse  sunt 

socundum  habitum,  videntur  homi- 

ni  notiora,  vorbi  gratia,  hominos 

nutriti  ct  habituati  in  opiniono  ali- 

cujus  Boctoris,  nihil  dignantur  au- 

diro,  vel  suscipere,  quod  repugnat 

opinioni  illius,  ot  (luidquid  conso- 

nat  illi  opinioni  rc^putant  verum, 

ot  suscipiunt  libcntissimc  et  gra- 

tanter.  Dcindo  cum  dicit  : 


Quanlam  vero  vim  lial)eat,quod  consuo- 
lum  esl,  leges  oslendunl  in  (fuibus  fabu- 
laria,  el  puerilia  magis  qui(^lem  valonl  co- 
gnilione  de  eis  propler  consuciudinem. 


Probat  quod  dixerat  per  signum,  Coasuel 
dicens  quantam  mm  liabeat,  quoa  con- 
suelum  est,  id  est,  consuetudo,  osten- 
duntlcges,  sciUcet  humanae;  in  quibus 
proptcr  consuetudinem,  qucedam  fa- 
bularia  et  puerilia  magis  valent  cogni- 
tione,  id  est  quam  cognitio  verita- 
tis  de  eis. 

Notandum,  quod  loges  humana?, 
qua}  ad  civilem  conversationem,  ut 
adtinem  ordinantur,  institutsesunt 
ab  hominibus,  ut  cives  ad  bonum 
civile  inducantur  et  a  malis  retra- 
hantur;  secundum  autem  diversi- 
tatom  nationnm  sic  sunt  multa  ins- 
tituta  ct  frivola  et  vana,  quse  homi- 
nos  a  pueritia  in  cis  nutriti,  prop- 
tor  consuetudinem  magis  appro- 
bant  quam  notitiam  veritatis,  et 
hoc  est  signum  quantam  efflcaciam 
habeat  consuetudo.  Doindo  cum  di- 
cit  : 


SUMMARIUM . 

Quinque  modi  acquirendi  verilatcm, 
quos  Doctor  b^no  explicat  ex  Philosopho, 
ponens  regulam,  nempe  prius  acquirenduni 
modum  sciendi,  id  est,  Logicam  quani  scien- 
tiam.  De  quo  vide  eum  q.  L  super  Uuiversa- 
lia. 


i 


23. 


Alii  autenisi  nonMathemaUce  quisdicet,  rp^^.,'  gp. 
non  recipient  dicenles.  Alii  sinon  exem-  i'5, 
plariter.Ethi  tostem  induci  dignanlur  poe- 
tam.  Et  illi  quideni  omnia  corlo.  Ilis  ve- 
ro  flobilis  est  certitudo,  aut  propter  impo- 
tentiam  comploctendi,  aut  propter  micro- 
logiam.  llabet  enimaliquid  (]Uod  certuin 
ost  tale.  At  quemadmodum  in  symbolis, 
et  ratiocinationibus  non  liberum  quid 
quibusdam  esse  videbilur. 

Ponit  diversos  modos,  quos   di-^'^''' 

^  reniltei 

versi  observant  in  acquisitione  ve-  ^^^'^ 
ritatis,   et    ponit   quinquo   modos. 
Primus  ost,  (luod  alii  igiiur,  prop- 
tor  ('onsu(nudin(MU,  scilicot  non  re- 
cipiunl  dicnlcs,  si  non  Malhemaiicc  quis 


que. 


SUMMyE  UNIC/E. 


GAP.  III. 


575 


dicet,  id  esl,  non  dicatur  eis  modo 
Mathematico;  quod  potcst  esse  du- 
l)lici  de  causa,  vel  quia  propter 
consuetudinem  in  Matliematicis 
sunt  nutriti,  vel  projUer  disposi- 
tionem  animfB,  quia  scilicet  sunt 
fortis  imaginationis.  Sccundus  mo- 
diis  est,  quod  alii  sunt,  qui  scilicet 
nihil  volunt  recipere  de  veritate, 
si  non  cxemplariter,  id  cst,  nisi  eis 
aliquod  signum  sensibile  propona- 
tur,  quod  potest  accidere,  vel  prop- 
ter  consuetudinem,  vel  propter  de- 
bilitatem  intellectus  et  dominium 
in  eis  potentise  sensitivae.  Tertius 
modus  est,  quia  hi  tcstcm  induci  dig- 
nantur  aHqueni  Poctam,  id  est,  nihil 
reputant  dignum  recipi,  nisi  addu- 
catur  testimonium  Poet?p  vel  ali- 
cujus  doctoris,  quod  potest  accide- 
re,  vel  propter  consuetudinem,  vel 
propter  defectum  judicii  intellec- 
tus  non  valentis  judicare,  vel  intel- 
ligere  rationem,  non  enim  creden- 
tes  rationi  petunt  sibi  dari  testi- 
monium  alicujus.  Quartus  mo^lus 
est,  qida  illi,  scilicct  alii,  oinnia,  alia 
supple,  ccric  quserunt,  id  est,  alii 
sunt,  qui  per  certitudinem  omnia 
volunt  dici.  et  per  diligentem  in- 
quisitionem  rationis;  quod  potest 
accidere,  vel  propter  consuetudi- 
nem,  vel  projjter  1)onitatem,  et 
subtilitatem  intellectus  qu^erentis 
rationem  omnium,  de  (luibus  est 
certa  ratio  possibilis  assignari. 
(iuintus  modus  est,  quod  his  vero, 
id  est  aliis,  certilado  esi pcbilis,  id  est 
tristabilis,  quod  scilicet  aliquid 
per  certitudinem  inquiratui',  cujiis 
causam  assignat  duplicem;  quia 
hoc  potest  accideiT,  ant  propler  ini- 
potentiam  complectendi,  id  cst,  quia 
habent  debilem  intellectum  ad  vi- 


dendum  complexiones  principio- 
rum  ad  conclusiones  et  notorum 
ad  ignota  ;  aut  propler  micrologiam,  id 
est,  parvorum  ratiocinationem ; 
talc  autcm,  id  est,  simile  habet  aliquid, 
quod  ccrtum  est,  id  est,  certam  inqui- 
sitionem  de  de  re,  (|uod  scilicet  ni- 
hil  (|uantumcum(|ue  parvum  prge- 
termittit  indiscussum,  quod  expo- 
nit  cum  subdit,  unde  quemadmodum  in 
sijmbolis,  id  est,  in  compositis  con- 
tractibus,  videtur  quibusdam  non  libe- 
rum  essc,  scilicct  computare  mini- 
ma  et  parva,  sic  ct  in  rationibus,  jd 
est,  scientiflcis.  Vult  dicere,  ((uod 
sicut  in  convivio  magno  videtur 
repugnare  liberalitati  et  Largita- 
ti,  computare  minima,  ita  videtur 
quibusdam  csse  in  scientia  verita- 
tis,  quod  scilicet  videtur  esse  quae- 
dam  inopportunitaset  illiberalitas, 
si  in  cognitione  veritatis  minima 
discutiantur.  Deinde  cum  dicit  : 

Propler  quoci  oportet  erudiri  quomodo       24. 
siag-ula   sunt  recipierida.  Et  absurdum  est 
qua-rere  simul  scientiam,  etmodum  s'Men- 
di.  Est  autem  neulrum  facile  accipere. 

Ex  dictis  describit  regiUam,   et 
modummagis  convenientem,  quem 
observare  oportet  in  acquisitione 
veritatis.    Circa  quod    duo    focit  : 
Primo  (luod   dictum  est.  Secundo 
ostendit,  quod  unus  modus  inqui- 
rcndiveritatem,  qui  est  ))otissimus 
inter  numeratos,  non  est  in  omni- 
bus  scientiis  observandus.  Secunda 
ibi    :    Acribologia    vero.    Dicit    ergo,     Oportet 
quod   quia    supple    diversi  varios  rrmodum" 
modos  quserunt  circa  notitiam  ve- quamTo^ien- 
ritatis,  proptcr  hoc  oporlct  erudiri  quo-     *"'"* 
modo,   id  est,   secundum  quem  mo- 
dum,    sinfjula,    scilicet   in   singulis 
scientiis,  sunt  recipienda,  ea,  scilicet 
quse  traduntur;  et  su])dit,  quod  ab- 


576 


LIB.  II. 


MErAPil. 


surdum  esl  qucerere  simul  scientiam,  et 
modum  sciendi,  est  autem  neulrum  faci- 
le  accipere.  Vult  dicere,  quod  quia 
non  est  facile  duo  simul  accipere, 
absurdum  est  simul  velle  habere 
scientiam  et  modum  sciendi;  prop- 
ter  quod  oportet  prius  habere  mo- 
dum  sciendi  quam  scientiam,  et 
per  istum  modum  procedere  ad 
considerationem  et  notitiam  veri- 
tatis. 

Notandum,  quodsecundum  cxpo- 
sitioncm  Commentatoris,per  mo- 
(him  sciendi  intelligit  Philosopluis 
Logicam,  quae  modus  sciendi  dici- 
tur  omnibus  aliis  scientiis,  ut  est 
utens;  omnes  enim  scientia?  Logica 
utnntur,  ut  quatenus  Logica  tradit 
modum  deliniendi,  syllogizandi, 
etc.  hujusmodi,  qua3  a  Logica  acci- 
piunt  omnes  alise  scientise,  et  per 
qu?e  procedunt  ad  inquisitionem  et 
notitiam  veritatis ;  prius  ergo  ad- 
discenda  est  IjOgica,  ct  sic  est  ad 
alias  scientias  procedendum  ad  in- 
quisitionem  et  notitiam  veritatis. 
Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

De  Mathematicis  dari  majorem  certitudi- 
nem,  Metaphysica  tamen  in  se  certior  est, 
et  etiam  nobis,  ejus  principiis  jam  perspec- 
tis,  ut  notavi  in  pro  i;mio,  §.  Scientiam  uno. 

~5.  Acribologia  vero   Malliemalica    non   in 

Texi.  c.  ifi  ^,jj^j^lj-i^g  est  expelenda.  sed  in    non    Iia- 

bentibns  maleri.im,  propler  quod  non  na- 
liiralis  esl  modus ;  omnis  enim  forsan  na- 
lura  maleriam  liabel,  ideoque  primum  per- 
scrutandum  quid  ost  natura,  ila  namque 
et  de  quibus  est  Physica  manifestum  eril; 
etsi  unius  scienti;c,  aut  plurium  est  cau- 
sas,  el  principia  considerare. 

Ostendit,  quod  unus  modns,  qui 
cst  potissimus  ad  inquiren(him  ve- 
ritatem,  ille   scilicet  qui  est   per 


I 


/ 


certitudinem,  non  est  in  omnibus 
scientiis  obscrvandns.  Dicit  ergo, 
quod  acribolofjia  Mathcmatica,  id  est, 
certitudo  domonstrandi,  qu3e  est 
maxime  in  Mathematicis,  non  esi 
accipienda  in  omnibus,  scilicet  scien- 
tiis,  sed  in  non  habentibus  materiam,  id 
est,  in  abstractis  a  materia;  prop- 
tcr  quod  non  cst  naturalis  modus, 
id  cst,  quod  ille  modus,  qui  est  per 
certitudinem  demonstrationis,  non 
spcctat  ad  Philosophum  Natura- 
lem  ;  omnis  enim  forsitan  natura  matc- 
riam  habei,  ideo  est  alius  modiis  in- 
quirendi  veritatem  in  scientia  na- 
turali,  quem  exponit  cum  subdit  : 
idco  primum  perscrutandnm  est,  quid  cst 
luilura,  ita  namque  manifeslum  erit  de 
quibus  est  Phi/sica,  id  est,  de  quo  est 
scientia  naturalis,  et  iterum  per- 
scrutandum  est,si  unius  scientice,  sci- 
licet  naturalis,  esl  consid^rare  causas, 
ct  principia,  aut  hoc  sit,  plurium 
scientiarum.  liunc  autem  modum 
observat  Philosophus  2.  Pliys. 
text.  com.  3.  et  inde,  quia  primo 
dclinit  naturam,  et  posteadetermi- 
nat  de  causis  rerum ;  per  hunc 
enim  modum  potcst  patere,  quis 
modus  denionstrandi  competat 
PhilosophoNaturali. 

Notan(him,  nuod  ea  qua3  habcnt  ^''^H''^'?*' 
materiam,  sunt  subjecta  motui  ct ''"'". *'M' 

''  iiiateria' 

trnnsmutationi,  proptei*  fiuod  non     ''",'"». 

^  '  *  qudad  eol 

potest  de  ois  hal)eri  omuimoda  cer-  1^^«"};.« 
titu(h"),  quia  non  eveniunt  nccessa-  "finnosj 

*  tram.  | 

rio,  nec  scmper,se(l  ut  frequenter, 
sicut  dicitur  "1.  Phys.  text.  com.  48. 
Iiumaterialia  vero  propter  cau- 
sa  II  oppositam,  ([uia  scilicet  abs- 
trahunt  a  motu,  sunt  quantum  est 
de  se  certissima  ;  non  tamen  sunt 
nobis  certissima,  sicut  supra  dic- 


t 


SUMM/E  m\CM. 

tum  fuit  de  substantiis  separatis, 
et  hocest  propter  defectum  nostri 
intellectus ;  sed  Mathematica  sunt 
abstracta  a  materia,  et  tamen  non 
sunt  excedentia  intellectum  nos- 
trum,  et  ideo  sunt  nobis  certissi- 
ma,  et  de  eis  certissimas  demons- 
trationes  fabricamus. 
Notandum   etiam,    quod    omnia 


GAP.  III 


577 


naturalia  dicit  habcro  materiam 
forsitan,  ut  caveat  sibi  a  corpori- 
bus  coelestibus,  qusc  sccundum 
eum,  vel  non  habent  materiam,  vel 
non  habent  talcm,  qualem  ista  in- 
fcriora,  ideo  dubitative  loquitur; 
qu?e  autem  fuerit  intentio  Philoso- 
phi  circa  materiam  in  coelo,  inqui- 
retur  diligentius  in  octavo  hujus. 


Tom.  V. 


37 


578 


LIB.  III. 


METAPH. 


LIBER     TERTIUS. 

In  hoc  lihro  delenninat  Phihsoplius  dc  iis,  qme  spccialitcr  pcrlincnl  ad  considera- 
lioncm  hujus  scienliw  :  dividilur  auleni  in  duas  Summas,  ((uarum  prima  dubilalio- 
nes  proponil;  secunda  examinal.  In  prima  parle  capilis  primi  usque  ad  texl.  2.  os- 
tendit  Philosophus,  ul  acquiratur  scicnlia  a  principiis  nohis  nolis,  af/endum  csse  de 
iis,  de  quihus  duhitalur,  vel  duhitari  jmtest,  cujus  rei  quadruplex  datur  ralio. 


Text.  com. 
1  . 


SUMMA    PRIMA. 

Duhilaliones  mulla'  proponunlur. 

CAPUT     I. 

Ostendit  causas  dubitationis. 

Necesse  esl  aulem  ad  qiirosilam  scien- 
liam  nos  a^^yredi  primum  dc  quibus  dubi- 
lare  primum  oporlel.  Ha^c  aulem  sunl 
(iua'cumque  de  ipsis  aliler  susceperunl 
quidam,  el  si  quid  exlra  lioc  praaermissum 
esl. 

Postqnam  Philosophiis  in  scciin- 
(lo  libro  dctermina\it  de  his,  qiuT 
spectant  ad  considerationem  veri- 
tatis  in  communi,  nunc  descendit 
ad  determinandum  ea,  quse  spec- 
tniUspecialiteradconsiderationem 
liujus  scientiT.  Circa  quodduo  fa- 
cit.  Primo  procedit  modo  disputa- 
tivo  ctdubitativo.  Secundo  proce- 
dit  modo  determinativo  sive  de- 
monstrativo.  Secunda  ibi,  iu  prin- 
cipio  quarti  :  E>il  aulcm  scienlia  quK- 
dam.  l'rima  in  (Uias.  Quia  primo 
pra^mittit  suum  intentum.  Secundo 
prosequitur  de  intento.  Secunda 
il)i  :  Primum  crqo  de  quihus.  Prima 
pars,  qu.T  est  quoddam  prooemium 
hujus  tertii,  dividitur  in  duas.  (^uia 
primo  proponit  suam  intentionem 
in  f^enerali.  Secundo  exponit  eam 
in  speciali.  Secunda  ibi  :  Fsi  auicm 
duhiiatio.  Vvwwd.  induas.(}uia  primo 


pracmittit  suam  intcntionem.  Se- 
cundo  subjungit  intentionis  ratio- 
nem.     Secunda     ibi    :    Incst    aut.em^,^^^'^] 

hujus  I 

investiqarc.   Dicit    ersro   primo   sic, ''•.'".<: 

*-         '  .    .     suamin 

quod    ad    quxcs.ilam    scicnliam ,    scili-     tione 

.  1   •  1  ....  priemil 

cet   a    nobis    de    pmncipiis   necme  etejusr 

, .  ,  .,  I    ,  •  tionei 

('.s7   a(/</rcdi   ea,  dc  quibus   dubilare   nos  quadru 
...  1  „4.  cein  ost 

oportci  prunum,  supple  antequam  ,iit. 
veritas  determinetur;  ca  vero  sunt, 
scilicet  dubitabilia,  scilicet  de  qui- 
bus  intendimus;  qmecumque  quidam, 
scilicet  antiqui  Philosophi,  de  ipsis 
alilcr  suscc})erunl,  id  est,  opinati  sunt 
alitcr  quam  habeat  veritas  rei;  ct 
si  f/uid  cxira  hoc  est,  ab  eis  scilicet 
pra'icrmissum,  quod  dicit  propterhoc, 
quod  ipse  inquirit  de  quibusdam, 
qu?ePliilosophiantiqui  'iimiserunt. 
Deinde  cum  dicit  .• 

Inesl  aulem  invesligare  volentibus  pre- 
lium  openc  bene  dubilare;  poslerioruTii 
enim  invesligalio  priorum  esl  solulio  dii- 
bilalorum.  Solvere  vero  non  esl  ignoranlis 
vinculum,  sed  menlis  (iubilalio  hoc  de  re 
denionslral.  Inquanluai  enim  duljilal,  in 
lanlum  simililer  ligalis  esl  passus.  Impos- 
sibileonim  ulrisque  procederead  id,  quod 
csl  anle.  Propler  quod,  oL  (liflicullales 
oporlel  speculari  omnes  prius  el  liarum 
causas. 

Subjungit,  ct  assignat  istius  in-  j 
tentionis  quadrupliceui  i'ationem, 
quarum  secun(ha  ponitiir  ibi  :  Et 
quia  qmcnrntcs.  Tcrtia  ibi  :  Et  adhuc. 
(,)uarta  ibi  :  Amplius  mclius.  Dicit  er- 
gO,  quod    volcnlihus  invcslir/are,  scili- 


SUMM/E  I. 


GAP.  I. 


579 


cet  veritatem,  incsi,  id  est  oportet 
benc  dnhilarc  ab  inilio,  id  est,  princi- 
pio  inqiiisitionis.  Ciijus  rationem 
subdit,  quia  invesligalio  poslcriornm , 
in  inquisitione  veritatis  non  est 
aliud,  qnam  solnlio  prioruni  dnbilalo- 
rum,  quod  declarat  per  simile  in 
solutionc  ligaminis  corporalis  di- 
cens,  quod  solvere  non  esl  iynorantis 
nodum;  nam  ille,  qui  ignoratnodum 
non  potest  ipsum  dissolvere  :  sed 
menlis  dubilatio  lioc  enim  simile  dc  re 
dcmonstrat ;  sic  enim  vidctur  sc  lia- 
bere  dubitatiodc  re  ad  mentcm,  si- 
cut  ad  corpus  nodatum,  vel  lipa- 
tum  :  in  qnanlum  aliquis  dubllal,  in 
tantum  cnim  esl  passus  similiter,  id  est, 
aliquid  simile  ligalis,  impossibile  est 
enim  ulrisque  peroenire  ad  quod  cst  an- 
te,  id  est,  quod  sicut  ille,  qui  habet 
pedes  ligatos,  non  potest  procede- 
re  ad  anteriora  secundum  viam 
procedendi,  vel  progrediendi,  sic 
ille,  qui  dubitat,  quasi  habens  men- 
tem  ligatam,  non  potest  ad  antc- 
riora  proccdere  secundum  viam 
speculandi.  Ideo  subdit,  pro/?/c/*  qnod 
oporlet  speculari  prins  omnes  difficulla- 
les  harumque  causas ;  sicut  enim  liga- 
tus  corporaliter  si  vult  solvere 
vinculum  et  nodum,  oportet  quod 
prius  respiciatvinculum,  ctnodum 
ligaturse;  sic  ille,  qui  vult  solvere 
dubitationem  prius  debet  conside- 
rare  difficuUates  et  earum  causas. 
Deinde  cum  dicit : 

El  quia  qu;Brenles  sine  dubilaliono  pri- 
nio  similes  sunl  quo  oporlel  ire  ignoranli- 

i3US. 

Assignat  secundam  rationem  di- 
cens,  quod  oportet,  supple  prius 
dubitare,  quia  quwrenlcs,  supple  ve- 
ritatem,  sine  invesligalionc,  scilicct 
dubiorum,    similes   sunt    ignorantibus 


2. 


(ino  oportet  ire,  id  est,  illis,  qui  nes- 
ciunt  quo  va(bint.  Ratio  hujus  est, 
quia  sicut  terminus  vire  intenditur 
ab  ambulante,  ita  exclusio  dubii 
cst  flnis  intentus  a  speculante  et 
inquirente  veritatem.  Sicut  crgo  Dubitatio 
illc,  (jui  nescit  quo  vadit,  non  po- gp"cJ,',^^ni[^ 
test  pervenire  ad  terminum,  nisi 
forsitan  a  casu,  sic  nec  aliquis  po- 
test  dirccte  inquirere  veritatem, 
nisidubitationemprsevideatetpr^e- 
cognoscat.  Deinde  cum  dicit  : 

Et  adlmc  neque  quando  qufesilum  in- 
venit,  aut  non  cognoscit.  Finis  enim  liuic 
est  non  manifestus.  Prtedubitanti  vero 
manifestus. 

Ponit  tertiam  rationem,  quac  vi- 
detur  explicare  secundam,  dicens 
quod  adhuc  quando  scilicct  aliquis, 
quinescit  quo  vadit,  nec  qnando  qnn^ 
situm  inveniet  cognoscct,  id  est,  cum 
pervenerit  ad  locum,  ad  quem  tunc 
intendebat,  ignoral)it  utrum  ille 
sit  terminus,  et  utrum  sit  sisten- 
dum,  vel  ulterius  procedendum.  Si- 
militer  est  de  illo,  qui  inquirit  ve- 
ritatem  sine  dubitatione,  ideo  dicit, 
quod  pnis  huic  non  esl  manifcslus,  pra^- 
dnbilanli  vcro  csl  manifestus.  Dcinde 
cum  dicit  : 

Amplius  melius,  necesse  est  enim  liabe- 
re  ad  judicandum  eu!n,  qui  audivit  velut 
adversariorum,  et  dubitantium  omnes  ra- 
tiones. 

Ponit  quartam  i^ationem,qu?p.  su-       ^ 
miturex  partc  auditoris.  Dicit  er-  inquii-enti 

cle  veritate 

go,  quod  amplius  melins  esl,  scilicet  in-   consiiie- 
quireredubitationes,  nccessc  est  enim  tioues  uii-i- 
cum  qui  audil,  habcrc  ad  judieandnm  si-  "  '^tis.^''^ 
cut  advcrsariornm,  el  duhilantium   omnes  '  Anima. 
rafioncs,    scilicet    quod    auditorem  '^'^V^g?'"" 
oportet  judicare  de  auditis,  ut  si- 
cut  in  judiciis  nullus  potest  bene 
judicare,  nisi   audiat  rationes    u- 


580 


LIB.  III. 


triusque  partis,  ita  necesse  est  au- 
dientem  Philosophiam,  et  judican- 
tem  de  veritate  audire  omnes  ra- 
tiones  adversariorum  dubitantium, 
quod  fit  inquirendo  prius  dubia, 
qu?e  accidunt  circa  veritatem  qu<T> 
inquiritur.  Deinde  cum  dicit  : 

SUMM^    PRIM^    CAP.     II. 

Dubitationes  varise  ad  hanc  scien- 
tiam  spectantes  proponuntur. 

SUMMARIUM. 

In  prima  parte  hujus  capitis  usque  ad  §. 
El  utrum,  proponuntur  dubitationes  ex  parte 
considerationis  liujus  scientiae. 

,,,    ,  Esl  autem   dubitalio  prima   quidem  de 

T»!xl.  com.  ,  •    ,•■  j-    .•      j    7  •»      • 

2.  quibus  prooemialiler  diclis  dubilavunus: 
Ltrum  unius,  aul  multarum  esl scienliarum 
causas  speculari?  EL  utrum  subsLanlia^prin- 
cipia  prima  est  scienlia'  hujus  scire  solum? 
Aut  etiam  de  principiis  de  quibus  osLon- 
dunl  omnesy  i;t  ulrum  conlingil  unum,  et 
idem  simul  dicere  et  negare,  aut  non? 
el  de  aliis  talibus?Etsi  est  circa  subslan- 
liam,utrum  una  circa  omnes,  aut  plures 
suul  ?  Et  si  plures,  uLrum  omnes  cognaLa', 
aul  earum  h;e  quidem  sapienlia'?  IIUi3  vero 
aliquid  aliud  dicenda'  sunL?  Lt  hoc  idem 
quoque  necessarium  esl  qua-rere  :  utrum 
sensibiles  substantite  esse  soluui  sunt  di- 
cenda',  aul  praHer  has  ali.e?  Et  utruin  uni- 
c;e  sunt,  aut  plura  genera  subsLantiaruni, 
ul  facientes  species,  el  Mathematica  inter 
ista,  el  sensibilia  dixerunt?  De  his  ergo, 
uL  diximus  perscrulandum  est,  et  uLruni 
circasubstanLiassoIum  est  speculatio?  aut 
circa  qua'  accidunt  secunduni  se  substan- 
tiis.  Adhuc  autem  de  eodem  etdiverso,  si- 
niili  et  dissnnili,  et  contrarieLate,  et  de 
priore  eL  posLeriore,  et  de  aliis  onniibus  ta- 
libus,  et  de  quibuscumque  DialecLici  in- 
lendere  lenlant,  ex  probabilibus  solum 
perscrutationem  facientes,  quorum  Theo- 
i-ia  esl  de  omnibus.  .Vmplius  autem  his  ois- 
(b'm  quiecumque  secundum  se  accidunl 
et  non  solum  quid  esl  horum  unuinqu<)d- 
que,  sed  ulrum  uni  esl  unum  conlrarium? 

4.  Kxponit    suam    intentionem    in 

si)eciah,   enumerans   dubitationes 
omnes,   circa  quas    versatur    ista 


nis  h 
sciec 


METAPII. 

scientia.  Circa  quod  duo  facit.  Pri- 
mo  enumerat  dubitationes  perti- 
nentes,  et  tenentes  se  ex  parte 
considerationis  istius  scientise.  Se- 
cundo  enumerat  dubitationes  te-  rat  d 
nentes  se  ex  parte  rerum  conside- parte 
ratarum  in  ista  scientia.  Secunda 
ibi  :  El  utrum  principia,  et  dementa.  In 
prima  parte  enumerat,  et  propo- 
nit  quoestiones  tenentes  se  ex  par- 
te  considerationis  istius  scientise. 

Prima  dubitatio  cst,  de  quibns  in  pr(c- 
diclis  dubitavimus,  id  est,  dubitando 
proposuimus,  scilicet  in  rine  se- 
cundi  libri  :  utrum  scilicet  speculari 
causas,  quse  sunt  quatuor,  sit  unius 
scientice,  aut  multarum  scienliarum? 

Secunda  dubitatio  est,  utrum  is- 
tius  scicntue  sit  scirc  solum  prima  princi- 
pia  substanliw  ;  aut  ctiam  considerare 
dc  principiis  ex  quibus,  scilicet  omnes 
scienti<T-  ostendunt,  id  est,  demons- 
trant  sicut  sunt  prima  principia, 
ut  ulruni  continijit  unum,  et  idem  simul 
dicere,  id  cst,  affirmarc  et  ncr/are?  et  de 
aliis  talibus,  sicut  sunt,  omne  totum 
est  majus  sua  parte. 

Tertia  dubitatio  cst,  et  si  est  circa 
suhstnniiam,  id  est,  dato  quod  ista 
scientia  versetur  circa  substan- 
tiam;  quasstio  est  utrum  una  scicnlia 
sit  circa  omnes  substantias,  aut  sunt  plu- 
res  sciontivo,  de  diversis  substantiis? 
quia  supple  videtur  prima  facie, 
quod  de  plui'ibus  substantiisdebent 
esse  i)lures  scientife. 

()uai'ta  dubitatio  est,  (luod  et  si 
plures,  id  cst,  dato  (|uod  plures 
scientiae  siut  de  pluril)iis  substan- 
tiis,  (lU.Tstio  est  utrumomnes  sint  co(j- 
nai(v,  id  est,unius  g"eneris,  autnon? 
ita  quod  quTdam  Ikp  (/uidem  dicendoi 
sunl  sapienlia  :  iUu' vrro,  id  est,  ali<T 
alifjuid    aliud,    sicut  videmus   quod 


SUMM/E  1. 


GAP.   II. 


581 


Geoinetria  et  Arithmetica  snnt 
cognat»,  quia  iitraquc  est  in  genc- 
re  scicntise  Mathematicse,  qua^dam 
autcm  scientifc  snnt  alterius  gcne- 
ris,  ut  Matlicmatica)  ctnaturales; 
videtur  enim  primo  aspectu  quod 
cum  snbstantiae  matcriales  et  im- 
matcriales  non  sintunius  rationis, 
quod  scienti?e  circa  omnes  sub- 
stantias  non  sint  unius  rationis, 
nec  cjusdem  generis. 

Quinta  dubitatio  est,  ct  hoc  idcm 
necessarium  esl  qiuererc,  utrum  substan- 
tioi  sensibiles  diceaiUe  suntesse  solum,  ut 
dixerunt  antiquiPhilosophinatura- 
les  ;  autprwlcr  eas,  scilicct  substan- 
tias  scnsibilcset  materiales  sunt 
alice  intelligibiles  et  immateriales 
nt  posuit  Plato,  et  etiam  Aristote- 
lcs  ut  patebit  7.  et  etiam  12.  hnjus 
libri,  text.  G.  et  indc,  text.  com.  5. 
et  inde. 

Sexta  dubitatio  est,  qnod  dato 
quod  sint  aliquje  scientife  separatae 
a  sensibilibus,  qu?estio  est  utrum 
sint  univocce,  id  est,  unius  generis 
tantum  ;  aut  sint  plura  fjenera  substan- 
tiarum,  ut  dicunt  facienlcs  specics  ct 
ideas,  et  Malhcmatica  intermcdia  inter 
ideas  et  scnsibilia,  quales  fucrunt 
Platonici,  ut  dictum  fuit  in  primo 
libro  ?  De  his  ir/itur  dubitationibus 
perscrutandum  cst  ulprccdiximus. 

Scptima  dubitatiocst,  utrum  spc- 
culatio  istins  scientin?  sit  solum  circa 
subslantias,  aut  circa  ea  quce  secundum  se 
accidunt  substantiis,  id  est,  circa  pro- 
prias  passiones  substantire  ?  Vidc- 
tur  enim  prima  facic  quod  ad  cam- 
dem  scientiam  pertinet  conside- 
rare  snbjectnm  et  per  sc  accidcn- 
tia  subjecti. 

Octava  dubitatio  cst,  ntrnm  ista 
scicntia  consideret  de  quibusdam. 


quae  videntur  seqni  ens  inqnantum 
ens,  scilicet  dc  eodem  ct  de  diverso, 
simill  ct  dissimili,  et  dc  contrarietatc,  et 
et  de  priore  et  posteriore,  et  aliis  omni- 
bus  talibus,  dc  quibuscumquc  Dialectici 
lcntant  intenderc  ?  nam  Dialectici  fa- 
cientes  perscrutationcm  ex  probabiiibus 
solum  eorum  theoria,  id  cst,  conside- 
ratio,  est  dc  omnibus.  Circa  enim 
idem  Laborant  Metaphysicns  et 
Dialccticns,  ntdicetnrin  \.  hnjns, 
text.  c.  5.  licet  Dialecticus  procedat 
ex  probabilibns,  non  tamen  neces- 
sariis;  videtur  enim  cx  nna  partc 
qnod  cum  istaquse  numerata  snnt, 
sint  commnnia,  quod  pcrtineant 
ad  considerationcm  scicntiae  Mcta- 
physicae;  sed  videtur  ex  alia  partc, 
qnod  ex  quo  Dialcctici  est  conside- 
rare  talia,  qni  procedit  ex  proba- 
bilibus,qnod  nonpertincantad  con- 
siderationem  Metaphysicse,  cujus 
estdemonstrare  ex  necessariis. 

Nona  dubitatio  est  quoad  illa 
commnnia,  quse  consequuntur  ens 
inquantum  ens,  quaetalis  est  qnaes- 
tio  :  utrnm  ad  istam  scientiam  per- 
tineat  considerarc  de  istis  commu- 
nibus,  non  solum  quid  est  unumquod- 
quc  corum,  sed  etiam  qucecumque  se- 
cundum  se  accidunt  his  eisdcm,  ut  utrum 
unum  sit  contrarium  tmi,  et  sicde  aliis. 

Notandum,  quod  licet  omnes  dic- 
tfB  dnbitationcs  pertincant  ad  con- 
siderationemistins  scientiae,tamcn 
aliquo  modo  intcr  se  distinguun- 
tnr;  quod  qnomodo  hoc  sit,  pate- 
bit  inferins,  quando  dc  istis  dubi- 
tationibus  proseqnctnr,  snfflcit 
enim  pro  nunc  dubitationes  pra3- 
dictas  enarrarc.  Deinde  cum  dicit  : 


582 


LIB.  I. 


METAPII. 


SUMMARIUM. 

Quatuordecim  con.sideralioues  ex  parte 
rerum  consideratarum  in  liac  scieutia,  de 
quibus  postea  suo  ordine. 

Et  uLrum  principia  et  elementa  genera 
sunt;  aul  in  qua3  dividilur  exislentium 
sinyulum^EtsigenerajUlrum  qusecumque 
dicunlur  de  individuis  finalia  ;  aut  prima, 
ul  uLrumlinmo,  auL  animal  principium  esL 
magis  quam  singulare?  Maxime  vero  quye- 
rendum  esL,  eL  tracLandum,  uLrum  esL  ali- 
quid  prseler  maleriam,causasecundumse, 
aut  non?  EL  lioc  separabile  aut  non?  et 
ulrum  unum,  aul  plura  numero?  EL  ulrum 
esL  aliquid  prffilersynolon?  Dico  aulem  sy- 
nolon  quando  prsedicaLur  aliquid  de  ma- 
leria,  aul  nihil,  auL  horum  quidem,  horum 
vero  non.  Amplius  auLem  utrum  principia 
numero,  auL  specie  deLerminaia,  eL  quae 
in  raLionibus,eL  qua;  in  subjecLo?  EL  uLrum 
corrupLibilium  eL  incorruplibilium  eadem 
et  diversa?Et  ulrumincorruptibilia  omnia, 
aut  corruptibilia  corruplibihum?  Amplius 
autem  quod  omnium  difficillimum  esL,  eL 
plurimam  habeL  dubitalionem;  utrum 
unum,  auL  ens  quemadmodum  PyLliagori- 
ci,  el  PlaLo  dicebanL  non  alLerum  aUquid 
esl,  sed  entium  substanlia,  aul  non, 
sed  aliquid  aUerum  ipsum  subjecLum, 
uL  Empedocles  amorem  diciL;  alius  vero 
ignem;  alius  aquam,  auL  aerem?  Et 
ulrum  principia  sint  universaha,  auL  sin- 
gularia  rerum?El  poLesLaLe,  aut  actu?  Am- 
phus  autem  utrum  aliter,  aut  secundum 
moLum?H[X3c  enim  dubilaLionem  prseslant 
magnam.  Adhuc  aulem  numeri,  el  longi- 
Ludines,  eL  figura?,  eL  puncLa  subsLanliai 
qua^dam  sunL,  aut  non?  Et  si  subsLanLire, 
uLrum  separata^  a  sensibilibus,  auL  in  eis? 
Ue  his  enim  omnibus  non  solum  difficile 
veritalem  ipsam  inquirere,  sed  nec  ra- 
tione  quidem  bene  dubitare  facile  est. 

5.  Entimei\nt  dubitationes  tenentes 

neL^^el^par-  ^e  cx  partc  reruin  consideratarum 
co^isifierr-  ^^  ^^^^  scientia  et  enumerat  li.  du- 

tarunihic   bitationCS. 
enuinerat. 

Prima  dubitatio  est,  uinim  prln- 
cipia  ct  clcmcula,  dc  quibns  comideral 
isla  scienlia,  sint  (jcncra  nniversalia;aul 
sinl  illa  iti  f/ud'  diridi/ur  sinf/ulum  cxis- 
icntium,  id  est,  illa  ultima,  in  qua^ 
dividitur  singulare  existens  ?  Ra- 
tio  hujus  dubitationis  potest  esse, 


quia  elementum  rei  dicitur,  xe  quo 
primo  res  componitur,  et  in  quod 
ultimo  dividitur.Est  autemduplex 
modus  compositionis  et  resolutio- 
nis.  Unus  secundum  quem  concep- 
tus  specierum  resolvuntur  in  ge- 
nera,  et  secundumhuncmodum  o-e-  ^ot» 
nera  videntur  esse  elementa.  Secun-  intion 

1  1  i  •  1  ■         j.  i        compi 

dusinodusest  magis  realis  et  natu-  nisd 
ralis,secunduin  (luem  corpora  natu-  *^' 
ralia  dicuntur  resolvi  in  elementa; 
et  secundum  liunc  modum  non  ge- 
nera  communia,  scd  coipoia 
clemcntaria  erunt  principia  et 
elementa  rerum. 

Secunda  dubitatio  est,  quod  dato 
quod  genera  sint  principia  rerum, 
estqusestio  utrum  illa  principia  sint 
quacumque  finalia,  id  est,  ultima  aut 
prima,  id  est,  illa  quie  primo,  ef  projri- 
mo  de  individuis  dicuntur,  sicut  sunt 
species  specialissimae,  quae  largo 
modo  et  Platonico  dicuntur  gene- 
ra,  pro  quanto  de  pluribus  indivi- 
duis  pr?pdicantur ;  aut  prima,  sci- 
licet  genera  sint  rerum,  ut  sunt 
genera  generalissima, ututrumprin- 
cipium  sif  animal  aut  homo,  quia  se- 
cun(him  IMatonicos  est  magis  prin- 
cipium  circa  singularia,  id  est, 
magis  existens  quam  sinfjularc. 

Ratio  hujus  dubitationis  sumitur 
ex  duplici  divisione  ;  quarum  una  '  pi 
est  secundum  quam  genera  in  spe- 
ciesdividuntur.  Alia  est  secundum 
quam  species  resolvuntur  in  gene- 
ra  ;  nain  illud,  quod  est  ultimum 
in  dividendo,  videtur  in  componen- 
do  esse  princi[)ium  et  elementum. 

Tertia  dubitatio  est,  quod  ma.vime 
quivrendum  cst,  ct  tracfandum,  ufrum  sit 
aliqua  causa  pr(vfcr  matcriam,  aul  non  ? 
Ista  dubitatio  habuit  ortum  ex  opi- 
nionibus  anti^iuorum,    qui   sohim 


Di 


VISl 


SUMM/E  I. 


GAP.  II. 


583 


4 


Synoloa 


inatoriam  poncbantcaiisam  otsnb- 
stantiam  reruni,  nt  in  pfimo  libro 
diccbatnr. 

Qnarta  dubitatio  cst,  quod  dato, 
qnod  sit  aliqna  cansa  rernm  prse- 
tcr  matcriam,  cst  qna3stio  tiimm/uvc 
sil  separata,  ut  diccbat  riato,  autnon, 
ut  quidam  alii  posnerunt. 

Quinta  dnbitatio  est,  quod  dato, 
qnod  sit  aliquid  scparatum  a  ma- 
tcrin,  est  qnsestio  uirum  illud  sit 
imum  numero,  ut  Anaxngoms,  qni 
posnit  'unum  intcllectnm ;  aut  sini 
plura,  nt  posuit  Plato,  et  etiam 
Aristoteles. 

Sexta  dnbitatio  est,  ^urum  sii  ali- 
quod  aliud  prwter  synolon,  id  cst,  si- 
mnl  totnm,  qnod  cst  singulare, 
aut  nihil;  et  cx[)onit  quid  vocat  sy- 
quidesi?  nolon:  Dico  autem  synolon  quando  prw- 
dicalur  aliquid  de  matcria,  aut  nikil ; 
addit  etiam  qnod  si  sit  darc  aliqnid 
prseter  synolon,  est  dubinm  aut  de 
his  quidem  ;  dc  illo  vero  non,  id  cst,  in 
qnibus  sit  ct  in  (piibus  non,  et  qna- 
lia  snnt  in  qnibus  est,  et  qnalia  in 
quibns  non  ? 

Notandum,  quod  nt  imponitnr 
Platoni,  ipse  posuit  hominem  et  leo- 
nem,  et  hnjnsmodi,  esse  qnasdam 
formas  scparatas,  qn?e  de  istis  in- 
ferioribus  pra^dicantur;  et  pcr  hoc 
homo  pra^dicatur  dc  Socratc  vel 
Platonc,  qnod  ista  mnterialia  sen- 
sibilia  participant  illam  formam 
scparatam.  Socratcs  ergo,  et  Pla- 
to  dicuntur  synolon,  id  cst,  simnl 
totnm  constitntum  ex  hoc  quod 
matcria  participat  formam  sepa- 
ratam,  qna?  cst  quoddam  praedica- 
tnm  de  materia,  id  est,de  istis  infe- 
rioribus  materialibus.  Est  ergo  is- 
ta  dubitatio,  utrum  quidditas  individui 
sil  separata  ab  ipso   individuo,    vel  non, 


et  in  quibussit  vcrum,  et  in  quibus  non  ? 
Qnam  dubitationem  pcrtractat  ct 
determinat  7.  hnjus. 

Septima  dubitatio  est,  ntrnm 
principia  deqnibus  considerat  ista 
scicntia,  sitit  determinata  numero,  aut 
specie,  et  quie  in  rationibus,  et  qiue  in 
subjccto  ?  id  est,  quantum  ad  cansam 
formalem,  et  quantum  ad  cansam 
materialem  sive  subjectivam.  Dici- 
mus  enim  tria  esse  principia,  ut 
habetnr  1.  Physic.  text.  com.  r)(). 
iste  autem  numerns  tcrnarins  po- 
test  intelligi,  vel  sccnndum  nume- 
rum,  id  est,  qnod  sit  una  forma, 
nnmcro,  et  materia  nna  nnmero, 
qujB  snnt  principia  naturse;  vcl 
potest  intelligi  iste  nnmerns  terna- 
rius  secnndnm  specicm,  scilicet 
qnod  sint  multse  causse  materiales 
qua)  conveniunt  in  specie,  et  ra- 
tione  materise,  ct  sic  de  aliis. 

Octava  dnbitatio  est,  utrum  corrup- 
tibilium  et  incorruptibilium  sint  eadem 
principia,  aut  diversa;  ei  dato  qnod 
diversa,  ntrum  omnia  principia  sint 
incorrnplibilia,  aut  corrupfibilium  sint 
principia  corruptibilia,  sicut  incor- 
ruptibilinm  snnt  principia  incor- 
rnptibilia. 

Nona    dnbitatio  cst,  qnam   dicit   Resumit 
csse  difiicillimam   omninm,  ct  ha- opimdnem 
berc  plurimamdubitationem,  utrum.  '",!j3de 
unum    ct    ens   sint   substantia   omnium,  subftantia 

'    reruni  et 

et  non  aliquod  divcrsum,  qucmculmodum  ^'^^^  ^^^^°- 
diccbant  l*ytkagorici  et  Plato,  aul  non; 
sed  sit  aliquod  altcrum  aliud  unnm 
ipsum  subjccium  ipsi  nni  et  enti  di- 
versnm  ab  eis  ;  quod  snbjcctnm  Em- 
pedoclcs  dixit  esse  amorem;  alius  vero 
ijjnem,  nt  Hcraclitus;  cdius  vero 
aquam,  utTlialcs;  alius  aerem,  nt  Dio- 
genes.  Plato  cnim  et  Pythagorici 
dixernnt  nnum,  et  ens  esse  rernm 


7. 


584 


LIB.  III. 


METAPH. 


siibstantiam,  et  non  additiim  aliquid 
substantise.  Empedocles  autem  et 
alii  Naturales  dixerunt  unum,  et 
ens  esse  aliquid  additum  substan- 
tiae  rerum,  sicut  quoddam  accidens 
superadditum  substantise;  substan- 
tiam  autem  rerum  ponebant  ignem, 
aut  aquam,  etc.  Empedocles  au- 
tem  posuit  amorem  subjectum  es- 
se  unius  et  entis,  quem  amorem 
ponebat  principium  rerum,  ut  ef- 
ticiens,  ut  dictum  fuit  in  primo  li- 
bro.  Dicit  autem  istam  dubitatio- 
nemessedifflcillimam;  quatenus  ex 
ea  pendet  opinio  tota  Platonis  et 
Pytliagoricorum,  et  ponentium 
numeros  esse  rerum  principia. 

Decima  dubitatio  est,  utnim  prin- 
cipia  rerum  sinl  univcrsalia,  aul  singula- 
ria,id  est,utrumea  quae  ponuntur, 
ut  principium,  habeant  rationem 
principii,  et  sint  universalia,  vel 
liabeant  rationem  singularis. 

Undecima  dubitatio  est,  utrum 
principia  sint  potestate,  an  actu?  et  ha?c 
duo  videntur  convenienter  qua^ri 
de  principio  materiali,  eo  quod 
ponebant  antiqui  Naturales  aliqua 
corpora  actu,  puta  ig-nem,  aut 
aquam,  etc.  vel  sit  tantum  ens  in 
potentia,  ut  posuit  Aristoteles. 

Duodecima  dubitatioest,  uirum  se- 
cundum  motum,  auf  aliter?\d  est,  utru  m 
principia  rorum  sint  causjin  solum 
secundum  motum,  sicut  posnerunt 
antiqui  Naturales  materiam,  vel 
efllciens;  aut  sint  aliter,  quam  se- 
cundum  motum  principia,  sicut  di- 
xit  Plato  ponens  ideas  esse  prin- 
cipia,  non  secundum  motum,  sed 
secundum  quamdam  particij^atio- 
nem.  Addit  autem  quod  /irrc,  scili- 
cet  dul)ia  ([urc  dicta  sunt.  pra-slant 
magnam  dubitationem,  ex  hoc,  scilicet 


quod  circa  ea  Philosophi  antiqui 
ab  invicem  discordabant. 

Decimatertia  dubitatio  est,  utrum 
numeri,  et  longitudines,  et  figurrc,  et 
puncta  sint  qucedam  substantice,  aut 
non  ?  Aliqui  enim  Philosophi,  ut 
Pythagorici  et  lUatonici  posuerunt 
hujusmodi  Mathematica  esse  re- 
rum  principia  et  substantias. 

Decimaquarta  dubitatio  est,  da- 
to  quod  hujusmodi  Mathematica 
sint  substantise,  est  qu?estio  utrum 
sint  substantice separatce  a  sensibilibus,  ut 
ponebat  Plato;  aut  sint  in  eis,  i  I  est, 
in  sensibilibus,  ut  Pytliagoricipo- 
nebant  ?  Addit  autem  rationem 
pertractandi  dubitationes  dictas, 
dicens  quod  de  his  omnibus,  supple 
oportet  quserere,  quia  nonsolumdif- 
ficileest  inquirere  ipsam  veritatem  dc  eis, 
sed  nec  esl  bene  facile  dubitare  rationem 
inveniendo,  scilicet  rationes  proba- 
lules  pro  et  contra. 

Notandum  quod  licet  omnes  prae- 
numeratae  quaestiones  teneant  se 
ex  parte  rerum,  quae  subsunt  con- 
siderationi  hujus  scientise,  tamen 
inter  se  aliqualiter  distinguuntur, 
sicut  patebit  inferius  pertractan- 
do  ipsas. 

SUMMA     SECUNDA. 

In  liac  Summa  examinantur  proposita3 
difticultates,  in  cujus  primo  capite  usque  ad 
§.  At  vero,  agitur,  an  unius  scientiae  sit  spe- 
culari  omnia  j,'onera  causarum?  et  pars  ne- 
gativa  suadetur  primo. 

CAPUT     I. 

Disputantur  diflicultates  de  causa- 
rum,  principiorum,  ac  substan- 
tiaruiu  coguitione. 

Prinium  ergo  de  quibus  inprimis  dixi-  Text. 
nius,  ulrum  uiiiu.^  aul  plurium  scienliarum  '^ 
sunt  speciiJanda  omnia  frenera  causarum.^ 


SUMM^  II. 


CA.P.  I. 


585 


8  Postquam  Pliilosophns  in  pi'?ece- 

denti  parte,  qnae  est  in  prologo 
hiijus  tertii,  pr?pmisit  suam  inten- 
tionem,  nunc  exequitur  de  intento, 
disputando  de  qusestionibus  prae- 
dictis,  et  formando  rationcs  pro  et 
contra.  Circa  quod  duo  facit  :  quia 
primo  disputat  de  qusestionibus, 
qu8e  se  tenent  ex  parte  scientiae 
considerantis.  Secundo  de  qupestio- 
nibus,  qure  se  tenent  ex  parte  re- 
rum  consideratarum.  Secunda  ibi: 
Ainplius  Hlrum  sensibilcs?  Prima  in 
duas,  quia  primo  facit  quod  dictum 
est,  secundum  quod  consideratio 
hujus  scientise  respicit  caiisas  et 
principia.  Secundo,  ut  respicit  cau- 
sata  et  principia.  Secunda  ibi  :  To- 
laliter  quce  substanliarum.  Prima  in 
duas,  quia  primo  facit,  quod  dic- 
tum  est,  ut  consideratio  scientise 
respicit  causas  et  principia  incom- 
plexa.  Secundo,  ut  respicit  com- 
plexa.Secunda  ibi  :  At  vero  dc  priuci- 
piis.  Prima  in  duas,  quia  primo 
proponit  qusestionem.  Secundo  ar- 
guit  ad  qucestionem.  Secunda  ibi  : 
Unius  enim  scientiie.  Dicit  ovgo  quod 
primum,  supple  est  inquirendum,  dc 
quo  iniprimis  diximus,  scilicet  ennme- 
rando  qusestiones;  ut  sic  ordo  dis- 
putandi  correspondeat  ordini  pro- 
ponendi.  Et  est  qu?estio  prima, 
quam  })rius  primo  proposuit,  niruni 
uuius  scienti(e,  aut  pJurium  scicnliarum 
sit  speculari  omnia  r/cnera  c(((is((rum  ? 
Deinde  cum  dicit  : 

tur^^robi'       ^^^^'^^^^  eiiim  scienlicp  quomodo  eril  non 
niatice  lUs-  coulraria  principia  exislenlia  cognoscere  ? 

pulando,  et 

qiuesiio-      Arguit    ad    qu?estioncm.    Circa 

°^"''     quodduo  facit,qiiia  primoponit  ra- 

tiones   ad  ostendcndum,    quod    ad 

eamdem    scientiam    pon    pertiuot 


considerare  omnes  causas.  Secundo 
supponendo  quod  pertineat  ad  di- 
versas  scientias,  movet  quamdain 
aliain  qusestionem  annexam.  Tertio 
ex  qusestione  annexa  pertractata 
concludit  conclusiones  primarum 
rationum.  Secunda  ibi :  Atvcrosi  cau- 
sarum  scicntice.  Tertia  ibi  :  Quapropter 
vidctur.  Prima  in  duas  secundum 
duas  rationes  quas  adducit.  Secun- 
da  ibi  :  Amplius  autem.  In  prima  par 
te  intendit  talem  rationem  :  Con- 
traria  sunt  unius  scientijx);  ergo 
quae  non  sunt  contraria,  non  spec- 
tant  ad  unam  scientiam.  Dicit  er- 
go,  quod  siunms  scicntice  quomodo  eril 
cognoscere,  scilicet  principia  non  exis- 
tentia  contraria?  quasi  diceret,  quod 
non. 
Notandum,   consuetudinem  esse   Pinioso- 

pluis  ludis- 

Philosophi,    quod   cum  pertractatputandoad- 
aliquammateriam  disputando,  non    quando- 
solum  adducit  rationes  probabiles,  neT soVS- 
velnecessarias,  sedinterdumetiam     ^'^^^' 
sophisticas,  sicutpatet  4.  hujus,  et 
in  isto  tertio  frequenter.  Unde  illa 
ratio,  qufie  nunc  facta  est  sicut  dicit 
Commentatoi',  et  est  evidens  de  se, 
peccat  per  consequens  arguendo  a 
destructione  antecedentis.    Deinde 
cum  dicit  : 

AnqDlius  aulem  multis  exislentium  non 
insunt  omnibus  omnia.  Quo  namque  mo- 
do  possibile  est  motus  principium  esse  in 
immobilibus,  aul  boni  naturam?  si  qui- 
dem  orane  quod  est  bonum  secundumse, 
et  propter  suam  naturam  finis  est,  et  ita 
causa,  quod  illius  causa,  et  fiunt,  et  sunt 
ca^tera.  Finis  autem,  et  cujus  causa  aclus 
cujusdam  est  finis,  sed  actus  omnis 
cum  motu.  Quare  in  immobilibus  non 
contingit  boc  esse  principium,  nec  esse 
aliquid  auToxyaOov,  id  est,  per  se  bo- 
num.  Unde  et  in  Mathematicis  per  lianc 
nihil  ostendit  causam.  Nec  esl  demonslra- 
tio  nulla  eo  quod  melius,  aut  deterius;  sed 
nec  omnino  nuUus  talium  alicujus  remini- 
scitur;  quapropler,  el  Sophistarum  qui- 
dam,  ut  Arislippus,  ipsas  pra;neglexit.    In 


I 


586 


LIB.  III. 


aliis  eaim  arlibus,  et  illiberalibus,  ut  Tec- 
tonica,  et  Coriaria  eo  quod  melius,  vel  de- 
terius  dici  omnia;  Mathemalicas  vero,  nul- 
lam  de  bonis  etmalis  facere  rationem. 


9.  Ponit   secvindam  rationem,   qu?o 

sic  formari  potest  :  Si  imius  scien- 
titG  est  considerare  omnes  causas, 
erg^o  qusecumque  scientia)  conside- 
rant  unam  causam,  considerabunt 
omnes;  consequens  est  falsum,  er- 
Non  omiiia  go  ot  autecedens.  Falsitatem  con- 
benVomnes  scquentis  ostencUt  prolixc  in  litte- 

causas,  nec     ^     -r\'    •  i.  ^  i  i-  ii- 

omnis  la.  Dicit  ergo,  quod  amphus  ihuUis 
iJs7o'fsiJle-  exisienUum,  id  est,  de  numero  entium 
''^*-  non  insuntomnia,  scilicet  genera  cau- 
sarum  omnibus,  et  per  consequens 
scientia  considerans  talia  entia, 
non  considerabit  omnes  causas; 
quod  declarat  primo  de  causa  effi- 
cientc  :  quo  namquc  modo  csl  possibilc 
principium  nnde  molus,  idest,  efticiens 
in  iinmobiiibns?  quasi  diceret,  quod 
non.  Cum  crgo  sint  multa  etiam 
entia  immobilia,  sicut  patet  ex 
opinione  Platonis  ct  etiam  Aristo- 
telis,  scientia  considerans  talia  en- 
tia  immobilia  non  considerabit 
causam  movcntem,  cum  talia  entia 
non  hal)eant  principium,  unde  mo- 
tus.  Secundo  ostendit  hoc  idem  iu 
causa  flnali,  dicit  aut  supple,  quo- 
modo  est  possibile  ipsorum  immo- 
bilium  esse  boni  naturam,  id  est,  cau- 
"quid!  sam  linalem  qua^  iiabet  rationem 
boni?  quasidiceret,  quod  uon;  quod 
probat  cnm  subdit  :  si  \)vo  quia, 
quia  omnc  quod  est  bonum  secundum  sc, 
et  proptcr  suani  naturam  esl  pnis,  et  ila 
potior  causa,  qui  illius  causa  ccelcra  sunt 
et  flunl ;  fmis  autem  el  cnjns  causa,  cst 
/Inis,  id  est,  terminus  actns  cujusdain, 
id  est,  actionis  vcl  operationis ;  scd 
omnis  actus,  id  est,  omn  is  actio,  vel 
operatio  csi  cum  motu,    ut    videtur; 


METAPH. 

quare  sequitur,  quod  non  conlinfjit  id 
essc  principium,  scilicet  finem  in  im- 
mobilibus,  cum  talia  abstrahant  a 
motu,  ncc  videtur  esse  aliquid  auioaYa- 
Ocv  id  est,  per  se  bonum  vultdicere 
quod,  quia  illa  quse  sunt  per  se 
existentia  absque  materia,  sunt 
necessario  immobilia,  ideo  non  vi- 
dentur  esse  bona,  utponebat  Plato, 
quiomnia  immaterialia  et  separa- 
ta  vocabat  per  se  existentia,  puta 
ideam  liominis,  vocabat  per  se  ho- 
minem,  quia  non  participatam  in 
materia.  Iierum  per  se  bonum  vo- 
cabat  illud,  quod  est  sua  bonitas 
non  participata,  cujusmodiest  pri- 
mum  principium.  Hanc  autem  ra- 
tionem  dictam  conflrmavit  per 
quoddam  signum,  dicens  unde  sup- 
pie,  quia  in  immobilibus  non  est 
ratio  flnis  et  boni ;  idcirco  m  Mathc-  lu  Maih- 

.    .  1      L        I  L  L         maliris  nil 

maticis,  qua3  abstrahunt  a  motn,  esuiemorl 
nihil  ostendit  pcr  cam,  scilicet  cau-  caulmin 
sam  finalem  ;  nvc  csl  vcra  demonstra-  "alem 
tio  ojus  quod  mclius,  aut  dcteriiis,  id  est, 
in  Matliematicis  nihil  demonstra- 
tnr  ex  rationo  boni,  puta  quod  hoc 
modo  sit,  quia  melius  esthoc  modo 
esse,  aut  deteriuS;  si  ita  non  esset ; 
nt  si  (hceretnr,  quod  triangulus 
liabet  tres,  quia  melius  est  quod 
habeat  tres  quam  si  non  liaberet. 
Ideo  subdit,  qnod  nrc  omnino  nullus 
reminiscitur,  scilicet  in  (ieometria, 
alicujus  talium,  sciiicct  modorum  de- 
monstrandi  ex  ratione  boni,  vel 
finis,  vel  formrr,  vel  sint  tales  plu- 
res  modi  :  quaproptcr  quidam  de  nume- 
ro  Sop/iistarnin,  ut  Arislippus,  ipsam 
cnim  ncfjlc.rit,  scilicet  demonstratio- 
nem  per  causam  finalem,  ex  quo, 
scilicet  quod  talem  demonstratio- 
ncm  i-eputabat  vilem.  Unde  subdit, 
qnod  ille,  scilicet  Aristippus  pone- 


i 


SUMM.^E  n. 


CAP.  l. 


587 


bat,  quod  in  aliis  ariihus  librmlibus, 
servilibus  et  vilibus,  nl  in  Teclonica 
et  Coriana,Gt  artibus  aliis  mechani- 
cis,  dici  omnia,  scilicet  assignari  ex 
hoc,  quod  aliquid  delerius,  id  est  vilius, 
vcl  nielius,  Malhematicas  vero  scientias 
nullam  facere  rationcm  de  honis  et  malis, 
cum  scilicct  sint  certissimae  et  no- 
bilissimai;  iste  autem  Aristippus 
dicitur  fuisse  dc  secta  Epicureo- 
rum. 
[    Naiuraiis      Notamlum,  quod  licct  in  Matlic- 

I    scientia  de-  .    . 

monstiat  maticis  non   probctur    aliquid   cx 

ex  cansa     ^  .  ,  •         ,  , . 

linaii.  iine  et  ex  ratione  boni,  ut  pr.rdic- 
tum  est,  tamen  hoc  faciunt  ali- 
quae  ali?e  scienti?e,  sicut  naturalis 
scientia,  qua'  utplurimnmdemons- 
trat  ex  causa  finali,  ut  habetur  ^. 
Physic;  unde  assignamns  causam 
quare  liabet  pedes,  ut  melius  possit 
ambulare  et  sibi  acquirere  neces- 
saria  ad  vitam. 
Bonurn  iri-     Notaudum  ctiam,  (luod  ut  habe- 

plex,liones-  ^ 

tum,  uiiie  tur  4.  Ethicor.  cap.  9.  et  circiter, 
biie.  sed  expressius  habetur  8.  Ethico- 
rum,triplex  cst  bonum,  scilicct  bo- 
num  honestum,  bonum  utile,  et  bo- 
numdelectabile.  Primumestbonum 
secundum  se,  et  habet  rationem 
tinis  proprie,  et  est  amabile  amore 
amicitia^.  Secundum  bonum  habct 
magis  rationem  amalnlis  amore 
concupiscentife,  et  sic  jiotest  iia- 
bere  rationem  linis,  non  tamcn 
ita  proprie  sicut  primum  bo- 
num;  magis  autem  liabet  rationem 
ejus,  quod  est  ad  finem,  sicut  me- 
dicina  utilis  ad  sanitatem  ordinatur 
ad  sanitatem,  ut  ad  finem.  Tertium 
bonum,  scilicet  delectabile  magis 
etiam  habet  rationem  ejus,  quod 
est  ad  finem,  licet  rationem  flnis 
habeat  aliquo  modo,  non  tamen  sic 
sicut  primum  bonum.  Bene  ergo 


ait  Aristoteles,quodomne  quod  est 
bonum  proptcr  se,  et  secundum 
suam  naturam,  quod  propric  est 
bonum  honestum,  linis  est,  et  ita 
causa  cujus  gratia  sunt,  et  fiunt 
alia.  Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Si  de  varii-!  causis  varife  dentur  scientise, 
qusenam  erit  nobilior  ?  Excludit  materiara, 
ratione  a  Doctore  assignata. 

Al  vero  si  scienlia^.  causarum  sunt  plu- 
res,  el  allera  alterius  principii  quai  earuui 
esl  dicenda  qua^rilur  ?  Aul  quis  maxime 
rem  quicsitam  est  sciens  eam  liabentium  ? 

Interponit  quamdam  aliam  quaes- 
tionem  annexam.  Circa  quod  tria 
facit.  Primo  proponit  qusestionem 
qua3   habet  duas   paiHes.   Secundo 
demonstratsecundam  partemquaes- 
tionis.  Tertio  resumitqu.-Tcstionem; 
quantum  ad  primam  partem  spe- 
cialiter.  Secunda  ibi:  convenit  autcm 
eidem,    Tertia   ibi   :   Igitur   ex  dudum 
delerminatis.  Dicit  ergo,  at  vero  dato 
quod  sint  plurcs  scientia;  cansarum,  et 
alicra  alleriusprincipii,  puta  quoduna 
scientiaconsiderat  de  causa  forma- 
li,    alia   de  causa  finali,  etc.   Est 
qua^stio,   quw  earum   sit   dicenda    illa, 
scilicet  scientia,    cime  quaritur?    id 
est,  qua^  illarum  scientiarum   de- 
beat   dici  sapientia,   de  qr,a  modo 
quacritur  et  intenditur,  et  haec  est 
prima  pars  quaestionis.   Secundam 
partem  subdit :  aut  supple  est  qu?es- 
tio  quis  maxime  rem  qmesilam  scicns, 
est  habentium,  eas,  scilicet  causas,  id 
est,  quod  si  aliqua  rcs  sit  quae  ha- 
beat  plurescausas,estqu8estio  quis 
maxime   cognoscit  illam  rem   ea- 
rum,  quae  considerantur  per  diver- 
sas  scientias  et  causas.  Deindecum 
dicit  ; 


10. 


588 


LIB.  III. 


METAPH. 


Conlingii  enim  eidem  omnes  modos 
causarum  inesse,  ut  domus.  Unde  quidem 
molus  ars,  el  sedificalor;  cujus  vero  causa 
opus,  et  materia  terra  et  lapides  ;  spe- 
cies  vero  ralio. 


11. 


Quomodo      Demonstrat    seciindam    partem 

in     una  .  ^- 

reconcur-  qujestionis,  cx  hoc  scilicct  quod  in- 

runt  omnes 

causce.  venitur  aliqua  res  liabens  omnes 
causas.  Dicit  ergo,  quod  convenit 
aut  conlingil  eidem  rei  inesse  oinnes  mo- 
dos  causarum,  ut  ipsius  domus  ars,  el 
wdi/tcator  est,  unde  motus,  id  est,  cau- 
sa  efliciens.  Cujus  vero  causa,  id  est, 
causa  finalis,  est  operatio,  id  est, 
iisus,  vel  habitatio ;  materia  autem 
sunt  terra  et  lapides ;  species  vero,  id  cst 
causa  formalis  est  ratio,  idest  com- 
positio,  vel  proportio  domus.  Vel 
per  rationem  domus  intelligit  for- 
mam  domus,  quam  artifex  in  men- 
te  habet,  quse  7.  Metaphysic??  text. 
COm.  23.  VOCatur,  quod  quid  eral  essc, 
et  prima  substantia;  et  ibidem  di- 
citur,  quod  ex  domo  intrn,  qu,T  cst 
ipsa  domus  imaginata,  tlt  domus 
cum  materia,  qure  est  domus  ex- 
tra.  Deinde  cum  dicit  : 

Igitur  ex  dudam  determinalis  quam  de- 
cet  vocare  scienliarum  sajjienliain,  liabel 
rationem  quamlibel  appellari,  inquantum 
senior  quidem  el  principalior,  cui  veluli 
servienles  non  contradicere  scientias  alias 
certum  esl  ,qua;  finis  enim  boni  talis  est, 
sunt  enim  Iiujus  causa  ca?lera. 

Resumit  quDestionem  specialiter, 
([uantum  ad  pi'imain  partem,  et 
adducit  rationes.  Circa  quod  tria 
facit.  Quia  primo  inducit  ratioueui 
ad  ostendendum,  quod  scientia  con- 
siderans  causam  finalem,  merea- 
tur  nomen  sapicnti.T,  dato  quod 
dediversis  causis,  diversce  scientia> 
tractarent.  Secundo  inducit  ratio- 
nem  ad  probandum  idem  de  causa 
formali.  Tertio  de  caiisa  efliciente. 
Secuu^hl    ibi  :  Intjuanluni  vero  prima- 


runi.  Tertia  ibi  :  Circn  gewrationem. 
Dicit  ergo,  quod  ex  determinatis  du- 
dum  scilicet  in  primo  libro,  quam, 
scilicet  scientiam  decet  vocare  sa- 
pientiam,  hahet  rationem  quamlibel  SGlVl- 
cet  scientiam,de  quacumque  causa 
considerat  appellari,  scilicet  nomine 
sapientife;  et  primo  quantum  ad 
scientiam,  qu8e  considerat  causam 
flnalem,  intendit  talem  rationem  : 
Scientia  directiva  aliarum,  et  ad  Scientiadi 

rectiva 

quam    alise    ordmantur,   meretur  aiiarum,es 

,  .  /TT  •         senior.  et 

magisnomensapientia^ ;  (Hsec  enim  digniorii- 
est  conditio  sapientise,  ut  dictum 
fuit   in   prologo    primi  libri)  sed  | 

scientia  considerans  de  flne  est  hu-  ' 

jusmodi,  quia  ex  flne  omnia  alia 
diriguntur,  et  ad  flnem  omnia  alia  ' 

ordinantur;  ergo  talis  scientia  erit 
senior,  id  est  dianior,  et  illse  crunt 
subservientes  sibi,  et  per  conse- 
quens  ipsa  meretur  magis  nomen 
sapienti?e.  Dicit  ergo,  quod  inquan-  ! 

tum  scilicetsapientia  est,  quidem  se- 
nior  el  principalior  Gsi  diguior,  cui  non 
continrjit  alias  scientias  conlradicere  sihi 
velnii  servientes  sihi,  quia  per  eam  di- 
rigunt;  quia  inquam  sic  est  juste 
scientia  qu?e  est  de  fme  et  honotalia 
est,  scilicet  qu<T  dicatur  sapientia. 
IIujus  enim  causa ,  id  est,  propter 
flnein  cieierasunt,  signum  liujns  est, 
quia  ars  architectonica,  ad  quam 
l^ertinet  flnem  considerare,  princi- 
patur  et  impcrat  aliis  artiflcibus, 
sicut  usualis  imperat  navifactivcT, 
Gi  navifactiva  dolativre,  quse  pra>- 
parat  materiam  ad  formam  navis; 
si  igitur  sapientia  cst  prseceptiva 
aliarum,  maxime  videtur  propter 
hoc  pertinere  ad  scientiam  de  flne. 
Deinde  cum  dicit : 


InquanUim   vero  primarum   causarum, 
el  '.riaivime    scibilis     dcfiniliva    est  esse, 


\-2. 


SUMMyE  11. 


CAP.  I. 


580 


quae  substaiiliuc,  ulique  erit  talis.  Mullis 
enim  niodis  idem  scientibus,  magis  qui- 
dem  scire  dicimus  eum  qui  novit  in  ipso 
rsse  quid  res,quam  in  n(m  esse,  et  liorum 
eorumdem  alium  alio  magis.  Sed  maxime 
quid  esl,  et  non  quantum,  aut  quale,  aut 
quid  facere,  aut  pali  apta  nata  est.  Am- 
plius  autem  et  in  aliis  scire  singula,  el  quo- 
rum  demonstrationes  sunl  tunc  putamus 
existere,  quando  scimus  quid  est,  ut  telra- 
gonizare  quid  est,  quia  mediicintenlio.  Si- 
militer  autem  et  aliis. 

Addiicit  rationem  pro  scientia  con- 

siderante  de  causa  formali.  i^Jt  inten- 

dittalemrationem-.Tlla  scientia  qnse 

considerat  primas  caiisas  et  est  sci- 

entia  maxime  certn,  meretnr  ma- 

gis  nomen  sapienti?e;   hsec    cnim 

est  conditio  sapientise,  iit  patet  cx 

prologo  primi   libri;    sed  scientia 

considerans  caiisam  formalem  est 

hujusmodi,  quod  patet  ex  hoc,  quia 

^rau"a'for!  inter  diversos  modos  sciendi,  ma- 

mlf^sam^enl  ^iii^^  dicimus  illum  scire,  qui  scit 

tisenomea    gggg    Pgj       q^    OUOd    QUid    Crat     CSSe 

ejus;  ergo  talis  scientia  magis  me- 
retur  nomen  sapientise.  Dicitergo, 
quod  inqucmlum  vero  sapieniia,  supple 
est  deftnitiva  esse  primarum  causarum, 
el  maxime  scibiiis,  ex  lioc,  scilicet 
videtur  quod  scientia  suhsianiice,  id 
est,  de  causa  formali  et  suhstan- 
tiali  cril  talis,  scilicet  sapientia; 
multis  enim  modis  scientibus  idem,  id 
(^st,  inter  multos  modos  sciendi 
rem,  magis  quidem  dicimus  scire  eum 
qui  novit  in  ipso  esse,  quidest  in  ipsa  re^ 
qiam  in  non  esse,  id  est,  quod  magis 
scit  ille  aliquid,  quam  qui  scit  ali- 
quid  non  esse.  Demonstratio  enim 
et  scientia  afiirmativa  potiorest, 
quamipsanegativa,  sicut  patetpri- 
mo  Posteriorum  ;  et  horum  eoruindem 
^ianier"  H'!!'  scilicct sciuut csse aliquid, a/?'?/"i 
Scot.q.  3.  (iiiQ  tnaqis  dicimus  scire;  sed  maxime 
Sent.  in    aui  scit  quid  cst  ct  noii   cjiiantum  est, 

solutione  ,  ,  i       .        ,  ,      y 

1.  iateraii.%  dut  cjuale,  aut  quocl  esl  apta  nata  Jacere 
aut  pali,  scire  autem  quid  est,  est 


scirc  formam  rci.  Amplius  autemel 
in  aliis,  scilicet  proprieta  tibus  scire 
sinc/ula,  et  quorum  sunt  demonstrationes, 
ut  sunt  propria)  passiones;  tunc pu- 
tamus  rxisterc,  quanrlo  scimus  quid  cst, 
[)uta  ut  quid  letrac/onizare,  c/uia  scili- 
cet  cst,  medice  inventio,  similifer  autem 
et  i)i  aiiis. 

Notandum,    quod    ipsum    quod   ,   ^s. 
quid  est,   non  solum  mvcnitur  m  est  reperi- 
substantiis,  sed  etiam  in  accidenti-  in^LcidX 
bus,   et  ideo  sicut  in  substantiis,     *'^"'* 
tunc  putamus  maxime  scire  rem, 
quando  scimus  quid  est;  ita  etiam 
in  accidentibus,  ct  in  aliis  proprie- 
tatibus,   quorum  sunt  demonstra- 
tiones,  tunc  maximc  scimus   cum 
scimus  de  eis,  quod  quid  est. 

Notandum,  quod   tetragonismus  Tetragonis- 
dicitur  secundum  Geometram  su-  '""'^"•'^- 
perflcies  quadrati  vel  quadrangu- 
laris,  non  habentis  om- 
nia  latera  aequalia,  sed 
alteram  partem  longio- 
rcm,  cui  si  velimus  in- 
vcnire  quadratum  a^qua- 
le  habens   omnia  latera 
sequalia,  oportet  inveni- 
re  lineam  medise  propor-    . 


tionis,  et  tetragonizare,  id  est, 
quadrare  tetragonismum.  Ad  cujus 
evidentiam  notandum,  quod  regu- Tresnume- 
la  est  in  Geometria,  quod  quando-  '"tionXX 
cumque  tres  linea^  sunt  proportio- 
nales,  illud  quod  resultat  ex  prima 
et  tertia,  est  aequale  ei,  quod  re- 
sultat  ex  ductu  secunda3  linese  in 
seipsam;  quod  manifestus  apparet 
in  tribus  numeris  proportionali- 
bus,  ut  sunt  duo,  quatuor,  octo; 
nam  sicut  se  habent  quatuor  ad 
duo,  ita  se  habent  octo  ad  quatuor, 
et  ideo  illud,  quod  resultat  ex  duc- 


590 


LiI3.  111. 


METAPH. 


tu  binarii  is  octonariiim,ent  seqviale 
ei,  quod  resultat  ex  ductu  quater- 
narii  in  seipsum,  nam  bis  octo,  fa- 
ciunt  sexdecim,  similiter  quater 
quatuor  faciunt  sexdecim.  Simili- 
ter  in  proposito,  si  accipinntur 
tres  linejB  propoi-tionales,  quarum 
prima  sit  duarum  palmarum,  se- 
cunda  quatuor,  tcrtia  octo,  qua- 
drangulus  constitutus  ex  prima 
linea  et  ex  tertia,  crit  sequalis 
quadrato,  constituto  ex  ductu  se- 
cundse  line?e  in  seipsam;  quia  se- 
cunda  linea  qua^  est  quatuor  pnl- 
marum,  est  quaedam  medietas  et 
proportio  media  intor  lineam  dua- 
rum  palmarum,  et  tortiam  qua) 
est  octo  palmarum.  Tetragonizare 
ergo,idest,qundrarequadrangulum, 
cujus  altera  pars  est  longior,  est 
invenire  mediiam  proportionem 
modo  preeexposito,  et  qui  hoc  scit» 
scit  quid  est  lelragonizare,  id  cst, 
quadrangulum  quadrare.  Deinde 
cum  dicit: 

Girca  generationes  vero  eL  acLus,  eL  cir- 
ca  omnem  Lransmulalionem  opinanLur  nos 
perfecLe  cognoscere,  quando  cognoscimus 
principium  molus.  lloc  autem  allerum,  et 
oppositum  fini. 

14.  Adducit   rationcm   pro    scientia 

scientia    eonsidorantc    de  causa   efficiente. 

consiue- 

rinsde     Dicit  orgo,  quod  circa  qencralioncs  et 

causa  etli-  o  i  .  ^ 

ciente  vi-  aclus,  ct  circa  omnem   transmutationem, 

(lelur  nia-  ,  i .    ■ 

ximescien- tunc  supplc  dictmur  maximc  scirc, 
*■"■  quando  cof/noscimus  principium  unde  mo- 
tus,  id  cst  causam  efticientem;  nam 
motusest  actus  mobilis  a  movente, 
ut  dicitur  3.  Pliysic.  ergo  scientia 
considerans  de  causa  movente,  vi- 
detur  esse  maxime  scientia,  et  per 
consequens  maxime  meretur  no- 
men  sapientiae.  Addit  autem,  quod 
hoc,  scilicct  principium  movens  et 


i 


efllciens,  est  diversum  et  oppositum 
fini,  id  est,  efdciens  est  principium 
oppositum  principii  finis,  sicutdic- 
tum  fuit  in  primo  libro. 

Notandum,  quod  de  causa  mate- 
riali  prsetermisit  facere  mentio- 
nem,  quia  materia  cum  sit  ens  in 
potentia,  et  ens  imperfectum  quan- 
tum  est  de  sc,  minus  quam  aliae 
causse  facit  ad  cognitionem  rei,  et 
ideo  dato  quod  aliqua  scientia  con- 
sideret  seorsum  de  causa  materia- 
li,  non  videtur  posse  iiaberi  ratio, 
quod  illa  meretur  magis  nomen 
sapientia'.  Deinde  cum  dicit : 

Quapropter  videtur  alterius  esse  scientiae 
causarum  harum  singulas  speculari. 

Pertractata  qua^stione  annexa 
concludit  conclusionem  primarum 
rationum,  ad  qu?estionem  principa- 
lem  dicens  :  quapropter  vidctur  alius, 
id  est,  alterius  esse  scientice  speculari 
sinqulas  harum  causarum. 

Et     tamen    veritas    quaestionis    veritasl 

qua>slionul 

principalis  est,  quod  unius  scienti?e    vide  s.f 

,  .  ,  .  Thomam) 

est  considerare  omnia  genera  cau-  luc  copiof 
sarum.  Cujus  ratio  est,  quia  scien- 
tiae  cujus  est  considerare  effectum, 
est  considerare  omnes  causas  cjus, 
sicut  de  domo  superius  declaraba- 
tur;  ergo  ad  illam  scientiam  per- 
tinet  considerare  omnes  causas. 
IIoc  api^aret  manifeste  in  Phj^si- 
ca  2.  lib.  tcxt.  com.  28.  et  inde,  et 
dc  Metapliysica  5.  Metapliysicse 
cap.  de  causis,text.  com.;2.  et  inde, 
licet  Physica  et  Metaphysica,  dif- 
fercnter  considerent  de  omnibus 
causis,  sicut  dictum  est  in  j^rimo 
libro.  Nec  rationes  in  contrarium 
concluduut.  Prima  cst  sophistica, 
et  arguit  a  destructione  anteceden- 
tis,    ut    prirdictum    est.    Secunda 


SUMM^  II. 


CAP 


59] 


etiam  ratio  non  valet,  non  enim 
sequitur,  quod  si  alicujus  scientia3 
non  est  considerare  omnes  causas; 
crgo  nullius.  Neganda  est  conse- 
quentia,  quia  potestcsso,  quod  ali- 
cujus  unius  scientise  sit  considc- 
rare  omnes  causas,  etalicujusnon. 

SUMMARIUM. 

An  de  principiis  complexis  detur  una,  et 
eadem  scientia?  et  an  eadem  de  his,  et  de 
substantiis?rationes  pro  parte  negativa. 

Text.  com.  Al  vero  de  principiis  demonstrationis, 
ulrum  unius  scieniiju  esl,  aul  plurium,  du- 
bilalio  est  ?  Dico  aulem  demonslralivas 
rommunes  opinlones,  ex  quibus  omnes  de- 
monslrant.  Ut  quoniam  omne  necessarium 
est,  aut  dicere,  aul  negare,  et  impossibile 
idem  simul  esse  et  non  esse,  et  qua^cum- 
que  alia3  tales  propositiones.  Ulrum  lia- 
rum  una  scientia,  et  subslanti,'e,  aul  alia. 
Elsi  non  una  esl,  quam  oporlet  appellare, 
qute  nunc  est  qucesita  ? 


15. 


q.  pfiii- 
cipalis. 

Priina 

prin 'ip^a 

tuseslionis. 


An  sit  u- 
lius  scien- 
tise  consi- 
derare 
principia 
ominunia, 
i  subbtan- 
tiani. 


Postquam  Philosophus  disputa- 
vit  quaestiones  respicientes  princi- 
pia  incomplexa,  nunc  disputat  eas, 
qiife  respiciunt  principia  comple- 
xa.  Circa  quod  duo  facit.  Primo 
proponit  qusestionem.  Secundo  ob- 
jicit  pro  et  contra.  Secunda  ibi  : 
Unius  igiLur  esse.  Dicit  ergo  quod 
duhilalio  esl  de  pnncipiis  demomlrativis, 
quae  scilicet  sunt  complexn,  lUrHin 
smil  unius  scienliw,  aul  plurium,  id  est, 
utrum  considerarc  de  eis  pertineat 
ad  unam  scientiam,  vcl  ad  plures? 
et  exponit  quse  sunt  hujusmodi 
principia.  Dico  aulem  dcmonslrativas, 
el  communcs  opiniones,  c.v  quibus  omnes 
scilicct  scientia)  dcmonstranl ,  ul  qno- 
niam  omnc  necessarium  cst,  aut  dicere, 
id  est,  aftlrmare,  aut  ncgarc,  cl  im- 
possihile  est  idcm  simul  esse  et  non  essc, 
ct  qucvcumque  aiiw  talcs  propositioncs; 
ct  dato  quod  sint  unius  scientise, 
est  quaestio  utrum  sil  una  scicntia  lia- 


rum,  el  substanticc ,  aul  alia,  id  est, 
utrum  scientia  considerans  de  sub- 
stantia,  et  dc  talibus  principiis  sit 
una,  vel  sit  alia;  et  dato  quod  non 
sit  una,  sed  quod  alia  scientia  con- 
sideret  dc  substantia,  et  alia  dc 
illis  principiis  communibus,  est 
dubium,  cpiam  illarum  oportct  appella- 
re,  quce  nunc  csl  qucesila,  id  est,  sa- 
pientia. 

Notandum,  (juod  principia  com-      .16. 
munia,    dc    quibus     exemplificat,    communia 
dicuntur  communes  opiniones  vel  Ju^^i^et^u": 
conceptiones,      quatenus      omnes  aen^o"^^;^^^^^ 
sciontia>   utuntur   eis    in   demons- ^j^lJ)^^"^''/^^: 
trando;   non  quod  ipsa  ingredian-    tiai"»""? 
tnr    demonstrationem    secundum 
substantiam,  cnm  ipsa  sintcommu- 
nia,  et  demonstratio  procedat  ex 
propriis,  sed  pro  quanto  principia 
omnium   scientiarum  hal^ent   per 
illacommunia  roburet  flrmitatem, 
ideo     licet    non    ingrediantur    de- 
monstrationes  aliarum  scientiai^um 
secundum   substantiam,  ingrediun- 
tur      tamen     virtualitei.     Deinde 
cum  dicit : 

Unius  igilur  esse  non  est  rationabile 
Quid  enim  magis  Geomelri^e,  quam  qua- 
liscumque  de  liis  proprium  est  audire  ?  Si 
igitur  simililer  quidem  qualiscumque  est. 
Omnium  vero  non  conveiiit,  sicut  nec  alia- 
rum,  ita  nec  ipsas  subslanlias  cognoscen- 
tis,  proprium  est  de  ipsis  cognoscere. 

Arguit  ad  qua^stionem.  Primo 
ad  partem  negativam,  scilicet  quod 
non  est  unius  scientiae  considei\are 
principia  demonsti^ationis,  et  sub- 
stantiam.  Secundo  arguit  ad  par- 
tem  aftirmativam  oppositam.  Se- 
cunda  ibi :  At  vcro  si  alia.  Prima  in   ,,    , 

-  Quod  non 

duas  secundum  quod  duas  rationes    ^it  .inms 

,  T        .  .  scientiic 

adducit  pro  ista  parte.  Secunda  considei-are 
ibi  :  Siuiul  autcm.  Dicit  ergo,  quod  communia 
non  esl  ralionabilc   csse   unius  scieniice,  ^'  Uam?"' 


r^ 


592 


LIB.  \l\. 


qiiocl  scilicet  ipsa  considcret  dicta 
principia.  Cujiis  caiisam  siibdit, 
rjuid  eiiim  magis  Geomelria\  quam  (jaa- 
liscamque  aUerius  scienticC  est  pro- 
prium  (le  liis  ohamUre,  id  est,  consi- 
derare?  quasi  dicerct,  quod  non, 
cum  pertineat  ad  omnes;  sed  nec 
lioc  videtur  verum,  ideo  dicit,  qnod 
omnium  vcro  non  convenil  (|uia  vidctur 
superfluum,  quod  in  diversis  scien- 
tiis  de  eisdem  tractetur.  Si  igitur 
nec  una,  nec  omnes  scientise  con- 
siderant  dicta  principia,  sequitur 
quod  nuUa,  nec  per  consequens 
illa  quse  est  de  substantia;  ergo 
non  est  ejusdem  scientisc  conside- 
rarede  substantia,  et  de  principiis 
prsedictis;  et  lioc  est  quod  condu- 
dit,  quod  sicul  ncc  aliarum,  ila  noc 
ipsiiis  cognoscenlis,  idest,  consideran- 
tis  substantias  ipsas,  esi  proprium 
cognoscere  de  liis.  Deinde  cum  dicit  : 

Simul  autem,  et  quomodo  eril  ipsorum 
scienlia?Quid  quidemenim,  etunumquod- 
que  horum  exislit  ens,  el  nunc  novimus. 
Uluntur  igitur  eis,  ut  notis  artes  alia^.  Si 
autem  demonstratio  de  eis  est,  oporte- 
liit  aliquod  igitur  esse  subjectum;  et  lui3C 
quidem  passiones;  illa  vero  dignitates  eo- 
rum,  Nam  de  omnibus  esse  demonstra- 
tionem,  impossibile  est;  necesse  est  enim 
ex  aliquibus  esse,  et  circa  aliquid,  et  ali- 
quovum  demonstrationem.  Quare  accidit 
omnium  esse  genusunum  aliquid  demons- 
tratorum;  omnes  enim  demonstrativa'  di- 
gnitalibus  utuntur. 

^T'  Ponit  secundam  rationem  quam 

Consiuera- 

.lio.       intendit  talem  :  Omnis  considera- 

Xpiex'!''  tio   scientilica,  vel  est  per  defini- 

tionem,  vel  per  demonstrationem; 

sed  principia  dcmonstrationis  pra^- 

dicta  non  possunt  cognosci  per  de- 

linitionem,  quia  statim  cognoscun- 

tur  quid  sunt,  notis  terminis  ;  nec 

principia  pcr  demonstrationcm,  quia  cum  in 

'Seqrunt  dcmonstrationc  sint  tria,  scilicet 

per^ueu^- subjectum,  passio  et  principia,  ip- 


METAPII. 

sorum  principiorum  non  est  de- 
monstratio,  alias  esset  processus 
in  infinitum,  et  per  consequens 
scientia  non  esset  de  substantia. 
Dicit  ergo,  quod  simiil  aulem,  qme 
eril  scienlia  enrum,  scilicet  dignita- 
tum?  quasi  diceret,  nulla ;  quia 
illa  scientia,  vel  esset  definitiva 
vel  demonstrativa  ;  et  quod  non 
deiinitiva  probat,  cum  subdit:  IJo- 
rum  igilur  cuilibel  quid  inest,  id  Bst, 
quid  sunt,  et  nunc  novimus,  id  est, 
statim  in  principio  cognoscimus 
notis  terminis,  et  propter  hoc  aliw 
aries  ntunlur  eis,  ul  nolis,  scilicet  quid 
sunt.  Ulterius  probat,  quod  non 
cognoscantur  scientia  demonstra- 
tiva  dicens  :  si  autem  de  eis  esl  scien- 
tia  demonstrativa  exiget  aliquod  genus 
esse  suhjeclum,  ct  luvcquidcm  passiones, 
illa  vero  dignitates  eorum;  hsec  enim 
tria  ad  demonstrationem  requirun- 
tur,  necesse  est  enim  demonstra- 
tionem  esse  ex  aliquibus,  scilicet 
principiis,  et  circa  aliquid,  scili- 
cet  circa  subjectum,  et  aliquorum, 
scilicet  accidentium  propriorum  ; 
sed  impossibile  est  dignitates  de- 
monstrari,  tum  ex  parte  principii, 
namde  omnihus  esse  demonstrationem  est 
impossihile,  quia  esset  processus  in 
inlinitum ;  tum  cx  parte  subjccti, 
quia  cum  una  scientia  sit  unius 
generis  subjecti,  oporteret  quodilla 
qu?e  demonstraret  dignitates,  ha- 
beret  unum  subjectum;  cum  ergo 
omnes  scienti?e  utantur  istis  digni- 
tatibus,  omnes  scientise  haberent 
unum  subjectum  communc,  quod 
est  faisum  ideo,  subditur;  quare 
accidil  aliquid  esse  unum,  ergo  omnium 
dcmonsiralorum,  idest,  oninium  scien- 
tiarum  demonstrativarum  ;  omnes 
enim  scienti?e  demonstrativce  ipsis  dig- 


I 


tioneni 
vel  de 
monstrat- 
neni . 


Tria  qi 
neeessa  > 
requiru 
tur  ad  • 
monstr: 
tionen 


SUMMiE  II. 

nilalibus  uluntur.  Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Dato  plures  esse  scientias  de  principiis  et 
sub^tantiis,  quae  ilioram  principalior?  resol- 
vitur  de  liis  agere  lianc  scientiam  unicani. 
text.  5.  Argiiitur  pro  et  contra,  an  una  scien- 
tia  sit  de  omnibus  substantiis,  de  quo  vide 
Doctorem  I.  liujus,  q.  9. 

ii^_  At  veru  si  alia,  qu.ie  substanlia^  et  quffi 

de  his,  qufo  eorum  principaliler,  el  prior 
est?  universaliter  enini  maxime  omnium 
principiasunt  dignitates.  Et  si  non  estPlii- 
losophi,  CUJU3  erit  alterius  de  eis  speculari 
verilatem,  et  falsilatem  ? 

Arguit  ad  partem  afflrmativam 
oppositam,  et  dicit,  quod  si  alia 
est  scientia,  scilicet  qua3  csi  de  sub- 
stanlia,  et  alia,  qure  cst  de  his,  SCiU- 
cet  dignitatibus,  rcstat  dubium, 
fjuce  earum  est  principalior  et  dignior ; 
nam  videtur  ex  una  parte,  quod 
scientiade  dignitatibus  esset  prior, 
nam  dignitates  sunt  principia  maxime 
universalia  oinnium,  et  per  conse- 
quens  videtur,  quod  scientia  de  eis 
esset  universalior  et  prior.  Et  ex 
alia  parte  cum  substantia  sit  pri- 
mum  ens,  scientia  de  substantia 
erit  prima  Philosophia.  Et  si  igiiiir 
Philosophi,  scilicet  primi,  cujus  est 
substantia  speculari,  non  est  supple 
de  hujusmodi  dignitatibus,  cujus 
alius,  id  est,  alterius,  scientia)  erit 
speculari  de  eis  veritateni  et  falsilalem? 
(luasi  diceret,quod  nuUius  alterius. 
Ejusdem  ^'eritas  hujus  qusestionis  est  si- 
oSfrare'^^1'^  apparot  ox  quarto  hujus,  text. 
substan-   QQiY^^  7.  et  circitcr,    quod  ejusdem 

lam,  el  di-  ^  "^ 

gniiaies.  scientiae,  scilicet  Metaphysicse,  est 
considerarc  de  substantia  et  de 
dignitatibus  ;  nam  cum  subjectum 
Metaphysicje  sit  ens  inquantnm 
ens,  ideo  ejus  est  consideraretalia 
principia  communia,  quae  in  ente, 

Tom.  V. 


GAP.  I. 


593 


ationem 
sciri. 


vel  in  partibus  entis  fundantur,  si-satisnt  ar- 
cut  patct  de  primo  principio  sim-  fno^posf- 
pliciter  quidem,  quod  est  :  Impossi-     ^"'"' 
bile  est   idem  simul  essc,    cl     non  esse. 
Nec  rationes  in  oppositum  conclu- 
dunt.   Prima  non,  quia  licet  omnes 
scientife  utantur  dictis  principiis, 
non  tamen  sequitur   quod   omnes 
considerent  ipsa,  sed  accipiunt  ea 
ab  una  aliqua  communi,  cujus  est 
illa  communia  considerare,  et  hsec 
est    Metapliysica.    Secunda    ratio  ^"q^lnt^per 
i)rocedit  ab  insiifflcienti,  non  enim  f,!,"|one 
omne   quod  scitur^    per  deflnitio- 
nem  vel  demonstrationem  scitur, 
nisi  illa  tantum,  quorum  cognitio 
est  ex  aliquo  priori ;  principia  au- 
tem  cum  sint  prima   simpliciter, 
non    possunt    cognosci  ex   aliquo 
priori,  sed  cognitis  terminis,  sta- 
tim  in  lumine  naturali  intellectus 
cognoscentis,  cognoscuntur,  ut  de- 
claratum  fiiit  in  2.  lib.  text.  com. 
5.  Tunc  sequitur  iUa  pars: 

Totaliter  quiie  substanliarum,  alrum  una       19. 
omnium  est,  aut  plures  scientise  ? 

Ubi  disputat  qufestiones,  ut  con- 
sideratio  hujus  scientiae  rcspicit 
principiata,  qu8e  sunt  substantise 
et  accidentia.  Circa  quod  duo  facit, 
secundum  quod  movet  duas  quses- 
tiones.  Secunda  ibi  :  Amplius  autcm. 
Prima  in  duas,  quia  primo  movet 
qu?estionem.  Secundo  arguit  pro 
et  contra.  Secunda  ibi  :  Siquidcm 
crqo.  Est  ergo  prima  qusestio,  utriwi^.  q.  pnn- 

...  cipalis. 

universalilcr  sit  una  scientia  omniuyn 
substantiarum,  aut  plures  scicntiw,  qutB 
scilicet  considerent  substantias  di- 
versas.  Deinde  cum  dicit  : 

Si  quidem  ergo  nonuna,  cujus  substan- 
[\'M  ponenda  est  scientia  ista  ? 

Arguit  ad  qu?estionem.  Primoad 

38 


594 


LIB.  III. 


20. 


unam  partem,  scilicet  quod  unius 
scientise  est  omnes  substantias 
considerare.  Secundo  arguit  ad 
oppositum,  ibi  :  Unam  vero  omnium. 
Dicit  ergo,  quod  si  quidem  non  esl 
una,  scientia  scilicet  de  omnibus 
substantiis,  est  dubium,  cujus  sub- 
sUmlice  ista  scientia,  sciUcet  Meta- 
pliysica  est  ponenda,  scilicet  consi- 
derativa?  quasi  diceret,  quod  non 
possit  assignari,  cum  omnes  sub- 
stantise  sint  partes  entis.  Deinde 
cum  dicit  : 

Unam  vero  omnium  non  esl  ralionabile, 
olenim  demonslraliva  una  de  omnibus  e- 
rit  ulique  per  se  accidenlibus.  Si  quidem 
omnis  demonstraliva  circa  aliquod  subjec- 
lum  speculalur  per  se  accidenlia  ex  com- 
munibus  opinionibus.  El  circa  idem  igitur 
genus  accidentia  pro  se  ejusdem  estspecu- 
iari  ex  ejusdem  opinionibus,  nam  circa 
ipsum,  quia  unius  et  ex  quibus  unius,  sive 
ojusdem,  sive  alius.  Quare  el  accidentia 
sive  haj  speculabuntur,  aul  ex  his  una. 

Arguit  ad  oppositum,  et  intendit 
talem  rationem  :  Si  una  scientia 
ost  omnium  substantiarum ;  ergo 
una  scientia  erit  omnium  per  sc 
accidentium,  ctcnim,  pro  ({uia,  tunc 
cssel  una  scicntia  dcmonstraliva  in  o?nni- 
hus  per  sc  accidenlibus.  Cujus  causam 
suhdit  :  clcnim  omnis  dcmonstrativa 
scientia  sp^^culabilur  sinifula  acciden- 
tia,  rirca  aliijuod  subjccluin  ex  commu- 
nib}(s  ()p'nionibus,  vel  conceptionibus, 
cujusmodi  sunt  principia  prima 
diimmodo  (iat  ex  eisdem  princi- 
piis.  Nam  circa  ipsum,  (juia  unius  esl 
dcmonstrarc,  rjuia  ita  csl  pcr  aliqua 
principia  uiiius,  cl  cx  quibus  unius,  id 
est,  quod  demonstrare,  quia  ita 
est,  aliquando  pertinet  ad  unam 
scientiam;  et  demonstrare  princi- 
l)iaex  quibusdemonstral)atur,  quia 
ita  est,  pertinet  ad  unam  scieu- 
tiam;  riuandoque  quid(Mn  ad  eam- 


MRTAPlI. 

dem,  quandoque  vero  ad  aliam. 
Ideo  subdit,  sice  cjusdem,  sivc  alius, 
id  est,  alterius,  quare  accidentia  sive 
speculabuntur  lioc  sive  ex  his,  semper 
illa  scientia  erituna. 

Notandum  quod  principia  de- 
monstrationis  non  semper  sunt 
inlemonstrabilia  simpliciter;  sed 
quod  est  conclusio  unius  demons- 
trationis,  potest  esse  principium 
altcrius  demonstrationis,  et  quo- 
niam  sic  est  demonstrare  talia 
principia,  quandoque  pertinet  ad 
eamdem  scientiam,  quandoque  ad 
aliam.  Exemplum  primi  in  Geo- 
metria,  (juod  triangulus  habet  tres, 
etc.  per  hoc  quod  angiilus  extrin- 
secus  trianguli  est  fequalis  duo- 
bus  intrinsecis  sibi  oppositis,  hoc 
etiam  probari  potest.  Cujus  pro- 
batio  etiam  pertinet  ad  Geome- 
triam.  Exemplum  secundi  :  Alusi- 
cus  probat,  quod  tonus  dividitur 
induo  semitona  insequalia,  perhoc 
quod  })roportio  sexquioctava  non 
potest  dividi  in  duo  fcqualia,  ciim 
sem[)er  sit  superparticularis,  sed 
hoc  probare  non  tantum  pertinet 
ad  Musicum,  sed  ctiam  ad  Arith- 
nu^ticum.  Aliud  exemplum,  quod 
Cliirtirgicus  probat,  quod  vulnera 
circulai'ia  tardius  sanantur  per 
lioc,  quod  partes  circuli  dinicilius 
conjunguntur ;  lioc  autem  probare 
nou  pertinct  ad  Chirurgicum,  sed 
ad  (ieometricum.  Sic  crgo  patet, 
quod  aliquando  diversitas  scientia- 
rum   oritur  (>x  diversitate  princi-  j 

piorum,  i)uta  quando  una  scicntia  unasr. 
demoustrat  principia  alterius,  se-  jemol°s! 
cun(him  quem   mo(him  se    li^bent ''^,P'j.\ys 
scientia  subalternans,   et  scientia 
subalternata ;   sed  supposita  iden- 
titate  principiorum  remanet  iden- 


SUMiM/K  I[. 


GAP.  l. 


595 


titas  soientiarum,   duinmodo  sint 
eadem  per  sc  accidentia,  et  idem 
genus    subjectum,    ut    si    una    et 
eadem  sciontia  consideret  subjec- 
tum,  et  ejus  per  se  accidentia. 
Vm-Uas        Veritas    hujus    qua^stionis   est, 
quaestionis.  quod  sicut  liabotur  ex  quarto  hu- 
Meiaphysi-  jiis,  nnins  scientiaeest  considerare 
lat  omnes  do  omnibus  substantiis,  vel  secun- 
"Us.      dum  proprias  rationes  substantise, 
vel   secundum    communem   ratio- 
nem,  secundum  quam  omnes  sub- 
stantise  sunt  entia  et  primse  par- 
tes  entis ;   haec  scientia  est  Meta- 
physica,  cujus  est  considerare  de 
ente    inquantum   ens,    et    onines 
partes   entis,  puta  de  substantia, 
ut   de   nobili    parte    sui    subjecti 
primi ;    nec    ratio    ad    oppositum 
cogit,  quia  Metaphysica  licet  con- 
sideret  de  omni  substantia  sub  ra- 
tione   entis,    non    oportet    tamen 
propter  hoc,  quod  consideret  om- 
nia  specialia  accidentia  per  se,  sed 
solum   per  accidentia  entis,   qure 
conveniunt  substantise    secundum 
rationem    cntis.   Ad   alias    autem 
scientias  convenit  considerare  par- 
ticulariter  passiones    substantine, 
secundum  propriam  et  particula- 
rem  rationem.  Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Argaitiir  proet  contra,  an  Metaphysica  sit 
tantum  de  substantiis,  an  etiam  de  acciden- 
tibus  earum?  resolvit  Doctor  affirmative,  de 
quo  fusius  quarto  luijus. 


'ext.  com.  Amplius  auteui,  utrum  circa  .substanlias 
^-  sulum  esl  Theorica,  autel  circa  ipsis  acci- 
dentia  ?  Dico  autem,  ut  si  solidum  quav 
dam  subslantia  est,  et  linea,  el  superti- 
cies,  utrum  et  ejusdem  scientiic  est  ea 
co<^noscere,  et  accidenlia  circa  unum- 
quodque  genus,  de  quibus  Matliematica} 
ostendunt,  aul  alius. 


Ponit  secundam  quoestionem. 
Circa  quod  duo  facit.  Primo  movct 
qusestionem.  Secundo  ai^guit  pro 
et  contra.    Secunda   ibi    :    Nam  si 

4.  q.  prin- 

ejusdcm.    Dicit    ergo,    quod    ampnus  cipahs,  sed 
autem  est    qua>stio,    alrum    Thcorica,  ordinesu- 
id  cst,  consideratio  hujus  scicntise,  inproremio 
sil   solum    circa  substanlias,    aul   ctiam    considera- 
circa  accidentia  eis,  scilicet  substan-     ^^^!^^^ 
tiis.    Dico  autcm,  ut  si  dicatur,    quod  scieniiae. 
solidum,    id    est,    corpus,  est  quwdain 
substautia,   et  similiter  linea,  et  superfi- 
cies,  ut  quidam,  scilicet  Platonicict 
Pythngorici  posucrunt  :  utnim  ejus- 
dem  scientiw  est  ea  cognoscere,  et  acci- 
clentia  circa  iinumquodque  gcnus  tale,  de 
quibus,  scilicet  accidentibus,  Mathe- 
maticw  ostendunt,  aut  cdius,  id  cst,  al- 
terius  scientia^.  Dcinde  cum  dicit : 

Nam  si  demonslrativa  quaidam  ejusdem 
erit,  et  quae  esl  substantite.  Non  aulem  vi- 
delur  ejus  quod  quid  est,  esse  demonslra- 
lio. 

Arguit  ad  qusestionem,  et  primo      22. 
ad  partem  negativam.  Secundo  ad 
partem  aftirmativam    oppositam. 
Secunda  ibi  :  Si   vero   diversw.  Dicit  ipsius  quod 

quid  est, 

ergo,  quod  si  ejusdcm,  scilicet  scien-  non  est  de- 

...  ,     monstratio. 

l\ro,  cst  eonsiderare  accidcntia  el  sub- 
staniias,  cum  scientia,  quse  conside- 
rat  accidentia,  sit  demonstrativa ; 
sequitur,  quod  demonstrativa  quse- 
dam  erit,  quse  est  substantise,  non 
autem  vidctur  ejus  quod  esl  esse  demons- 
tratio,  quia  hoc  cst  impossibile  cum 
dcfinitio  sit  indicans  substantiam, 
et  quod  quid  est,  sicut  appai'et  ex 
2.  Poster.  Dcindc  cum  dicit  : 

Si  vero  diversa;  qute  erit  speculans  circa 
subslantiam  accidentia  ?  lioc  enimreddere 
esl  valde  difticile. 

Arguit  ad  opinionem  diccns,  quod 
si  diversw,  scilicet  scienti8e,est  con- 
siderare  substantias  et  accidentia, 


596 


LIB.  111. 


fjuw  eril  specalans  accidcnlia  circa  snh- 
sianiiam,  qnasi  (Ucat,  qiiod  nvilla  ; 
non  erit  cnim  assignare  qu?e  scien- 
tia  speculetnr  accidentia  circa  sub- 
stantiam,  (luia  utrumque  conside- 
raret,  et  tamen  hoc  videtur  ad  om- 
nes  scientias  pertinere ;  qua^libet 
enim  scientia  considerat  passiones 
circa  proprium  subjectum,  et  lamcn 
hoc  redderc  csset  valde  difficile,  imo 
impossibile,  si  alterius  scientiffi 
csset  considerare  substantiam,  ct 
alterius  passiones. 

Veritas  liujus  qu.Tstionis  est  (ut 

colligitur  ex  i.   liujus)  quod  ejus- 

scientia  dcm   scicntia)  est  considerare  de 

SeratTe'  ^^^tc  inquautum  ens,  et  de  substan- 

substantia  (^^.^  gj-  (jg  pgj>  gg  uassionibus  tam 

et  aliler  dc.  ^  ^ 

accidenie.  cutis  quam  substantioe.  Nec  ratio 
ad  oppositum  cogit,  quia  licet  ea- 
dem  scientia  consideret  de  sub- 
stantia  et  de  accidentibus,  non  ta- 
men  eodem  modo  ;  sed  dc  substan- 
tia  considerat  modo  definitivo,  ut 
argiiebat  ratio,  de  r.ccidentibus  au- 
tem  considerat  modo  demonstra- 
tivo. 

SUiMMARlUM. 

Quoad  res  cousideratas  in  hac  scientia; 
Di-imo  asit  contra  idcasPlatonicas,  seu  ([nid- 
dilates  cxistente.-;  separatas  de  quibiis  1.  l. 
text.  .").  Itein  contra  ponentes  Malheniatica  a 
materia  separata,  de  quibus  ibi. 


2\. 


Amplius  aulem  ulrum  sensibilos  sensibi- 

Texi  <o.n   lt's  subslanlia'  esse  sohc  sinl  dicenda',  aul 

i.      '  piveler  eas  ali:e?  Et  ulrum  unica^aul  plura 

genera  substantiarum    sunt,    ul  dicenles 

species  el  inlermedia  circa  qua'  Malliema- 

ticas  dicunt  esse   scienlias? 

Postquam  riiilosoplius  pertrac- 
tavit  qu;iostiones  tenentes  sc  cx 
parte  considerationis  hujus  scien- 
tia^,  nunc  pertractat  qua^stiones 
so  tcu<Mites  ex  partc  rerum  consi- 


METAPII. 

deratarum.  Circa  quod   duo    tacit, 
quia  primo  disputat  qusestioncs  de 
principiatis.    Secundo   qua^stiones 
de  principiis.   Secunda  ibi  :   Et  dc 
princii)iis.  Prima  in  duas,  quia  primo 
proponit  duas  qusestiones  de  sub- 
stantiis,  circa   quas   ista  scientia 
principalius  versatur.  Secundo  ar- 
guit  ad  })artes.  Sccunda  ibi  ;   Qno- 
modo    ergo    dicimus.    Proponit    crgO 
duas   quoestiones,    quarum  prima 
est,  utrum  in  universitate  entium 
sohe  subslantiic  sensibiles  sint    dicendce 
esse,  sicut  communiter  antiqui  Na- 
turales  dicebant,  non  ponentes  nisi 
entia  sensibilia  ;  aui  prceier  eas,  sci- 
licet  substantias  sensibiles,  sint  alicc 
substantia:',  sicut  posuerunt  Plato- 
nici  et  etiam  Aristoteles.  Secunda 
qua^stio   est,  dato   quod  sint  alia? 
substantiae  praeter  sensibiles,  utrum 
smi  uniccv,  scilicet  unius  generis ; 
aul  sint  plura  cjcnera  substantiarum,  si- 
cut  sunt  ditferentes  species,  id  cst, 
idcse,  et  qua>  sunt  infra,  id  est,  Ma- 
tiiematica  intermedia,   circa   qua? 
dicunt  esse    scientias  Mathemati- 
cas,  ut  dicebatur  in  primo  libro. 
Quidam  enim  Platonicorum  prse- 
tcr  substantias   sensibiles   posue- 
runt  solum  unum  genus  substan- 
tiarum  separatarum,  scilicet  idea- 
rum,  ut  per  se  hominem  immate- 
riakMU,  et  per  sc  equum,  et  sic  de 
aliis  speciebus  sepai\ntis.  Alii  vero 
}iosucrunt  aliud  genus  substantia- 
rum  separalarum,  scilicct  Mathe- 
matica  media  intcr  ideas  et  sensi- 
bilia,  circa  ([u.-c  dicebant  esse  Ma- 
thcmaticas  scientias.  Deinde  cum 
dicit  : 

Q)uomodo  ergn  dicimus  species  caiisas- 
que  et  subslanli.is  secundum  se,  diclum 
est  in  prioribus  de  ipsis  sermonibus. 


S(jM\LK  n. 


CAP.  I. 


507 


Arguit  nd  propositas  qn?cstio- 
ncs.Circaqnoddiiofacit^quiaprimo 
inniiit  qiiomodo  siimi  possit  ratio 
ad  probandum  esse  substantias  se- 
paratas.  Sccundo  arguit  ad  partcm 
contrariam  ncgativam.  Secunda 
ibi  :  Mullis  aulcm.  Dicit  ergo  quod 
quomodo  dicimus  spccies,  id  cst,  idcas 
esse  causas  rerum  et  suhslantias  sccun- 
dum  se,  id  est,  separatas.  Dicium  cst 
de  eis  in  prioribus  scrmonibus,  scilicct 
in  primo  libro,  pertractando  opi- 
nioncm  Platonis;  et  ideo  ex  liis 
quse  ibi  dicta  sunt,  sumi  possunt 
rationes  pro  partc  aflirmativa 
propositarum  qugestionum.  Dein- 
de  cum  dicit : 

24.  MuUis  aulem  modis  liabenlibus  difficul- 

tatem  nullo  minus  absurdum  dicere  qui- 
dem  alias  esse  naluras  pra'ter  eas,  qua; 
sunt  in  coelo,  has  autem  easdem  dicere 
sensibilibus,  nisi  quia  lia'c  quidem  sempi- 
lerna,  illa  vero  corrupLihilia.  Nam  per  se 
dicunt  hominem  esse,  et  equum,  et  sani- 
latem.  Aliud  auLom  nihil  simile  facientes 
Deos  esse  dicenlibus,  e(  humanae  speciei 
esse.  Nihil  enim  aliud  fecerunt  illi  quam 
liomines  sempiternos,  nec  hi  species,  nisi 
sensibiles  sempilernas. 

Arguit    ad    partem    oppositam, 
circa  quod  duo  facit.  ()uia  primo 
arguit  ad   ostendendum   non  esse 
Corrupiibi- ideas  a  sensibilibus  separatas.  Se- 

le  et  incor-  ,  ,  x         i         i 

rupiibiie  cundo   ad   ostendendum    non   esse 

differunt    ,  ^     .  i  >  •         •     .  i  •  l 

specie.  Matriematica  intcrmedia  separata. 
Secunda  ibi  :  Amplius  si  rpiis  prnder. 
In  prima  parte  intendit  talem  ra- 
tionem  :  Corruptibile  et  incorrup- 
tibile  differunt,  supplc  specie,  imo 
etiam  genere,  ut  dicetur  circa 
fmem  decimi  liujus;  crgo  incon- 
veniens  est  dicere  incorruptibilia 
esse  ejusdem  specici  cum  istis  sen- 
sibilibus,  et  coi'ruptibilibus;  crgo 
inconveniens  cst,  ct  impossibilc 
illo  modo  ponere  ideas.  Dicit  ergo. 


quod  multis  modis  habcntibus  dif/icul- 
tatcs,  scilicct  contra  opinionem  dc 
ideis,  ut  dictum  fuit  in  primo  libro 
contra  Platonem,  nullo  aliorum  minus 
cst  absiirdum  ;  imo  magis  absurdum, 
diccrc  quidcm  csse  aliquas  naturas,  sci- 
licet  ideas  separatas  prrvter  eas  qiue 
s?(un'?icfl?/o,idest,pr<Tter  res  sensibi- 
les  qure  in  coelo  continentur;  sed 
tamen  dicere  eas  csse  easdein,  scilicet 
SGGur\(\ums])eGiem  sensibillbusnisiquia 
luec  quidem  ut  sempiterna ,SG\\'\GGi  idea? 
scparat.T,///»  verocorruptibilia.  Plato- 
nici  enim  licet  idens  separatas  po- 
nerent  ejusdem  speciei  cum  sensi- 
bilibus,  ponebant  tamcn  aliquam  -'^ 
differentiam,  quatenus  ideas  pone- 
bant  entia  mcorruptibilia;  sensi-  cureorum. 

b-i  •  ,  •  X  •!  •!  •  Non  contra 

iha  esse  entia  corruptibilia,  non  mojemos 

obstanteidentitate  speciflca  horum  ^p'="'"®°*- 

et  illorum,  quod  exponit,  cum  sub- 

dit  :  naut  pcr  se,   scilicet  hominem 

dicunl  hominem  esse,  scilicet  Platoni- 

ci,  id  est,  hominem  idealem   sepa- 

ratum,  ct  similiter  equum,  et  sanitatcin; 

aliud  autem  nihil  est,  id  est,  non  est 

aliud  secundum  speciem  abhominc 

scnsibili,  vel  equo,  vel  sanitate,  et 

sicdealiis,  quod  supple  est  incon- 

veniens;  nam   isti   sunt   facientes 

similes  dicentibus  Dcos  csse  humaiice  spe- 

ciei,    scilicct   similis    speciei    cum 

liominibus,  quse  fuit  opinio  Ei)icu- 

reorum  secundum  Tullium  in  libro 

de  natura  DeoiMim  :  isli  cnim   nihil 

aliud  fccerunl  quam  homines  scmpiternos 

esse  illos,  scilicet  Deos;  dicebant 

enim  quosdam  homines  deificatos 

et  incorruptibiles,   quos  Deos  ap- 

pellabant;  ncc  hi,  scilicet  Platonici 

ponentcs  specics,  id  cst,  ideas  facie- 

bant  aliud  quam  rcs  sensibilcs  essc  scm- 

pitcrnas;  ct  sic  corruptildlia  et  in- 

corruptiljiliacsse  ejusdem  speciei, 


598 


LIB.  III. 


qnod  Gst  inipossiliile  pcr  naturam. 
Deinde  cum  dicit  : 

Anipllus  autem  si  quis  proeler  species,  et 
sensibilia  inlermedia  ponal,  multas  liabe- 
bit  dubilationes.  Palam  enim,  quia  simili- 
ter  linetc  pra-ter  ipsas  el  sensibiies  erunt  et 
unumquodque  aliorum  generum.  Igiiur 
quoniam  Aslrologia  liarum  una  est,  erit 
quoddam  coelum,  et  Sol,  et  Luna,  et  alia 
similiter  caeleslia.  El  quomodo  his  credere 
oportet  ?  Neque  enim  immobiliter  ratior.a- 
bile  esse.  Mobile  vero  omnino  impossibile. 
Similiter  aulem  de  quibus  Perspectiva  trac- 
tat,  et  in  Matliematicis  ilarmonica,  Etenim 
hocimpossibile  praiter  sensibilia  esse  prop- 
ter  easdem  causas;  nam  si  sint  sensibilia 
inlermedia  et  sensus,  palam  quia,  et  ani- 
malia  erunt  intermedia  ipsorum,  et  corrup- 
libilium. 

25.  Arguit  contra  ponentes  Mathe- 

matica  intermedia,  et  quia  quidam 
posuerunt  ca  a  sensibilibus  separa- 
ta,  et  quidam  posuerunt  ea  in  sen- 
sibilibns  ;  primo  ergo  arguit  con- 
tra  eos,  qui  ponebant  ea  esse  sepa- 
rata,  et  secundo  arguit  contra  eos, 
qui  posuerunt  ea  esse  in  sensibili- 
bus.  Secunda  ibi  :  Simt  autem  aliqui. 
Prima  in  duas,  quia  primo  arguit 
contra  eos.  Secundo  innuit  ratio- 
nem  ad  oppositum  et  pro  eis.  Se- 
Non  esse  cunda   ibi   :    Al   vero  ncc  sensihilium. 

malheniali- 

caintenne-  Prima  iu  trcs  secumhim  ouod  tres 

dia  separa-  .  * 

ta.  rationes  iabricat  contra  eos.  Se- 
cunda  ibi  :  Dubitahit  autem.  Tertia 
ibi  :  Simul  autem  nec  verum .  Tn  ])rima 
parte  intcndit  talem  rationem  : 
Ejusdem  rationis  est  unam  scicn- 
tiam  Alathematicam  esse  circa  li- 
neas  separatas,  et  omnes  alias 
scientias  Mathematicas,  quao  ver- 
santur  circa  aliqua  alia  Mathc- 
matica  a  lineis;  sed  sunt  aliquae 
scientise  Mathcmatic.T,  qu<T  non 
versantur  circa  aliqua  entia  Ma- 
thcmatica  separatn,  vorbi  gratin, 
Astrologia,  Musica  et  rers})ectiva; 
ergo  similiter  scicntia   de  lincis, 


METAPII.  j 

vel  qua^cumque  alia  non  crit  circa 
aliqua  Matliematica  separata.  Di-  1 

cit  orgo,  quod  ampUus  si  quis  prwtcr 
specics,  id  est,  ideas,et  pra^ter  sensibi-  i 

lia,  ponat  quoe  dicuntur  intra,id  est,  ' 

Mathematica    separata,     multas    hahcbit  i 

duhitationes,  id  cst,  impossibilia  quac  | 

sequuntur;   palam  cnim,  quocl  simili-  | 

tcr,   scilicct  erunt  linew,    qu3e   sunt,  , 

scilicet  mcdia^  prwter  eas,  scilicet 
lineas  ideales,  ct  scnsihiles,  id  est, 
mcdicT,  inter  Iias  et  illas;  ita  sup-  • 

ple  erit  circa  unumquodque  aliorum  ge- 
ncrum,  quod  ostcndit  esse  impossi- 
bile,  dicens,  igitur  quoniam  Astrologia  \ 

est  una  liarum,  id  est,  de  numei*o 
scientiarum  Mathematicarum,  erit 
quo:ldam  cceUnn,  pr?eter  scnsibile,  et 
similiter  Sol  et  Luna,  el  alia  supercoe-  '' 

lestia    ct   quomodo  crcderc  his  oportel?  ' 

quasi  diceret,  quod  est  incredibile, 
quod  probat,  quia  supple  tale  coe- 
lum  separatum,  vel  esset  immobi- 
le,  vel  mobile.  Non  potest  dici  quod  ai.  ci 
immobilc,  nihil  cnim  rationahile  <?sse  suVu"  - 
immohile,  ?>\\\i\)\Q  in  ccelo,  cum  coe-  J^.oj''^ . 
lum  sit  naturale;  semper  vero  mo- p^'"^'"^^" 
bilc  esse  est  omnino  impossibile, 
quia  nihil  separatum  a  matcria 
naturali  potest  moveri.  Secundo 
ostendit  hoc  esse  impossibile  dc 
aliis  scientiis  Mathematicis,  dicit 
similitcr  autcm,  est  impossibile  esse 
media  separata  eadcm,  et  de  quibus 
Iractat  practica  Perspectiva,  ct  in  Mathe- 
malicis,  dc  quibus  scilicet  agit  IJar- 
monica,  id  est  Musica.  Perspect'va 
cnim  tractat  de  lineis  visualibus  ; 
Musica  vero  de  sonis  audibilibus, 
hwc  cst  enim  impossihile  esse  media  prce- 
ter  scnsihilia,  cum  ipsa  sint  qua^d.im 
scnsil)ilia,  ideo  subdit:  propicr  eas- 
dcm  causas,  nam  si  illa  scnsihilia  sunt 
infra,  id  ost,  intormcdia,  iMlam  quia 


} 


SUMM/E  11. 

scnsiis  svmt  interinedii;  et  cnm  sen- 
sns  non  sint  sine  animali,  seqnitnr 
qnod  animalia  erunt  infra  ca,  id  est, 
ideas  ct  corrnptibilia.  Alia  trans- 
latio  lial)et  ipsorum  el  corruplibilium, 
et  cst  idem,  qnod  snpple  manifcs- 
tnm  est  esse  impossibile,  et  falsum. 
Deindc  cnm  dicit  : 

Text.  coni.  Dubitabit  autem  aliquis,  el  circa  quue 
8-  exislenlium  quserere  oporlet  iias  scientias. 
Nam  si  in  hoc  dilTert  Geometria  a  Geoda3- 
sia  solum;  quia  luuc  (juidem  horum  est 
qua?  sentimus,  illa  vero  non  sensibiUum. 
Palam  quia  et  prater  medicinalem,  et  alia 
eril  scientia,  et  praeterunamquamque  alia- 
rum  interipsam  medicinalem,et  hanc  me- 
dicinalem.  Sed  quomodo  hoc  possiblle  ? 
Etenim  salubria  quaedam  ulique  erunt  prae- 
ler  sensibilia  et  ipsum  etiam  sanum. 

26  Ponit  secnndam  rationem,  qn?e 

nSemi  ^^^^^  ^^^  •  ^^  ^^  ^^^^^  gencribus,  id 
•'Cfe      est,  entinm,  de  qnil)ns  snnt  scien- 

noii   sunt  ^ 

circaiiiain- ti?o    Ma thcmaticse,    cst  darc  tria, 

lerineclia 

separata.  scilicct  scnsibilia,  ideas  et  intcr- 
media,  eadem  ratione  et  in  omni- 
bus  aliis  entibus,  sed  hoc  est  fal- 
sum,  ut  ostendctnr;  ergo  illud  ex 
qno  sequitur.  Dicitcrgo  quod  dato, 
supple,  qnod  in  Mathematicis  sit 
^  dare  illos  trcs  gradus  entium  dic- 
tos  :  Duhilabit  aliquis  circa  qiue  cxis- 
lentium  oportct  qiuvrcre  cas  scienlias, 
scilicet  Mathcmaticas,  id  est  cir- 
ca  qnod  illornm  trium  vcrsantur 
scientise  MathcmaticaN  7irim  si  in 
hoc  solum  (liffcrt  Geometria  el  Geodicsia, 
id  est,  a  scientia  dc  mensuris  sen- 
sibilibns;  quia  lucc  quidcm,  scilicet 
Gcoda3sia  cst  horum  qiuc  sentimus,  id 
est,  dc  scnsibilibns;  illa  vcro,  scili- 
cct  Geometria  non  cst  scnsibilium, 
sed  snpi)le,  est  de  intermediis,  pa- 
lam  quia  ct  prceter  mcdicincdcm  erit  alia 
scientia,  scilicct  quse  erit  dc  in- 
termediis  medicinalibus;  ct  prwtcr 
aliarum  singulas,  id  est,  quod  simili- 


CAP. 


590 


tcr  cst  dc  aliis  scientiis  quibus- 
cumque;  ergo  aliqna  scientia  erit 
medicinalis  intermedia,  qnao  scili- 
cet  erit  inter  hanc  scilicet  medicinalem , 
qurC  est  de  sensibilibns,  ct  illam  me- 
dicinalcm  quw  scilicet  crit  de  ideis, 
sed  quomodo  hoc  est  possibile?  qnasi 
diceret,  nuUo  modo;  qnod  probat, 
7iam  nunc  salubria  quccdam  crunt  prccter 
sensibilia ;  ergo  salubrc,  id  cst,  qnod 
cum  mcdicina  sit  circa  salnbria, 
id  cst,  sanativa,  si  mcdicina  est 
mcdia,  seqnitur  qnod  sint  qna^dam 
sanativa  media  pra>tcr  sensibilia 
sanativa  et  idcalia,  quod  est  evi- 
denter  falsnm.  Patet  igitnr  qnod 
scientire  Mathcmaticse  non  snnt 
circa  aliqna  intermedia  separata. 
Deinde  cnm  dicit  : 

Similiter  autem  nec  hoc  verum,  quia 
Geodaesia  sensibilium  est  magniludinum 
et  corruptibiUum,  corrupta  enim  essel 
utique  corruptis. 

Ponit  tcrtiam  rationem.  Ubi  no-  ^i. 
tandum,  qnod  opinio  pra^.dicta  po- 
nebat  aliqnam  scientiam  csse  circa 
magnitudines  sensibiles,ct  sic  esse 
aliam  scientiam  circa  inscnsibiles, 
ex  qno  habeturesse  aliqnasmagni- 
tudines  medias,  contrahoc  est  prse- 
scns  ratio.  Dicit  ergo  qnod  simul 
autcm  ncc  hoc  est  verum,  quia  Geodrcsia 
est  sensibiliiim  magnifudinum  et  corrupti- 
bilium,  ut  snperins  dicebatnr ;  etenim, 
pro  qnia,  corruptis,  scilicet  magni- 
tudinibus  csset  corrupta,  scilicet  ipsa 
Geodpesia,   scientia  enim    videtnr  Quse  not'- 

lia  cor- 

corrnmpj  corrnptis  rebns ;  nam  te  rumpitur 

,        ,  . ,  .     .  corruptis 

non  sedcnte,  non  erit  vera  opmio,   rebus,  et 
qnge    opinabatur    te    sedere;  cor-^"'*°°"' 
rnmpi  autemvidctnr  esse    contra 
rationem   scicnti?e,     qna)    videtur 
necessaria  et  incorruptibilis  ;  ergo 
nt  videtnr  seqni  ad  dictam    opinio- 


600 


LIB.  III. 


METAPH. 


ncm,  niilla  scientia  etiam  natura- 
lis  erit  de  sensibilibiis ;  sed  omnis 
vel  erit  de  rebus  intermediis,  vel 
erit  de  ideis.  Quod  apparet  evidcn- 
ter  esse  falsum.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Argaitur  pro  ponentibus  Matheraatica, 
media  inter  ideas  et  sensibilia. 

At  vero  nec  sensibilium  erit  magnitudi- 
num,  nec  circa  coelum  hoc  Astrologia.  Nec 
enim  sensibiles  hneac  lales  sunl,  quales 
dicil  Geomeler;  nihil  enim  rectum  sensibi- 
lium,ita  nec  rolundum.  Tangit  enim  regu- 
lam  non  secundum  punctuni  circulus,  sed 
ul  Pythagoras  ait  Geometras  redarguens. 
Nec  molus,  nec  revoluliones  coeli  similes, 
de  quibus  Aslrologia  facit  sermones,  nec 
astris  puncta  naturam  habent  eamdem. 

28  Arguit  ad  opinionem  et  pro  dic- 

ta  opinione,  et  intendit  talem  ra- 
tionem  :  Omnis  scientia  est  de  re- 
bus,  quae  sic  se  habent,  quales  in 
scientia  traduntur;  sed  Mathcma- 
tica  sensibilia  non  sic  se  habent, 
sicut  traduntur  in  scientiis  Matlie- 
maticis  ;ergo  scientise  Matlicmati- 
C9e  non  sunt  de  talibus  s(>nsibili- 
bus;  oportet  ergo  darc  aliqua  me- 
dia,  de  quibus  sint.  Minorem  os- 
tendit  in  quibusdam  exemplis,  ut 
patebit.  Dicit  ergo,  al  vero  non  vidc- 
tur  supple  scicntiasMathematicas. 
esse  sensibilium  magniludinum;  necenim 
Aslrolof/ia  erit  circa  hoc  cwlum,  quod 
estsensibile,ctsubdit  probationem, 
nec  enim  linece  semihiles  lales  sunt,  qua- 
videEur  ^*^*  ^*^*^  Gcometer ,  qui  supi^lc  dicit 
deni  in  3.   quod  linca  recta  tangit  circulum 

lib.  /    .  '^ 

in  puncto  ;  nihil  lamen  reetum,  nec  ro- 
lunduni,  id  est  circulare  ita  se  habc.t 
sensibilium,  id  cst,  quod  in  sensibili- 
bns  non  est  roperire  aliquam  li- 
neam  rectam,  vcl  superficiem,  nec 
circulum  aliqucm,  qui  sic  se  tan- 
gant,  scilicet  *'in  puncto ;  ideo  sub- 


I 


dit,  quod  circulus  tangit  regidam,  id 
est,  lineam  rectam,  vel  superfi- 
ciem  non  secundum  punctum,  sed  ut 
Pjjthagoras  ail  redarguens  Geometras,  id 
est,  quod  propter  istam  rationcm 
Pythagoras  nitebatur  destrue- 
re  certitudinem  Geometricarum 
scientiarum,  quia  scilicet  in  re, 
non  esset  invenire  tres  magnitudi- 
nes,  quales  GeometrDe  dicebant. 
Addit  etiam  alias  instantias  dicens, 
quod  nsc  motus,  nec  rcvoluliones  coeli 
sunt  similcs,  id  est,  tales  quales  sunt 
illa?,  de  quibus  Astrologia  sermoncs  facit; 
multa  enim  forsan  ponunt  Astro- 
logi  de  motibus  et  de  revolutioni- 
bus  coelorum,  qua3  non  se  habent 
sic  in  re,  sicut  ostendit  cum  sub- 
dit,  quod  puncta  non  hahent  eamdem 
naturam  astris  ;  Geomctrae  enim 
utuntur  aliquando  illis  stellis,  qua- 
si  quibusdam  punctis,  cum  tamen 
stcllae  sint  corpora  grandis  ma- 
gnitudinis.  Videtur  ergo  oportere 
dare  aliqua  Mathematica  interme- 
(lia,  quae  sic  se  habeant  sicut  Ma- 
tlicmatica  tradit,  de  quibus  sint 
scientise  Mathematicse.  Deinde  cum 
dicit  : 


Suntaulem  et  allqui  qui  dicunlesse  qui-  Text.  coi| 
dem  inlermedia  ha3c,  intersppcies  el  sen-       ^" 
sibilia,  non  lamen  sinesensibilibus  ;  sed  in 
his  quibus  accidenlia  impossibilia  omnia 
quidem   pluris  est  oralionis  perlransire. 
Sufficil  aulem  el  taha  speculari. 

Arguit  contra  aliam  opinionem,      29. 
qucT.  i)oncl)at   Mathematica   inter- ^e.media 

, .  -1  •!  •  1  L  Miilliema-I 

mcdia  esse  m  scnsibihbus,  ct  nonticainseJ 
separata.  Circa  quod  duo  facit.  "'^  ' 
Primo  pra3mittit  et  proponit  illo- 
rum  opinioncm.  Sccundo  arguit 
contra  eam,  ibi  :  Non  enim.  Dicit 
crgo,  quod  sunt  aliqui  qui  diennt  csse, 
id  (>st,  i)onunt  esse  infra  specics,  id 
est,    ideas   et   sensibilia    qufc  dicia 


SUMMyE  II. 


CAP.  I. 


001 


snnt,  scilicet  Mathematica  interme- 
dia  non  extra  sensibilia ;  scd  iu  Ins, 
scilicet  sensibilibus  esse,  r/?r/6ns  om- 
nia  quidcm  impossibilia  accidenlia,  qii8e 
scilicet  seqiuintur  contra  eos  ;  pln- 
ris  orationis,  id  est,  majoris  negotii 
esl  pertransire,  sufficit  tamen  spcculari 
talia,  supple  nunc  breviter  et  suc- 
cincte. 

Notandum  quod  istius  opinionis 
videntur  fuisse  illi,  qui  dixerunt 
locum  esse  quasdam  dimensiones 
per  se  existentes,  qure  omnia  sen- 
sibilia  corpora  localia  penctra- 
bant,  quam  opinionem  Aristoteles 
prolixe  pertractat.  4.  Pliysicorum, 
cap.  de  loco,  text.  com.  37.  et  inde, 
ideo  hic  breviter  transit  circa  eam. 
Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Rejiciuntui'  illa  Mathematica,  et  sententia 
(le  ideis  juxta  mentem  Aristotelis  refutatur. 

Non  enim  in  lalibus  congruum  esl  habe- 
re  sic  soium,  sed  palam,  quia  eL  species 
conlingil  in  sensibilibus  esse ; ejusdem  enim 
ralionis  ulraque  luuc  sunl. 

Arguit  contra  dictam  opinionem 
per  quatuor  rationes.  Secunda  po- 
nitur  ibi  :  Amplius  autem.  Tertia  i])i  : 
Etnoncssc.  (juarta  ibi  :  TotaUter.  In 
prima  parte  intcndit  talem  ratio- 
nem  :  Ejusdem  rationis  videtur  es- 
se  ponere  ideas  et  Mathematica  in- 
termedia,  quia  utrumque  ponitur, 
ut  abstractio  rcrum  correspondeat 
abstractioni  intellectus,  utdictum 
fuit  in  primo  libro;  si  igitur  Ma- 
thematica  ponuntur  esse  in  sensi- 
bilibus,  pari  rationo  et  idese,  quod 
est  contra  opinionem  de  ideis.  Di- 
cit  ergo,  quod  non  solnm  coufjrmim 
est  se  hahcre  in  taiibus,  S3ilicet  Mathe- 
maticis,   sed  palam,    quia   specics,     id 


est,  ideas  contingil  esse  in  sensibilibus, 
ejnsdcm  enim  rationis  utraque  ca  sunt. 
Deinde  cum  dicit  : 

Ampliusaulem  duo  solida  in  eodem  ne- 
cesse  est  esse  loco. 

Ponit  secundam  rationcm,   quso      ^^- 
sic  formari  [)otest  :  Si  Mathcmati- 
ca  sunt  in   sensibilibus ;  ergo  duo 
corpora  erunt  simul  ;  consequens 
est   falsum;    ergo   et   antecedens. 
Consequentia   patet,   quia    corpus  Duocono- 
cum  sit  quoddam   Matliematicum,  unt  esse  s-i- 
simul  erit  cum  corpore  sensibili; 'uua^sua^' 
duo  autem  corpora  quomodocum- 
que  accepta  sive  Mathematice,  si- 
ve  Pliysice,  sive  mixtim,  sunt  sim- 
pliciter  incompossibilia  secundum 
naturam  propter  repugnantiamdi- 
mensionum.  Dicit  ergo,  quod  am- 
plius  necesse  est  esse  duo  solida,  id  est, 
duo  corpora  in  eodcm  loco.   Deinde 
cum  dicit  : 

Et  non  esse  immobilia  in  motis  exislenlia 
sensibilibus. 

Ponit  tortiam  rationem,  qua3  sic 
formari  potest  :  Si  Mathematica 
sunt  in  sensibilibus ;  ergo  Mathe- 
matica  moventur  ;  consequens  est 
falsum,  quia  Matiiematica  abstra- 
hunt  a  motu.  Consequentia  patet, 
quia  ad  motum  alicujus  moventur 
ea  qu?e  sunt  in  eodem ;  cum  ergo 
sensibilia  moveantur,  si  Mathema- 
tica  sint  in  sensibilibus,  oportet 
quod  ipsa  etiam  moveantur.  Dicit 
ergo  quod  supple  impossibile  est 
Mathematica  non  esse  mobilia  exis- 
tentia,  id  est,  cum  existant  in  scnsi- 
bilihus  motis.  Dcindc  cum  dicit  : 

Totaliler  autem  cujus  causa  quis  ponet 
utique  esse  quidem  ipsa,  esse  autem  in 
sensibilibus.  Eadem  enim  contingent  incon- 
venientia  eis  qua3  priodicla  suni;  erit  enim 
aliquod  coelum  pneter  coelum,  lamen  non 


602 


LIB.  III. 


METAPH. 


exlra,  sediii  eodem  loco,  quod  magis  est 
impossibile.  De  his  ergo  dubilalio  muUa 
quomodo  oportel  posilam  habere  verita- 
lem? 


31, 


Ponit  quartam  rationem ,  qiise 
sic  formari  potest  :  Omnis  positio 
est  irrationabilis,  ad  qiiam  sequi- 
tnr  majns  inconveniens ,  et  qure 
})onitiir  sine  ratione  ;  sed  opinio 
praedicta  est  liujnsmodi,  qiiia  po- 
nitnr  sine  ratione,  et  ad  eam  se- 
qnnntur  omnia  inconvenientia,  qua3 
sequuntur  ad  illam  opinionem, 
qu?e  ponit  Mathematica  non  esse 
in  sensibilibus,  et  adliuc  plura,  ut 
patet  ex  dictis,  ergo  illa  opinio  est 
omnino  irrationabilis.  Dicit  ergo 
quod  lotaliter  cujus  causa,  id  est,  qua 
ratione  pouet  quis  quidem,  scilicet 
Alatlicmatica  me  m  sensibilibus;  ea- 
dem  ratione  supple,  eadem  inconve- 
nientia  contingunt  eis  quce  prcrdicta  sunt 
id  est,  contra  dictam  opinionem, 
quia  erit  aliqfiod  ccelum  pncter  ca^lum, 
scilicet  sensibile  ;  nnn  tamen  c.rfra, 
scd  in  eodem  loco,  quod  est  magis  impos- 
sibilc,  secundum  enim  istam  viaiii 
coelum  Matlieinaticum  esset  simul 
cum  ccelo  sensibili.  Ultinio  ei)ilo- 
gat,  quod  de  his  ergo  quaestionibus 
mulla  est  dubilatio ;  qnomodo  oporfel 
habcrc  positam  veritatem,  id  est,  quo- 
modo  habent  veritatem? 
veritas  Veritas  hujus  qucTstionis  est  se- 
qu.^stionis.  ^^nduiu  quod  colligitur  ex  7.  et  IIJ. 
et  14.  hujus,  text.  com.  51.  et  inde, 
quod  nec  idcas,  nec  Mathematica 
intermedia  est  ])onere  realiter  se- 
parata.  Nec  ratio  in  oppositum 
sumpta  ab  abstractione  intellectus 
valet,  ut  dictum  fuit  in  primo  li- 
bro,  non  enim  oportet  esse  sepa- 
rata  secundum  rem,  quaocunKiue 
separatim    al)    intellectu    cognos- 


cuntur;  nam  multa  sunt  conjunc- 
tain  re,  qu?e  distincte  conci})iun- 
tur,  et  tamen  abstrahentium  non 
est  mendacium,  ut  habetur  secun- 
do  Ph3'sicorum,  text.  com.  18.  illa 
autem  ratio  quse  hic  injungitur, 
scilicet  quod  non  sit  dare  tales  ma- 
gnitudines,  quales  a  Mathematica 
scientia  traduntur,  noncogit;  quia 
vel  est  dare  aliquas  magnitudines 
sic  in  re  se  habentes,  puta  quod 
aliquis  circulus  tangat  planum  in 
puncto,  et  sic  de  aliis,  vel  saltem 
eis  non  repugnat  sic  habere  in  re  : 
et  hoc  sufflcit  ad  veram  scientiam 
habendam,  quia  vera  scientia,  ut  „       , 

^  SerniOD 

plurimum  abstrahit  ab  existentia.  Astroioe 

'  .  runi  pk 

Quod  autem  dicitur  Geometria  uti    rumqu 

•    •         ■■,  /.    1     •  siinl  hyp 

suppositionibus  talsis,  ut  puta  as- ixjiid,  a 

.     .  .  ,  .  ••.II-     tonomais 

tris  quasi  punctis,  non  est  mtelli- d,  etco 
gendum  quod  Geometria  supponafc  p''''^^"'| 
astra  esse  puncta  simpliciter,  cum 
aliquando  demonstret  quamlibefc 
sfcellam  visu  notabilcm  esse  majo- 
rem  tota  terra;  verumtamen  hoc 
ponit  aliquando  non  simpliciter, 
ut  dictumest,  sed  in  comparatione 
alicujus  magnitudinis  coeli,  qiia^ 
excedit  in  magnitudine  mulfcum 
qualitafcem  astri,  ut  sic  in  compa- 
ratione,  astrum  dicatur,  quasi 
punctum. 


SUMM.E    SECUND.E    CAP.     II. 

Examinanfcur  qiLTstiones  de  gene- 
ribus. 

SUMMARIUM. 

In  priori  parte  hujus  cap.  usque  ad  §.  Ad- 
Intc  autem,nTgmt  tripliciter  pro  et  contra, 
an  principia,  seu  elenienta  rerum  sint  gene- 
ra,  qua'  tlc  pluribus  pruHiicentur,  vel  alia 
ex  quibus  unuuKiuodque  consistit,  utex  par- 
tibus? 


SUMM.€  II. 


CAP  11. 


G03 


Text.  coni. 
10. 


32. 


Sequilurq. 
de  prinoi- 
piis,  q.  3. 
Haec  est 
irinia  sii- 
)erius  as- 
iignata  de 
numero  q. 
ex  parte 
considera- 
toruin  in 
lac  scien- 
tia. 


El  de  principiis,  ulrum  oporlet  genera, 
eleinentael  prinoipia  suscipere.  Aul  magis 
ex  quiljus  cum  insimul  est  unumquodque 
priinis  ? 


Postqunm  riiilosophiisdispiitavit 
qiirGstionesdeprinoipiatis.nuncpro- 
sequitur  qUcTstiones  de  j^rincipiis- 
Circa  quod  duo  facit.  Quia  primo 
disputat  quffistiones  pertinentes  ad 
princi|)iorum  quidditatcm,  qua?  sci" 
licet  sint  principia.  Sccundo  quses- 
tiones  pcrtinentes  ad  principiorum 
qualitatem,  sive  proprietatem.  Se- 
cunda  ibi  :  Ad  hoc  aulem  ulrnm  snbstan- 
tia.  Prima  in  duas,  quia  primo 
disputat  qusostiones  de  principiis, 
prout  eorum  natura,  sive  quiddi- 
tas  respicit  universalitatem.  Se- 
cundo  prout  respicit  separabilita- 
tem.  Secunda  ibi :  Esl  autemhabitahis. 
Prima  in  duas,  secundum  quodduas 
quiiestiones  movet,  et  disputat  de 
principiorum  universalitate.  Se- 
cunda  ibi  .  Adhuc  autem  si  quam  maxi- 
me.  Prima  in  duas,  quiaprimo  pro- 
ponit  qusestionem.  Secundo  arguit 
pro  et  contra.  Secunda  ibi  :  Ut  vocis 
elcmenta.  Dicit  ergo,  quod,  supple 
qusestio  est,  de  principiis  :  ulrum 
principia  ct  clementa  rernm  oportel  sus- 
cipere  esse  genera,  uut  magls,  supple 
sint  principia,  et  elementa  illa  ex 
quibus  cst  unumquodque,  cum  insint  et 
primis,  id  est,  utrum  principia  re- 
rum  sint  genera  quse  de  pltiril)us 
prsedicantur,  vel  sint  ea  ex  quibus 
unumquodque  est  sicut  ex  parti- 
bus  ? 

Advertendum  quod  de  talibus 
partibus  ponit  diias  conditiones. 
Prima  est,  quod  insunt  ad  ditferen- 
tiam  contrarii,  vel  privationis,  ex 
quibus  dicitur  aliquid  fleri,  cum 
non  insint.  Exemplum,  dulce  dici- 


tur  fleri  ex  amaro,  vel  ex  non  dul- 
ci,  quse  tamennon  insunt  ipsi  dulci, 
et  ideo  non  suntelementa  ejus.  Se- 
cunda  conditio  est  quod  sintprima 
ad  diflcrentiam  secundorum  com- 
ponentium.  Exemplum,  ut  corpus 
animalis  dicitur  fleri  ex  carnibus  Q'iomotio 

corpus  ho- 

et  ossibus,  quas  insunt  animali;  ta-  "unis  sit 
men  quia  non  componitur  ex  eis,  et  ossibus'? 
ut  ex  primis,  sed  potius  ex  aqua, 
et  aere,  et  igne  et  tcrra,  ideo  car- 
nes  et  ossa  non  dicuntur  esse 
elementa  animalis.  Deinde  cum  di- 
cit  : 

Ut  vocis  principla  et  elementa  videntur 
esse  ea,  ex  quibus  componunlur  voces 
omnes  primis,  sed  non  commune  vox.  Et 
diagrammatum  ea  dicimus  elementa,  quo- 
rum  demonslraliones  insunt  in  aliorum 
demonstrationibus,  aut  omnium,  aut  piu- 
rimorum, 

Arguit  ad  qusestionem.  Circa  ^^* 
quod  duo  facit.  Primo  probat  quod 
dictum  est.  Secundo  excludit  quam- 
dam  responsionem, quse  posset  dari. 
Secunda  ibi  :  Al  vero  non  utrobique. 
Prima  induas.  Primoarguitadhanc 
partem,  quod  scilicet  ea,  ex  quibus 
])rimis  aliiiuid  componitur,  sint 
principia  et  elementa  rerum.  Se- 
cundoarguit  ad  partem  oppositam. 
Secunda  ibi  :  In  quantum  cognoscimus. 
Prima  in  tres,  secundum  quod  tres 
rationes  adducit.  Secunda  ibi  :  Am- 
plius  anlem.  Tertia  ibi  :  El  adhuc  au- 
tcm.  Prima  ratio  sumitur  ex  ratio- 
nalibus  scientiis,  ex  quibus  propo- 
situm  ostendit  inductive.et  ponun- 
tur  duo  exempla  ;  primum  est  de 
voce  litterata  et  articulata,  ideo  suntere- 
dicit,  quod  principia  el  elementa  vocis^  cis.^ 
vidcnfur  esse  ea,  ex  quibus  primis  om- 
nes  voces  componuntur,  ut  suntlitterae, 
sed  non  (jenus  communc,  quod  est  vox. 
Secundum  exemplum  est   in   dia- 


C04 


LIB.  Tll. 


METAPII. 


graininaLibiis,   id  cst,  in  demons- 

trativis  descriptionibns  flgnrarum 

Geomctricarnm.  Dicit   crgo,  quod 

dicujrammalum  ca  dicimus  clcmenla  quo- 

riim  dcmonslraliones^   aut  omnium,   aul 

plurium  insunt   aliis  demonstrationibus, 

et  non  siipple,    ponit   elementum 

hoc  commune,  quod  est  diagram- 

ma. 

Quomodo      Notandum,     quod     in     demons- 

Uonerpriol  tratiouibus    Geomctricis    aliquan- 

tnrei™-  ^^0      proccditur     ex      suppositio- 

ta  p..i,ie-   ne  aliarum  primarum  demonstra- 

Ai.  princi- |;jQjj,jj^^    ut  uua  dcmoustratio    sit 

piuiiuinius. 

principium   alterius,  et   quod    est 

conclusio    unius    dcmonstrationis 

non  est  simpliciter  immediatum, 

sed  potcst  demonstrari  per  aliquod 

prius;  demonstrationes  ergo  prio- 

res   dicuntur   Thcoremata  ct  elc- 

mcnta  posteriorum,  quatcnus  con- 

clusioncs  [)rimorum   sunt  princi- 

pia    postcriorum,    et    hoc    modo 

procedunt  aliquando  demonstrati- 

vpc  descriptiones  hgurarum  Gco- 

umie  rom- mctricarum.  Undc   libcr   Euclidis 

iii)!"Eue{i- t^icitur  libcr    elcmcntorum,     pro 

'i'iber'eie-  ''1'i^i^to  iu  co  dcmonstrautur  aliqua 

mentorum.  ppiYicipif^    Gcomctrica,   cx   quibus 

demonstrationcs  Gconictricse  pro- 
ccdunt.  Dcinde  cum  dicit : 

Amplius  aulern  corporum  qui  dicunt  es- 
se  plura  elemenla,  el  qui  uiium  ex  quibus 
compoimnlur,  olconslat  principia  esse  di- 
cunl,  uL  Empedocles  ignem  el  aquam,  et 
qu:i'  cum  liis  ;  hsec  elemenla  dicil  esse  ex 
quibus  sunt  enLia  inexislentibus.  Sed  non 
ut  genera  dicit  ea  eorum,  quae  sunt. 

34.  Ponit   secundam  rationem,  qua* 

proccdit  ab  auctoritate,  in  rcbus 
naturalil)us,  dicens  quod  amplius, 
r/ui  (licunt  clemcnfa  corporum,  scilicct 
naturalium  cssc  phira,  ct  qui  dicuni 
esse  unum,  principia  dicunl  essc,  ex 
(juihiis,   scilicct   corpora,  consiiiuun- 


tur,  et  constant  tanquam  scilicet 
inexistentibus,  ct  primis,  w/  Ein- 
pedocles  igncm,  et  aquam,  ct  quce  sunl 
infra,  scilicet  aerem  et  terram, 
quorum  aer  est  infra  ignem,  et 
terra  infra  aquam.  Dicit  esse  cle- 
menta  cx  quibus  inexistentibus  sunt  cn- 
tia  scilicct  naturalia,  sed  nondicunt 
scilicet  Empedocles  et  alii  Natura- 
les,  cjenera  csse  principia  corum  qucv 
sunf.  Dcinde  cum  dicit  : 

Et  adhuc  autem,  et  aliorum  si  quis  vult 
naturam  speculari,  uLleclus  exquibuspar- 
tibus  est,  ei  quomodo  compositus,  tunc 
cognoscet  ejus  naluram.  Ex  quibus  qui- 
dem  igiLur  ralionibus  non  utique  erunt 
principia  genera  exislentium  hoec  sunt. 

Ponit  tertiam  rationem,  quae  pro- 
ccdit  in  artifi.cialibus,  dicens,  ct  si 
quis  vult  spcculari  naturam  ad  hcec  qucc 
diciasunt,  scilicet  naturalia,  ct  alio- 
rum,  scilicet  anaturalibus,putanr- 
titicialia,  ut  lcctum  ex  quibus  partibus, 
scilicet  constat  lcctus,  et  quomodo 
componitur,  lunc  cognoscctejus  naturam, 
scilicctquod  gcnera  nonsunt  prin- 
cipia  lccti,  sed  potius  partes  cx 
quibus  constat.  Concludit  crgo, 
quod  ex  his  quidcm  ralionibus,  supplc 
patct,  quod  c/cncra  non  sunt  principia 
cxisteniium,  id  est,  cntium.  Deindc 
cum  dicit  : 

InquanLum  enim  cognoscimus  unum- 
qu  )dque  per  definitiones  ;  princi[)ia  autom 
(iefiniLionum  sunt  ipsa  genera  ;  necesse 
el  detiniLorum  principia,  genera  esse. 

Arguit  ad  partcm  oppositam  pcr 
tres  rationes.  Secunda  ponitur  ibi : 
Et  sies.t  eorum.  Tertia  ibi :  Vidoitur  au- 
tcm  (/uidam.  In  ])rima  partc  intcndit 
talcm  rationcm  :  Eadem  sunt  prin- 
cipia  csscndi  ct  cognoscendi,  scd 
principia  cognosccndi  sunt  dcliniti- 
oncs,  et  principia  dclinitionumsunf. 
gcncra  ;  (U'go  gcncra    crunt  princi- 


» 


SUMMyE  11. 

Genera  pia  essendi.Dicit  ergoquod  imjuanium 
dphi^aefi-  (lutem  cognoscimus,  unumquodquc  pcr 
nitiouum.  (lcfinitiones,et  ipsa  genera  smit  principia 
definitionum ;  nccessc  csl  i<jitur  gencra 
esse  principia  definilorum.  Doinde  cuni 
dicit : 

•  Et  si  est  eorum,  quae  suiit  accipere  scien- 

»  liain,  specieruni  scienliatn  accipere,  secun- 

Idum  quas  dicunlur  entia,  specierum  au- 
leui  principia  genera  sunt. 

35.         Ponit  secundam   rationem,  quas 
Jrindpk'  iii    lioc    cousistit,    quod    scientia 
Bpecierum.  uniuscujusque  est  sccundum  quod 
scitur  species  ejus,  secundum  quam 
..  res  est    quidditative,  sicut  Socra- 

tes  cognoscitur  quid  est,  inquan- 
tum  scitur  quid  est  liomo;  gene- 
ra  autem  sunt  principiaspecierum, 
quia  species  constat  ex  genere  et 
ditierentia ;  ergo  generaerunt  prin- 
cipia  aliorum,  quia  quod  est  prin- 
cipium  principii  consequenter  est 
principium  principiati.  Dicit  ergo, 
ct  si,  pro  quia,  corum  qme  sunt  accipien- 
da,  scientia  est  iXGGeptixtio spccierum, 
secundum  quas  dicuntur  cnlia,  scilicet 
quidditative ;  spccicrum  auteni  genera 
sunt  principia,  et  per  consequens 
aliorum.  Deinde  cum  dicit  : 

Videnlur  aulem  quidani  dicentium  ele- 
menta  exisLenlium  ununi,  aut  ens,  aul 
iiiagnum,  aut  parvum,  ul  generibus  eis 
uti. 

„,,     .        Ponit  tertiam    rationem,  sump- 

Elenifiiita  ^- 

exisieii-    tam  ab  auctoritate  Platonicoruui ; 

liuniseciin- 

diiin ciaio-  videntur  enim  (luidam  Platonicidi- 
ccrcunum,autens,autmagnum,aut 
parvum  esse  elementa  existentium; 
id  est,  entium,  et  uti  cis,  ut  gcne- 
ribus,  quarc  videtur  quod  elemen- 
ta  sint  genera  rerum.  Dcinde  cum 
dicit : . 

At  vero  neque  utrobique  possibile  dice- 
ro  principia.  Ralio  namque  substanliis  est 


CAP.  11. 


605 


una,  diversa  vero  erit,  qu.B  est  per  gene- 
ra  (lefinitio,  el  qute  dicit  cx  quibus  esl 
inexistentibus. 

Excludit     quamdam    responsio-      sg. 
nem,  qu.T.  dari  posset,  scilicet  utra- 
que  tam  genera  quam  partes,   cx 
quibus  res  constant  esse  principia, 
quod   excludit  tali    ratione:  Unius   r.  . 


s  rei 


roi  una  est  definitio,  sicut  et  una  ""'".'''""'- 

tio. 

essentia;    sed   non   est  eadem    do-Oenera  et 

...  partes  si- 

Imitio    qufie     datur    per     genera,  mui,  non 

.  ,     .  ,  . ,  posse  esse 

ct  quae  datur  per  partes  cx  quibiis  principia 
aliquid  componitur;  orgo  non  est 
eadem  definitio  rei  utraquo  h?oc  et 
illa,  ox  principiis  autem  roi  potest 
sumi  definitio  essentialis  roi;  ergo 
impossibile  est  principia  rerum 
esse  genera  simul  et  partes  rei. 
Dicit  ergo,  quod  non  cst  possibilc  di- 
ccrc,  ipsa  esse  principia  ulrohiquc, 
id  est,  utraque  tam  genera  quam 
partes;  ratio  namque  subsfantice,  idest, 
dolinitio  substantialis  cstuna;  divcr- 
sa  vcro  crit  definitio  quce  est  per  genera, 
cl  qufc  dicit,  vel  cx  qiiibus,  id  est,  ex 
partibus  qusB  insunt,  ergo  utraque 
non  erunt  rorum  principia.  Deinde 
cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Arguit  uti'in'iiie  tripliciter,  au  geiiera 
commiinis.sima,  vel  ultimae  species  sint  re- 
rura  principia.  Doctor  notat  unam  rationein 
Philosophi  esse  sophisticam. 

Adhuc  autem  si  quam  maxime  principia 
genera  sunl,  qu;e  oportet  exislimare  pri- 
ma  generum  principia,  aut  ulLima  pra3- 
dicla  de  individuis  ?  ELenim  hoc  dubita- 
tionem  liabet. 

Ponit     secundam     qufestionem.  Qu^est.  4. 
Circa   quod  duo   facit,  quia  primo 
proponit  quaostioncm.  Socundo  ar- 
guit  ad  utramque  partem.  Secunda    " 
ibi  :    Nam    si  universalia.  Dicit  crgo,  Hajcestse- 
qUOd  adflUC  autCin,  SUppositO  SCilicct  peSsassi- 


60C 


LIB.  III, 


METAPH. 


goata  ex   qiiod  Jienera  sint   maxime   princinia-. 

parte  con-  . 

siderata-   cst  fjuaestio  ulrum    opovlcl  cxislimarc 
rum.  ....  -14. 

principia  prima  gcnerum,  id  est,  gene- 
ra  communissima ,  aut  ultima  prcedi- 
cata  dc  individuis,  id  est,  species  spc- 
cialissim?e,  qu3e  proximo  ct  ultimo 
de  individuis  pra?dicantur  ?  cicnim 
hcec,  scilicet  qusestio  Itabct  duhilalio- 
nem.  Deinde  cum  dicit  : 

Nam  si  quT  universalia  sunt  magis  prin- 
cipia,  palam  quia  suprema  generum,  haec 
namque  dicunlur  de  omnibus.  Tot  ergo 
erunt  entium  principia  quot  genera  pri- 
ma,  Quare  erunt  ens,  et  unum  principia, 
et  substanlioe  ;  btcc  namque  de  omnibus 
maxime  dicunlur  existenlibus.  Non  est 
aulem  possibile  genus  existentium  unum 
esse,  neque  unum,  neque  ens,  nam  nec 
esse  differentias.  Gujuslibet  generis  esse 
et  unam  esse  quamlibet.  Impossibile  autem 
pra^dicari,  aut  species  generis  de  propriis 
differentiis,  aut  genus  sine  suis  speciebus. 
Quare  si  est  unum  genus,  aut  ens,  nulla 
(lifferentia,  nec  unum,  nec  ens  erit.  Al  ve- 
ro  si  non  ens,  et  unum  genera,  nec  prin- 
cipia  erunt,  si  principia  genera. 

37,  Arguit    ad    quaestionem.    Circa 

quod  tria  facit,  quia  primo  inducit 
rationcs  ad  probandum  prima  ge- 
nera  non  esse  principia  prinia.  Se- 
cundo  inducit  rationes  ad  proban- 
dum  species  ultimas  esse  magis 
principia.  Tertio  arguit  ad  opposi- 
tum  hujus  secundi.  Secunda  ibi  :  At 
vero  si  macjis.  Tcrtia  ibi  :  Iterumautem 
fjuomodo  oportei.  Prima  in  tres  se- 
cundum  tres  rationes.  Secunda  ibi : 
Amplins  quw  sunl  inlerniedia.  Tcrtia 
ibi  :  Adlinc  anlem  magis.  In  prima 
isi  supre-  parte  intendit  talem  rationom  :  Si 

ina  f,'enera  .  . 

sunt  prin-  suprcma  genera  sunt  magis  prin- 
nrcomnm- cipia;  crgo  principia  non  sunt  ge- 
go'coinmu'nera.  Consequens  contradicit  an- 
unima-  tocedenti.  Consequontia  probatur, 
P['""(iuia  si  suprema  genera  sunt  ma- 
gis  principia,  hoccst  ratione  majo- 
ris  communitatis;  ergocommunis- 
sima  maximeorunt  principia;  ha>c 


nis 
er 

xinie 
cipia 


i 


autem  communissima  sunt  ens  et 
unum,  quse  de  omnibus  generaliter 
prsedicantur,  sed  ens  et  unum  non 
sunt  genera,  quod  probat  ex  hoc, 
quia  tunc  differenti?e  eorum  non 
orunt  ens  vel  unum,  et  por  conse- 
quens  essent  nihil;ergo  principia 
non  suntgenera,  quod  fuit  conse- 
quens.  Et  hoc  est  quod  dicit  :  nam 
si  universalia  sunt  niagis  principia,  palam 
fjuia  suprcma generum  erunt  supple  ma- 
ximc  principia,  ncnnfjne  pro  quia,  ea  di- 
cnntur  dc  omnibns  ;  tot  igittir  erunt  prin- 
cipia  cntinm,  cjnot  snnt  prima  genera ; 
fjuare  ens,  et  unum  crnnt  principia  sub- 
stanticc,  id  est,  substantialia  rerum, 
namfjnc  pro  quia,  ea  scilicet  ens  ci 
unummaxime  de  omnibus  dicuntur,  id 
est,  pra^dicantur.  Postea  probat, 
quod  ens  otunum  non  sunt  genera, 
dicons  quod  non  esl  possibile,  nec  unum, 
nec  eiis  essc  unnm,  id  ost,  aliquod  ge- 
nns  existentinm.  Cujus  causam  subdit, 
namqne  pro  qum, di/fcrcjitias  cujuscnm-  ,^",g°**' 
quc  gnicrisnecessc  est,et  qnamlibct  csse,el  '^'"e  3. 
unamesso,  quia supple enset unum de  3.' 
omnibus  prsedicantur,  imjwssibilc  est 
autem  sjiccics  prcedicari  de  projwiis  dijfc- 
rcnliis,  aut  genns  sine  suis  sjjcciebus. 
Vultdicero,  quod  noc  species  prae-  Quodge| 
dicatur  de  ditforentiis  seorsum  p,"ediratJ 
sumptis,  noc  genus  sine  speciebus/Va,'^n7f 
quod  dicit  pro  tanto;  quia  genus®-j.g"Jj2l 
quatenus  prredicatur  de  specie,  oa- 
tonus  pra^dicatur  quodammodo  de 
dilforentia,  qure  iucluditur  in  ra- 
tiono  specioi.  Ratio  primi  ost, 
quia  cum  dilforontia  sit  pars  inte- 
gralis  ot  ossentialis  specioi,  ideo 
spocios  uon  potcst  dc  differentia 
l^rrrdicari.sicut  noc  totum  de  partc 
sua  iut(>grali  praedicationc  quiddi- 
tativa  (liconto,  hoc  est   hoc,  de  qua 

1  i^     L-  T  i    Diirerenl 

nunc  loquimur.  Ratio  secundi  cst,  contrahel 


dit. 

1 


smmjE  II 


CAP.  II. 


607 


estextra  quia   (lifferentia  cum    dividat,    et 

ralionem       ^  •  i     • 

contracii.  contraliat  ipsiim  genus,  idcirco 
cst  extra  rationem  gcneris,  sicut 
contrahens  est  extra  rationem 
contracti,  et  per  consequens  genus 
non  potestdedifferentia  prsedicari ; 
undeconcludit  Philosophus  :  quure  si 
nnum,  aul  eiis  sunt  genus,  nulla  di/fcren- 
tia  erit,  nec  unum,  nec  ens  ;  at  i^ero  si 
unum,  aut  ens  non  sunt  genera,  ut  p  ro- 
batum  est ;  ergo  nec  erunt  principia, 
si  principia  ponantur  genera,  quse 
est  conclusio  principalis. 
^^'  Notandum,  quod  ut  superius  di- 
cebatur,  non  est  multum  inniten- 
dum  rationibus  Philosophi  in  hoc 
tertio  quod  concludant,  quia  Philo- 
sophus  intendit  hic  arguere  ad  par- 
tesoppositas  qu8estionum,quas  dis- 
putavit  sicut  ipse  promisit  in  prooe- 
miohujustertii;  duoautem  opposi- 
ta  non  possunt  concludi,  nisi  ubi 
argumentum  alterum  sit  Sophisti- 
cum,  quod  Commentator  dicit  (ut 
superius  dicebabur  de  primo  argu- 
mento  ad  primam  quaistionem  su- 
perius  disputatam)  quod  ibi  est  fal- 
Lacia  consequentis,  scilicet  quod  si 
contraria  pertinent  ad  eamdem 
scientiam;  ergonon  contraria  non 
pertinent.  Dico  similiter  hic,  quod 
si  ens  et  unum  essent  genera,  non 
scquitur  quod  eorum  difterentise 
essent  nihil,  sed  bene  sequitur, 
(juod  non  essent  ens  vel  unum  quid- 
ditative  et  formaliter,  sicut  opor- 
tet  concedere  de  primis  contrac- 
tivis  entis,  per  quse  ens  descendit 
ad  inferiora.  Unde  cum  Philoso- 
plius  infert,  quod  si  unum  esset  ge- 
nus,  aut  ens,  nulla  differcntia,  aut 
ens,aut  unum  erit.  Qusero,aut  inten- 
dit  inferre,quod  diflrcrentia  nonerit 
ens,  vel  unum  per  se  primo  modo, 


et  sic  concedo,  nec  hoc  estinconve- 
niens  specialiter  deuno,  cum  unum 
sit  passio  entis;  aut  intendit  infer- 
rc  negativam  absolute,  et  tunc 
consequentia  non  valet,  non  enim, 
si  rationale  est  diff"erentia  anima- 
lis,  soquitur  quod  rationale  non 
est  animal  absolute,  sed  quod  non 
est  animal  primo  modo,  quod  est 
etiam  in  proposito.  Deinde  cum 
dicit  : 


Amplius  autem  inlermedia,  et  coaccep-  Text.  com. 
ta  cum  differentiis  erunl  genera  usque   ad        **• 
individua.  Nunc  aulem  lijcc  quidem  viden- 
tur  esse,  illa  vero  non  videnlur. 


Ponit  secundam  rationem,   quoe       ^9. 
sic  formari  potest  :   Si  prima  ge- 
nera  ponuntur  })rincipia   eo   quod 
sunt    communia,    et    de    pluribus 
prsedicantur;  ergo  omnia  commu- 
nia   de    pluribus    prsedicata    sunt 
principia   et  genera  ;   consequens 
est    falsum ;  ergo   et    antecedens. 
Consequentia  patet  :   quia   omnia  si  prima 
intermedia  inter  individua  et  gene-  tione  coms 
ra  prima,  sunt  communia  de  plu-  ponuSu,'" 
ribus   prsedicata;   si    ergo    omnia  ^sequK 
talia  sunt  genera  et  principia,  se- ^1",""^,^?^,; 


nise 


quitur  quod  species  specialissima?  ^■'"^]*f^""- 
quae  sunt  de  numero  talium,  erunt 
principia  et  genera,  quod  apparet 
esse  falsum,  (|uia  species  specialis- 
sima  non  est  genus.  Dicit  ergo, 
amplius,  supple  si  sic  est,  intermcdia 
omnia  coaccepta  cum  di/fercntiis,  quse 
sunt  omnia  contenta  scilicet  a  pri- 

mis    generibus    usque    ad    individua 

> 

erunt  gcncra,  quod  cst  falsum,  unde 
subdit  :  A'unc  autem  luec,  scilicet  spe- 
cies  subalternse  videntur,  scilicetge- 
nera ;  illavero,sc\\Uei  specics  specia- 
lissima3  non  vidcntur  esse  genera. 
Deinde  cum  dicit  : 


608 


LIB.  111. 


METAPH 


40. 


Adliuc  aulem  magis  differenliai  sunl 
■principia  quain  genera.  Si  aulem  et  liaec 
principia,  infinita,  ut  ila  dicalur,  erunt 
principia.  Aliler  et  si  quis  primum  genus 
principiuni  ponat. 

Ponit  tertiam  rationem  quro  ta- 
lis  est  :  Si  prima  genera  sint  prin- 
cipia;ergo  ditferentise  ernnt  prin- 
cipia  ;  consequens  est  falsiim;  ergo 
et  antecedens.  Consequentiapate'^.  : 
quia  non  solum  prima  genera  sunt 
principia  cognoscendi  speciem,  sed 
etiam    multo    magis    differentife, 
cum  sintactuset  principia  forma- 
lia  speciei,    per  quse   res  maxime 
cognoscitur.  Falsitas  consequentis 
patet  ex  lioc,   quia  ditferentife  re- 
rum  sunt  inflnitfe,   scilicet  quoad 
nos,  quod  patet,  si  accipiatuc  pri- 
mum  genus,  puta  substantia,   cu- 
jus  differentise  sunt  nobis  innume- 
rabiles;     principia    ergo     rerum 
essent  inflnita,  quod  est  impossi- 
bile.    Dicit   ergo,    ad/mc  aulem  diffe- 
renli(c  sunl  mnf/is  principia  quam  genera, 
etsi  lifp,  scilicet  diflerenti3e,s?<»/ /»■//*- 
cipia,  infinifa,  ul  ita  dicafur,  quoad  nos 
erunt  principia,  quod  patet  supple  in 
se  considerando  multitudinem  dif- 
ferentiarum;  aliterque  si  aliquis  ponat 
principium  primiim  gemis,  scilicet  ge- 
nus  substanti<i>,  sub  quo  quidemin- 
numerabiles  diflerentioo  continen- 
tur.  Deinde  cum  dicit  : 

At  vero  et  si  magis  principii  speciem  ha- 
bens  est  unum  ;  unum  aulem  indivisibile 
osl.  Indivisibile  vero  omiic,  aut  secundum 
quantitalem,  aul  secundum  speciem.  Prius 
aulem  quod  secundum  speciem.  Genera  ve- 
ro  divisibiliainspecies.  Magisulitiue  uimm 
ultimum  erit  pra'.dicatum.  Non  enim  est 
genus  homo  aliquorum  hominum. 

Arguit  quod  species  specialissi- 
mse  sint  magis  principia  quam  ge- 
nera  prima,  et  iioc  i)er  tres  ratio- 
ncs.  Quarum  sccunda  ponitur  ibi : 


Amplius  in  quibus.  Tertia  ibi  :  Amplius  Unun 
anicm.  Prima  ratio  procedit  ex  opi-  '^"" 
nione  Platonicorum,  qui  posue- 
runt  ipsumunum  esse  principium; 
tunc  sic,  ipsum  unum  habet  ratio- 
nem  indivisionis,  quia  unum  est, 
quod  in  se  indivisum  est,  et  divisum 
ab  omni  alio ;  ergo  quod  est  magis 
indivisibile,  magiserit  principium; 
sed  species  specialissimaest  magis 
indivisibilis  quam  genus,  ergo  erit 


i 


magis  principiumquam  genus.  Mi-  imiivisi 
nor   ostenditur  :  quia   indivisibile   cuQTui 
dicitur    dupliciter,    vel   secundum  tem^^t 
quantitatem,    ut  punctus;  vel   sc-    *sJeS 
cundum  speciem,   puta,   quod  non 
dividitur  in  plures  species.  Indivi- 
sibileautem  secundo  modoest  prin- 
cipalius,  quam   indivisibile  primo 
modo,  sicut  species  rei  est   princi- 
palioi'  quam  ejus  quantitas.  Si  er- 
go  aliquod  unum  indivisibile  pona- 
tur  principium,  multo  magis  spe- 
cies  specialissima  ponetur  princi- 
pium.  Dicit  ergo,  at  vero  et  si  magis 
hahcns  speciem  principii  estunum,  id  est, 
quod  species  magis  habet  rationem 
principii,  quia  unum,  quod  scilicet 
ponitui'  principium  secundum  Pla- 
tonicos  :  iinum  autem  est  indivisibile, 
omne  vero  divisibile,   vcl  est  $ecundum 
quantitatcm,  vcl  est  secundum  speciem,  et 
prius,  cl  principalius  quod  secundum 
speciem,    et    per  consequens   suum 
oppositum  scilicet   indivisibile  se- 
cundum  specieu\  erit  principalius; 
magis  enim  crit  unu)n  ultimum  prwdica-  compm 
lum,  scilicet  species   specialissima 
(luam  geneia;  genrra  cnim  sunt  divi-  ^P'jJ 
sibilia  inspecies,  (luod  patet,  quia  homo  ''"'"^' 
non   est   genus   aliorum   hominum ;  sed 
supple  species  cum   sit    divisibilis 
iu  individua,    et    non    in    species. 
Deinde  cum  dicit  : 


i^' 


erj:o   ' 
secinvl 
ieii 


eram 


SUMM.E  II. 

Amplius  in  quibus,  et  prius  el  poslerius 
est,  non  cst  possibile  in  Iiis  aliquid  esse 
prdeler  ipsa,  Ut  si  prima  numerorum  est 
dualilas,  non  erit  numerus  aliquis  pra3ter 
species  numerorum.  Simililer  autem  nec 
figura  aliqua  prdeter  species  figurarum. 
Sl  autem  non  horum  schola,  aliquorum 
erunt  genera  prceter  species.  Ilorum  enim 
maxime  genera  esse  videnlur.  In  indi- 
viduis  vero  non  est  hoc  prius,  et  iilud  pos- 
terius. 

Ponit  secimdam  rationem,  qu?e 
etiam   procedit   ex   opinione    Pla- 
tonis. 
41  Ad  cujus  evidentiam  notandum, 

laod  Plato  1  ,  .     .  T.,     . 

Hecisepo-quod  secumlum  opmionem  Plato- 
pederum,  i^is,  quaudo  aliquid  unum  dicitur  de 
'"um.^et  P^^^i^i^^^s  non  secundum  prius  et 
quare?  postcrius,  ilUul  ponituF  esse  ali- 
quod  unum  separatum,  qualiter  se 
liabet  species  respectu  individuo- 
rum,  et  ideo  ponebat  ideas  separa- 
tas  specierum,  puta  hominem  pra3- 
ter  omneshomines;quando  veroali- 
quid  dicitur  de  pluribussecundum 
prius  et  posterius,  illudnon  ponebat 
separatum;  secundum  quem  mo- 
(him  se  habet  genus  respectu  spe- 
cierum,  quarum  una  habet  ratio- 
nem  prioris  et  perfectioris  respec- 
tu  alterius,  ideo  non  ponebat  ideas 
eo  latei  gencrum  separatas;  tunc  sic  :  Com- 

luivoca-  . 

ingene-  munia  scparata  secunchim   Plato- 

nbus.  .         ... 

nem  sunt  prmcipia,sedsolaespecies 
sunt  separat?e  secundum  eumdem; 
ergo  soloB  species  erunt  principia 
ot  non  genera.  Dicit  ergo,  quod  am- 
plius  in  his  in  qtiibus  est  prius  et  poste- 
rius,  nonesl  possibile,  secundum  PLa- 
tonemcsse  aliquid  pra^ter  hoc,  id  est, 
aliquid  separatum  prceter  ea  dequibus 
diciiur,  quomodo  se  habet  genus 
respectu  specierum ;  si  prima  scili- 
cetspecies  numerorumest  dualitas,  non 
erit  aliquis  numerus  prccter  spceies  nu- 
merorum ;  similiter  autem  nec  figura  ali- 
qua  eril  prceler  specics  fic/urarum,  quia 
Tom.  V. 


GAP.  II. 


009 


supple  tam  species  numerorum  spedes 
quam  etiam  ligurarum  se  habent  'Zlmevf. 
secumhim  prius  et  posterius;  nam 
dualitas  ponitur  prima  species  nu- 
meri,  et  ternarius  secunda,  et  sic 
de  aliis.  Similiter  triangulus  poni- 
tur  prima  species  flgurae,  et  qua- 
drangulus  secunda,  et  sic  de  aliis  ; 
quod  si  gcncra  erwit  prceter  species,  id 
est,  si  ponantur  genera  separata  a 
speciebus,  non  erit /lorum,  sed  aliorum 
schola,  id  est,  erit  eorum  alia  doc- 
trina  et  regula,  quam  sit  reguLa  et 
doctrina  PLatonis;  horum  enim,  scili- 
cet  specierum  mfla?iime  videntur  gencra, 
id  est,  communia  speciebus;  in  in- 
dividuis  vero  non  est  hoc  quidem  prius 
et  illud  postcrius,  quare  supple  spe- 
cies  ois  communis  erit  secundum 
Platonem  separata,  et  per  conse- 
quens  magis  principium. 
Notandum,   quod  priuset  poste-  P»-iiis.t't 

posterius 

rius  dicunt  ordmein  :   Tste   autem  habent  or- 
ordo  vel  est  inter  distincta  essen- sentiaienr' 
tialiter  et   speciflce,  vel  inter  dis- ^  lem"^'^' 
tincta  sohim  numeraliter,  non  spe- 
ciflce.  Exemphim  primi,  ut  liomo 
et  asinus  respectu  animalis.  Exem- 
plum  secundi,  albedo  intensa  et  re- 
missa  respectu  albedinis  in  com- 
muni ;  primus  ordo  est  essentialis, 
secundus  autem  non.  Inter  species 
ergo  est  ordo  essentialis  secundum  * 

perfectius  et  imperfectius,  non  sic 
auteminindividuisejusdem  speciei, 
sicut  liic  ait  IMiilosophus.  Ex  hoc 
tamen  non  negatur,  quin  individua 
secundum  prius  et  posterius  ha- 
beant    ordinem    prout    secundum 

.  .  r>       ,  •  ,      •  Qnomodo 

magis  et  minus  periectius  et  im- negaiur or- 
perfectius  participant  naturam  vkiuisejus- 
proprise  speciei.  Negat  autem  Phi- c?eT,"et*Suo- 
losophus  ab  individuis  esse  ordi- ™[!^°g "3"' 
nem  essentialem  solum  qui  est  in^-  ^-  i-'''- 

39 


()10 


IJB.  III. 


distinctis  secundiiin  specicm.  Dein- 
de  ciim  dicit  : 

Amplius  ubi  lioc  quidem  melius,  illud 
vcro  vilius,  semper  (juidem  esl  melius 
prius.  Quare  neque  liorum  eril  ulique  ge- 
nus.  Ex  liis  quidem  i^itur  ea  quaj  de  indi- 
viduis  pra3dicanlur,  magis  inquam  gene- 
rum  principia  esse  videnlur. 

42.  Ponit  tertiam  rationem,  quse  sii- 

mitiir  ex  meliori  et  i^ejori,  quia  in 
qnibuscumqiie  unum  est  melius 
alio,  semper  illud  quod  est  melius, 
cst  prius  naturaliter ;  et  secundum 
Platonem  quse  sic  se  habent,  non 
habcnt  unum  genus  communc  sepa- 
ratum,  et  sicidem  quodprius;  quia 
species  sub  genere  sic  se  habent, 
(luod  una  habet  rationem  melioris 
respectu  alterius,  ideo  dicit  quod 
(nnplius  ubi  hoc  quidcni  melius,  illud 
vcro  vilius,  sempcr  quod  cst  meiius,  cst 
prius,fjuarc  nihil  horum  est  r/cnus,  scili- 
cet  separatum.  Concludit  ergo, 
quod  cx  his  ifjitur,  scilicct  cx  tribus 
rationibus  prscdictis,  nuujis  videntur 
cssc  principia  qwv  de  indiuiduis  sunt  pnv- 
(/?c«/a, scilicet  specie  specialissimae, 
magis  inquam  (jencrum,  id  est.quani  ge- 
nera.Accipitur  autem  Genitivuspro 
Ablativo  casu  more  Grsecorum, 
•lui  carent  ablativo.  Deinde  cum 
dicit  : 

SUMMARIUM. 

Alia  ratio  suadens  genera  communissima 
osse  prima  rerum  principia.  Doctor  resolvit 
rationes  factas  pro  et  contra,  secundum  Pla- 
tonem  tantum  procedere,  quia  secundum 
veritatem  uullum  est  genus,  vel  species  so- 
parata  a  rebas.  Ad  mentcm  Aristotelis  ex- 
plicat  genera  et  dilVerentias  magis  esso 
principia,  cum  sint  essentialia,  quam  partes 
integrantes  ;  comparando  prajdicata  com- 
munia  inter  se,  superiora  sunt  magis  prin- 
cipia,    quia  inferiora  ox  eis  fiunt. 

Ilerum  aulem  quomodo  oporlel  liaeo 
exislimare    principia    non    facile   dicere. 


METAPII. 

Principium  enim  et  causam  oportel  esse 
pneter  res.quarum  principium  est,el  possi- 
bile  ab  eis  separatum  esse.  Tale  vero  ali- 
quid  prceler  singularia  esse  propler  quod 
utique  aliquis  suscipil,  nisi  quia  universali- 
ler  et  de  omnibus  pra-dicatur.  Al  vero  si 
pro])tcr  hoc,  niagis  universalia  niagis  po- 
nenda  sunt  principia,  quare  principia  pri- 
ma  erunt  genera. 

Arguit  ad  oppositum  tali  ratio-  ^3 
ne  :  Principia  rerum  oportet  esse 
separata  ab  his,  quorum  sunt  prin- 
cipia,  quod  verum  est  de  principiis 
extrinsecis;  ergo  quanto  magis 
separata,  tanto  magis  erunt  prin- 
cipia;  sed  genera  sunt  magis  sepa- 
rata  a  rebus,  quia  universaliora, 
quam  species  specialissimae ;  ergo 
erunt  magis  principia.  Dicit  ergo, 
quomodo  oporiet  h(vc,  scilicet  species 
specialissimasex/sf/more,  ideat,  opi- 
nari  cssc  principia,  non  est  facile  dice- 
rc;  cujus  causam  subdit,  enim,  pro 
quia,  principium  et  causam  oportct  esse 
pr(vterrcs,  quarum  est  principium,  et  pos- 
sihile  essc  ub  his  separatum ;  tale  autcm 
aliquid  csse  pr(vtcr  sinf/ularia,  scilicet 
scparatum  proptcrquid,  id  est,  quare 
ali(iuis  suscipit,  id  est,  opinatur  nisi 
(piia  univcrsaliter  de  omnibus  prcedica- 
tur,  quasidiceret,  quodhsecest  cau- 
sa  et  nulla  alia,  ideo  concludit;  scd 
si  proptcr  hoc  aliquid  ponatur,  separa- 
tum,  magis  universalia  magis  sunt  prin- 
cipia  ponenda,  quare  primo  gcnera  erunt 
principia.  S 

Veritas  liarum  qua^stionum  po- ventasia 

i         nini  q 

test  sic  habcri,  scilicet  quod  si  o-e-   tionu 

.     .  ^        Parles  i 

nera  et  species  accipiantur  modo  sunt  - 
pranlicto  Platonico,  sic  videntur  no^rspV 
procedere  rationes  facta)  pro  ct"^''^^' 
contra;  sed  secundum  veritatem 
non  est  dare  talia  universalia  sepa-  ' 
rata,  et  sic  quantum  ad  i^rimam  \ 
(puestioncm  partes  rei  erunt  prin- 
cipia    et  elemeuln    rci,  et  non  ali- 


SUMM/E  II. 


GAP.  II, 


Gll 


qnod  genus  commime.  Quantum 
autem  ad  secundam,  nec  specics, 
nec  genera  erunt  principia.Si  vero 
loquamur  modo  Platonico  ot  non 
secundum  vorilatom,  sic  i^^onopa 
erunt  maj^is  principia  quam  pnr- 
tes  quantum  ad  primam  qua^stio- 
nem,  et  intermodifc  spccies  magis 
quam  genera  quantum  ad  secun- 
dam,  quia  solum  spocierum  posuit 
Plato  ideas,  quas  principia  rerum 
ponebat  essc.  Si  autem  loquamur 
secundum  viam  Aristotelis  sic  vi- 
detur  posse  dici  quantum  ad  pri- 
mam  qusestionem,  quod  genera 
communia,  puta  genus  et  differen- 
tia,  cum  sint  principia  essentialia 
et  quidditativa,  sunt  magis  princi- 
pia  quam  partes,  de  quibus  quge- 
ritur  qusesunt  principia  integralia 
et  materialia.  Sed  pro  quanto  ge- 
nus  et  differentia  sumuntur  a  ma- 
teria  et  forma,  qure  sunt  principia 
essendi  et  cognosccndi  rom  com- 
positam  ab  eis;  quantum  ad  secun- 
dam  qusestionem  videtur  posse 
dici,  quod  genera  sint  magis  prin- 
cipia  quam  species,  pro  quanto 
sunt  etiam  principia  spccierum, 
proptcr  quod  autem  unumquoque 
tale,  et  illud  magis;  unde  genus  et 
difFerentia  sunt  principia  speciei 
et  quantum  ad  esse,  quia  ex  eis 
componitur,et  quantum  adcognos- 
ci,  quia  per  ea  definitur.  Ad  argu- 
menta  autem  facta  in  oppositum 
quid  sit  dicendum,  sic  potest  pa- 
tcre  ex  prsedictis,  noc  de  eis  mul- 
tum  est  curandum.  Sicut  nec  de 
aliis  quse  dicuntur  in  isto  tertio, 
sicut  dictum  fuil  supra. 

SUMMARIUM. 
Arguitur   pro  et    contra,    an     universalia 


sint  vere  separata.^  Doctor  resolvit  nogati- 
ve.  Qua^stio  eadem  est  fere  cum  praicedon- 
ti. 


Esl  autem  habila  liis   dubilalio  el  om- Text.  fom. 
nium    difficillima,    cL  ad   considcrandum        12. 
maxime  necessaria,   de  quo   oralio   nunc 
exislit. 


44. 


Postquam  Philosoplius  disputa- 
vit  qurestiones  de  quidditate  princi- 
piorum,  ut  respiciunt  universali- 
tatem,  nunc  disputat  qua^stionos 
l)rout  quidditas  principiorum  rcs- 
picit  separabilitatem.  Circa  quod 
movet  duas  qu^estiones.  Secunda 
ponitur  ibi  :  Amplius  autem  si  quam 
maxime.  Circa  primam  qugestionem 
duo  facit.  Primo  qusestionem  pro- 
ponit.  Secundo  ad  qusestionem  ar- 
guit  pro  et  contra.  Secunda  ibi  : 
Na.m  si  non.  "Dicit  ergo  quod  cst  qnxc- 
dam  dubitatio  habita  his  quce,  scilicet 
proximo  dicta  sunt  difficiUima  om- 
nium  ad  considerandum  maximc  necessa- 
ria,  dc  qua  nunc  existit  ratio,  scilicet 
ultimo  posita. 

Notandum,  quod  in  ultima  ratio-  5^  q  h,^c 
ne  prsecedentis  qusestionis,  tactum  q- .^angit. 
estde  separabilitate  principiorum,  ^-  <^*  ^-  ^- 

^-  11'     supenus 

etideo  juxta  hoc  est  dubitatio  habi-  assi-nata- 
tn,  id  cst,  cohsequenter  se  habens,  parte  con.. 
scilicet  utrum  universalia  sint  se-  rum. 
parata  a  sensibilibus,  sicut  pr?e- 
missa  ratio  supponebat.  De  ista 
autem  dubitatione  dicit  tria.  Pri- 
mum,  quod  est  consequenter  se 
habens  ad  pra^missa,  quatenuscon- 
sideratio  prsecedentis  qusestionis 
dependet  ex  ista;  nam  si  universa- 
lia  non  sint  separata,  non  erunt 
principia;  si  autcm  sunt  separata, 
erunt  principia  secundum  illam 
viam.  Secundum  est,  quod  est  dif- 
ficillimum  omnium  dubitationum 
ad  istam  scientiam  pertinentium, 


612 


LIB.  111. 


quatcnus  magni  Philosophi  diver- 
simode  de  ipsa  senserunt.  Nam 
rUatonici  posuerunt  universalia  se- 
parata,  et  alii  Piiilosophi  negave- 
riint.  Tertium  est,  quod  est  maxi- 
me  necessaria  ad  considerandum, 
quatenus  ex  ea  dependct  tota  noti- 
tia  de  substantiis  tam  materialibus 
quam  immaterialibus.  Dcinde  cum 
dicit  : 

Nam  si  non  esl  aliquid  pra3ler  singula- 
ria,  singularia  vero  infinila,  quoniodo  con- 
lingil  accipere  scienliam  ?  Nam  in  quanlum 
unum  aliquid  el  idem,  el  in  quanlum  uni- 
versale  aliquid  est,  in  tantum  omnia  co- 
gnoscimus. 

45.  Arguit  ad  quaestionem,  et  primo 

ad  partcm  aftlrmativam.  Sccundo 
ad  partem  negativam.  Secundaibi: 
At  vero  si  /loc  est.  In  prima  parte 
intcndit  talem  rationcm  :  Omnis 
scientia  est  dc  rcalitcr  existcnti- 
bus;  sed  omnis  scientia  cst  dc  uni- 
versalibus,  nam  singuLaria  cum 
sint  infinita  sciri  non  possunt,  nisi 
in  quantum  reducunturad  aliquod 
unum  commune,  quodestuniversa- 
le;  ergo  universalia  sunt  realiter 
cxistentia,  etper  consequens  sepa- 
rata.  Dicit  ergo,  nam  si  nou  esl  ali- 
c/uid  proiter  simjularia,  supplc  tollere- 
tur  scientia,  sinr/ularia  enim  inftnita 
sunt ,  infinitorum  quoque  non  con- 
tingit  scicntiam  accipere  :  nam  in 
qnantum  aliquid  unum  et  idem^  ct  iii 
r/uantum  universale  aliquid  est,  scilicct 
scparatum  in  tanlum  omnia,  scilicct 
singularia  cofjnoscimus.  D»dnde  cum 
dicit  : 

At  vero  si  lioc  est  necesse,  etoportetali- 
quid  esse  pra^ter  singularia,  necesse  uli- 
(|U0  eritgenera  esse  pra>ler  singularia,  aut 
ullima,  aul  i^rima  ;  hoc  autom  (juia  inipos- 
Mhile.  nuper  ostendimus  duhilando. 

Arguit  ad  oppositum  diccns  ijuod 


METAPII. 
si  lioc  est  necesse,  et  oportet  aliquid  esse  Smguiai 

^    .    .  '  8unt  lofi 

jmvter    sinqidaria,     scilicct    scpara- ta  nec  d 

eig  est 

tum,  necesse  erit  ista  c/enera,  quse  po-  scientia 
nunl  prceter  sinr/ularia.  aut  esse  prima, 
aiit  ultima;  hoc  autem  r/uia  impossibile 
est  esse,  scilicet  scparata,  nunc  clubi- 
tavimus,  scilicct  cx  pr;pcedenti  du- 
bitatione.  Patet  ergo  quod  uni- 
versalia  non  sunt  a  singularibus 
separata. 
Nec  ratio  ad  oppositum   coG"it;    VerU 

'  '  "^  qusestio 

nam  sicut  saepe  dictum  cst,  modus 
sciendi  vcl  intelligendi  non  omnino 
sequitur  modum  cssendi;  multa 
enim  seorsum  intelligimus  et  sci- 
mus,  qua^  seorsum  non  existunt. 
Dcindc  cum  dicit : 


SUMMARIUM, 

Arguit  dupliciter  dari  universale,  vel 
aliquid  separatum  a  sensibilibus.  Item  ad 
oppositum.  Doctor  ex  ipso  negative  resolvit 
docens  dari  substantias  immateriales.  Solvit 
quomodo  a  Philosopho  dicitur  motus  c(3eli 
finitus,    et    infinitus    sine   contradictione. 

Amplius  autem  si  quam  maxime  esl  ali- 
quid  pra}ter  sinml  lolum,  quando  pra^dica- 
tur  aliquid  de  materia  ;  utrum  si  est  ali- 
quid,  praHer  omnia  oportet  aliquid  esse  ; 
aut  priieter  qua'dam  esse,  et  pncter  qua3- 
dam  non  esse,  aul  praBler  nihil  ? 

Ponit  secundam  quaestionem, 
circa  quam  sic  procedit,  quod  pri- 
mo  qusestioncm  ponit,  secundo  ad 
(lurestionem  arguit  pro  et  contra, 
ibi  :  Siquidem  ni/iil. 

Ad  evidcntiam  primi,  notandum 
quod  [)rima  qua)stio  est  univei'- 
salior  quam  ista  secunda  :  prima 
enim  quaercbatgencralitci',  utrum 
universalc  csset  separatum  a  sin- 
gularibus?  Singularc  autcm  ali- 
(juod  (^st  compositum  cx  materia 
ct  rorma,  non  autem  omne  singu- 
larc.   Sunt  cnim  multa  sinanilaria 


I 


46 


SUMM.E  II. 

simplicia  simplicitate  quse  oppo- 
nitnr  compositioni  cx  matoria  ot 
forma,  sicnt  sunt  omnia  singularia 
accidcntinm,  ct  etiam  multa  singu- 
laria  substanti.T,  puta  substantise 
separatse.  De  singularibus  autcm 
compositis  ex  materia  ct  fornia 
cst  maxima  et  specialis  (lifflcultas, 
utrum  in  talibus  sit  aliquod  sepa- 
ratum  de  quo  qu.Trit  ista  sccunda 
5.Q.  hsec  qiippstio,  idco  dicit  :  quia  ampHus  si 
siipeiius  qiiam  maxime  csf,  id  cst,  valdc  dubi- 
jx  parte  tabilc  si  esl  aliquKi  prwler  simul  totum, 
twum.  id  est,  pr?eter  smgularc  composi- 
tum  ex  materia  et  forma,  quod 
exponit  dicens,  quamlo  prcedicatur 
aliquid  de  matcria.  Plato  cnim  posuit 
ista  sensibilia  et  materialia  parti- 
cipare  universalia  soparata,  aut 
universale  participatrim  praxlica- 
retur  de  singulari,  et  sic  consti- 
tuetur  quoddam  simul  totum.  Est 
ergo  quaestio,  scilicet  trimembris, 
utrum  si  est  aliqua  species,  id  est, 
idea  separata  a  talibus  singulari- 
bus,  et  an  oporteat  aliquid  essc  prcc- 
ter  omnia,  aut  prwter  quwdam  csse  ct 
jjrwtcr  qucedam  non  cssc,  aut  prcetcr 
nihil.  Deinde  cum  dicit : 

Si  quidem  igilur  niliil  esl  prreler  singu- 
laria,  nihil  ulique  eril  intellecluale,  sed 
omnia  sensibilia  el  nuUius  scientia,  nisi 
quis  dical  esse  scienliam  sensuum. 

Arguit  ad  quTstionem.  Primo 
ad  partem  afrirmativam.  v^^ccundo 
ad  oppositam  negativam.  Secunda 
ibi  :  At  vcro  si  itcrum.  Prima  in  duas, 
secundum  qnod  duas  rationes  indu- 
cit.  Secunda  ibi  :  Amplius  autcm  ncc 
sempitcrnum.  In  prima  parte  inten- 
dit  talcm  rationem  :  Si  nihil  est 
separatum  prTter  singularia;  ergo 
nihil  est  intelligibiUs  vel  sensus  et 
scientia   erunt    idem;    consequens 


CAP.  11. 


613 


utrumqueest  falsum,sicut  patet,er- 
goet  antecedcns.  Conscquentiapro- 
batur,  ex  hoc  quia  omne  singulare 
est  sensibile  ;  si  crgo  nihil  est  prrc- 
ter  singularia,  singularia  omnia 
erunt  scnsibilia  et  nihil  intclligil)i- 
le,  et  per  consequcns  cum  de  scn- 
sibilibus  non  sit  scientia,  nuUa  erit 
scicntia  dc  rebus,  nisi  quis  dicat 
scientiam  et  sensum  essc  idem,  ut 
dixerunt  aliqui  antiqui,  quod  ta- 
men  est  falsum.  Picit  ergo,  quod  si 
quidem  nihil  est  pnctcr  singularia,  sci- 
licet  separatum,  nihil  erit  intelHcji- 
bile,  scd  omnia  scnsibilia  ct  scicntia  nul- 
lius  erit,  nisi  quis  dicat  cssn  scicntium. 
Dcinde  cum  dicit  : 

Amplius  aulem  nec  sempiternum  est 
aliquid,  nec  immobile  ;  nam  sensibilia 
omnia  corrumpunlur  etin  molu  sunl. 

Ponit  secnndam  rationem  qu?e 
talis  est :  Si  extra  singularia  nihil 
existit  separatum;  ergo  nihil  est 
sempiternum;  consequens  est  fal- 
sum,  ergo  et  antecedens.  Conse- 
quentia  est  evidens,  quia  singula- 
ria  omnia  sunt  corrnptibilia;  si 
ergo  nihil  est  prseter  singularia, 
nihil  est  sempiternum.  Falsitatcm 
autem  consequentis  probat  duplici- 
tcr.  Primo  ex  partc  matcrige.  Se- 
cundo  cx  parte  formse.  Et  secun- 
dum  lioc  ista  pars  dividitur  in  tres. 
Quia  primo  ponitur  dicta  conse- 
quentia.  Secundo  probatur  falsitas 
consequentis  cx  parte  materise. 
Tertio  cx  parte  forma^.  Sccunda 
ibi  :  At  vcro  si  sempiternum.  Tertia 
ibi :  AmpHiis  autcm  cumsit.  Dicitcrgo, 
quod  AmpHus  autem  si  supple  niliil 
est  scpai'atum  a  scnsibilil)us,  sc- 
qnitur  <]uod  nec  scmpiternum  cst  ali- 
quid,  ncc  immobile,  nam  scnsibilia  omnia 


47. 


r 


614 


Lin.  111. 


METAPII. 


cormmpunlur  cl  iii  inolu   sunt.  Deillde 
cum  dicit : 

Atvero  sisempilernumnihil  est,  necge- 
neratiunem  esse  possibile  est.  Necesse  est 
enim  aliquid  esse  quod  fit,  et  ex  quo  fit, 
et  horum  ultimum  ingenilum  si  statur, 
el  ex  non  ente  generari  impossibile. 

Probat  falsitatem  consequeiitis. 
Primo  ex  parte  materioe.  Et  dicit 
quod,  al  vcro  si  nihil  esl  sempiternnm, 
nec  cst  possibilc  csse  generalioncm  ali- 
cujus,  quod  scilicet  est  manifeste 
falsum.  Probat  autemistam  conse- 
quentiam,  quia  scilicet  in  omni 
Materiam   gencratione    necesse    est   aliquid    esse 

esse   inge-  ,     .  i  i    y^ 

nitam.  quod  factum  est,  vel  quod  jit  et  ex  quo 
fit,  et  hoc  tiltimum,  scilicet  ex  quo 
flt,  quod  est  materia,  necesse  est 
esse  ingenifum,  quod  probat;  s<  pro 
quia,  quia  generatio  stat,  et  non  pro- 
cedit  in  infinitum,  et  cx  non  entc  im- 
possibile  est  generari  aliquid,  Yult 
dicere  quod  materia  ex  qua  alia 
generantur,  est  ingenita,  et  per 
consequens  sempiterna  ;  quia  si 
generatur,  vel  generatur  ex  ente, 
vel  ex  non  ente.  Non  potest  dici 
quod  ex  non  ente,  quia  ex  nihilo, 
nihil  fit  per  naturam.  Si  generatur 
ex  alio  entc,  quaeretur  de  illo  alio, 
utrum  sit  ingenitum;  et  sic  vel  ge- 
ncratio  procedit  in  intinitum,  vel 
stabitur  ad  aliquid  ingenitum  et 
sempitoimum.  Deinde  cum  dicit : 

Ampliusautem  cum  sil  generatio  el  mo- 
lus  fiiiem  esse  necesse  est  :  Motus  enim 
nullus  esl  infinitus,  sed  motionis  onuiis  est 
finls :  Generari  enira  non  possibile  quod 
impossibile  esi  factum  esse.  Quod  aulem 
est  generalum  necessarium  est  esse  quan- 
do  prinmm  factum  esl. 

48  Probat  idcm  ex  parte  formse,  et 

hoc  per  duas  rationes;  quarum  se- 
cunda  ponitur  ibi :  Amplius  si  mate- 
ria.  In  prima  parte  intendit  talem 


ta. 


I 


rationem:  Omnis  motus  et  gene- omnis  iri, 
ratio  et  universaliter  omnis  muta-  "^  tus. 
tio  est  finita  secundum  terminos; 
cum  ergo  forma  sit  terminus  ge- 
nerationis,  non  erit  procedere  in  • 

infinitum  in  formis,  sed  erit  aliqua 
forma  ultima,  cujus  non  sit  aliqua  Jia*"nJ| 
generatio   ut  videtur.   Sicut  ergo 
materia  ex  qua  aliquid  generatur, 
ponitur  esse  ingenita  ab  eo  quod 
non    proceditur  in  inflnitum,   ita 
videtur  quod  oporteat  ponere  ali- 
quam  formam  esse  ingenitam,  ex 
eo  quod  in  formis  non  sit  proces- 
sus  in  inflnitum,  sed  omnis  est  fl- 
nis,  supple  quantum  ad  terminos; 
et  generari   quidem    non  cst  possibile, 
quod  impossibile  cst  factum  esse,  id  est, 
nisi  talis  generatio  posset  termi- 
nari  ad  factum  esse;  quod  autem  est 
gencratiim,  ncccsse  est  esse,  qiiando  pri- 
mum  factum  est,\d  est,in  termino  ge- 
nerationis,   qui   est  factum   esse, 
oportet  esse  generatum. 

Notandum,  quod  Philosophus  vi- 
detur  sibi  contradicere,  nam  8. 
Phvsic.  et  12.  huius.  text.  com.  10.  Text.  J 

.    "^       '  ,.  34.   etl 

et  inde,   ostendit  motum  coeli  esse  et  ia(| 
inflnitum .   et  tamen    Iiic   videtur 
asserere  motum  esse  flnitum;  sed  ^*«'""?,| 

se   iiDiv 

sciendum  quod,  ut  habetur  iuxta  veiinfi 

^  tum  coq 

flnem  sexti  Physic.  intinitas  m  mo-git  mt 
tu  potest  dupliciter  intolligi,  vel  ^' ter. 
secundum  durationem,  vel  secun- 
dum  terminos.  Primo  modo  motus 
cndi  est  infinitns,  socundiim  viam 
Pliilosoi)hi,  ot  hoc  probat  ipse  8. 
Pliysic.  Secundo  autem  modo,  om- 
nis  motus  etiam  coelestis  est  flni- 
tus,  licctenim  una  circulatio  succe- 
dat  altei'i  sine  flne,  quselibet  tamen 
circulatio  in  se  flnita  est  secundum 
terminos,  a  quo  et  ad  quem,  et  hoc 
modo  verum  est,  quod  hic  dicitur. 


SUMMTK  II. 

omnem  motvim  esso  (initiim.  Dein- 
de  cum  dicit : 

Amplius  aulein  si  inaleria  esl,  quia  in- 
genila  est,  niullo  raliunabilius  esl  sub- 
stanliam  quando  illa  tit.  esse.  N;im  si  h.iec 
non  erit,  nec  illa,  niliil  erit  omnino.  Sed  si 
hoc  est  impossibile,  necesse  esl  aliquid 
esse  pra3ler  synolon,  scilicet  formam  et 
speciem. 

Si  materia  Ponit  secundam  rationem  sump- 
la,  inuito  tam  ex  parte  formno,  qn?e  sumitur 
"lorini!  a-  minori  dicens  :  quod  ampliussi  ma- 
teria  est  ingenita,  muUo  ralionabiliiis  est 
substanliam,  id  est  formam,  scilicet 
esse  ingenilain,  quando  ipsa  fil  csse,  id 
cst,  quia  per  illam  scilicet  formam 
res  habet  esse  magis  supple  quam 
per  materiam ;  nam  si  luve  non  erit^ 
nec  illa,  id  est,  si  nec  materia,  nec 
forma  est  ingenita,  nihil  erilomnino, 
scilicet  ingenitum ;  sed  si  hoe  est  im- 
possibile,  ut  probatum  cst,  necesse  est 
aliquid  esse  pneter  synolon,  id  est,  si- 
mul  totum  compositum  ex  matc- 
ria  et  forma,  puta /brmf«M  etspceiem, 
nam  materia  de  se  non  potest 
existere.  Deinde  cum  dicit  : 

49  Sed  si  hoc  iterum  quis  pnnil,  dubitalio 

est  in  quibus  hoc  ponet,  et  in  quibus  non? 
Nam  quod  in  omnibus  non  possibile  sit, 
manifestum  est;  non  enim  ulique  pone- 
mus  domuiu  aliquam  pncter  singulares 
domos. 

Arguit  ad  partem  op[)ositam  ne- 
gativam  dicens,  quod  si  ilcrum  qnis 
hcee  ponit,  scilicet  aliquam  formam 
esse  separatam  prtpter  singularia 
composita  ex  materia  et  forma ; 
est  dnbium  in  quibiis  sil  hoc  veru.m  ct  in 
quibiis  non,  nani  qiiia  in  oinnilms  non 
existinvitur,  sciUcet  ali(iuid  esse  sic 
separatum,  manifestum  cst  scilicet  in 
artificiaUbus  ;  non  cnim  ponimus  ali- 
quam  domuin  separatam  prteter  aliquas 
domos,  id  est,  singulares. 


CAP    II 


6lo 


Veritas  hujus  qusestionis  sumi-  veritas 
tur  ex  7.  hujus,  text.  com.  51.  (_»t  <i"*^^*°"'^- 
cii'citer,  ct  ex  12.  text.  com.  29.  et 
indc,  nam  j^ra^tcr  scnsibilia  non 
estponcrc  aliqiias  formas  sensibi- 
les  scparatas,  cst  tamcn  poncre 
aliquas  substantias  immateriales 
separatas,  puta  intcUigcntias.  Ra- 
tioncs  autem  ad  oppositum  non 
cogunt ;  non  enim  sequitur,  quod 
de  sensibilibus  non  sit  scientia,  nec 
qnod  scientia  et  sensus  sint  idem, 
nam  ut  s?epe  dictum  est,  non  est 
idem  modus  essendi  rei  in  se,  et  in 
consideratione  intellectus;  quia 
res  in  se  materiales  et  corruptibi-  Formfeim- 

b,      .  £       •    1  •       t    •  materia- 

s  modo  immateriali  et  mcorrup-  iium  sunt 

tibili   ab   intellectu  concipiuntur ;  ^sensTiIi'^' 

nec   sequitur,  qnod  forma  si  non   vero"non. 

est  separata  a  materia  generetur, 

quia  forma  per  se  non  generatur, 

ut  habetur  7.  hujus,  text.  com.  22. 

et  inde.  In  quibusdam  ergo  ponere 

oportet    formas  separatas,    et   in 

quibusdam  non,  nam  omnium  sen- 

sibilium  formse  non  exisiunt  sepa- 

ratae  :   illa  autem,   qure   secundum 

suam  naturam  sunt  immaterialia 

et  insensibilia,  existunt  a  sensibili- 

bus  separata,   cujusmodi  sunt  In- 

telligentine,  de   qnibus  agetur,   12. 

hujus  libri. 

SUMMARIUM. 

Non  Jari  {'ormam  unam  omnium,  qutie  sint 
ejusdem  speciei,  vide  Doct.  7.  hujus  q.  7. 


Adhuc  autem  utrum  substanlia  una  eril 
omnium,  ut  hominum? 

Postquam  Philosoplius  disputa- 
vit  qugestioncs  pertinentcs  ad  prin- 
cipiorum  quidditatem,  nunc  dispu- 
tat  quoestiones  pertinentes  ad  prin- 
cipiorum  qualitates,  sive  proprie- 


Text.  com. 
13. 


50. 


616 


LIB.    I 


METAPH. 


tates.  Ciroa  quod  tria  facit  :  qiiia 
primo  dispiitat  qiiaestionesde  prin- 
cipiis  penes  eornm  identitatem, 
vel  diversitatem.  Seciindo  penes 
eorum  actualitatem  vel  potentia- 
litatem.  Tertio  penes  eorum  singu- 
laritatem.  Secunda  ibi  :  His  aulema 
finc.  Tertia  ibi  :  Et  ulrum  universalia. 
Prima  in  duas.  Primo  facit  quod 
dictum  est.  Secundo  inquirit,  quo- 
modo  ratio  principii  se  liabeat  ad 
rationem  unius.  Secunda  ibi :  Om- 
nium  autem  ad  considerandiim.  Prima 
in  tres,  quia  primo  in  speciali 
quserit  de  principio  formali,  utrum 
situnum  numerorespectu  omnium 
sub  una  specie  contentorum  ?  Se- 
cundo  universaliter  qu?erit  hoc 
idem  in  omnibus  principiis,  utrum 
sint  eadem  numero?  Tertio  magis 
specialiter  qu?prit  de  unitate  et  di- 
versitate  principiorum?  Utrum 
scilicet  sint  eadem  principia  cor- 
ruptibilium  et  incorruptibilium  ? 
Secunda  ibi  :  Amplius  autem  dc  prin- 
cipiis.  Tertia  ibi  :  Nec  minor  dubitalio. 
7.  q.  hcec  Priuia  in  duas  :  quia  primo  prono- 

q.  et  se-        .  .  ^  '  ^         * 

quenstan-  nit  quaestionem.  Secundo  arguit  ad 

tcunt  nio-  ^  ,       .,  .  ^,     , 

"livum  7.  eam.  Secunda  ibi  :    Scd  impossibilc. 

auod  supe-  T\  •     •  i  _  1         II  ,    ,  .        . 

rius  ass;-  Dicit  crgO;  quod  ad/tuc  cst  dubitatio 
part?con-  «^''"'»  substautia,  id  est,  forma  sit  una 
siderata-  omnium,    scilicct   existentium   sub 

una  specie,  ui  //o>«m»m ?Deinde  cum 

dicit  : 

Sedinconveniens  est,  non  enim  unum 
omnia  quorum  subslantia  una  ;  sed  mulla 
et  differenlia,  sed  el  hoc  exlra  raUonem 
est. 

Arguit  adunam  partcm  (juiestio- 
nis,  scilicet  ad  partem  negativam, 
per  duas  rationes  :  quarum  secun- 
da  ponitur  il)i  :  Simul  autcm  ct  (juo- 
modo.  Inprima  parte  intendittalem 
rationem   :    Si   omnium    sub    una 


rum. 


specie  existentium  est  una  forma, 
ergo  multorum  differentium  erit 
una  forma,  quod  manifeste  videtur 
esse  falsum.  Consequentia  patet, 
quia  ea  quae  sunt  sub  una  specie, 
sunt  multa  et  differentia.  Dicit  er- 
go,  sed  hoc  est  impossibile,  scilicet 
unam  esse  formam  omnium  ta- 
lium  :  non  enim  omnia  erunt  unum  quo- 
rum  substantia,  et  fornia  ponitur  es- 
sc  una,  sed  erunl  multa  el  diffcrentia  ; 
hoc  autem  est  extra  ralionem.  Deinde 
cum  dicit  : 

Simul  aulem  et  quomodo  fit  materia  ho- 
rum  unumquodque,  et  est  synolon  ambo 

hffic? 

Ponit  secundam  rationem  quam 
intendit  talem  :  illud  quod  est  in  se 
unum  indivisum,  non  concurrit 
cum  alio  diverso  ad  componendum 
multa ,  sed  materia  dividitur  in 
singularia;  ergo  forma  una  et  ea-  Kamd»! 
dom,  non  poterit  concurrere  cum  non  pos* 
diversis  partibus  materiae  ad  com-  mater 
ponendu m  plu  ra  singu In  ria ,  ita  sinrruiai . 
quod  singulare  in  synolon,  id  est, 
simul  totum,  et  singulare  com- 
plectens  ea  ambo  ,  scilicet  mate- 
riam  et  formam;  ideo  dicit,  quod 
simul  autem  scilicet  cum  prsecedenti 
ratione ,  quomodo  fit  matcria  horum 
simiulorum,  id  est,  singularium,  ef  es/ 
synolon,  id  est,  singulare,  ea  ambo, 
scilicet  complectens  materiam  et 
formam?  quasi  diceret,  quod  non 
videtur. 

Ad  oi^positum  non  arguit.  Quia 
rationes  ponendcC  in  sequenti 
qucTstione,  ct  qua>  posit?e  sunt  su- 
pra,  de  separatione  universalium, 
faciunt  pro  illa  parte;  nam  si  uni- 
vorsale  sit  separatum,  necesse  est, 
unam  esse  formam  ct  substan- 
tiam  eorum,   quse  sub  eadem  spe- 


51. 


SUMM/E  II. 

cic  coTitinentur,   nam    nniversalc 

ponitur    substantia    singularium. 

Veritas       Vcpitas  hujus  quscstionis    patet 

Text.  coni.  CX.  7.     llUJUS,    UDl     OStcndltur    (lUOd 
20.  etinde.        ,      ,         ,  .'  ,  ,         .  ,       ^ 

substantia,  ct  (piod  qmd  esl  rei,  non 
est  aliud  a  re,  et  pcr  consequens 
impossibile  est,  eamdem  qniddita- 
tem,  vcl  formam  esse  plurium,  \it 
plura  sunt ;  licct  omnium  singula- 
rium  sub  una  s[)ccie  sit  una  forma 
specifica,  ct  communis,  quse  dividi- 
tur  realiter  in  singularia.  Deinde 
cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Arguit  pro  et  contra,  an  principia  sint  ea- 
dem,  vel  diversa  specie,  aut  numero.  Doctor 
resolvit,  efficiens  et  finem  in  idem  numero 
coincidere  ;  materiam  et  Ibrmam  non,  de  quo 
12.  liujus,  vide';^cum  Theor.'19. 

Text  com       Amplius  auteni  de  principiis,  et  hio  du- 
14.    '  bilabit  aliquis.  Nam  si  specie  sunt  unum, 
nihil  numero  eril  unum. 

Qua3rit  univcrsaliter  de  omnibus 
principiis  :  Utrum  sint  eadcm  nu- 
mero,  vel  eadem  specie,  vel  diver- 
sanumero?  Circa  quod  duo  facit, 
quia  primo  inducit  rationes  ad 
probondum,  quod  sint  eadem  nu- 
mero.  Secundo  arguit  ad  opposi- 
tum.  Secunda  ibi  :  Al  vcro  si  unmn. 
Prima  in  tres,  sccundum  quod  bre- 
viter  tangit  trcs  rationcs  pro  illa 
partc.  Secunda  ponitur  ibi  :  Nec 
itcrmn.  Tertia  ibi :  Et  scire.  In  prima 
partc  fccit  talcm  rationem  :  quid- 
quidin  principiatis  reperitur,  illud 
oritur  ex  principiis;  si  crgo  in 
principiis  non  invenitur  unum  nu- 
mcro,  sed  solum  unum  specie;  er- 
go  niliil  erit  in  principiatis  unum 
numcro,  sed  tantum  unum  specie, 
quod  est  falsum.  Dicit  ergo  primo 
tangens  quaBstionem,  quod  amplius 


CAP.  II. 


GI7 


dubitabit  aliquis  dc  principiis,  scilicct 
gcneraliter,  ha^c  scilicet  quse  du- 
bitata  sunt  de  principio  formali, 
utrum  scilicet  sint  eadcm  numcro 
principia,  vel  non?  Sccundo  tangit 
dictam  rationem  diccns,  7iamque ])vo 
quia  si  specic  unum  sunt,  scilicct  prin- 
cipia  nihil  crit  unum  numero,  scilicct 
in  principiatis.  Dcindc  cum  dicit  : 

Nec  iterum  unum  ipsum  et  ens. 

Tangit  sccundam  rationem,  qua?  52. 
talis  est  :  Illud  quod  est  ipsum 
unum,  vel  ipsum  ens,  oportet  quod 
sit  un.um  numero  ;  si  igitur  princi- 
pium  rerum  non  sit  unum  nu- 
mero,  sed  unum  specie ;  ergo  ni- 
hil  erit  ipsum  unum  et  ipsum  ens, 
quoe  scilicet  unum  et  ens  separa- 
ta  ponuntur  rerum  principia,  ideo 
dicit  quod  nec  iterum  ipsmn  unum  et 
ens  erunt  supple  unum  numero. 
Deindc  cum  dicit  : 

Et  scire  quomodo  erit,  si    non   aliquid 
eril  unum  in  omnibus. 


Ponit  tcrtiami\ationem  quse  ta- omnis  sd- 
lis  est :  Omnis  scientia  est  de  uni-  u?mer'aif 
versali,  quod  est  unum  in  multis, 
quia  de  singularibus  non  est  scien- 
tia.  Cum  igitur  scientia  de  princi- 
piatis  depcndeat  ex  scientia  prin- 
cipiorum,  si  igitur  principia  non 
sint  cadem  numero,  non  poterit  de 
eis  essc  scientia,  ut  videtur,  nec 
per  consequens  de  principiatis,  ct 
sic  toUitur  omnis  scientia;  ideo  di- 
cit  :  Et  scire  quomodo  erit,  id  est  quo- 
modo  continget,  nisi  fucrit  quid  unmn 
in  omnibus?  quasi  diceret,  quodnon. 
Deinde  cum  dicit  : 

At  vero  si  unum  numero,  et  unum  quod- 
libet  principiorum,  et  non  quemadmodum 
in  sensibilibus  alia  aUorum,  uL  in  liac  syl- 
laba,      BA.  specie  eadem    exislente,   et 


618 


LIB.  II. 


METAPH. 


priucipia  specie  eadem,  eienim  hsec  sunt 
numero  diversa.  Si  autem  uon  ila,  sed 
qua)  sunt  existentium  principia  numero 
sunt  unum,  non  eril  prtCtcr  elemenla  aliud 
quidquam.  Nam  numero  unum  autsingula- 
re  dicere  nihil  differt.  Si  enim  dicimus  sin- 
gulare  numero  unum,  universale  vero  quod 
in  his  est.  Sicui  igilur  si  vocis  elementa 
numero  essent  determinata  lot  omnes  lit- 
teras  esse  necesse  esset  quot  elementa; 
non  existenfibus  quidem  duobus  eisdem, 
nec  pluribus. 

53.  Argiiit  ad  oppositnm,  quod  non 

sint  idem  niimero,  intendens  ta- 
lcm  rationem  :  Si  principiiim  om- 
niiim  cntinm  sint  eadem  nnmero; 
ergo  nnllnm  erit  dare  principium ; 
consequens  est  evidenter  falsnm, 
Unum     et  contradicit  antecedenti.  Consc- 

nuiiiero  .  .        . 

quid.  qnentia  patct  cx  hoc,  quia  prmci- 
pium  cum  sit  relativum,  arguit  di- 
versitatem  ad  principiatum,  cui 
opponitur  rclativc;  si  autem  prin- 
cipium  sit  unum  numcro,  tollit 
principiatum,  quia  unum  numcro 
dicitur  quodest  semcltantum,  nam 
unum  numcro  et  singularc  idem 
sunt;  crgo  principium  non  crit 
principium.  Dicit  crgO;  quod  si 
quodliljet  principiorum  csl  umim  nu- 
mero,  et  non  se  Iiabcnt,  scilicct  prin- 
cipia  entium,  quemadmodum  in  sensi- 
bilibus  \[(\Gm.us  quod  aliorum  numero 
sunl  alia  principia  numero ;  vidcmus 
enim  quod  in  hae  sijUaba,  B.\,  specic 
autcm  cadem  exislcnte,  et  principia  sunt 
eademspecie,  QK  ii\,m.ei\sunl  numero  di- 
versa :  nam  quot  sunt  numcro  sylla- 
hvo  HA,  tot  simt  numero  B  ct  A, 
licet  P)  (U  A,  quoticscumquc  su- 
mantur,  sint  c.vdcm  littercT  specic, 
sicut  ct  ipsa  s}ila1)a  supj^le  specie 
est  eadcm  quoticscumque  sumpta; 
unde  addit  quod  sinon  cst  ita,  sed 
qufp,  sunt  scilicct  principia  exis- 
tentium,  sunt  unum  numcro, 
non  crit  aliquod  aliud  prceter  elementa, 


tbrnialiteil 


fl 


scilicet  princii)ia :  »fl???  diccrc  unum 
numcro,    aut    dicerc   singulare     unum- 
quodque  ut  liabct  alia  littcra,  niliil 
di/fcrt ,  sicut    enim   dicimus    singulare 
unumnumero,  universcde  vcro  quod  cst 
in  his,  scilicct  singularibus ;  si  igi- 
tur  clcmenta   vocis  essent   numero  deter- 
mi)iata,  necesse  esset  tot  omncs  esse  litte- 
ras  quot  sunt  elemcnta,   ita  quod  non 
esset  distinctio  inter  principia  et 
principiata,  et  sic  litterse  non  pos- 
sent   multiplicari,   ut   essent   duo 
vel    plura,   ideo  subdit    non  quidem 
existentibus  duobus,mc pluribus .  Eadcm  P'''!'';?'"" 
ergoratione,siomniumentium  sint  .latioiieB 
eadem  principia  numero,  scquitur 
quod  nihil    sit  pr?cter    principia, 
quod  vidctur  falsum  ;  cum   princi- 
pium    dicatur    ad    aliquid,    ct    sit 
alicujus  principium,  quare  princi- 
pium  non  crit  principium  si  niliil 
sit  prseter  ipsum. 

Vcritas  hujus  quaestionis  colligi-    veritas 
tur  cx  12.  hujus,  text.  com  19.  in- ^"'«'^^'«"'^ 
de,  ubi  habetur,  quod  principia  ex- 
trinseca  entium,  ut  sunt  efficiens 
et  finis   sunt  eadem  numero  om- 
nium.loqucndo  de  primo  efficiente 
(^t  de  ultimo  finc,  qui  est  Deus  be- 
ncdictus.    Etcnim   secundum  eum     Princi-I 
omnes    substantire    immaterialcs,  'piex.  etj 
])uta,  Intclligentiae  quae  sunt  prin- "uWmdi^ 
cii)ia  rerum  extrinscca  ct  separa- 
ta,  sunt  cadcm   rcspcctu  omnium. 
Principia    autcm     intrinseca,    ut 
sunt  materia  ct  forma,  ct  privatio 
sunt  alia  aliorum  simpliciter,  licet 
])Ossint  cssc  cadem  secundum  pro- 
])ortioncm,  ut  ibi  exponetur.  Prin- 
cipia  etiam  cxtrinseca    proxima, 
])uta  agcns    particulare    et   finis, 
possunt  csse  divcrsa  diversorum. 
Ncc  rationes  ad  o])positumcogunt,  ^^,«5^3"^? 
nam  non  est  nccesse  quantum  ad  ">ero.^p| 


54. 


S.UMM/E  II. 


CA.P.  H. 


G19 


sunt  proce-  primam  rationem,  rniod  si  princi- 

;  dere  ettec-    ^  ^  ^ 

tusdiversi.  pium  sit  iinum  numero,  quod  prin- 
cipiata  sint  nnum  numero,  quia 
ab  eodem  principio  numero  pos- 
sunt  procedere  effectus  nu.mero 
diversi.  Nec  valet  etiam  quantum 
ad  secundam  rationem,  quod  ipsum 
unum  et  ipsum  ensnon  sunt  unum 
numero  propter  eamdem  causam, 
et  maxime  cum  ipsum  unum  et 
ens,  non  sint  aliquid  realiter  sepa- 
ratum,  ut  posuerunt  Platonici. 
Nec  oportet  quantum  ad  tertiam 
rationem,  quod  universale  de  quo 
est  scientia,  sit  unum  numero  in 
multis;  sed  potest  esse  unum  alia 
unitate,  qure  est  minor  unitate  nu- 
merali,  ut  habet  declarari  7.  Iiujus. 
Ratio  autem  ad  oppositum,  si  ali- 
quid  valet,  concludit  de  piincipiis 
intrinsecis,  sicut  patet  in  exemplo 
syllabse  BA,  cujus  principia  intrin- 
seca  sunt  A  et  B,  et  concessum  est 
talia  principia  intrinseca  esse  nu- 
mero  diversa.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Non  eadem  e<se  pnncipia  corruptibilium 
et  incorruptibilium.  Rejicit  respon.sioues 
varias,  et  pnecipue  Theologorum  poetaruin, 
de  gustantibu.s  nectar  et  manna.  Doctor  reji- 
cit  circa  hoc  expositionem  D.  Tliomse, 

Nori  enim  niinor  dubilulio  rnodernis,  cl 
Text.com.  pj.j(jj.j|^,jg  reliiiquitur.   lllruin  eadein  oor- 

ruplibiliuin  et  incurruplibilium  sinl  prin- 
cipia  vel  diversa? 

9. 0.  h£ec.      Quserit  magis  sp(^cialiter  de  uni- 

nusassrtate  ct  diversitatc,  utrum  scilicet 

parie^^con- si^^t   eadcm    principia    coi'rupti1)i- 

^'ium^"    lium  et    incorruptibilium  ?   Circa 

quod  duo    facit.    Primo    proponit 

qusestionem.   vSecundo    arguit   pro 

et  contra    ibi  :  Nam   si   eadem.    Di- 

cit  ergo  qiiod  qusedam  dubitatio, 


qure  non  minor  moclcrnis  relinrjnitur, 
scilicet  Philosophis  sequentibus 
Platonem,  (piam  prioribus,  scilicet 
antiquis,  quce  est  :  ulrum  sinl  eadem 
principia  vel  divcrsa  corruptibHium  el 
incorruptihilium.  Deinde  cum  dicit  : 

Nani  si  eadem  sinl,  quomodo  lucc  qui-        ^^* 
demincorruplibilia;  illa  vero  corruptibilia, 
el  propler  quam  causam? 

Arguit  ad  qusestionem  et  primo 
inducit  rationes,  ad  probandum 
non  esse  eadem  principia  corrup- 
tibilium  et  incorruptibilium.  Se- 
cundo  arguit  ad  oppositum,  scili- 
cet  quod  non  sint  diversa.  Secunda 
ibi  :  Si  vero  divcrsa  principia.  Prima 
in  duo,  quia  primo  ponit  rationem. 
Secundo  excludit  duplicem  respon- 
sionem.  Secunda  ibi  :  Qui  quidem  l'^l^l;l^f^ 
iqitur.  In  prima  parte  intendittalem  a»'Kuitiden- 

«^  11  titatem 

rationem  :  Ex  eisdem  principiis  se-  principu. 
qunntur  iidemeffectus;  sedcorrup- 
tibilia  et  incorruptibilia  non  sunt 
iidem  etfectus  ;  ergo  eorum  non 
sunt  eadem  principia,  ideo  dicit, 
nam  si  eadem  sunt,  scilicet  principia 
omnium  :  quomodo  hcec  quidem  corrup- 
tibilia,  illa  vero  incorruptibilia  sunt,  et 
propler  quam  causam?  quasi  diceret, 
quod  non  posset  assignari.  Deinde 
cum  dicit  : 

Qui  quideni  igilur  circa  Ilesiodum,  et 
onmem  quicumque  Theologi  soluni  ad  ip- 
sos  persuasiones  curaverunt,  nos  autem 
neglexerunl.  Deos  enim  facienles  princi- 
pia,  el  ex  Deis  dicunt  esse  i"acta;qu8e  ve- 
ro  non  gustaverunt  nectar  el  manna,  mor- 
talia  facta  esse  dicunt. 

Excludit  duplicem  responsionem 
qu9e  datur  ad  rationem  dictam. 
Primo  excludit  responsionem  Poe- 
ticam.  Secundo  excludit  respon- 
sionem  naturalem  sive  Pliiloso- 
phicam.  Secunda  ibi  :  A  dicentibus 
vero.   Prima  in  tres,    quia  primo 


620 


LIB.  HI. 


METAPH. 


soliitioncin  pr?emittit.  Secimdo  ip- 
sam  inclndit.  Tertio  excnsat  se  de 
diligentiori  improbatione  talis  po- 
sitionis.  Sccunda  ibi  :  Pahtm  fjuod 
hcccomnia.  Tertia  ibi  :  Sed  de  fabulose. 
56  Ad    evidentiam    prim<T    partis, 

Poet;e 

Th«;oiogi  scicndum  qiiod  sicnt  tactiim  fuit  in 

divina  oc-         .  ,  ■!  i    y-i  /?  • 

cuitetra-  primo  libro  npnd  Grfecos,  inerunt 
'^^"'^^'  ante  Philosophos  Naturales  qui- 
dam  sapientes  vocati  Poet?e  Theo- 
logi,  qui  veritatem  divinorum  oc- 
culte  sub  quodam  fabularum  vela- 
mine  tradiderunt,  sicut  Orpheus 
et  quidam  alii.  Dicit  ergo  quod  qui- 
dam  Hesiodista?,  id  est,  sectatores 
Hcsiodi  et  omnes  alii  qui  cranl  vocati 
Theologi  solum  ad  eos,  id  est,  ad  seip- 
sos  curaverunt  facere  pcrsuasionem,  non 
autem  spreverunt,  id  est,  veritatcm 
quam  intendebant  talitcr  tradide- 
runt,  quod  tnntum  eis  erat  nota  et 
non  nobis,  quia,  scilicet  veritatem 
tradiderunt  sub  quadam  umbra  fa- 
bularum  qure  eis  tantum  notc-B 
erant.  Isti  ijiitur  Ilesiodistfc  facicn- 
les  principia  rerum  essc  quosdam  T)eos 
et  ex  divinis  dicunt  alia  csse  facta  im- 
mortalia,  illa  verorjuce  non  gustaverunt 
ipsum  n^ctar  ct  manna,  clicunl  essc  facta 
mortalia,  id  cst,  dixerunt  quod  illi 
Ficiio  poe- tl('  numero  Beorum,  qui  non  gusta- 
rum'!ri!er^  vcrunt  qucmdam  cibum  dulcem.qui 
siiate.      nectnr   vol    mnnna  vocntur,    fncti 

Vide  hcot. 

in7.  (1.    snnt  mortales,  qui  autem  iiustave- 

2.  ul)i  lianc 

(iciionem  punt,  facti  suut  immortnlcs.  Kt  per 

tanL'it.       .     ,  ,  r>  ,  . 

.  istum  modum  forsnn  voluerunt 
salvare  eadem  principia,  scilicet 
Deos  esse  omnium  principin,  tnm 
corruptibilium  quam  incorruptibi- 
lium,  sed  inter  ipsos  Deos  cssct 
dicta  differentin,  ut  sic  Dii  morta- 
lcs  essent  pi'incipia  coriMiptibi- 
lium,  iinmortales  autem  ipsorum 
incorruptibilium,  licct  omnes   illi 


convenirent  in  ratione  Deitntis,  et 
sic  haberent  aliquam  identitatem. 
Notandum,  quod,  ut  dicit  quidam 
expositor,  sub  ista  fabula  potuit 
contineri  aliquid  veritatis,  ut  sci- 
licet  per  nectar  et  manna,  intelli- 
gatur  bonitas  primi  principii;  nam 
omnis  dulcedodilectionis  etamoris 
refertur  ad  bonitatem,  omne  au- 
tem  bonum  oritur  a  primo  bono ; 
potuit  ergo  esse  intellectus  illo- 
rum  Poetarum,  quod  ex  participa- 
tione  summa?  bonitntis  aliqua  red- 
dantur  incorruptibilia,  ut  illa  qua) 
perfecte  participant  divinum  esse, 
ut  intelligentise  et  corpora  coeles- 
tia;  qu?edam  vero  propter  longe 
distare  a  primo  principio,  quod  est 
non  gustare  nectar  vel  mannn,  non 
possunt  perpetuo  conservari  se- 
cundum  identitatem  numeralem, 
sed  tantum  specificam,  ut  habetur 
2.  de  Anima.  text.  com.  35.  et  2.  de 
Generatione.  text.  com.  59.  Sed 
qune  utilitas  est  immorari  circa 
intentionem  fabularum?  licet  ergo 
istu  l  forsitnn  sit  bene  dictum,  ta- 
men  dubium  est  et  forte  falsum, 
quod  illa  fuerit  intentio  Poetarum. 
Deinde  cum  dicit  : 

Palani  quod  lia;c  omnia  sibi  nola  dicen- 
les  equideni  de  allaLione  liarum  causarufn 
super  nos  dixerunl  ;  nam  si  li^ralia  volupla- 
lis,  ul  ipsi  langunl,  non  esl  causa  exislen- 
di  nectar  cl  manna  ;  si  vero  exisLendi. 
quomodo  erunt  sempiLerni  cibo  egenles? 

Excludit  istnm  responsionem  di- 
cens,  palam  csse  quod  isti,  Ilesiodista', 
sunt  diccntcs  sibi  hcvc  omnia,  scilicct 
tnnquam  sibi  nota,  et  non  nobis,  et 
cti((m  de  allationc  harum  causarum  dixc- 
runt  prcvtrr  nns,  id  est,  quod  qunndo 
afbuMiutur  illfe  causa?  ad  propos*- 
tnm  qua>stionem,hocestsuprn  nos- 
trum  intcllectum.  Et  ideo  subjun- 


smmjE  u. 


GAP.  II. 


621 


58. 


git  talem  rationem  contra  illud 
qnod  sonant  eorum  vorbn,  quid- 
quid  sit  de  eorum  occulta  intontio- 
ne;  nam  Dii,  aut  gustaverunt  illud 
nectar  et  manna  propter  delecta- 
tionem,  aut  propter  necessitntem 
essendi,  hac  enim  dc  causa  cibus 
sumitur;  sed  nentrum  potest  dari  : 
nam  si  graiia  voliiptatis,  id  est  delec- 
tationis,  ea  tangimt,  id  est,  gustant, 
sequitur  quod  nectar  ct  raanna  non 
erunt  cis  causa  existendi ,\\i  ex  llOC  fiant 
incorruptibiles,  nam  delectatio  se- 
quitur  esse  rei,  et  non  prseccdit.  Si 
vcro  causa  existendi,  id  est,  propter 
necessitatem  essendi,  sumunt  il- 
lum  cibum,  quomodo  egentes  illo  ciho 
erunt  sempiterni?  quasi  diceret  quod 
non,  quia  omne  indigens  cibo,  cst 
corruptibile ;  nam  cibus  sumitur 
ad  restaurationemdeperditi,  etiam 
corrumpitur  et  transit  in  substan- 
tiam  aliti;  quod  autem  est  corrup- 
tibile,  non  potest  alteri  esse  causa 
incorruptibilitatis.  Deinde  cumdi- 
cit  : 

Sed  de  fabulose  sophislicanlibus  non 
esl  dignuin  cum  studio  intendere. 

Excusat  se  de  diligentiori  impro- 
batione  dictre  positionis,  dicens 
quod  dc  fabulose  sophisticantibus,  id 
est,  philosophantibus,  uon  esi  dig- 
nim  intenderc  cum  studio.  Ratio  hujus 
est,  quia  si  quis  vult  contra  eorum 
dicta  disputare  secundum  quod  ex- 
terius  sonant,  ridiculosa  sunt  et 
vana,  cum  per  modum  fabula^  pro- 
lerantur;  sivero  vult  inquirere  de 
veritate  quse  latet  sub  illis  verbis, 
illa  immanilesta  est  et  occulta.  Et 
ex  hoc  aliqui  volunt  accipere,  quod 
Aristoteles  disputans  contra  Pla- 
tonem,  et  alios  consequenter  Phi- 


losophos,  dispntat  magis  contra 
dicta  quam  contra  intentionem;  eo 
quod  ipsi  doctrinam  suam  sub  qua- 
dam  obscuritate  et  velamine  ver- 
borum  tradiderunt,  quod  non  per- 
tinet  nd  Piiilosophum,  qui  ex  i)ro- 
priis  uon  per  senigmata,  vel  extre- 
ma  debet  procederc.  Deinde  cum 
dicit  : 

SUMMARIUM. 

Rcfiitat  responsionem  Emi^edoclis  ponentis 
principia  communia  corruptibilium  et  in- 
corruptibilium.  Doctor  explicat  ejus  posi- 
tionem. 

Adicentibus  vero  per  demonstrationem, 
oportet  sciscitari,  inlerrogantes  quare  ex 
eisdein  existentia  ;  iKec  quidem  seinpiter- 
na  secundum  naturam  sunt,  illa  vero  cor- 
rutnpunlur  existenliuin.  Quoniam  autem 
nec  causam  dicunt,  nec  ratifjnajjile  est  sic 
liabere,  palam  quodnec  eadem  principia, 
nec  causa  ipsorum  erunt. 

Excludit  secundam  responsioncm 
quorumdam  Naturalium.  Circa 
quod  tria  facit.  Quia  primo  resu- 
mit  dictam  responsionem.  Secundo 
ponit  illorum  responsionem.  Ter- 
tio  addit  i^esponsionis  improbatio- 
nem.  Secunda  ibi  :  Etodm  qui  cxisti- 
mabit.  Tertia  ibi  :  Videbilur  autem  ni- 
hilominus.  Dicit  ergo,  (|Uod  supple 
prsetermissis  illis,  qui  scilicet  ve- 
ritatem  sub  fabulis  tradiderunt  : 
oportet  sciscitari,  id  est  inquirere  ve- 
ritatem  a  dicentibus,  id  est,  traden- 
tibus  veritatem  per  dcmonsfrationem 
inlcrrogantes,  scilicet  ab  eis  (luarc  cx 
eisdem,  scilicet  principiis,  hccc  quidem 
exislentia,  sunt  secundum  naturam 
sempitcrna;  illa  vero  corrumpuntur  cxis- 
teniium,  id  est,  de  numero  entium, 
sed  quandoquc,  nec  ipsi  causam  dicunt, 
nec  est  rationabile  sic  se  habere,  scilicet 
ut  ex  eisdem  principiis  sint  cor- 


.'-,9. 


I 


622 


LIB.  III. 


rnptil)ilia,  palam  fjuia  eivdem  causce 
710)1  sunl  eorinn  ulvorumque.  Deinde 
curn  dicit  : 

Etenim  el  Etnpedocli,  quem  maxime  si- 
bi  consona  dicere  quispiam  arbiLrabilur, 
idem  sane  contingisse  videlur.  Ponit  enim 
principium  quoddam  causam  corrupLionis 
odium. 

Ponit  ([norumdam  Natnralium 
responsionem,  et  dicit  quod  supplc 
responsio  ad  dictam  qufestionem 
quam  aliquis  cxislimahil  diccrc  maxime 
ci  confessc,  id  est,  qiicG  videtur  ma- 
iris  conveniens  ad  qusestionem  Em- 
pedoclis,  est  illa  quamEmpedocles 
assignavit,  et  tamen  liic  scilicet 
Empedocles,  idem  passus  csl  cum  aliis, 
quia  scilicet  ejus  rcsponsio  est  in- 
conveniens,  ut  ostenditur,  sicut  et 
alioiMim  :  ponit  enim  principium  quod- 
dam,  scilicet  odium,  esse  causam  cor- 
ruplionis. 
^    .  Xotandum,  quod  Empedocles  po- 

ter  Deum  guit  qufpdam  principia  communia 

seciindiuu  ^  .  .  . 

Empedo-  corruptibilium     et     incorruptini- 

clem  erant  .  •        i  • .  l  i 

compositD  lium,  ut   innuitur  m  littera;   sed 

Text."com.  cum   lioc  posuit  quoddam  princi- 

Text!^com.  piiHii  spcciale,  scilicct  odium  ele- 

^^'      mentorum   esse  causam  corrupti- 

bilium,  ut  sic  istud  principium  ad- 

junctum    aliis    principiis    faccret 

corruptibiiitatem  in  ontibus;  unde 

sicut  patet  ex  primo  liujus,  et  in- 

nuilur  1.  de  Anima,  solum  Deum 

posuit   Empedocles  non  comi^osi- 

tum  ex  odio,  intelligens  per  Deum, 

ut  communiter  cxponitur,  corpus 

C(jeleste  et  omnia  incorruptibilia. 

Deinde  cum  dicit : 

Videl)ilur  nihilominus,  el  extra  unura  hoc 
generare,  nam  omnia  ex  lioc  alia  sunt 
pra'Ler  Deum  ;  dicil  ergo  ex  quibus  omnia 
eL  qua^cumque  eranL,  et  qujfcumque  erunt, 
el  arbores  pullulaverunt,  eL  viri,  el  foemi- 
na;,  besLia^que,  eL  vullures,  ei  aqua  nulri- 
Li  pisces,  et  Dei  long^evi,  eL  prtuLer  hasc 


METAPH. 

palam,  quia  si  non  esseL  in  rebus,  essenL 
urmm  omnia,  ut  aiL ;  nani  quando  con- 
venerunt,  Lunc  ulLimum  omnium  sLabaL 
odium. 

Arguit  contra  istam  responsio- 
nom  tripliciter.  Primo  ostendens,  ^' 
quod  contradicit  su?e  opinioni. 
Secundo  quod  est  insufticiens.  Ter- 
tio  quod  non  est  ad  propositum. 
Secunda  ibi  :  Sijnilitcr  ipsius  tra7is- 
mutationis.  Tertia  ibi  :  Allamentanlum 
solum.  Prima  in  tres.  Quia  primo 
ostendit,  quod  dictum  est  ex  parte 
odii.  Secundo  cx  parte  ipsius  Dei. 
Tertio  ex  parte  amoris.  Secunda 
ibi  :  Propter  quod  accidit.  Tertia  ibi  :  Quodreten 

sio  Eiiipe 

Simililer  aulem  nec  amor.  Dicit  ero'0,    <^ociis  im 

1  1  •     •  ^      *"  plicat. 

quod  secundum  opmionem  Empe- 
doclis,  boc  scilicet  odium,  quod 
ponebat  causam  corruptionis,  vide- 
bilur  nihilominus  gcnerare,  id  est,  esse 
causa  generationis,  extra  nnum,  id 
est,  prfeter  unum  quod  non  pone- 
bant  ex  odio  componi.  Ideo  siibdit, 
nam  omnia  sunt  ex  hoc,  id  est,  ex  odio 
prceler  Deum,  id  est,  quod  secundum 
ejus  opinionem  omnia  sunt  com- 
posita  ex  odio,  et  aliis  principiis 
prwier  unum,  scilicet  Deum,  quem 
utique  dicebat  componi  ex  aliis 
principiis,  prseter  quam  exodio; 
Deum  autem  appellabat  coelum; 
coelum  enim  dicebat  componi  ex 
quatuor  elementis,  et  ex  amicitia 
tantum,  sed  omnia  alia  etiam  com- 
poni  ex  odio.  Ideo  subdit  :  quod 
dicit  err/o  cx  quibns,  scilicot  princi- 
piis  simul  cum  odio  omnia  sunt,  sci- 
licet  composita,  et  quwcimque  sunt, 
quantum  ad  pr?esentia  ;  et  qmvcum- 
qureruni,  quantum  adfutura;  etqurv- 
cuinqiie  erant, {[w^wiwm  nd  pr^eterita, 
ul  arhorcs, qwre  pullularerunt.et  viri,  ct 
f(vmin'v,  hestia',  puta  animalia  ter- 
restria;    et    vultures,    quantum    ad 


SUMM^  II. 

VoUlcres  ;  el  pisccs  nulrili  in  (njtia, 
quantiim  ad  aqiiatica,  ct  DH  ciiam 
InnQKvi,  omnia  brevitor  ponobat 
componi  ex  odio  (^t  aliis  pi'inci- 
piis;  ad  h?oc  ctiam  scilicot  socim- 
Verba  Em- (1,1111  ooinionem  Emijcdoclis  palam 

pedoclis.  ^  ^  ' 

(luia  si  non  crit  in  rcbus,  omnia  csscnl 
umini  per  amicitiam,  ot  goncratnr 
chaos  confusum,  tunc  ultimo  per 
odium  soparantur,  et  ab  invicem 
dissolvuntur.  Cum  igitur  osse 
mundi  consistat  in  ordine  ot  dis- 
tinctione  rerum;  odium  erit  causa 
generationis  mundi,  cum  dividat 
et  distinguat  res. 
Dii  loiigte-  Notandum,  (|uod  per  Deos  lon- 
Jijuntur.  g?evos  quos  poncbat  componi  ex 
odio,  fortc  intollexit  stellas,  quas 
ponebat  aliquando  corrumpi  post 
longum  tempus;  vel  intellexit  dse- 
mones,  quos  Platonici  dicebant 
csse  animalia  aerea ;  vel  intellexit 
Deos  in  forma  humana,  quos  po- 
suerunt  Epicurei,  ut  dictum  est 
supra  in  hoc  eodem  tertio.  Deinde 
cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Odium  non  magis  esse  causam  corruptio- 
nis  quaiu  generationis,  nec  amorem  causam 
generationis  vel  exislentiae.  Rejicitur  etiam 
stulta  ejus  responsio  cle  mundo  inflnities 
genito  et  producto. 

Propler  quod,  el  accidil  ipsi  felicissi- 
nium  Deum  minus  prudentem  esse  aliis  ; 
nun  enim  cognuscil  elemonla  umnium, 
nam  odium  nun  habet.  Notitia  vero  simili 
similistial.  Terram  namque  ait  per  terram 
(•ognoscimus,  et  per  aquani  aquam,  et 
per  affeclum  affeclum,  el  adhuc  odium 
per  odium  Iriste.  Sed  unde  ratio  ha'c  eliam 
palam,  quia  accidil  ei  odium  non  magis 
corruptionis  quam  existendi  causam  es- 
se. 

Ponit    secundam    rationem    ox 
parte  Dei  sumptam. 
Ad  cujus  evidentiam  notan(bim. 


CAP. 


62. > 


quod  sccundum  quod  habetur  pri- 
mo  de  Anima,  toxt.  coiii.  ^25.  opinio 
fuit  Empodoclis  sicut  ot  multorum 
aliorum,  quod  anima  essot  com- 
posita  ex  })rincipiis  omnium  ro- 
1'um,  ut  sic  posset  anima  omnia 
cognoscero;   dicebant  onim  simile  Opiniopo- 

....  ,    .  nens  ani- 

cognosci  a  simili,  ut  torra  cognos-mam  con- 
ci  per  terram,  et  a(|ua  pcr  aquam,    iM.oprii^s" 
ot  sic  dc  aliis,    et  ideo  oportebat    °erum"' 
animam  componi  ex  terra,  aqua^ 
et  ox  aliis.  Empedocles  ergo  quia 
posuit  sex  principia  rorum,  scili- 
cct  quatuor  elementa  ut  principia 
matorialia,    ot   amorcm   ct  odium 
ut  principia  effectiva,    dixit  ani- 
mam  esse  compositam  ex  quatuor 
elementis,  ct  ex  amore  et  odio,  ut 
sic  posset  omnia  cognoscerc,  ciim 
secundum  cum  simile  simili  cog- 
noscatur.  Deus  ergo  qui  est  feli-  Argumen- 

„  •       •  ,      •  1        j.  •  1  •  •       lum  contra 

ClSSimUS,     CSt     imprudcntlOr     alllS,     negantes 

cum  non  cognoscat  omnia,  qua3  a^se  co-nos^- 
alii  cognoscunt,  quod  videtur  ab-  ^^^'^- 
surdum;  ct  hoc  cst  quod  dicit  Phi- 
losoplius  :  propter  quod,  quia  scilicet 
Dcus  non  est  compositus  ex  odio, 
accidil  ei,  scilicet  Empodocli,  Dcujn 
felicissimum  essc  minus  prudenlem  aliis; 
non  enim  cognoscil  omniu  elementa,  nam 
odium  non  habct.  Notitia  vero  similis  fit 
simili,  sccundum  eum  ut  sic  icrram 
cofjnoseamus  pcr  terram,  et  arjuam  pcr 
aqanrn,  etaffectum  id  est,  amorem  per  oainm  est 
affectum,  et  odium  jjcr  odiuui,  difficile, 
id  ost,  cum  odium  sit  malum,  est 
quoddam  diflicile  et  grave;  sedquia 
illa  ratio  videtur  esse  prsetor  pro- 
l)Ositum  principale,  ideo  rediens 
ad  pi'oposituin  dicit,  scd  unde  ratio, 
scilicot  orat  prius,  hoc  cn.im  palam, 
scilicet  contra  Empedoclem,  quia 
arcidit  ei  ipsum  odium  non  magis  esse 
causam   corraptionis  quam  cxistendi,    id 


;rave. 


624 


LIB.  III. 


est   generationis,    siciit    patet  cx 
piwdictis.  Beinde  cum  dicit  : 

Simililer  aulem  nec  amorem  existendi 
ma,«?is  quam  corruplionis  ;  coUigens  enim 
iri  iinum  corrumpit  alia. 

02,  Ponit  rationcm  sumptam  ex  par- 

te  amoris.  Dicit  ergo,  quod  similiier 
nec  amor  est.  cnusa  oxistendi,  id  est 
generationis,  sicut  dicebat  Empe- 
docles.  Nam  ex  alia  parte  dicebat, 
quod  amor  colligit  ct  congregat  : 
colligens  aiitem  in  unum  corrumpit  alia, 
et  per  consequens  erit  causa  cor- 
ruptionis,  quod  negabat.  Patet  er- 
go  ex  prffidictis  quod  positio  ejus 
implicet  repugnantiam,  et  contra- 
dicit  sibiipsi. 
Amorcoa-  Notandum,  quod  secundum  Em- 
gi-egat,et  pe,]oclem  sicut  amor  congregabat 
parat.  ehnucnta  in  unum,  sic  odium  se- 
parabat;  quia  igitur  congregatio 
in  unum  chaos  est  corruptio  ele- 
mentorum  in  se,  et  similiter  scpa- 
ratio  elemcntorum  ab  invicem,  et 
ab  illo  uno  chaos  cst  gcncratio 
eh^mcntorum  sccundum  naturas 
proprias,  ct  in  sc,  idco  sequitur, 
quod  amor  sit  causa  corruptionis 
etodium  generationis.  Si  ergo  Em- 
pcdoclcs  ex  alia  parte  dicat,  amo- 
rem  esse  causam  generationis  ct 
odium  corruptionis,  contradicit 
sibiipsi  cvidcntcr.  Dcinde  cum 
dicit  : 

.Simililer  ipsius  IransmuLalionis  causam 
nullaiu  dicil,  nisi  quia  sic  apluni  nalum 
fuit.  Ail  uliquo,  maj>'num  odiuin  in  mom- 
bris  imlrilumesl,eladlionoreiniiilen(l(>bal 
perfecLo  l(mipore  qui  mutabilis  dissolvit 
sacrainonlum  ;  quare  nocessariuni  ens 
transinutari,  causam  vero  necessitatis  nul- 
lam  ostendiL. 

Ostendit  responsioncm  Empcdo- 
clis  csse  insurticicntcm. 
Ad  cujus  evidentiam  notandum, 


generari, 
etcorruni 


METAPH. 

quod  ut  habctur  8.  Physicorum, 
juxta  principium,  tcxt.  com.  2.  et  ^;^^|;,"„^^'/, 
hoc  idem  hic  tangitur,  opinio  fuit  "Xfue" 
Empedoclis  mundum  infinities  ge- 
nerari,  et  infinities  corrumpi;  nam 
secundum  eum  amor,  quem  pone- 
bat  principium  gencrationis,  reg- 
nabat  et  dominabatur  super  odium 
tcmpore  determinato,  in  quo  tem- 
porc  mundus  durabat  ct  existcbat 
generatus;  odium  vero  quod  pone- 
bat  principium  corruptionis,  si- 
militer  regnabat  et  dominabatur 
super  amorem  in  alio  tempore,  in 
qiio  tempore  mundus  manebat 
corruptus,  et  post  illud  tempus 
redibat  amor  ut  prius,  et  post 
amorem  odium,  et  sic  successive 
pcr  inhnitum  :  tempus  autem  illud, 
in  quo  regnabat  amor,  vel  odium 
dicebat  esse  quemdam  annum  mag- 
num.()uod  si  abeo  quperetur  causa 
hujus,  quare  scilicet  amor  rcgna- 
bat  uno  tcmporcct  odium  alio,nul- 
iam  assignabat  causam,  nisi  quia 
aptum  natum  crat  essc,  quod  est  in- 
sufiicienter  dictum,  dc  qua  insufli- 
cientia  rcdarguit  cum  Philosophus 
inhocloco.  Uicitcrgo,  qwodsimiliter 
quoquc  nullam  dicit  esse  causam,  cjus 
vcl  ipsius  Iransmutalionis,  quod  scili- 
cct  amor  quandoque  congregat, 
quandoquc  odium  scparat,  nisi  quia 
sic  aptum  natum  fuil ;  ponit  consc- 
qucntcr  vcrba  Empcdoclis  qure  ut 
dicitui'  in  (lr;vco  mctrice  erant 
sciMpta,  sunt  autcm  vcrba  ejus  is- 
ta  ;  alias  utique  maf/num  odium  in  mem- 
hri.s  nutritum  est,etad  /lonoremtendehat 
pcrfccto,  vel  partito  lempore  qui  muta- 
bilis  solvit  sacramcntum.  ^^ 

Ad  cuius  cvidcntiam  notandum,  UniyerMi 

•'  assiinitaN 

quod  Empcdoclcs  i^octice    locutus     Kmpe.i 

1  *  ,  ,    •        .  •         cles  aiiiiii 

est  de  toto  mundo,  ad  mstar  unius       u. 


SUMM.E  II. 


GA.P.  II. 


625 


animalis,  in  ciijus  menibris  primo 
est  maxima  convenienti.a  quam  vo- 
cabat  amorem,vel  concordiam;  pos- 
tea  vero  paulatim  incipit  esse  ali- 
qua  dissolutio    quam  vocabat  dis- 
cordiam ;     similiter     in    partibus 
universi  erat    a   principio   magna 
concordia,  et  postea  paulatim  in 
membris,   id  est,  in  partibus  uni- 
versi  nutritum  est   odium  quous- 
que  odium  intenderet,  id  est,  pro- 
cederet   ad   honorem,    scilicet    ut 
dominaretur   super   elementa.  Et 
hsec  perfecto,  vel  partito  quodam 
tempore  determinato,  et  completo 
quodam  anno,  quem  ponebat  Em- 
pedocles,   qui    scilicet    odium   vel 
discordia  vel  annus  mutabilis  exis- 
tens    solvit    vel    dissolvit     sacra- 
mentum,  id  cst,  unionem  elemen- 
torum  prapcedentem.  Postea  Aris- 
toteles  rediens  ad   propria  vcrba, 
ct  faciens  mentionem  in  lioc  (juod 
dixerat,  mutabilis,  subjungit  cxpo- 
nens  quare necessarium  ens  Iransmufari? 
quasi  diceret  quod  sic  Empedocles 
afnrmavit  praedicta,  ac  si  necesse 
sit  esse  transmutationem  odii  et 
amoris  :  causam  vero  ex  necessitate  nul- 
lam    osiendit,    (jua>    supple    in    uno 
animali  apparet  esse  causa  trans- 
mutationis  odii  et  amoris,  scilicet 
propter  motum  coeli,  qui  est  causa 
gcnerationis,  et  corrui^tionis  in  rc- 
bus,  quod  de  toto  universo  causa 
assignari  non  potest,  ex   quo  pa- 
tet  insufricientia  dictfc  positionis. 
Deinde  cum  dicit : 

Altamen  tanluin  solum  dicit  confesse. 
Non  enim  existenliumlucc  quidem  corrup- 
tibilia,  illa  vero  incorruptibilia  facil,  sed 
omnia  corruplibilia  pra3ter  elementa.  Dicla 
vero  nunc  luvc  dubitatio  est  cur  haec  qui- 
dem,  illa  vero  non  si  ex  eisdem  sunt.  Quod 
quidem  utique  non  erunt  eadem  principia 
tot  dicta  sunt. 

Tom.  V. 


Ostendit   proedictam    responsio-      ^^- 

ncm  non  esse  ad  j^ropositum  di- 

cens,  quod   hic  solum  dicit  eonfesse, 

id  est,  manifeste,  scilicet  quod  non 

ponit,  vel  facit  existentia,  id  est, 

cntia,   /uec  cjuidem    corruptihilia,     illa 

vero  incorruptibilia,  sed  omnia  esse  cor- 

rnptibilia  prceter  elementa,   quare  non 

videtur  evadere  dictam  dubitatio- 

nem;  nam  dictu  dubitatio  est,  si  om- 

nia  sint  ex  eisdem  principiis,  cnr 

/iwc  quidem   sunt,    scilicet   corrupti- 

bilia,  illa  vero  non?  quare  sua  res- 

ponsio  non    est    propositun^i,  con- 

cludit  ergo   ad   totum  pra?cedens 

dicens,    erc/o    quod    quidc^n   non    sunt 

eadem  prineipia,  scilicet  omnium,  tot 

dicla  sunt. 

Sed  hic  est  dubium  de  dicto  Phi- 
losophi,  quando  dicit,  scilicet  Em- 
pedoclem  posuisse  omnia  corrup- 
tibilia  prfcterelementa,  cumtamen 
supra  dixerit  solum  unum,  scilicet 
Deum,  esse  incorruptibilem  et  non 
compositum  ex  odio.  Propter  quod 
sciendum  quod  Empedocles  in  re-    Empedo- 

1  •  1     1        1  ■  •  <^l^s   posuit 

bus  posuit  dui)licem  corruptionem  dupiicem 

,        1  •     .  ,        ,  corruplio- 

ex  duplici  causa  procedentem;  nem  in 
unam  quidem  secundum  confusio- 
nemelementorum  et  totius  mundi, 
quam  faciebat  amor ;  aliam  vero 
rerum  singularium,  cujus  princi- 
pium  erat  odium,  sicut  apparet  ex 
supradictis;  a  prima  corruptione 
non  excipiebat  Deum,  cum  in  eo 
poneret  amorem;  seda  secundaex- 
cipiebat  Deum,  cum  in  Deo  odium 
non  ponei^et,  ut  dictum  cst  supe- 
rius.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Rursus  argnit  duplicitor  eadem  esse 
priiicipia  corruptibilium  et  incorruptibi- 
lium. 

40 


rebus. 


026 


UB.  111. 


Si  vero  diversa  principia  uua  quidem 
dubilalio  :  ulrum  eL  iiicorruplibilia  ha^c 
erunl,  aul  corruplibilia  ?  Nam  si  corrupli- 
])dia  mauifeslum,  quia  necessarium  eL  ea 
ex  aliquibus  esse  ;  onmia  enim  corrum- 
punlur  in  ea  ex  quibus  sunl.  Quare  con- 
liri^^il  i)rincipiorum  alia  principia  esse 
priora.  lloc  aulem  elimpoHsil)ile,  sive  sLel, 
aul  in  intinilum  vadat.  Amplius  aulemquo- 
modo  erunl  i()sa  corruplibilia,  sideslruen- 
tur  nrincipia  ?  si  vero  incorruplibiba,  cur 
e.^  liis  quidem  incorruplibilibus  exislenli- 
bus  corrupLibilia  eruul,  ex  diversis  vero 
incoiTuplibilia  ?  Hoc  enim  non  rationabile 
esl.  Sed  auL  impossibile,  aut  multa  oratio- 
ne  eget. 

65  Argnit    ad    partem     oppositaiu 

qnaestionis  per  duas  rationes,  qua- 

rnm  secnnda  ponitnr  i1)i  :   Amplius 

aulem  nec  conatus.    In    prinia    parte 

intcndit  taleni  rationem  :  Si  snnt 

(liversa    principia    coi'rnptil)ilinm 

ct  incorruptibilium,  vel  lircc  et  illa 

sunt  corruptibilia  vel  sunt  incor- 

ruptibilia,    scd    neutrum   istorum 

Arguit  non  potest  dari;   crgo  etc.    Non   ei  im 

irprinr  potest  dari  quod  sint  corruptibilia, 

'''■'  T'  (inia  omne  corruptibile  corrumpi- 

rupti  iliuin    1  ^-  •     •     •  i. 

elinc.nup-  (^llj.    [j^    q^    cX  UUibuS  Cst ;    Sl    Igltur 
tibjljum.  *■        .,  .,  • 

principia  corruptibilium  sunt  cor- 
ruptibilia,  oportebit  ponere  alia 
principia  priora  ex  quibns  sint,  et 
sic  procedetur  in  inlinitnm  in  prin- 
cipiis,  cum  ad  principia  corrupti- 
bilia  non  possit  esse  status.  Tum 
quia  si  principia  corruptibilium 
sunt  corruptibilia,  oportet  ea  ali- 
quando  corrumpi.  Postquam  au- 
tem  sunt  corrupta,  non  possunt 
esse  principia,  quia  quod  non 
est,  non  potest  esse  principium 
alicujus  ;  et  tamen  entia  cor- 
ruptibilia  semper  cansantur  suc- 
cessive,  et  per  consequens  prin- 
cipia  eoi'um  non  ei'unt  corrupti- 
bilia.  Si  dicatur,  ([uod  principia 
cori'uptil»iliuin  suul  incorrupl  ibi^ 
lia,  remanel  dubium,  cum  a  prin- 


.  METAPll. 

cipiis  incorruptibilibus  procedant 
ali(iui  eirectus  corruptibiles  et  ali- 
qui  incorruptibiles,  (luod  non  vide- 
tur  possibile.  Dicit  ergo,  (luod  si 
(lir(')S((  sunl  principia,  scilicct  cor- 
rupLibilium  et  incorruptibilium, 
csl  (p(i(lci)i  iiiKi  (hibilaiio,  iilrnni  hoiC, 
scil'cet  pnnc,ii)ia  corruptibilium, 
si)il  inc())-riiplihHi(i  (iiil  coi')-nplihilia? 
nain  si  co)'rnj)lihiiia,  manifeshon  esl, 
(piod  necesse  esl  ea  ex  aliqnibns  esse,  omnia 
cnim  corriunpunlnr  in  ea  ex  (/uibns  sunl ; 
(jiiarc  conlini/il  principiorn)n  esse  alia 
pri)icipia  priora,  lioc  anlrm  est  i)npossi- 
hile,  scilicet  (inod  principii  sit  prin- 
cipium,  sirc  sleh  sirc  in  in/inilumva- 
(lal.  A)nplins  anhnn  (pannodo  corruplibi- 
lia  eru)ih  sciUcct  semper  si  principia 
anfcraniiir.'  (luasi  diccret  cssc  im- 
possibile,  et  tamen  oportet  prin- 
cipia  auferri  si  corrumpantur.  Si 
rcro  incorruptihilia  sinl  principia  COr- 
ruptil)irnim,  cur  ex  A/.v,  scilicet  prin- 
ci  piis  incorriiplihilihus  existcntibus  e)'unt 
coirupiibilia?  (^uasi  di.  erct  quod  non 
potest  esse,  hocenim  no)i  cst  confp^uum; 
scd  aiil  esl  impossihile,  ant  Cfjel  multa 
raiionc,  id  est,  inquisitione^  Deinde 
cum  dicit  : 

Amplius  aulem  nec  conalus  est  aliquis 
diversa  dicere,  sed  eadcm  onniium  princi- 
pia  omnes  dicunl.  Verum  primum  dubiia- 
tum  concedunt  lancjuam  hoc  parum  aliquid 
accipientes. 

Tonit  secundam    rationem,  qua? 

suinitur  ab  opinionc  cominuni  om- 

nium,  dicens  quod  atnjjlius  nec  aliquis 

conalus  est  dicere  divcrsu,  sed  eade)n  di- 

ciinl  oiiiniiim  principia;  crum  pro  sed, 

pri)nuiii   dubiiatum,    id   cst,    primam 

rationem  factam  ad  op|)ositnm,coji- 

ccdiinl  liinipiani  lacc  pariiiii  ali(jnid  acci- 

picnics,  id  est,   opinantur  illam  ra- 

tioiiem    paruui    pouderare,    quarc 

eam  despiciunt. 


60. 


SUMM/E  II. 


CAP.  III. 


627 


Veritas 

tujusquies- 

tionis. 

Pi-im:i 

principia 

effecliva 

sunt  enieni 

oninium. 


67. 

Ab  eodem 

I   principio 

1  potest  pro- 

cedere 

effectus 

corruptibi- 

li^,  et  in- 

corruplibi- 

lis. 


Veritas   liujns  qnsestionis   colli- 
gitiir  ex  lii>.  hujiis,  tcxt.  com.  II). 
et  inde,  quod  scilicet  prima  prin- 
cipia  effcctiva  et  motiva,  sunt  ea- 
dem  omnium,  puta  Intelligentia?  et 
corpora  coelestia,  licct  inter  se  diC- 
ferant;    quatenus   qunedam  corum 
sunt   immolnlia,   puta   Intcllig^en- 
tise;  quaedam  sunt  mobilia,  scilicet 
corpora  coelcstia,    quae   mediantc 
motu  causant  generationem  ct  cor- 
ruptionem    in   cntibus;    principia 
vero  intrinscca  sunt  diversa  sim- 
pliciter,  licet  sint  eadem  secundum 
proportionem,  ut  ibi  habet  exponi; 
et  etiam  principia  intrinseca  cor- 
ruptibilium,    ut   puta   materia   et 
forma  non  sunt  pcr  se  corruptibi- 
lia,  sed  pcr  accidcns,  ut  dicctur  7. 
liiijus,  tcxt.  com.  22.  et  inde.  Nec 
etiam  rationcs  hinc  inde  factas  co- 
gunt,  unde  ab  eodcm  principio  pri- 
mo  potest  esse  efifectus  corruptibi- 
lis  ct   incorruptibilis,  propter   di- 
versitatem  principiorum  intrinse- 
corum;  principia  etiam  non  proce- 
dunt  in  infmitum,  esto  tamen  quod 
corrumpantur    in    aliqua    priora 
cum  sint  simplicia,  sicut  vita  co- 
mite  in  septimohujus  habet  proli- 
xius  declarari. 


SUMALE     SECUND.E    CAP.    III. 

An  ens,  et  unum  sint  rcrum  sub- 
stantise. 

SUMMARIUM. 

In  lioc  capite  usquj  ad  §.  At  vero,  ponun- 
tur  varirTc  opiniono-!,  an  uuum  ot  ens  sint 
subitantiie  oxistentium,  et  an  ipsorum  sit 
aliquod  ens  etunum?  rationes  ponuntur  sin- 
gularum  opinionum. 


Omniutn  aulem  difficillimum  ad  consi- 
derandum,  et  ad  eognoscendum  verilalem 
mnxime  necessarium  :  ulrum  unum  et  ens 
sujjstanliiu  enlium  sunl  ?  Et  ulrum  ipso- 
rum  non  allerum  aliquid  ens,  hoc  unum 
quidem,  hoc  autem  ens  est  ?  Aut  nportet 
quaM-ere  quid  est  ipsum  ensetunum,  qua- 
sl  subjecta  aHa  nalura  ? 

Postquam  Philosoplius  disputa- 
vit  qusestioncs  de  principiis  penes 
eorum  identitatem,   vcl  diversita- 
tcm,  nunc  inquirit  quomodo  ratio 
ipsius  principii  sc  habeat  ad  ratio- 
nem  unius.  Circa  quod  tria  facit  : 
quia     primo     inquirit,     quomodo 
unum  et  ens  se  habeant  in  ratione 
principii,  utrum  scilicet  sint  prin- 
cipium  formale  et  substantia  om- 
nium  entium?  Secundo  utrum  ea 
qufie   ex    una    oriuntur   secundum 
opinionem  PLntonis,   i)uta  Mathe- 
matica  sint  rerum  principia?  Ter- 
tio  utrum  iderc,  quas  poncbat  PLato 
quasdam   unitates  scparatas,   sint 
rcrum  principia?  Secuntha  il)i  :  flis 
cmtcm  Jiahila  est  dubifatio.  Tertia  ibi  : 
Omnino  vero  duhiiahit.  Prima  in  trcs, 
quia  primo  proponit  qusestioncm. 
Sccundo  i^ccitat  opinioncm  Phato- 
nis,  scilicet  utriusque  partis  ibi  : 
///  namque  illo  modo.   Tertio  inducit 
rationem  ad  utramque  partem  ibi : 
Accidit  autom.  Picit  autcm  quod  om-       g^ 
nium,  id  est,  inter  omnes  quasstio-  ^^-  9„''-'*'= 
nes  motas  est  \mum  difpcUHmum  «(/?«'''"« ^ssi- 

gnata  ex 

comiderandum,   scilicct  proptcr  cfti-  pa'"te  con- 

.  .  siderato- 

caciam  rationum  pro  utraquc  pai^- 
tc  ;  ct  ad  cognoseendum  veritafem  maxi- 
me  necessarium,  scilicct  quia  ex  hoc 
dcpendet  vcritas  de  substantia  re- 
rum;  est  crgo  qUcTstio,  ntrmn  mmm 
et  ens  sint  siihsfanfice  existentium,  id  est, 
entium?  ci  ntrum  eoriim,  scilicet  en- 
tis  ct  unius,  non  sit  aliquod  aliud  ens 
cmt  unum,  hoc  quidem  unum,  illud  voro 
ens,   est;   aut  oporlet  qucerere  quid  est 


rum. 


628 


LIB.  111. 


METAPll. 


ipsum  ens  el  unum  quasi  subjecta  alia 
nalura  ? 
opiniodu-  Notanduin,  quod  de  uno  fuerunt 
le  et  uno.  dufp  opinlones,  ut  dictum  fuit  in 
primo  libro;  nam  aliqui,  sicut  Pla- 
tonici  et  Pythagorici,  dixerunt  ip- 
sum  unum  et  ens  esse  substantiam 
rerum,  ita  quod  non  subjicitur  eis 
aliqua  altera  natura,  quaB  scilicct 
sitsubjectum  entis  et  unius,  quasi 
accidentium,  sed  quod  ipsumunum 
et  ens  est  ipsa  tota  natura,  et  sub- 
stantia  rei;  aliqui  enim  ut  purc 
Xaturales  dixerunt  unum  et  (nis 
non  esse  substantiam  rei,  sed  (lua- 
si  accidentia,  quibus  subjiciebant 
;^li([uam  alteram  naturam  quasi 
subjectum,  puta  aquam,  vel  aerem, 
et  sic  de  aliis  secundum  variam 
opinionem  de  p^incipiis,  qua3  prin- 
cipia  dicebant  rerum  substantiam. 
Doinde  cum  dicit  : 

Ili  nainque  illo  modo,  illi  lioc  modo  pu- 
lani  nalurani  se  liabere.  Plalo  nanique  el 
Pylliagonci  non  aliud  aliquid  ens,  nec 
unuin,  bed  hoc  ipsomnin.aluramesse,qua- 
si  exislenle  subslantia  ipsum  ununi  esse, 
ei  ens  aliquid.  .\lii  vero  de  nalura,  ul 
Empedocles,  ul  ad  nolius  reducens,  dicil 
(juia  uiuim  el  ens  esl,  videbilur  enim  ulique 
dicere  hoc  amorem  esse,  causa  namque 
esl,  hic  omnibus  unum  esse.  Alii  vero 
i,:i"nem  ;  alii  aereni  dicunl  esse  uiumi  hoc, 
ol  ens  ex  quo  enLia  esso  ol  facla  esse. 
Simililer  aulem  et  qui  ])lura  ponunt  ele- 
menta.  Necesse  namque  el  his  lot  (hcere 
ens  et  unum,  quol  jn-incipia  dicunt 
esse. 


60. 


Rccitat  opinionem  ad  uti"amque 
partem,  et  dicit,  quod  ///,  id  est, 
aliqui  Philosoplli  pulant  naluram  sc 
/labere,  scilicet  rervim  11  lo  nw:lu,  qui- 
(hun  alio  modo.  Plato  namquc  el  Pi/lha- 
(lorici  non  (liciml  unum  et  ens  essc  ali- 
qiiiil  aliud,  supple  a  natura  rorum, 
scd  lioc  idcm  naturam  essc  quasi  substan- 
lia  corum  cxistenlc  aliqiiid  idem  qiiod  esl 
unum  ef  ens.  Alii  vero  dc  natura,  id  est, 


Philosophi  Xaturales,  ut  Empedodes  \anss  opi 
quasi  ad  notius  rcducentes,  dicunt  qiiod  liq^uorumT 
cst  unum  ci  cns,  id  est,  quod  attri-  ^^^^0.' 
buunt  unum  et  ens  alicui  alteri 
naturae,  quasi  unum  et  ens  redu- 
centes  ad  aliquid  notius,  quod  dice- 
bant  esse  unum  et  ens;  unde  sup- 
ple  Kmpedocles,  vicletur  dicere  lioc, 
id  cst,  illud  quod  subjicitur  uni  et 
enti  esse  ainorem,  et  citjus  causa  est, 
quia  /lic,  scilicet  amor,  csi  causa  om- 
nibus,  ut  sint  unum,  amor  enim  vi- 
detur  esse  causa  unitatis.  Alii  vcro 
Philosoplii  Xaturales,  dicunt  csse 
iiuiim  ct  cns  ignem ;  alii  autem  aerem,  ex 
quo  tanquam  ex  principio,  dicunt 
essc  cntia  facla ;  similitcr  autem  el  (jiiii 
plura  pununl  elementa,  id  est,  princi- 
pia,  neeesse  est  namque  his  tot  diccre  ens 
cl  uniiin  quol  dicunt  (.'sse  principia.  Vult 
dicere  quod  Philosoi)lii  Xaturales 
attribuebant  unum  et  ens  alicui 
naturse  subject?e,  quam  ponebant 
principium  substantiale  rerum,  si- 
ve  illud  principium  ponerent  unum, 
sive  plura  sccundum  varias  opinio- 
nes  po.sitas  in  primo  libro.  Deinde 
cum  dicit : 

A 'cidit  aulem  siquidem  quis  non  ponil 
esse  quamdam  subslanliam  unum  et  ens, 
nec  aliorum  esso  univers;ilium  nulluni, 
Ikoc  namque  universalia  sunt  inaxime  om- 
nium.  Si  voro  non  est  aliquid  unum  ipsum, 
nequo  ipsum  ens,  nihil  aliorum  aliquid 
erit  pra>ler  ea  quto  dicta  sunl  singularia. 
Amplius  aulem  iion  existenle  unius  sub- 
slantia,  palam  quia,nec  nuinerus  eritquasi 
natura  alia  ab  existentibus  separala,  nu- 
morus  cnim  unitales,  unitas  vero  quod 
vere  unum  aliquid  est.  Si  autem  aliquid 
esl  ipsum  unuin  et  ens,  necesse  est  sub- 
sianliam  ipsorum  e^se  quod  sit  ens  et  ip- 
sum  unuui.  Xon  enim  aliquid  aliud  uni- 
versaliler  pra'dicalur,  sed  lia'c  ipsa. 

Inducit  i'ationes  pro  utraquepar-      70. 
te.  Et  primo  pro  opinione  Platoni- 
ca  et  P.ythagorica.    Secundo    pro 
opinione  physica  qu?e  fuit  aliorum 


SUMM/E  U. 


CAP.   III. 


629 


Numerus 

et  iinitas 

quul  ? 


Naturalium.  Secunda  ibi :  Al  vero  si 
erit  aliquid.  In  prima  partc  intendit 
talem  rationem  :  Ipsiim  unnm  et 
ens  separatum,  vel  est  quacdam 
substantia,  vel  non.  Si  dicatur 
quod  non,  sequitur  duplex  incon- 
veniens.  rrimum,  quodcumunum 
et  cns  sint  maxime  universalia  si 
non  sint  (iu?cdam  substantia  scpa- 
rata,  se(|uitur  quod  nullum  univcr- 
sale  crit  scparatum,  ct  pcrconse- 
qucns  (juod  niliil  sit  in  i'cbus  pra^- 
ter  sin^ularia,  quodvidc^tur  incon- 
venicns,  ut  dictum  cst  in  prrccc- 
dentibus  qu<T.stionibus.  Sccun(bim 
inconvenicns  est,  quia  cum  nume- 
riis  non  sit  aliiid  quam  unitates  ex 
quibus  componitur,  unitas  autem 
non  est  aliud  ({uam  ipsum  unum; 
si  igitur  ipsiim  unum  non  sit  sepa- 
ratum,  ut  qusedam  substantia  pcr 
se  existens,  sequitur,  (luod  nume- 
rus  non  crit  qucTdam  natura  sepa- 
rata  ab  his  qurc  simt  in  materia, 
quod  videtur  inconveniims  secun- 
dum  ea  qurc  dicta  sunt  in  pr.Tcc- 
dentibus.  Si  dctur  secunda  pars  di- 
visionis,  scilicet  quod  unum,  ct  cns 
sit  aliquid  existens  separatum,  se- 
quitur  quod  ipsum  sit  substantia 
Pi-fedica-  omnium,   de  quibus  ens  et  unum 

tum    esse  i .  , 

suhiecto  prscdicantur;  nam  oinne  separa- 
tum  existens  quod  de  pluribus  pra> 
dicatur,  est  substantia  eorum  de 
quibus  prcedicatur,  quod  maxime 
compctit  iini  et  enti;  quT  maxime 
univcrsaliter  de  omnibus  prsedi- 
cantur,  ct  pcr  consequcns  sunt 
maxime  omnium  substantia.  Dicit 
ergo,  quod  si  qnis  non  ponit  nnum  et 
ens  esse  qufunddin  substanliuin,  scili- 
cet  separatam,  accidit  ncc  aliorum 
universalinm  idlum  esse,  scilicct  scpa- 
ratum,  ea  namque,  scilicet  unum  et 
ens,  sunl  mnxime  nniversalia  omnium. 
Si  vero  unum  cl  cns  non  est  aiiquid  sepa- 
ratum,  vix  aliorum  aliquod  erit  prceter  ea 


jdem    hic 
sequitur. 


71. 


qujv  sunl  singularia,  quO'l  fuit  pri- 
miiin  inconvcniens.  Amidius  antcm 
snhslanlia  unius  non  exislenle,  scilicct 
scpai'ata,  palam  quia  nec  numerus  erit, 
quasi  nalura  alia  scparata  ab  existenli- 
bns,  id  cst,  ab  entibus  matcrialibus, 
numerus  enim  est  unitatcs.  Unitas  rcro 
cst  aliquid,  quod  est  ipsum  unum,  ct  hoc 
fnit  secundum  inconveniens.  Sivcro 
unum  ct  cns  csi  cdiquid,  scilicet  se[)a- 
ratum,  nccesse  cst  unum  et  cns  essc  suh- 
slanliam  eorum  de  quibns,  scilicet  pra^ 
dicantur;  elcnim  pro  quia,  non  pra-- 
dicalur  universalitcr  aliquid  aliud,  nisi 
cft  ipsa,  scilicct  unum  et  ens,  id  est, 
quod  nullum  univcrsalc  sic  gcne- 
raliter  de  omnibus  prsedicatur,  si- 
cut  unum  et  ens.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Opinio  Pliilosophorum  Nataraliiiiii,  unum 
et  ens  esse  ignem  vel  aerem.  Rejiciuntur 
iterum  idese. 

AL  vero  si  erit  aliquid  ens  ipsum,  el  ip- 
suni  umim  niulla  erit  dubilatio,  quomodo 
erit  diversum  aliquid  pra^ter  hoc  ?  Dioo 
autem  quomodo  erunt  uno  plura  entia. 
Quod  enim  diversum  est  ab  ente,  non  est. 
Quare  secundum  Parmenidis  rationem 
accidereest  necesse  unum  omniaesse  en- 
tia,  et  lioc  esse  ens. 

Arguit  pro  opinione  contraria, 
quT  fuit  Philosophorum  Natura- 
lium,  et  ponit  duas  rationes,  qua- 
rum  secunda  ponitur  ibi  :  Amplins 
si  indivisibile.  I*rima  in  duas,  quia 
primo  proponit  rationem.  Secundo 
ostcndit,  quodex  ista  ratione  diffi- 
cilis  est  opinio  Phatonis.  Secunda 
il)i  :  Utrohiquc  vero  difficile.  In  prima 
l)hrtc  intendit  talcm  rationcm 
quidquidcst  separatuni  ab  uno  vel  ferioiibus. 
ente,  est  non  ens ;  sed  si  ens  et 
unum  sunt  separata  ab  aliis  entibus 
inferioribus,  ipsa  infcriora  separa- 
ta  ab  ente,  veluno,  igitur  ipsainfe- 
riora  essent  non  entia,  quare  non 


Ens  et 

unuin  non 

esse  sepa- 

rata  al)  in- 


630 


LIB.  III. 


72. 


posscnt  Cfese  mLiUa  ;  sed  ad  salvan- 
dum  ipsacsseentiaoportebit  rcdire 
Ai.  Parine-ad  opinioncm  Empedoclis,  scilicet 
quod  omnia  smt  imum,  et  per  con- 
scquens  toUitur  pluralitas  abenti- 
bus.  Dicit  ergo,  quod  at  vero  si  dici- 
tiir  ipsiim  ens,  et  ipsum  unum,  scilicct 
separata,  multa  eritdubifatio,  quomodo 
erit  aliquid  diversum  praHer  ea,  scilicct 
prseter  ens  et  unum.  Dico  autcm  quo- 
modo  erunl  entia  plura  uno,  quod  enim 
diversum  est  ab  ente,  non  est ;  qua- 
re  secundum  rationem  Parmenidis  necesse 
est  accidere  omnia  entia  esse  unum,  sci- 
licet  unum  esse  ens,  et  nihil  aliud, 
quod  scilicct  est  absurdum.  Dcinde 
cum  dicit : 

Ulrobique  vero  difficile,  sive  namque 
non  sil  unum  suljslarilia,  sive  sil  ipsum 
unuiu,  suljsLanliam  esse  uumerum  esL  im- 
possibile.  Siquidem  igilur  non  sit,  diclum 
esL  prius  propler  quid.  Si  aulem  fueriL, 
eadem  esl  dubiLalio,  eL  de  enle.  Ex  aliquo 
namque,  eL  pra^ler  unum  erit  ipsum  ali- 
quod  aliud  uimm.  Niliil  enim  esse  esl  ne- 
cesse.  Omnia  auLem  eiiLia,  auL  unum  sunl, 
aut  muUa,  quorum  esL  ununi  uuumquod- 
que. 

Ostendit  quod  ex  ista  ratione  ac- 
cidit  difficultas  in  opinione  Plato- 
nis,  dicentis  ipsum  unum  essc  re- 
rum  principium  et  substantiam. 
Dicit  ergo,  quod  utrobiquc,  id  est,  ex 
utraque  parte  est  diflicile,  scilicet 
sive  dicatur,  quod  ipsum  unum  non 
sit  scilicet  substantia  separata,  si- 
ve  quod  sit.  Nam  supple  quodcum- 
que  detur,  impossibile  est  numerum  esse 
substantiam  rcrum,  quod  exponit, 
quia  si  non,  id  (^st,  si  unum  non  sit 
subsla)ttia  separata,  dictum  estprius; 
quia,  scilicct  numcrus  non  crit 
rcrum  substantia  cum  hoc  posito 
non  potest  esse  separatus;  quod  si 
csi,  scilicct  unum  substantia  sepa- 
rata,  eadem  est  dubifalio  et  de  ente,  si- 


METAPH. 

ciit  scilicet  etde  uno,  ex  aliquo  nam- 
que  prtetcr  cns  crit  hoc  aliud  iinum,  id 
est,  quod  si  unum  et  ens  suntsepa- 
rata,  etsubstantia  rerum,  quidquid 
erit  pr?eter  unum  et  cns  separa- 
tum,  erit  niliil ;  ergo  si  ponatur 
aliud  unum  prseter  unum  separa- 
tum,  puta  aliquodunum  matci-ialc, 
tale  unum  erit  nihil,  cum  sit  prse- 
ter  cns  et  unum,  quod  est  substan- 
tia  rci,  ideo  subdit,  quod  nihil  enim 
nccesse  est  esse;  ex  isto  ergo  uno  ma- 
teriali  ctsecundario  cum  sit  nihil, 
non  poterit  constitui  multitudo  in 
cntibus,  ct  tamen  omnia  entia,  aut 
sunt  unum,  aut  multa,  quorum 
quodliliet  est  unum,  quia  ex  uno  et 
ente  constituitui'  multitudo  en- 
tium  ;  ideo  sub;lit,  omniaautem  entia, 
auL  unum,  aiit  multa  quorum  quodlibet 
cst  uninn. 

Vis  istius  rationis  est,  quod  Pla-      73. 
to    quidquid    det    dc    scparationc  ponat  sepj 

,        ,  1  •  ralionem 

unius,  nonpotest  eva-lere  mconve-uniussive 
niens,  vcl  contra  se,  vel  contra  ve-3°"i„'S^ 
ritatcm  simpliciter  ;  nam  si  ipsum  *"''*^"'"- 
unum  non  ponatur  separatum,  se- 
(luitur  quod  nec  numerus  erit  se- 
paratus,  cum  numerus  ex  unitati- 
bus  constituatur ;  ettunc  sequitur, 
quod  non  sit  rerum  substantia, 
cum  secundum  eum  niiiil  sit  rerum 
sul)stantia,  nisi  sit  aliquid  separa- 
tum,  ct  hoc  contradicit  suse  posi- 
tioni,  nam  ponit  numcrum  sub- 
stantiam  rerum  esse.Si  verounum 
ponatur separatum,  cadem  ratione 
ctcns,et  tunc,v(d  aliquidcrit  unum 
prseter  unum  separatum,  vel  non  : 
si  non;  ergo  omnia  erunt  unum,  ut 
ait  Parmenidcs,  et  sic  toUitur  mul- 
titudo  ab  entibus;  si  vero  sit  darc 
aliquidunum  quasi  secundariumet 
materiale  pra^terunumseparatum. 


74. 


SIIMM.E  II. 

talennumcrit  nihil,ciiin  sit  prpoter 

ens  etuniim  qnre   sunt  separatn,  et 

ponuntui-  rerum  substantia,  et  per 

consequens  ex  tali  uno  non  poterit 

causari   entium  multitudo,   et   sic 

idem  quod  prius.  Beinde  cum  dicit : 

Amplius,  si  indivisibile  esl  uiuim  ipsum 
secundum  Zenoiiisdignilalem,  niliil  ulique 
eril.  Quod  enim  nec  addiluin,  nec  ahlalum 
faeil  mnjus,  nec  minus,  non  ail  lioc  esse 
exislenlium.  'Panauam  palam,  quod  exis- 
lenle  magniludine  ipso  enle,  elsi  magni- 
ludo  corporalis,  lioc  enim  omnino  ens. 
Alia  vero  aliqualiler  quidem  addila  faciunl 
majus;  aliqualiler  aulem  nihil,  ut,  superfi- 
cies  el  hnea.  Punclum  vero  el  uniLas  nul- 
lalenus. 

Ponit  secundam  rationem.  Circa 
quam  tria  facit.  Quia  j^rimo  ])r.T- 
mittit  rationem.  SecMindo  snbjun- 
git  ejus  solutionem.  Tertio  descri- 
bit  difficnltatem,  qurr  ndhuc  rema- 
net  Platonicis  post  datam  soliiti-)- 
nem.  Secunda  ibi  :  Si^il  (/noniain  hoc 
speculalnr.  Tertia  ibi  :  Scd  (/nomodo  c.n 
uno.  Tn  prima  parte  intendit  talem 
rationem  :  Si  unum  separatum 
ponitur  ;  eriio  unum  separatumni- 
Ji\^"\pp^_hil  cst ;  consequens  est  falsuin,  et 
ratMm,  s-^-  incUidens  oppositum  in  adiecto. 
quiderit  C onse^i uontia  probatur  ab  aucto- 
ritate  Zenonis  cujus  pi'incipium 
fuit,  quia  illudquod  additum  alteri, 
velremotum,  non  facit  majus,  vel 
minus,  est  niliil,  et  per  consequens 
quod  omne  ens  est  aliqua  mapiii- 
tudo,  et  magnitudocorporalis,  quia 
talis  proprie  facit  majus,  vel  mi- 
nus;  scd  unumcum  sit  indivisibile, 
non  facit  majus,  vel  minus  additum 
alteri,  vel  al)latuin,  et  per  conse- 
quens  unum,  sicut  et  punctus,  est 
nihil.  Bicit  ergo,  quod  amplins,  si 
rinnm  csl  indivisihile,  scr/nitur  (jnod  crit 
nihil  sccuiidnni  Zenonis  dif/nit(dcm,  id 
est,  principium.  Qnod  cnim  ncc  addi- 
ium,  ncc  ablalnm  facit  majns,  vcl  minns, 


CAP.  111. 


631 


Principi- 
um  Zeno- 
nis. 


non  dicil  cssc  cxislentium,  id  est,  de  nu- 
mero  entium;  lanqnam  palam  sil  se- 
cundum   eum,    quia  in    omni  ente 
c.risicntc  mensura,  id  est,   ma(jnilndi- 
nc,  cum  enim  omne  (uis  sit  magni- 
tudo  corporalis,  h(jc  cnim,   scilicc^t 
corpus  esi  omnino  cns,  ex  eo,  scilicet 
quod  secundum  quamlibet  partem 
facit  majus  et  minus  additum  alte- 
ri  ,vel  ablntum,  cum  liabent  omnes 
dimensiones  ;  aJia    vcro,    scilicet  a 
corpore  aliqnalilcr  addila  facinnl  )iia- 
jns,  aiir/naliler  antem  non,  nl  snpcrficics, 
ei  linca,  quia  scilicet  superficies  fa- 
cit  majus,  scilicet  secnndum  lon- 
gum  vel  latnm,  non  tamen   secun- 
dum    profundum;    linea  vero    se- 
cundum   longum  tantum  ,  pnncinm 
vcro,  cl  nnilas  nnllalenns  ;  quare  sequi- 
tur  secundum  Zenonem,  quod  punc 
tus   et   nnitas  sint   omnino  niliil; 
siiperficies  autem  et  linea  sunt  ali- 
qualiter  ens.  et  aliqualiter  non  ens  ; 
cor[)us  vero  est  omnino  ens.  Dein- 
de  cum  dicit  : 

Sed  quoniam  iiic  speculatur  onerose,  el 
contino-it  esse  indivisihile,  ul  et  sic  ad 
illum  aliqua  lial)eatur  responsio;  majus 
enim  non  faciet,  sed  plus    additum   tale. 

Ponit  dicta)  rationis  solutionem,      75. 

, .  ,  .  .  „  Indivisibile 

dicens  qnod  qnomam  ip.se  /enon  pon-  lacit  pius 

I  •  1  j.      ™  ,  X  1-x  n'iii  nutem 

dcrose,  id  est,  grosse  et  rnditer,  s/w-  „,ajus. 
cnlatnrhoc,  scilicet  tale  principium, 
scilicet  qnod  nullum  indivisihilc  ani- 
tingit  csse;  ideo  snpple  oportet,  nt 
hahcalnr  res/ionsio  ad  illnm,  id  est,  ad 
hominem,  licet  non  sit  responsio 
qnantum  ad  rem,  nt  dicamus,  qnod 
tale  indivisibile  addilnm  altcri  non  fa- 
ciet  majus,  sed  facict  plns,  et  hoc  suf- 
ficit  ad  rationem  entis;  nam  in 
continuis  est  ens  qnod  facit  mnjus, 
et  in  discretis  ens  quod  facit  plus. 
Quare  non  seqnitur,  quod  indivisi- 


G32  I^IB.  111. 

bile  sit  non  cns.  Deinde  oum  dioit  : 

SUMMARIUM. 

Duae  difflcultates  contra  Platonicos,  ponen- 
tes  unum  osse  principiuni  numeri  et  magni- 
tudinis.  Resolutio,  ens  et  unum  dicere  eam- 
dem  naturam  et  substantiam  cum  rebus,  vi- 
de  Doct.  4.  hujus,  q.  2. 

Sed  quomodo  ex  uno  lali,  aut  pluribus 
erit  niagniludo?  Simile  namque  est,  et 
lineam  ex  puncLis  essedicere. 

Ponit  duas  diffioultates,  quse  se- 
quuntur  Platonicos  post  datani  so- 
lutionem,  quarum  secunda  poni- 
tur  ibi  :  At  vcro  si  quis.  Dicit  ergo, 
scd  quomodo  cx  tali  iino  ,  aut  pluribus 
crit  mensura ,  id  est  magnitudo  ? 
quasi  diceret  esse  impossibile;  nam 
similc  est  hoc,  ct  dicere  lineam  cx  punc- 
tis. 

Notandum,  quod  Platonici  illud 

unum    indivisibile    dicebant    esse 

causam  non    solum    numeri ,   sed 

Positio     etiam  maoiiitudinis ;  concesso  er- 

Platomco-  ^ 

rnin  de  go,  quod  unum   additum  alteri  la- 

indivisibili.  ^  .     ,      ^  ,      ■        .,  «,.    . 

ciat  plus,  utsicsit  causa  suiticiens 
nuineri,  non  tamen  videtur  posse 
dici,  quod  sit  causa  magnitudinis, 
ut  Platonici  posuerunt,  ut,  scili- 
cet  ex  uno  indivisibili,  vcl  ex  plu- 
ribus  talibus  constituatur  magni- 
tudo,  nam  hoc  dicere  simile  est,  ac 
si  dicatur  lineam  componi  ex  punc- 
tis,nam  tam  unitas  quam  punctus 
indivisibilia  sunt.  Deinde  cum  di- 
cit  : 

At  vero  el  si  quis  ila  pulat  faclus  sil,  ut 
quidam  dicunt,  ex  uno  ipso,  el  alio  non 
uno  aliquo  numerus,  nihil  minus  esl  qua> 
renduni,  quare,  el  quomodo  quandoquo 
quidem  numerus;  quandoque  aulem  ma- 
gniludo  erit,  quod  faclum  esl;  si  non 
unum  inipqualitas,  el  eadem  nalura  erat. 
Nec  enim  quomodo  ex  uno,  el  liac;  nec 
quomodo  ex  numero  aliquo,  et  liac  fienl 
ulique  magniludines  palam. 


METAPH. 
Ponit  secundamdifficultatem.  Ad 


76 
Quomod 


cujus  evidentiam  notandum,  quod  poaeban 
aliqui  Platonici  opinati  sunt  nume-  SnsS 
rum  constitui  ex  nno  indivisibili,  gj^^jj^^g'""!^- 
el  ex  aliquo  alio  quod  est  unum  *"'^'°^"* 
formaliter;  sed  participat  unum 
sicut  qusedam  natura  materialis, 
et  illud  tale  aliquidicunt  essemag- 
nitudinem,  nominabant  enim  illud 
quamdam  insequalitatem,  vel  inae- 
quale;  iterum  Plato  ponebat  ex 
isto  materiali  in?equali,  et  aliquo 
numero  formali  fieri  inagnitudi- 
nes ;  sic  quod  ex  priino  numero, 
qui  cst  dualitas  fiebat  alius  nume- 
rus,  ex  quo  alio  numero,  et  aliqua 
in?equalitate  flebat  magnitudo. 
Contra  hoc  dicit  hic  Philosophus, 
quod  ex  tali  positione  dubium  est, 
et  difficile  quomodo  ipsae  magnitu- 
dines  possent  constitui  exipso  uno 
indivisibili  vel  numero  formali,  et 
ex  aliquo  materiali,  quod  dicunt 
insequalitatem  quamdam.  Dicit  er- 
go,  quod  at  vero  siqiiisita  suscipiat,  id 
est  opinetur,  ut  dicunt  quidam,  scili- 
cet  Platonici,  quod  numerus  fiat  ex 
ipso  uno,  et  aliquo  alio  non  uno ,  7iihil 
minus  cst  qucercndum  quarc,  ct  quomodo 
quandoque  quidem  numerus ,  quandoque 
vcro  mensura,  id  est  magnitudo  eril, 
quod  factum  est,  scilicct  ex  talibus 
principiis,  si  eadem  natura  quoi  est 
imvqualitas  non  cst  unum,  nec  cst  cliam 
palam  quomodo  cx  uno,  et  hac,  scilicet 
natura  materiali,  fiaiit  mensurcc,  et 
magnitudincs. 
Veritas  huius  quaestionis  colligi-    '^^■'.'t? 

•^  1  ~        qu.esiti 

tur  ex  quarto  huius,  ubi  probatur   K"-s  «i 

^  .  ununi  r 

quod  ens  et  unum  dicunt  eaindem  sunt  se[ 
naturam  et  substantiam  ciim  re-  ims. 
bus,  quia  idem  est  homo,  et  unus 
homo,  ct  ens  homo,  et  per  conse- 
quens  non  sunt   separata  a  rebus. 


S['MM/E  III. 


CAP.  IV. 


633 


pniicip 
nuuien . 


qnia  snbstantia  imiuscujusqne  non 
est  separata  abeo  ciijus  est. 

Advertenclum  tamen,  quod  unum 
est  duplex  ;  quoddam  est  passio 
convertibilis  cum  ente,  de  qiio  lo- 
quitur  Aristoteles  quarto  hujus, 
text.  com.  -'}.  ubi  probat  illud  quod 
,     dictum  est.  Aliud  est  unum,  quod 

Unuin  du-  ' 

piex.idest,  est  principium  numeri,   quod  qui- 

quo  1  est  . 

passioen-  dcm  signiiicat  rationem  mensur?e 
etu'iud  primo  et  per  se ;  ita  quod  ex  tali 
)mcipfum  uno  dcrivatur  ratio  mensurse  ad 
alia  genera,sicut  liabeturlO.  hujus 
cap.  2.  t  xt.  com.  2.  c.  ',).  4.  liujus. 
Platonici  vei-o,  ut  ait  Commenta- 
tor,  non  distingtiebant  inter  unum 
quod  convertitur  cum  ente,  et 
quod  est  principium  numeri  ,  et 
ideo  dicentes  unum  esse  substan- 
tiam  rei,  ponebant  numeros  esse 
consequenter  substantias  rerum, 
inquantum  ex  pluribus  unitatibus 
substantialibus  componuntur. 

Nec  rationes  ad  oppositum  co- 
gunt  :  nam  illa  ratio,  qua  putat  se 
concludere  inconvenientia  ,  non 
concludit  inconvenientia ;  nam  ve- 
rum  est,  quod  nuUum  universale 
est  praeter  singularia  separatum, 
quod  fuit  primum  inconveniens  ; 
necnumerus  est  rerum  substantia, 
loquendo  de  numero  quomodo  ipsi 
loquuntur,  quicaus^tur  ex  divisio- 
ne  continui,  et  est  de  genere  quan- 
titatis. 

SUMM.E    SECUND.E 

CAP      IV. 

An    numerus    et   magnitudo    sint 
substantiae,  necne? 

SUMMARIUM. 

Iii  prima  parte  hujiiB  capitis  usqiie  ad  §. 
At  vero  si  hoc,   ponitur  sententia  ponens  nu- 


merum,  corpora,  superticie-*,  sou  punctaesse 
substantia^  sensibilium.  Varii  modi  expii- 
candi  hujus  sentonticie. 

His  aulem  liabita  est  dubilatio,  ulrumText.com. 
numeri,   el  corpora,    el    superficies,     et-       ^^- 
puncla  substanlitcaliqu;i3  surit,  aut  non? 

Postquam  Philosophus  inquisivit     it. 
(luomodo  unum  et  ens  se  halieant 
in  ratione  pinncipii,  nunc  inquiint 
utrum  ea  quae  ex  uno  oriuntur,  se- 
cundum  opinionem  PLatonis,   puta 
Mathematica,  sint  principia?  Cir- 
ca   quod  duo  facit   :   (Hua  primo 
qucTstionem  proponit.  Secundo  ad 
qua^stionem  arguit.    Secunda  ibi  : 
Nam  si  non.jyiGii  ergo,  quod  est(fuc-      ^, 
dum    dubita/io    habita,   id   est    COnse-  Hsec^q.  est 
quenter  se   habens  his   qua?   dicta  sup^^-iuf 

^  ^  assignala 

sunt  :  utrutn  numeri,  ct  corpora,  ct  sii-  ex  parte 

considera- 

perficies,    et  puncta  sint  aliqmc  subslan-     lorum. 
aVeistorum  sensibilium,  et  supple 
separatse,  vel  non  ? 

Notandum  ,    quod    dicit    istam 
quaestionem  esse  habitam  ad  prse- 
dictam,  quia  in  dubitatione   prse- 
dicta,  quserebatur,  utrumunum  sit 
substantia  rerum,  unum   vero  est 
principium  numeri  ;numerus  vero 
videtur    substantia    magnitudinis, 
sicut  et  punctum,  quod  est  princi- 
pium  magnitudinis  secundum  Pla-  Quantitas 
tonicos;   punctum  quidem  videtur  lit^ex^d^iT- 
esse  unitas  habens  positionem,  ct  ^^'„5|fi'u^; 
lineadualitas  habens  positionem  et  (^ofdidt" 
superficies  ternarius  habens  posi- 
tionem,  et  corpus  quaternarius  lia- 
bens  positionem ;  hsec  enim  vide- 
tur  fuisse  opinio  Platonis,  ut  habe- 
tur  1.  de  Anima,  text.  com.  68. 

Nam  si  non  sunt,  diffugit  nos  quidnam 
sit  ipsuni  ens,  el  qua^nam  entium  substan- 
tiae?  Passiones  enim,  et  motus,  et  ad  aliquid, 
et  dispositiones,  el  orationes  nullius  vi- 
dentur  substantiam  significare;  dicuntur 
enim  omnia  de  subjecto  aliquo  et  niliil 
hoc  aliquid.  Qu;e  vero  maxime  substantiam 


634 


LIB.  rii. 


MEPAPII. 


siguilicarc  videuLur,  aqua,  et  ignis,  el  ter- 
ra  ex  quibus  composila  corpora  constant; 
horum  calores  quidem,  et  frigiditales,  et 
similes  passiones  non  sunt  substanlise. 
Corpus  vero  hoc  paliens  solum  remanet, 
ut  ens  aliquod,  et  substanlia  aliqua  exis- 
tens, 

78.  Arguit  ad  qii?estionem,  et  primo 

ad  parfcem  afiirmativam.  Seciindo 
ad  partem  negativam.  Secnnda  ibi: 
At  vcro  si  hoc  quidi-m.  Prima  in  dnas  : 
quia  primo  inducit  rationes.  Se- 
cnndo  ex  i'ationibus  concludit  qnod- 
dam  conseqnens.  Secunda  ibi  : 
Propicr  quod  mulii.  Prima  in  duas, 
secundum  duas  rationes,  quarum 
prima  principaliter  arguit  de  cor- 
pore,  quod  sit  substantiale  prin- 
cipium  entium;  secunda  de  aliis 
Mafcbematicis  a  corpore,  quod  sint 
mai?is  principia  quam  corpus.  Se- 

AI.At  vero  ^        l  11  \ 

corpus.  cuuda  ibi  :  Scd  corpm  est.  Bicifc  ergo, 
(juod  si  supple  pr.Tdicta  ISratbema- 
tica  non  suni,  id  est  substanti;T)  re- 
rum  :  difJVfjit  a  nobis  quid  sil  ipsumcns 
substantialiter,  ct  qwv  nmnqnc  sunt 
subslanti(c  cntium;  ctcnim,  pro  quia, 
passioncs,  ct  motus,  et  ipsum  ad  aliquid, 
id  est,  relationes,  ct  dispositioncs,  ct 
orationes  prout  scilicet  probntfe  po- 
nuntur  de  genere  Quantitatis,  nul- 
lani  s}ibstanli(im  vidcnlur  si(/nificarc  ; 
dicuntur  cnini  ontnia  dc  aliquo  sul)jccto, 
et  nihil  hoc  aliquid,  id  est,  UuUum 
eorum  significat  lioc  aliiiuid,  id  est, 
substantiani  :  qu^evero  maximevidcn- 
tnr  significarc  substantiam,  sunt  aqua, 
i(jnis,  tcrra,  ex  quibus  constant  corpora 
composiia,  id  est,  mixta,  iu  (luil)us 
corporibus  inveniuntur  aliqu.T  dis- 
positiones  et  accidentia,  sed  horum 
calorcs  et  frif/idilalcs  cl  sin)ilcs  passioncs 
non  sunl  substanli(v;  corpus  vero  hoc  pa- 
licns  ul  subjccluni  solum  rcmancl,  ul  ali- 
quod  ens  el  substantia  ali(/ua  cxistcns,  ex 


quo  sequitur  quod  cornus  sit  prin- 
cipaliter  principium  substantise 
rerum. 

Notandum  quod  in  numerando  QnareenJ 
elementa  prsetermisit  aerern,  prop-  'ekmenuil 
ter  hoc,  quia  est  minus  sensibilis,  'lYblwl 
unde  aliqui  opinati  sunt  aerem  '"^'"^ 
nibil  esse,  dicentes  plenum  aere 
vacuum  esse,  ut  habetur  4.  Physi  • 
corum,  text.  com.  52.  ipse  etiam 
Aristoteles  secundo  de  Anima,  cap. 
de  Sono,  text.com.  81.  nominat  ip- 
sum  aerem  vacuum,  utens  modo 
loquendi  antiquorum.  Deinde  cum 
dicit  : 

At  vero  corpus  est  minus  subslanlia  su- 
perficie,  et  hasc  linea,  et  ha)c  unitate.  el 
puncto,  his  enim  definitur  corpus.  Et  hnpc 
quidem  sine  corporo  conlingere  videnlur 
esse;  corpus  vero  sine  his  est  impossibile. 


79. 


Ponit  secundam    rationem  pro- 
bantem  ipsa   Mathematica   magis 
esse  substantiam  rerum,  quam  ip- 
sum  corpus  dicens  :  quod  corpus  csi 
minus substcnitia su/ierficie,  idest,  quam 
superficies,  ct  ca,  scilicet  superfl-  DerinUiol 
Cies  mmus  quam  linea,  et  ea  Itnea  mmus  na  (iefini-1 
quam  unitas  vcl  punclus.  Ad  quod  pro-       ^'* 
bandum    innuit    medium    duplex. 
Tum   primo,   quia   illud   per  quod 
aliquid  definitur,  videtur  ejus  sub- 
stantia,cum  definitio  sit  indicativa 
substantiT;    sed  corpus    deflnitur 
])er  superflciem,  et  supei'flcies  per 
lineam,  et  linea  per  punctum,  et 
punctus  per  unitatem,  nam  punc- 
tus  est  unitas  posita;  ergo  superfl- 
cies  erit  substantia  corporis,  ideo 
dicit,    ({uod  his  cni}n  dcfinitur  corp^is . 
Tum  secundo,  quia  illud  quod  est  Quibusd' 
prius,  videtur  magis  esse  substan- ''"''",gf" 
tia;  sed  superflcies  est  prior  natu- 
rnlitei'  (luam  ipsum  corpus;  eodem 
modo  i)otcst  argui  de  aliis  specie- 


SUMM/E  II. 

biis  qiiaiUitatis  pcr  ordincm,  idco 
dicit,  (juod  luvc  (jitidcin  vklcnlnr  cnsc 
conlhKjcrc  sinc  corpore ;  corpus  vcro  im- 
possihilc  est  csse  sine  his.  Dcinde  cum 
dicit  : 

Proplerea  inuUi  quideni  el  priores  sub- 
slanliam  et  ens  pulabant  corpus,  alia  vero 
hujusniodi  passiones;  quare  et  principia 
corporum  enlium  esse  principia.  Poslerio- 
res  vero  et  sapientiores  liis  esse  opina- 
bantur  numeros.  Quemadmodum  ergo  di- 
cebamus,  si  non  sunt  subslanlia  liaic,  om- 
nino  nuUa  substantia  est,  nec  ens  nulluni; 
non  enim  horum  accidentia  digimm  estvo- 
care  entia. 

80.  Concludit  quoddam  consequcns 
ex  prsedictis  dicens,  quod  propter 
praedictas  rationes  muUi  antiquo- 
rum  maxime  priorcs  Philosophi 
suhstanf.iam  et  cns  /  utaverunt  corpus  cssc, 
id  est,  quod  nihil  putabant  esse 
ens,  vel  substantiam  nisicorpus; 
alia  vcro  omnia  cssc  passioncs  ct  acci- 
dentia  Imjus,  scilicet  corporis  ;  unde 
principia  corporum  dicebant  cssc  prin- 
cipia  cntium,  unde  sicut  diclum  est  in 
libro  primo,  volentes  inquirere 
principia  entium,  inquirebant  prin- 
cipia  corporum;  posteriorcs  vcro,  id 
est,  alii  Philosophi  posteriorcs, 
qui  putati  sunt  sapientiores  cssc  quam 
^  isti,  opinahantur  numcros,  scilicet  csse 

tonici  et    rerumsubstantiam,  istifuerunt  Py- 

Pjthagori-  "^ 

cinume-  thagorici  et  Platonici;  inquantum 

'uin  cons-  .  .  ,  . 

iiuerunt  enim  numeri  componuntur  ex  uni- 

eruni  s\ib-  ■     <.  -i  „  l  •  i    i 

iiantiam?  tatibus,  ununi  autem  videtur  esse 
rerum  substantia,  consequenter 
numerum  posuerunt  esse  rerum 
substantiam.  p]pilogat  ergo,  quod 
quemadmodum  dicchamus,  si  non  sint 
suhstantia,  id  est,  Mathematica  dicta 
scilicet  numcri,  linefc,  supertlcies 
Q\jGOV\}OV?i,  nullaomnino  sunt  suhstan- 
lia,  ncc  cns,  non  cnim  csl  dif/num  acci- 
dcntia  liorum,  vocare  entia,  scilicet  ipsa 
non  sunt  entia,  et  hoc  supple  se- 


CAP.   IV. 


635 


cundum  opinioncm  dictorum   Phi- 
losophorum.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Praedicta  Mathcmatica  non  esse  principia 
rerum.  Quod  dicitur  ratione  tertia,  snperfi- 
ciem  externam  tantum  esse  in  actu,  intelli- 
gitur  quoad  terminationem,  quia  internai 
superficies  continuant,  et  idem  est  de  aliis 
indivisibilibus  internis. 

At  vero  si  hoc  quidem  confessum  est, 
quia  magis  sunt  substantia  longitudines 
corporibus,  et  puncta.  Hsec  autem  non  vi- 
demus  qualium  utique  erunt  corporum  ; 
nam  in  sensibilibus  impossibile  esse  non 
ulique  erit  substantia  nuUa. 

Arguit  ad  partem  oppositam  8i. 
negativam  per  quatuor  rationes, 
sedquffi  sequunturnon  suntdirecte 
ad  partem  negativam  qusestionis; 
sed  contra  hoc  quod  conclusum  est 
in  secunda  ratione  pi\Tcedente,  sci- 
licct  quod  alia  Mathematica  a  cor- 
pore,  sunt  magis  principia  quam 
corpus,  cujus  oppositum  probant 
istse  quatuor  rationes,  et  ex  hoc 
sequitur  propositum,  quia  si  quod 
magis  videtur  esse,  non  est,  nec 
illud  quod  minus;  ergo  si  alia  Ma- 
thematicaa  corpore  nonsunt  prin- 
cipia,  dequibus  magis  videtur  se- 
cundum  eos,  multominus  corpus 
erit  principium  de  quo  minus  vide- 
tur.  vSecunda  ratio  ponitur  ibi  : 
Amplius  ea.  Tertia  ibi  :  Adliuc  autcm.  Corpusnoa 

GSSG      SuIj™ 

Quarta  ibi  :  Nam  ad  dicta,  vel  nam  stantiam 
cum  dictis,  ut  habet  alia  littera.  In 
prima  parte  intendit  talem  ratio- 
nem  :  Longitudines  et  puncta  non 
sunt  substantia  rerum;  ergo  nec 
corpus.  Consequentia  patet  a  ma- 
jori,  si  aliquis  scilicet  opinetur 
longitudines  et  puncta  esse  magis 
substantiam  quam  corpus.  Ante- 
cedens  probatur,  quia  hsec  sunt 
accidentia  corporum,  nain  punctus 


636 


LIB.  III. 


csL  teriiiiiius  hnepe  et  linea  super- 
flciei  etc.  sed  ista  non  possunt  esse 
substantia,  quia  sunt  termini  cor- 
poriim  sensibilium,  et  variantur 
circa  idem  subjectum,  sicut  alia 
accidentia ;  ergo  nihil  talium  erit 
substantia.  Dicit  ergo,  quod  ai  vero 
si  hoc  qimlem  aliquis  confitctiir  quod  lon- 
fjitudines  corporum  et  puncta  sint  nuif/is 
substantiaquam,  scilicet  corpora,  non 
vidcmus  qualium  corporum  sunl  ea,  sci- 
licet  linea,  superflcies  etc.  quse  po- 
nuntur  esse  substantia;  nam  si  sinl 
in  sensihilihiis  corporibus,  impossihile 
est  talia  esse  substantias  propter 
dictam  causam,  non  ulique  nulla  sub- 
stantia  erit  Deinde  cum  dicit : 

Amplius  hiBc  omnia  /idenlur  dimensio- 
nes  esse  corporis,  hoc  quidem  ad  lalilu- 
dinem,  hoc  vero  ad  profundilalem,  illud 
ad  longitudinem. 

Ponit  secundam  rationem  quse 
talis  est  :  Dimensiones  corporis 
non  sunt  substanti?e,  sed  omnia 
prffidicta  sunt  qu?edam  dimensio- 
nes  corporis,  puta  supcrficies  se- 
cundum  latitudinem;  linea  vero 
Diinensio-  sccunduni  longitudinem;  coi'pus 
nes  cor-  aiitem    secundum    profunditatcm; 

pons  non  ^ 

possunt    ergo    huiusmodi   talia   non  erunt 

esse  ^  "^ 

subsfantise.  substantia,  ideo  dicit  quod  omnia 
litec  videnlur  esse  dimensiones  corporis, 
luec  quideni  ad  latitudinem,  illa  vero  ad 
profundilatrm  et  aliud  ad  longitudinem, 
modo  prseexposito.  Deinde  cnm 
dicit  : 

Adhuc  aulem  simililer  inest  in  solido 
qua'cumque  figura.  Ouare  si  nec  in  lapide 
Mercurius,  nec  medietas  cubi  in  cubo  sit 
ut  segregala;  igilur  nec  superficies;  nam 
si  quaicumque  et  ulique  Iia^c  erit  deter- 
minans  medietatem,  eadeni  autem  ralio 
est  et  in  linea.  el  in  puncto,  et  unilale. 
Quare  si  maxime  quidem  substantia  est 
corpus,  hoc  autem  magis  hx\  Nec  sunt 
autem  lifcc,  nec  substanlia*  aliqua',  diffu- 
gil  quid  est  ens,  et  qua'  subslanlia  en- 
tium. 


METAPH. 

Ponit  tertiam  rationem  quvo  lalis      82. 
est :  Omnis  substantia  est  actu  in 
eo  cujus  est  substantia;  sed  super- 
flcies    et    alia    Mathematica,   non 
sunt  actu  ineo  cujus  ponunturesse 
substantia,   ergo    non   sunt  ver?e 
substantise.  Majorem  declarat  ex 
eo  quod  omnesflgur?e  sunt  poten- 
tialiter  in  corpore  solido,  puta  in 
lapide,  vel  in  ligno,  et  nuUa  est  in 
actu,  nec  per  consequens  supera- 
cies  est  in  actu  quse  nata  est  ter- 
minare  talem  flguram,  quse  est  ibi 
in  potentia;  nulla  enim  superflcies 
est  actu  in  corpore,  nisi  illa  tan- 
tum,  qu?e  actu  terminat  ipsum  cor- 
pus  continuum,  quam  non  constat 
esse  substantiam.  Dicit  ergo  quodNotabii 
ad/iiic  aiitcm  quwcinnrpie  figura  est  in  so-  fi^u',.j'g 
lido.   id   est,    in   corpore;  s/m?7?7cr,  "j^^||f" 
scilicet  in  potentia,   quare  si  nec  in  *'^''""' 
lapide   est    Mercurius ,    id   est   flgura  i'"""'^ 

.  C1I)US,  ! 

Mercurii;  nec  medietas  Q,OY\)Ovi'&  cuhi omma 
est  in  cul)0  sieiit  segregata,  m  est,  clivisa 
in  actu  ;  sed  supple  utrumque  tam 
Mercurius  inlapide  quam  mediet^s 
cubi  in  cubo  sunt  ibi  in  potentia  et 
noninactu,  quia  inquam  sic  est : 
non  igitiir  crit  superficies  in  actu,  illa 
scilicet,  cujus  est  terminare  flgu- 
ram  vel  medietaten  cubi;  nam  si 
quwcumque  supcrflcies  prreter  extc- 
riorem  liabet  esse  ibi  in  actu,  ergo 
et  ista  qua'  terminat  medietatem  vel  flgu- 
i"am  medietatis,  quod  supple  fal- 
sum  est.  Addit  autem  quod  eadcm 
ratlo  est  in  linea  rt  in  puncto  et  in  uni- 
tate,  quod  scilicet  non  sunt  actu  in 
continuo.  Concludit  ergo,  si  omnia 
dicta  Mathematica  sunt  substantia', 
maximc  qiiidcm  suhstantia  esl  corpu^; 
liivc  auiem,  scilicet  linea  et  superfl- 
cies,  ot  alia  prseter  corpus;  opor- 
tet  magis  eo,   id  est,  corporc  esse 


SUMM/E  II. 


CAP.  IV. 


637 


Corpus  cu- 
buni  quiil? 


83. 

Linea, 

puncla 

super- 

ficie.s  ali- 

quando 

sunt,  sicnt 

aliqunndo 

non  bunt 

sine  fiene- 

ratione  et 

eorruptio- 

ne. 


substantias,  et  magis  videntiiresse 
substantise;  quare  si  ea  non  siint, 
scilicet  in  actu,  et  per  consequens 
non  swit  aliquce  substanticv ,  diffugit, 
scilicet  cognitionem  nostram,  ut 
scilicet  videatur  quid  sit  ipsum  ens,  vel 
substantia  entium.  Et  nota  quod  cor- 
pus  cubum  vocatur  corpus,  quod 
liabet  sex  superiicies  ut  taxillus. 
Deinde  cum  dicit  : 

Nam  cum  diclis  et  circa  generalionem 
ot  corruptionem  accidunl  irralionabilia. 
Videlur  enim  substanlia  non  ens  prius 
nunc  esse,  aut  prius  existens,  posterius 
lamen  non  per  fieri  et  corrumpi  hoc  pati. 
Puncta  vero  et  iineas,  et  superticies  non 
contingit,  neque  fieri,  neque  corrumpi, 
quandoque  quidem  exislentes,  quandoque 
vero  non  exisLentes;  nani  quando  copulan- 
lur,  aul  dividuntur  corpora  simul;  quan- 
doque  quidem  una  copulatorum,  quando- 
que  vero  du<e  diversoruin  fiunt.  Quare 
non  compositorum  est,  sed  corruptum  est 
(livisorum,  quia  sunlprius  non  exislenles. 
Non  enim  indivisibile  punclum  divisum  esl 
in  duo.  Et  si  generantur  et  corruinpun- 
lur,  ex  aliquogenerantur. 

Ponit  quartam  rationem.  Circa 
quod  duo  facit  :  quia  primo  prse- 
mittit  rationem.  Secundo  declarat 
eam  per  quoddam  simile.  Secunda 
i^;i  :  Simililcr  autem  se  habet.  In  pri- 
ma  parte  intendit  taiom  rationem  •. 
Omnis  substantia  qu;e  aliquancio 
est,  aliquando  non  est,  generatur 
et  corrumpitur,  sed  linea,  puncta 
et  superdcies  aliquando  sunt,  ali- 
quando  non  sunt  sine  generatione 
et  corrnptione;  ergo  taiianon  sunt 
substantia.  Prima  pars  minoris 
l)atet  :  quia  si  corpus  aiiquod  divi- 
ditur,  fiunt  ibi  novse  duse  superfi- 
cies  qu8e  prius  non  erant,  simiiiter 
cum  duo  corpora  uniuntur  et  con- 
tinuantur,  ex  duabus  superficiebus 
lit  una  communis.  iicet  in  poten- 
tia,  ad  quam  ut  communem  partes 
continui  copulantur,  et  nulla  est 


in  actu;  quae  superficies  prius erant 
postea  non  sunt.  Secunda  pars  mi- 
noris   probatur,    quia  omne  quod 
generatur  vel  corrumpitur,  habet 
materiam;    sed   hsec    non    lial)ent 
materiam  propter  sui  simpiicita- 
tem,  ergo  talia  sunt,  et  non  sunt 
sine   generatione  et  corruptione. 
Dicit  ergo,  nam  cwn  dictis,  sciiicet 
inconvenientibus,  alia  scilicet  acci- 
dunt  irrationabilia,    qu3e   sunt    circa 
f/enerationem   ct   corruptionem ;    videtur 
enim   substantla  prius  non  ens,   et  nunc 
essc,  aut  prius  existens,    posterius  autem 
non    cum    generatione   et   corrup- 
tione   ea    pati,    id   est,  quod  omnis 
substantia,qufe  liabetesse  post  non 
esse  cum  generatione  et  corruptio- 
ne  ^hiiin  V,  punctavero,  lineas  el  super- 
ficies  non   continr/it,  id  est,  gencrari  ncc 
corrumpi,  quandoque  quidem  existenles, 
quandoquc   non  existentes ;   nam  quando 
copulantur  et  dislinguuntur  corpora  si- 
mul,   id  est,  ad  invicem,    qua^idoque 
quidem  una,  scilicet   fi.t    superfici(^s 
copula'orum,   quandoque  fient   duw  dis- 
junctorum,   quia  non   compositorum  est, 
sed  corruptum  cstdivisorum,  quse    sunt 
prius  non  existentes,  id  est,  quod 
diviso  corpore   fiunt  duse  superfi- 
cies;   non   ex  ilia  divisa  in  duas, 
cum    superficies    sit   indivisibiiis, 
sed  ilia  prima  desinit  esse,  et  quan- 
do  ex  duobus  corporibus   fit  unum 
conjunctum^non  tltuna  superficies 
ex  duabus,  sed  illse  duae  prima?  exis- 
tentes  desinunt  esse,   et  sunt   non 
existentes;  ideosubdit,quodpMnc«um 
indivisibile  non   est  divisum   in  duo,   id 
est,  quod  simile   est  de  puncto,    et 
de  linea  sicut  de  superficie,  nam 
sicut  superficies  non  potest  dividi 
in  duas  cum  sit  indivisibiiis  secun- 
dum  profunditatem,   sic  nec  linea 


638 


LIB.  III. 


Hic  artru- 

mentum 

quod  quan- 

titates  sunt 

respectus, 
sed  opposi- 
tum  lenen- 

do  tange 
hrec  plura. 
Al.  ex  una. 


84. 


in  (liias,  cum  sit  indivisibilis  secnn- 
diim  latnm ;  similiter  et  pnnctnm, 
cnm  sit  indivisibile  omnino,  non 
potestdividiinduo  pnncta.Additan- 
temad  probandum  qnod  talia  sunt.et 
non  snnt  sine  generatione  et  cor- 
niptione,  dicens  :  quia  si  r/eneranlur 
el  corruinpimtur,  ex  aliquo  generantur, 
scilicet  ex  materia,  qnod  snpple  de 
talibns  non  potest  dici.  Deindecum 
dicit  : 

SUMMARIUM. 

Doclarat  quomodo  dicitur  linea  non  gene- 
rari,  nec  corrumpi,  exemplo  nunc  temporis, 
quod  manet  idem  secundum  substantiam, 
licet  variotur  secundum  es<e.  Doctor  ex  ipso 
lib.  13.  et  14.  docet  prredicta  Mathematica 
non  esse  substantia-;,  sed  aceidentia  rerum; 
ex  ipso  etiam  explicat,  quomodo  idem  nunc 
temporis,  secundum  substantiam  dicatur 
manere  et  variari  secundum  esse,  licet  vere 
nuUum  instans  temporis  maneat,  de  quo  fu- 
>o  agit2.  d.2.  q.  2.  §.  hislatur  contra,  num.  4. 
Quod  hic  ait  mobile  secundnm  so  non  mon- 
surari  tompore,  sed  a3Vo,  ibi  docet  qua>st.  4. 
§.  Primum  essentialiter,  num.  9. 

Simililerautem  se  habet  circa  nunc  in 
lempoie,  non  enim  hoc  conlingit  fieri  et 
corrumpi;  attamen  videlur  aliquid  semper 
csse,  non  subslanlia  aliqua  existens.  Si- 
mililer  autem  palam  quia  se  habel  et  circa 
puncla,  el  hneas,  et  superficies,  eadem 
onim  ratio  ;  nam  omnia  simililer,  aul  ler- 
mini,aut  dimensiones  sunl. 

Declarat  dictam  rationem  in  qno- 
dam  simili,  scilicet  in  nunc  respcc- 
tn  temporis.  Et  innnit  talem  ratio- 
nem  :  Sicnt  se  habet  nunc  ad  tem- 
pus,  ita  se  habet  punctns  ad  lineam ; 
sed  nunc  nec  generatnr,  nec  cor- 
rumpitnr,  est  tamen  idem  secun- 
dnm  snbstantiam,  licet  varietnr 
secundum  esse ;  ergo  similiter 
punctnm  non  generabitnr  nec  cor- 
runipetur,  et  similiterest  d(^  linea 
respectu  superliciei,  et   sic  de  su- 


METAPH. 

perficie  i^espectu  corporis;  nam 
sicut  nunc  est  terminus  temporis 
et  quaedam  divisio  pro  quantotem- 
pns  dividitur  per  nunc,  ita  punctnm 
est  terminus  et  divisio  linese,  et  11- 
nca  superficiei  corporis.  Dicit  er- 
go  qnod  similiter  se  hahel  circa  nunc 
in  tcmpore,  non  enim  eontingit  hoc,  vel 
fteri  vel  corrumpi ,  quia  supple  si  sic, 
generatio  ejnsvel  corruptio  ejus, 
mensnraretur  tempore  vel  instan- 
ti,  et  sic  mensura  illius  nunc  esset 
aliud  nunc  in  infinitum,vel  tempus, 
quod  est  imj^ossibile.  Addit  autem 
quod  nunc  ipsum  videtur  semper  esse 
aliud  quantnm    ad  esse   :  substantia  ^anc  ia 

,.  , .  .  nerabile  . 

tamen  ejus  non  est  alia  el  alia  existens,  inconupt 

/  .  •         •     -f,  II,.  l>'le  man« 

patam    aulcm  quta   similiter  se  habet  el  i.iem  in  t 

circa  puncta,  ct  linras  ct  superficies  mo-  ^^*®'"?®"" 

do  pr^Texposito,  cadcm  cnini  esl  ratio, 

nam  omnia  simHiter  sunt  termini  aut  di- 

mcnsiones. 

Veritas    hnjus     qnsestionis    est, 

qnod   ista  Mathcmatica   non  sunt    quwsiti 

substantia  rerum,    scd  accidentia, 

sicut  Philosophns  ostenditl3.  etl4. 

libro  hujus,  ubi  istam  quaestionem 

prolixius  pertractat,  nec   ratio  ad 

oppositum  cogit;  nam  fallit  secnn- 

dum  Tquivocationem,   non  distin- 

guens  de  corpore,   secundum  quod 

est  de  genere  Substantise,  vel  de 

genere  Qnantitatis,  sicut  i^atet  per  Corj)usdi 

excmpla  ([UcTadducit,  aquae,  ignis, 

etterr<T,  etc.  qua?  sunt  corpora  de 

genere   SnbstantiT,  composita  ox 

materia  et  forma  ;  ipsT  autem  di- 

mensiones    quT    sequuntur    talia 

corpora,  non  sunt  substantiT,  sed 

magis  pertinent  ad  genus  qnanti- 

tatis;  sic  enim   decipiebantur  po- 

nentes   numeros  substantiam    re- 

rum,  quia  non  distinguebant  inter 

unum,quodest  principium  numeri, 


85 
Veritas 


plex. 


SUMM^  li. 


CAP.  IV. 


639 


Tolam 

hanc  lilte- 

rani  hal»et 

Do.-t.  2. 

d.  2.  q.  2. 


Ari,'uit 
eoiilra  opi. 
Dionem  po 

nentem 
nunc  esse 
idem  se- 

cundutn 
sub^tnn- 
liam  in  to- 
lotempore 


et  quod  convertitur   cum  eiUe,    ut 
superius  dictum  fuit. 

Notandum,  quod  ex  illo  loco,  et 
ex  4.  Piiysic.  capitulo  de  tempore, 
text.  com.  90.  orituruna  opinio  sa- 
tis  communis,quo(l  scilicetnunc  est 
idem  secundum  substantiamin  toto 
tempore,  licet  sit  aliud  et  aliudse- 
cundumessc,  ut  hic  et  4.  Piiysic.ut 
supra  videtur  dicei'e  Philosoplius 
expresse,  quod  declaratur  sic  :  quia 
substantia  ipsius  nunc  respondet 
substantiae  ipsius  mobilis,  variato 
autem  ipsius  mmc  secundum  esse, 
respondet  variationi  motus ;  unde 
secundum  defluxum  motus  varia- 
tur,  et  ita  secundum  esse,  licet  ma- 
neat  idem  secundum  substantiam, 
propter  identitatem  mobilis  in  toto 
m-otu.  Sed  contra  istam  opinio- 
nem,  inquantum  verba  videntur 
sonare,  arguitur  perduas  rationes 
Philosophi,  ex  4.  Physic.  text. 
com.  92.  primo  sic  :  Tlla  dicuntur 
simul,  qu9e  sunt  in  eodem  nunc  in- 
divisibili;  si  ergo  idem  est  7iu nc  in 
toto  tempore;  ergo  illa  quse  fue- 
runt  ante  niillesimum  annum,  et 
qnse  sunt  hodie  erunt  simul,  (|uod 
est  evidenterfalsum.  Respondetur, 
quod  omnia  possunt  essc  in  eodem 
nunc  realiter,  sicut  unum  et  idcm 
mobile  realiter  per  suum  motum 
habet  esse  in  omnibus  partil)us 
si)atii;  non  tamen  omnia  sunt  in 
eodem  nunc  secundum  rationem, 
sicut  nec  est  idem  mobih^  secunduni 
rationem,  prout  habet  esse  in  di- 
versis  pai'tibus  spatii.  Contra, 
quia  uniformitas  simultatis  acci- 
l)ienda  est,  ut  correspondeat  iden- 
titati  ipsius  nunc,  ut  quse  sunt  in 
codem  nunc  renliter,  sunt  simul 
realiter,  et  qufp- sunt  in  eodem  nvnc 


secundum  rationein,  sunt  simul 
secundum  rationem ;  si  ergo  in  to- 
to  tempore  est  idein  nunc  realiter 
alterum  secundum  rationem  ejus, 
illa  qua)  fuerunt  in  millesimo  anno 
et  qua)  sunt  hodie,  erunt  simul  rea- 
liter  et  secundum  veritatem,  lieet 
non  sint  siinul  secundum  rationem, 
quod  nullus  san<T  mentis  diceret, 
ut  videtur. 

Prneterea  secundo  sic  :  Cujusli- 
bet  continui  sunt  duo  termini  dis- 
tincti;  sed  tempus  est  quoddain 
continuuin,  cujus  termini  sunt  ip- 
sa  nunc,  erg'o,  ipsa  sunt  distincta. 
Ista  ratio  declaratur,  quia  ipsum 
7iunc  secundum  siibstantiam  est  ali- 
quod  indivisibile  de  genere  Quanti- 
tatis.  Tunc  qujmro  cujus  continui 
cst  terminus,  vel  cujus  discreti 
pars,  quia  omne  indivisibile  quod 
est  per  se  de  genere  Quantitatis, 
vel  est  terminus  continui,  vel  pars 
discreti;  si  ponatur  pars  discreti, 
crgo  teinpus  ponitur  discretum, 
quod  Philosophus  non  concederet 
proprie  loqucndo;  si  ponitur  ter- 
minus  eontinui,  ergo  oportet  quod 
sit  aliud  secundum  quod  terminat 
aliam,  et  aliam  partein  continui, 
quod  est  i)ropositum.  Respondetur 
quod  unum  et  idein  nunc  secundum 
rein  ])otest  terminare  aliquod  tem- 
pus  ex  utraque  parte,  sicut  unum 
et  idem  mobile  per  suum  motum 
terminat  aliquod  spatium  ex  utra- 
que  parte,  quia  prius  existena 
in  principio  alicujus  spatii  fit  pos- 
tea  per  motuin  in  tine  illius  spatii. 
Contra,  quia  ista  esse  accidunt  illi 
«'/><ceidem  secundum  substantiam 
et  secundum  rem,  quia  per  te  illud 
nunc  inanet  idem  sub  diversis  cssc, 
et  perconsequons  ista  csse  accidunt 


86. 


640 


LIB.  III. 


sibi ;  ergo  non  per  se,  sed  per  ac- 
cidens  erit  terminus  temporis, 
qiiod  est  falsum;  nam  omne  indi- 
visibile  de  genere  Quantitatis  per 
se  terminat  quantitatem,  vel  est 
pars  discreti,  quore  sequitur  qnod 
tale  idem  moic  non  sit  indivisibile 
per  se  in  genere  Quantitatis. 

Prseterea  ista  esse  qusero  cujus  ge- 
neris  sunt  :  si  sint  indivisibilia  de 
genere  Quantitatis,  ergo  sufficiunt 
ad  terminandum  proprium  conti- 
nuum  absque  illo  mmc  secundum 
substantiam,  quod  nuUus  diceret;si 
autem  sunt  alterius  generiS;  puta. 
Qualitatis,ergo  qualitaserit  per  se 
ratio  terminandi  continuum  in  ge- 
nere  quantitatis,  quod  est  falsum 
Videntur  ergo  rationcs  Philosophi 
stare,  nec  ipseeasaliquando  solvit, 
sicut  patet  inquirenti  capitulumde 
tcmporc  in  4.  Pliysicorum. 

Prseterea  ad  principale  :  Siidem 
nunc  secundum  substantiam  flucret 
per  totum  tempus;  ergo  totus  ejus 
fluxus  componeretur  ex  indivisibi- 
libus,  et  pcr  conscqucns  tempus 
secundum  eos  mmc  fluens  causat 
tempus  ;consequensest  falsum  ma- 
nifcste,  ergo  et  anteccdens.  Prol>a- 
tioconsequentitC  quia  nunc  indivisi- 
bilenon  posset  fluerenisisecundnm 
diversa  esse,  quse  necessario  sunt 
indivisibilia  ;  probat  autem  Pliilo- 
sophus  ().  Physic.  text.  com.  89. 
(piod  indivisil)ilc  non  potest  move- 
i'i,  quia  tunc  motus  ejus  compone- 
rctur  cx  indivisibilibus,  quia  prius 
})ertransiret  minus  quam  sequale 
sibi  et  quam  majus;  esset  ergo 
tcmpus  compositum  ex  indivisibi- 
libus,  quod  est  contra  Philoso- 
phum. 

PrcTpterea,  omnis  mutatio  habct 


METAPH. 

aliquam  mensuram  :  si  ergo  idem 
mmc  secundum  substantiam  muta- 
tur  secundumdiversa  esse,  oportet 
ejus,  et  suorum  esse  quserere  ali- 
quam  mensuram;  sed  illa  vel  erit 
tempus,  vel  mmc. 

Dicendum  ergo  aliter,  quod  mmc  Concius 
est  aliud  ct  aliud  secundum    sub-  ponsiva. 
stantiam  in  toto  tempore,  sicutest      ^^- 
aliud  et  aliud  punctum  in  tota  li- 
nea.  Sed  ad    salvandum    Philoso- 
phum,    quia   videtur    prima  facie 
dicere  oppositum,  notandum,  quod  Nunc  « 
non  cst  intentio  Philosophi,  quod  S'J 
idem  mmc  maneat  in  toto  tempore,    *=""'^!" 

^  substa 

sed  quodcumque  iiunc  (\e  pluribus  i'»'"  i«' 
consideratum  secundum  se  est  etiam  s 
idem,  et  hoc  est  dicere  idem  secun-  piXso 
dum  substantiam ;  consideratum  '^'"'"' 
autem  in  ordine  ad  tempus  pr?ete- 
ritum  et  futurum,  cum  sit  termi- 
nus  prseteriti  ct  principium  futu- 
ri,  distingui  dicitur  secundum  esse, 
quia  aliaestratio  termini,  et  alia 
principii;  ut  sic  ergo  unum  mmc 
habet  identitatem  secundum  sub- 
stantiam,  hoc  cst,  ad  se,  et  habet 
distinctionem  secundum  cssc  res- 
pectu  partium  temporis,et  non  cst 
tanta  identitas  ipsius  nunc  in  toto 
tcmporc,  cum  illa  sint  infinita, 
quanta  est  identitas  unius  instan- 
tis;  igitur  instans  in  toto  tempore 
vere  est  aliud  ct  aliud  secundum 
substantiam.  Kt  ad  hoc  valet  de- 
claratio  Philosophi,  quam  isti  ad- 
ducunt  pro  se  de  mobili,  quod  ma- 
nct  idcm  non  quidem  mobile,  ut 
absolute  i^i-a^cedit  mutationem; 
quia  lioc  modo  non  est  tempus 
mcnsuraejus,  nec  aliquiil  pertinens 
ad  tempus,  sed  forte,  ut  sic  sevum 
est  mensura  eiusdem,de  quo  alias;  in2.  se 

tentianl 

scd  mobile,  ut  est  sub  una  mutatio-  uw  sup( 


SUMM^  II. 


CAP.  V. 


641 


ne,  est  idem  secundum  substan- 
tiam,  id  est,  secundum  esse  istius 
mutationis  consideratse  secundum 
se  ;  est  autem  aliud  secundum  es- 
se,  hoc  est,  ut  sub  illa  mutatione 
terminat  prseteritum  et  initiat  fu- 
turum,  et  secundum  hoc  dicitur 
alibi  et  alibi  esse,  non  quidem  ac- 
tu,  sed  in  eodem  uno  mmc  medio 
inter  extrema ;  in  quantum  illud 
terminat  motum  secundum  prius 
ubi,  et  inchoat  motum  secundum 
posterius  ubi,  dicitur  alibi  et  alibi 
esse,  quatenus  mutari  est  aliquid 
respectu  utriusque  extremi. 

SUMM/E     SECUNDiE 

CAPUT    V. 

Dubitationes  dc  ideis,  et  an  princi- 
pia  sint  in  potentia  vel  actu,  et 
an  sint  universalia,  vcl  sin- 
gularia  ? 

SUMMARIUM. 

In  hoc  capite  usque  ibi  :  Nam  si  aliter,  ar- 
guit  pro  et  contra  ponentos  ideas  priacipia 
rerum.    Doctor  resolvit  ex  ipso  negative. 

Omnino  vero  dubitabit  aliquis,  quare  et 
|"\g'''^™' oportetquierere  alia  quajdam  pr»ter  sen- 
sibilia  et  intermedia,  ut  quas  ponimus  spe- 
cies. 


rum. 


88.  Postquam  Philosophusinquisivit 

l^q"!  est  fl^onio^io  uuum  ct  cus  sc  habcnt  in 
iksa&sC-  i^^^io^^G  principii,  ct  utrum  Mathe- 
Ignaia  ex  matica  sint  rerum  princiuia,  nunc 

larte  con-   .  i  i       ' 

Iderato-  inquirit  utrum  idcae,  quas  pone- 
bat  Plato  unitates  separatas,  sint 
rerum  principia  ?  Circa  quod  duo 
facit :  quia  primo  proponit  quses- 
tionem.  Secundo  arguit  pro  et  con- 
tra.  Secunda  ibi .  Nam  si  ideo.  Dicit 
ergo,  quod  supple  dato,  quod  Ma- 

Toin.  V. 


thematica  non  sint  rerum  sensi])i- 
lium  principia  :  omnino  dubitabil  ali- 
quis,  quarc  oporlel  qiuvrcre  quwdani  pnv- 
ter  sensibilia,  el  prceler  Matheniatica, 
quse  sunt  infra,  id  est,  intermedia, 
ut  species,  id  est,  ideas  quas  ponimus, 
supple  quasi  quoddam  tcrtium  ge- 
nus.  Deinde  cum  dicit  : 

Nam  si  ideo  quia  Mathematica  a  pnu- 
sentibus  in  aliquo  quodam  differunl,  in  es- 
se  vero  plura  similis  speclei  nihil  dilTerunl. 
Quare  non  erunt  ipsorum  pnncipianume- 
ro  determinata,  quemadmodum,  el  pra;- 
sentium  litterarum  numero  quidem  om- 
nium  non  sunl  principia  delerminata,  sed 
specie.  Si  vero  sumat  liujus  quis  syllabye, 
aul  hujus  vocis  harum  erunl,  et  numoro 
delerminata?  Simihter  autem,  et  in  inter- 
mediis,  intinita  namquc  sunt,  et  illic  qu;e 
ejusdem  speciei.  Quare  si  non  sunt  praiter 
sensibilia  el  Malhemalica,  alia  quiedam 
quaiia  dicunt  species  ipsas  quidam,  non 
erit  unanumero  et  specie  substantia.  Nec 
principia  enlium  numero  erunt  quarita 
aliqua,  sed  specie.  Ergo  si  hoc  est  neces- 
sarium,  etspecies  est  necessarium  propler 
hoc  esse?  etenim  si  non  bene  dearliculant 
dicenles,  sed  hoc  est  quod  volunt,  et  hoc 
ipsos  necesse  dicere,  quia  specierum  una- 
quicque  substantia  qua;dam  est,  et  nihil 
secundum  accidens. 

Arguit  ad  qusestionem,  et  primo      so. 
ad  partem  affirmativam,  assignans  id?4"*sutit 
rationem   quare^  oporteat   ponere  "eSum 
species  separatas.  Secundo  arguit  ^'''"3"?^'" 
ad  partem  oppositam  negativam. 
Secunda  ibi   :   At  vero  si  ponimus.  In 
prima  partc  intendit   talem  ratio- 
nem  :  Si  nihil  esset  separatum  prae- 
ter  sensibilia  et  Mathematica  ;  ci'- 
go  principia  entium  non  erunt  de- 
terminata  numero;  consequens  est 
falsum,  quia  sic  contingeret  prin- 
cipia  rerum  esse  infmita  numero  ; 
ergo  et  antecedens.    Consequentia 
probaturex  hoc;  quiasicut  in  sen- 
sibilibus  inveniuntur  plura  nume- 
ro  sub  una  specie,  ita  et  in  Mathe- 
maticis ;  si  ergo  principia  sensibi- 
lium  non  sunt  determinata  numero, 

41 


612 


LIB.  III. 


METAPH. 


sed  tantum  specie,  ita  esset  de 
Mathematicis.  Videtur  ergo,  quod 
necessarium  sit  esse  ideas  pra^ter 
sensibilia  et  Matbematica.  Dicit 
crgo,  quod  Mathemalica  qvklem  a  prce- 
sentibus,  id  est,  a  sensibilibus  in  ali- 
rjuo,  scilicet  in  eo  quod  abstrahi 
habent  a  matcriasensibili  differunt; 
in  esse  vero  plura  similis  speciei  nihil 
di/ferunt,  sicut  enim  plures  equi 
sunt  sub  una  specie  equi,  ita  plurea 
circuli  sunt  sub  una  specie  circuli ; 
si  ergo  sic  est  :  eormn,  scilicet  Ma- 
thematicorum,  non  erunt  principia 
numero  detcrminata,  quemadmodum  nec 
prcesenlium  litterarum,  exempliflcat 
enim  in  vocibus,  quarum  principia 
sunt  litterse,  ideo  subdit  :  quod  om- 
nium  scilicev  vocum  non  sunt  princi- 
pia  deternunata  numero,  sed  specie,  7iisi 
quis  sumat  scilicet  principia  hujus 
sj/llabw  particularis,  aut  hujus  vo- 
cis,  harum  erunt  principia  numero  de- 
lerminala;  vult  dicere,  quod  priuci- 
pia  sensibilium  non  sunt  in  numero 
corto,  nisi  aliquis  accipiat  prin- 
cipium  hujus  individui,  sive  hujus 
syllabjc  vel  illiu§ ;  litterae  enim, 
quse  sunt  principia  vocis  litteratse, 
non  sunt  sub  aliquo  numero  certo 
secundum  numerum,  sed  solum 
socundum  speciem;  non  enim  tan- 
tum  unum  A,  vel  tantum  unum  V>, 
nisi  secundum  speciem.  Similiter  au- 
ii-ni.  et  in  his,  qu?e  sunt  infi'a,  id  est, 
iu  Mathematicis  inlermediis  sunt  in/i- 
iiila  secundum  numerum,  licet  sint 
specialia,  id  ost,  determinata  se- 
cundum  speciem,  {)uta  si  dicatur  quod 
l)i*incipia  pcntagoni  sunt  quiuque 
latera  et  quinque  anguli,  hoc  est 
secundum  specicm,  quia  secundum  nu- 
mcrum  possunt  multiplicari  in  infi- 
nitum  :  quare  si  non  sunl  prcvter  sensi- 


bilia  et  Mathematica,  alia  qucedam  qualia 
quidam,  scilicct  Platonici,  cUcunt  spe- 
cies,  id  est,  ideas,  sequitur  quod  non 
erit  una  substaniia  numero,  sed  specie ; 
ergo  si  hocest  necessarium,  scilicet  sub- 
stantiam  et  principia  esse  numero 
determinata,  necessarium  est  propter 
hoc  esse  species,  id  est,  ideas,  et  hoc 
est  quod  volunt  dicere  isti,  scilicet 
Platonici,  licet  non6e«e  dearticulant, 
id  est,  certiflcant  hoc,  dicentes  et  qui- 
dem  necesse  est  eos  hic  dicere  quod  sci- 
licet  singula  specierum,  id  est,  quse- 
libet  idea  est  fjucedam  substantia,  et  non 
secundum  accidens,  id  est,  cui  nihil 
convenit  per  accidens,  sed  solum 
illud  quod  est  de  ratione  speciei. 
Dcinde  cum  dicit  : 

Al  vero  si  ponimus  species  esse,  etunum 
numero  principia  el  non  specie,  diximus 
quai  conlingere  necess  e  est  impossibilia. 

Arguit  ad  oppositum  dicens,  %. 
quod,  at  vero  si  ponimus  esse  species,  id 
est,  ideas,  et  principia  unum  numero, 
id  est,  determinato  numero,  et  non 
solum  specie  supple  jam  diximus,  scili- 
cet  superius  in  hoc  eodem  tertio, 
et  etiam  in  primo  libro;  quia  impos- 
sibilia  continqere  cst  necesse,  scilicet 
contra  ponentes. 

Veritas  hujus  qu?estionis  est,  si-  verii 
cut  patet  ex  7.  hujus,  quod  non  cst  *^"*^'' 
ponere  species  separatas  pra?ter 
Mathomatica  et  scnsibilia,  sicut  nec 
Matliomatica  pra?ter  sonsibilia,  ut 
haboturll].  (^tlt.  hujus,text.com.45. 
et  inde.  Nec  ratio  ad  oppositum  co- 
git,  quia  licot  principia  effectiva, 
ut  sunt  Deus  ot  Intolligentia>  sint 
numoro  certo,  otiam  secundum 
viam  Philosophi,  ut  j^atetli^.  hujus, 
text.  com.  4:2.  et  inde,  principia  ta- 
mon  intrinsoca  rorum  matorialia, 
ct  foiunalia  non  sunt  dcterminata 


SUiMM^  II. 


CAP.  V 


043 


i„gni,a(ij,.  numero;  sed  sicut  individua  sub 
piicia.  yjjg^  specie  sunt  multiplicabilia  in 
inflnitum  secundum  numerum,  sic 
et  principia  intrinseca  eorum  ;  nec 
hoc  est  aliquod  inconveniens,  quia 
illa  inflnitas  non  ponitur  actualis, 
sed  potentialis  tantum.  Tunc  sequi- 
tur  illa  pars  : 

Text.  com.     His  autem  affine  esl  quffirere,  utrum  po- 
19-       teslate  sunt  elementa,  aut  alio  aliquo  mo- 
do. 

^**  Ubi  Philosophus  disputat  quses- 
tiones  de  principiis  penes  eorum 
actualitatem  vel  potentialitatem. 
Circa  quod  duo  facit.  Quia  primo 
proponit  qusestionem.  Secundo  ar- 
guit  pro  et  contra.  Secunda  ibi  : 
Nnm  si  aliter.  Dicit  ergo  quod  affuic, 
id  est,  in  flne  quaestionum  hujus 
tertii  est  quoirere  utrum  elementa,  id 
est,  "^rmci^^m  sintpotestale,  analiquo 
alio  modo,  id  est,  actu? 
B»o'q*?*est  Notaudum,  quod  ista  qusestio  vi- 
r!usTsfbt(^6tur  introduci  occasione  antiquo- 
mrll\m-  Tum  Naturalium,  qui  solum  princi- 
*'rnnf°'  pium  materialc  posuerunt,  quod 
est  in  potentia;  Plato  autem  qui 
posuit  ideas,  posuit  principia  essc 
inactu.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Arguit  pro  et  contra,  an  principia  sint  in 
potentia  vel  in  actu.  Doctor  resolviterflciens 
osso  in  actu.  Item  materiam  osse  in  actu  en- 
titalivo,  sed  iu  potontia  subjectiva;  forma 
etiam  quando  principiat,  est  in  actu;  tinis 
tamen,  quando  finalizat,  quandoque  est  tan- 
tum  in  potentia  objectiva,  ut  ([uando  volo 
potionem  amaram  proptor  sanitatem  acqui- 
rondam. 

Nam  si  aliter,  aliqualiter  prius  erit  ali- 
quid  principiis  aliud,  prior  enim  erit  po- 
testas  causa  iila.  Possiljile  autem  non  ne- 
cessarium  est  illo  modo  se  habere. 

Arguit  ad  qu?estionem.  Et  priiiio 


rum. 


ad  probandum  principia  esse  in 
potentia.  Secundo  arguit  ad  oppo- 
situm  ibi  :  Si  vero  potestate.  In  prima 
parte  intendit  talem  rationem  :  Si 
principia  non  sunt  in  potentia  ;  er- 
go  aliquid  ost  prius  ipsis  princi- 
piis;consequens  est  falsum,  ergo  et 
antecedens.Conscquentiaprobatur, 
quia  illud  est  prius  a  quo  non  con- 
vertitur  subsistendi  consequentia, 
sed  bene  sequitur,  quod  si  aliquid 
est  in  actu  quod  possit  esse,  et  non  Ab  esse  ad 

,  • ,  1        •  ,        ,  potse  non 

convertitur   quod    si    potest    esse,  e  contra 
quod  sit  actu;  ergo  potentia,  est  ^mei,um"" 
prior  actu  ;  si  igitur  principia  non  "'!i J":"^" 
sunt  in  potentia,  aliquid  erit  prius.  simpiiciter. 
Dicit  ergo  :  nam  si  aliter  sunt  prin- 
cipia  quam  in  potentia  aliquid  aliud 
erit  prius  ipsis  principiis ;  prior   enim 
est  potenlia    illa  causa,    id  est,    quam 
principium,    quod    non    poneretur 
esse  in  potentia;  sed  possibile  non  csi 
neccssarium  illo  modo  se  haberc,  quod 
scilicet  sitaliquis  prius  quamprin- 
cipium.  Deinde  cum  dicit  : 

Si  vero  polestale  sint  elementa,  niliil  '  9?. 
entiutn  esse  contingit  :  nam  possii)ile  cst 
esse  quod  nondum  est  ens,  fil  enim  non 
ens.  Niliil  autem  fit  impossibilium  esse. 
Flas  igitur  dubilaliones  necessarium  est 
dubitare  de  principiis. 

Argiiit  ad    oppositum  per  talem   Quoci  e^t 

,  .  ....  ,    t.antiim  in 

rationem  :  Si  prmcipia  rerum  sunt  poientin, 

in  potentia;  ergo  nullum  ens  est  in    "esf."'" 

actu  ;  consequens  est  falsum,  ergo 

et  antecedens.   Consequentia   pro- 

batur,quia  illudquodest  inpotentia 

nondum  est,  ({uia  illud  quod  est,  non 

flt;  (luod  autemest,  possibileflt;  er-  Qiiofii;»- 

i  '   i  possibile 

go  omnepossibileestnonens;  siau-  est  .-sse, 

^  imposM.Ji- 

tem  principia  non  sunt  cum  sint  in  le  est  iien. 
potentia,  sequitur  quod  nccaliquis 
effectus   erit.  Dicit  ergo,    quod  si, 
elementa,  id  est,  principia  sint  po- 
lestale,  niliil  entium  conlingit  csse ;   nnm 


644 


LIB.  III. 


META.PH. 


Veritas 
quseEisti. 


Maleria  est 
ens  in  ac- 
tu  entilati- 
vo  et  in 
potentia 
subjectiva. 


illHd  est  in  potentia  esse  quod  nondum 
est  ens,  quia  nihil  impossihilium  esse  fit. 
sed  supple  quod  tit  non  est.  Ultimo 
opilogat,  dicens  quod  eas  duhitationes 
qwe  diclce  sunt,  necesse  est  qucerere  de 
principiis. 

Veritas  istius  qusestionis  est, 
quod  loquendo  de  principiis  effecti- 
vis,  talia  principia  sunt  in  actu, 
iiuia  nihil  efficit  nisi,  quod  est  in 
actu ;  loquendo  autemde  principiis 
intrinsecis,  forma  est  quidam  ac- 
tus  ;  materia  autem  est  in  potentia 
subjectiva  opposita  actui  formali, 
licet  in  se  sit  quoddam  ens  in  actu 
distinctum  contra  niliil,  vel  contra 
potentiam  objectivam,  nam  mate- 
ria  non  est  nihil.  Nec  rationes  ad 
oppositum  cogunt.  Prima  quidem 
non,  quia  licet  potentia  prsecedat 
actum  respectu  ejusdem  generabi- 
lis  et  corruptibilis,  sicut  arguit 
ratio,  tamen  actus  est  prior  po- 
tentia  simpliciter,  quia  nihil  tran- 
sit  de  potentia  ad  actum,  nisi  redu- 
catur  ad  actum  per  aliquod  ens  ac- 
tu,  sicut  habetur  9.  hujus.  text. 
coin.  13.  Ratio  ad  oppositum  arguit 
de  potentia  objectiva,  quiaquod  sic 
cst  in  potentia,  est  non  ens,  (^t  de 
tnli  concessum  est  nuUum  princi- 
pium  esso  in  potentia.  Tunc  soriui- 
tur  illa  pars  : 

SUMMARIUM. 

.\rguit  pio  ot  conti'a,  univ(M'.saIia  osso  prin- 
»;ipia  roruiii.  Doctor  ox  ipso  rosolvit  ni'?,'ati- 
vo,  solvon!5  rationeni  in  opposituni. 


Text.  coui.      El  ulrum  univer.salia  sinl,  aul,  ut  dixi- 
20.        mus,  sin":ularia  1 


Quomodo 
potentia 
prior  est 
actu. 


93. 


Ubi  Philosoplius  disputat  tiua>s- 
tiones  dc  principiis  pcnos  eorum 
singuLaritatem  ct  universalitatem. 


Circa  quod  duo  facit  :  quia  primo 
proponit  qufestionem.  Secundo  ar- 
guit  pro  etcontra.  Secunda  ibi: ^Vam 
si  univej^salia.  Est  ergo  qusestio  utrum 
principia  sint  universalia,  aut  sinQularia  ? 
Sedhic  estunumdubium,qualiter  is- 
ta  quFestio  differat  a  duabus  aliis 
superius  disputatis,  quarum  prima 
fuit  :  utrum  principia  sint  univer- 
salia  et  genera.  Secunda,  utrum 
principia  sint  magis  suprema  ge- 
neraquam  immcdiate  praedicata  de 
individuis?Dicendum  quod  illarum 
duarum  quaestionum  altera,  scilicet 
prima,  quserebat  de  universalitate 
principiorum  absolute:  Utrum  sci- 
licet  genera  essent  magis  principia 
quam  partes,  ox  quibus  res  cons- 
tat ;  altera  vero  scilicet  secunda 
quserobat  de  universalitate  compa- 
rata  comparando  scilicet  magis 
universalo  ad  minus  universale. 
Sod  ista  qusestio  quaerit  de  univer- 
salitate  comparando  universalita- 
t(»m  simpliciter  ad  singularitatem 
simpliciter  :  utrum  scilicet  princi- 
pia  sint  univorsalia  vol  singularia, 
ot  in  hoc  distinguitur  ista  queestio 
ab  illis.  Deinde  cum  dicit : 

Nam  si  uiiiversalia  non  erunl  subslan- 
li;e,  niliil  enim  commuiiiuiu  hoc  aliquid 
significat,  sed  quale  ;  subslantia  vero  hoc 
aliquifi,  esl,  se(i  si  esl  hoc  aliquid,  et  po- 
nilur,  quod  communiler  pnodicalur, 
muUa  erit  animalia  Socrales,  ipsequeho- 
mo  (H  animal,  si  sigiiifical  unumquodque 
hoc  aliquid  et  unum.  Si  igitur  uni- 
versalia  sunl    principia  hctc    conlingunt. 

Arguit  ad  qua?stioncm,  etprimo 
ad  ostondondum  principia  non  esse 
univorsalia.  Sccundo  arguit  ad  op- 
positum.  Socunda  ibi  :  Siautemnon 
universalia.  In  prima  parto  intendit 
talem  rationcm  :  Si  principia  sunt 
univorsalia ;  ergo  principia  non 
suut  substantijTc;    consequens   est 


14.  q. 

Hsec  q.  < 
10.  supt 
rius  as8 
gnata  e 

parte  co: 

sideratc 

rum. 


94 
Princi 

non  es 
univer 

lia. 


I 


falsiim,  qiiia  saltem  principia  snb- 
stantise,  de  quibus  piMncipaliter 
qna^ritur,  sunf,  substantiae,  cum  ex 
non  substantiis  nonfiat  substantia  ; 
eri^o  antecedens  ex  quo  sequitur, 
erit  falsum.  Consequentia  proba' 
tui*,  quia  omnis  substantia  videtur 
sig^niflcare  hoc  aliquid;  universalia 
autem  magis  significant  quale  quid, 
quod  si  dicas  quod  universale  si- 
gniflcat  hoc  aliquid,  sequitur  quod 
aliquod  unum  hocaliquid,  puta  So- 
crates,  erit  multa  hoc  aliquid,  cum 
de  Socratemultauniversaliaprsedi- 
centur,scilicet  homo,  animal,  etc.  Di- 
cit  ergo,  quod  si  universalia  scilicet 
ponantur  principia  esse,  sequitur 
scilicet  quod  principia  non  erunt  sub- 
stantim ;  nihil  enim  coinmunium,  id  est, 
Hinc  argu-  univcrsalium  sif/nificat  /loc  aliquid,  sed 
contra^No-  ^"«^^  quid,  substantia  vero  esi  hoc  alic/uid 
minaies.  pu^a  ipse  Socratcs  ;  sed  si  supple 
universale  est  hoc  aliquid,  et  ponitur 
quod  communiter  prwdicaliir,  ruulta,  id 
est,  unumquodque  singulare  erit 
aninialia,  id  est,  multa  hoc  aliquid, 
puta  Socrates  erit  homo  ef  animal ; 
quare  quodlibet  horum  trium  erit 
hoc  aliquid,  si  singulum  eorum  sit  hoc 
aliquid  el  unum;  si  igitur  principin  sunf 
universalia,  hcec,  scilicet  impossibilia 
contingunt. 
Quaiitas  Notandum,  quod  omne  univer- 
'^^^^'  sale  significat  quale  quid,  non  qui- 
dem  propter  qualitatem  acciden- 
talem,  sed  substantialem ;  nam 
aliqua  est  qualitas  substantialis, 
ut  habetur  5.  hujus  de  difl"erentia 
specifica.  capite  de  qualitate,  text. 
com.  19.  Ratio  hujus  est,  quia  hoc 
aliquid  videtur  importare  id  quod 
secundum  se  existit,  quod  non 
potesl  competere  universali  quod 


CAP.  V. 


645 


est  unum  in  multis,  et  ideo  nullum 
universah?  est  hoc  aliquid,  proprie 
loquendo;  substnntia  autem  sig- 
nificat  hoc  aliquid,  non  quidem 
omnis  substantia,  sed  sola  primn, 
([WSB  i^roprie  et  per  se  existit.  Kt 
ex  hoc  patet,  quod  illa  ratio  pa- 
runi  cogit  ;  nam  secunda>  substan- 
tia^  uti(iue  sunt  substantia?,  licet 
non  signiflcent  hoc  aliquid,  sed 
magis  quale  quid.  Deinde  cum 
dicit  : 


Si  autem  non  universalia,  sed  quasi 
singularia,  nun  erunl  scibilia,  universales 
enim  sunt  omnium  scientise.  Quare  erunt, 
principia  diversa  priora  principiis  univer- 
saliler  praedicata,  sifutura  est  esse  eorum 
scientia. 


Arguit  ad  oppositum  per  talem       «5. 
rationem  :  Si  principia  non  sunt 
universalia  ;  ergo  non  sunt  scibi- 
lia  ;  consequens  est  falsum,  ergo  et 
antecedens.  Consequentia  patet  ex    g^j^^^j^ 
hoc,  quia  scientia  est  tantum  de  «aQtum  est 

^  ...      universa- 

universalibus  et  non  de  smgulari-  Hum., 
bus.  Falsitas  consequentis  proba- 
tur  :  quia  tunc  nihil  sciretur,  cum 
ignoratis  principiis  ignorentur 
et  alia.  Yel  si  dicas,  quod  oportet 
ipsa  principia  sciri,  habebis  dare 
alia  principia  priora  universalia, 
de  quibus  scientia  possit  esse.  Dicit 
ergo,  quod  si  principia  non  sint  uni- 
versalia,  sed  quasi  singularia,  sequitur 
quod  non  erunt  scibilia,  quia  scientia' 
omnium  sunt  universales,  id  est,  de  uni- 
versalibus  :  ciuare  supple  si  prin- 
cipia  oportet  sciri,  erunt  aliqua 
principia  diversa,  el  priora  principiis, 
scilicet  istis  quae  ponuntur;  qu?e 
principia  alia  et  priora  erunt,  uni- 


6-16                        LIB.  III.  METAPII. 

versaliier  j.rcidicaUi,  si  futnra  cst  cssc  siiigularia.  Nec  ratio  adoppositiiin 

scientia  eorum,  id  est,  si  de  eis  opor-  cogit,  quod  dc  singularibus  non  sit 

teat  sciontiam  liabere.  scientia,  quia  singularia  licet  sin- 

veritas       Veritas   istius  qua?stionis  habe-  gulariter  existant,  possunt  tamen 

huju^s^guuj- ^^j,   ex  7.  hujus,  text.  com.  45.  et  ab  intellectu  universaliter  concipi 

inde,  ubi  prol)atur  quod  universa-  secundum   aliquam  naturam  com- 

lia  non   sunt    principia,  nec  sub-  munem  abstrahibilem  ab  eis,  se- 

stantia  i-erum,  quare  oportet  essc  cundum  quam  erit  scientia  de  eis. 


I 


SUMM^  f.  CAP.  I.  647 

LIBEH     QUARTUS 

Descendit  Philosophus  in  hoc  quarlo  lihro  ad  Iractandn,  qua'  determinate  ad  hanv 
scientiam  spectanf,  in  quo  de  ohjecto  ejusquc  partilms,  afl'cctionihus  et  ])rincipiis 
traclat.  De  quihus  Doelor  optinic  arjit  hic,  et  per  quinquc  qncestiones,  quas  super  hunc 
lihruni  dispulal.  Dividitur  autem  isle  liher  in  duas  Sumnias,  quarum  prinia  inquiril 
ad  qutc  se  extendil  consideralio  MeUiphysica.  Secunda  agit  dc  cognitione  principio- 
runi.  In  primo  capite  summce  prinue  resolvitur,  ens  qua  lale  esse  huj  us  scienliic  ob- 
jec  um,  de  quo  vide  Doct.  hic  q.  prinui,  quod  tangit  de  sensu  reduplicalivo,  vide  cuin 
quodlih.  3.  ct  |{.  disl.  11.  quwst.  2.  ef  Theorem.  20. 


SUMMA    PRIMA.  ^^""^  ^^  ^^  P'^''*^  rerum  considera- 

tariim;    sic  enim  distingucbantiii' 

De    quihus    haheat    prima    Philosophia  omnes  qu.npstiones  propositfe  in  3. 

pertractare"^.  libro  ut   patuit    ibi    :    Primum    ergo 

de  quihus.  Secunda  incipit  in  princi- 

CAPUT     I.  pio  septimi    libri,   ibi   :   Ens  dicilur 

„        ,              ,                  .             .  midliplicifcr.  Circa  primum  tria  fa- 

Ens  ut  ens,  et  omnes  eius   partes  ..    .^   .^      .        „    '            ,    ,.  . 

'     .,         ,              .,         •  cil.  Quia  primo  facit,  quod  dictum 

a  primo  Philosopho  considerari.  .          ,                   ' 

^    ^                     ^  est.    becundo,    ut  non    laboret   in 

Text  com     Esl  autem  scientia  qucTdam  qua?  specu-  ^equivoco,    distinguit  intentiones, 

latur  ens  in  quantum  ens,    et  quae    huic  sive     significata    nominum,     qua? 
insunt  secundum  se. 


1. 


subsunt  considerationi  hvjusscien- 

Postquaminlibrotertioprocessit  tise.  Tertio  describit  modum,  quo 

modo  disputativo  circa  inquisitio-  ista  scientia  considerat  de  prredic- 

nem  veritatis  eorum,  quorum  spe-  tis.  Secunda  ibi  in  principio  quinti 

culatio    pertinet    ad     prsesentem  hujus :  Principiumdicituraliudquidem. 

scientiam,    nunc     procedit    circa  Tertia  ibi  in  principio  sexti :  Pr/H- 

idem   modo    determinativo   et  de-  cipia  et  causa^  quccruntur. 
monstrativo.  Circa  quod  duo  facit :        Ad  evidentiam  primae  notandum,    Qu^eiibet 

Primo  enim  declarat  ambitum  hu-  quod  scientia  Metaphysicse  suppo-^^espS'^ 

jus  scientise,  ostendens  ad  quae  se  nitur  esse  una.  Una  autem  scientia  vidr^iu 

extenditconsideratio  Metapliysica,  ut  dicitur  primo  Poster.  text.  43  seC'q!'3. 

ex  quo  colligitur  veritas  qusestio-  respicit  tria  considerata  ad   qufe  J^.ui^J'* -^ 

num   prius    disputatarum,    tenen-  se  extendit  scilicet  subjectum,   et  '■«spai-tes. 

tium   se   ex  parte  hujus  scientise  partes  subjecti,  et  iterum  passio- 

considerantis.  vSecundo  inquirit  ve-  nes  subjecti ;  una,   inquit,  scientia 

ritatem  eorum,  quDe  subsunt  con-  est    quse   est  unius   generis;  qure- 

siderationi  scientise  Metaphysicse,  cumque  ex    primis   componuntur 

ex  quo  coUigitur  veritas  quaestio-  et   partcs    aut    passiones    Iiorum 

num    prius    disputatarum,   tenen-  sunt  per  se ;  et  secundum  hoc  iste 


048 


LIB.  IV. 


METAPH. 


quartus  libcr  divicUtur  in  tres  par- 
tes.  Primo  enim  secundum  quod 
flicit  Commentator,  statuit  sub- 
jectum  hujus  scientiae,  ostendens 
circa  quse  versatur.  Secundo  os- 
tendit  quod  versatur  circa  imnm 
et  imdta,  idem  et  diversiim,  et  hoc  ut 
circa  passiones  entis.  Tertio  os- 
tendit  quod  versatur  circa  prima 
principia,  quse  dicuntur  dignitates 
fundatse  in  ente,  et  in  terminis 
convertibilibus  cum  ente,  vel  quae 
sunt  partes  entis.  Secunda  ibi  :  Si 
iffitur  ens  et  unum.  Tertia  ibi  :  Dicen- 
dum  autem  utrum.  Circa  primum 
duo  facit.  Primo  ostendit,  quomo- 
do  ista  scientia  se  habeat  circa  ens, 
probans  quod  ad  eam  solam  perti- 
neat  considerare  ens  inquantum 
ens.  Secundo  qualiter  se  habeat 
ad  partes  entis.  Secunda  ibi  :  Ens 
aulem  multis  modis.  Prima  in  tres, 
quia  primo  supponit,  quod  est  ali- 
qua  scientia,  quae  speculatur  ens 
inquantum  ens.  Secundo  ostendit 
quod  illa  non  est  aliqua  particula- 
rium  scientiarum.  Tertio  quod  illa 
est  Metaphysica  quam  intendimus. 
Secunda  ibi  :  Hcvc  autem  nulli.  Tertia 
Ens  etejus  ji^j  .  Quoniam  autem  principia.  Dicit 
dei)ent  ab  ppnro,    Quod  cst   qucedam  scicntia  quce 

aliqiia  o  i 

scientia    spcculatur  etis  infj[uantum  ens,etquce huic 

coaside-  ■  i         . 

rari.  lusunt  secundum  se,  id  esi,  proprias 
passiones  quae  per  se  insunt  enti, 
inquantum  ens.  Ratio  liujus  est, 
qu8B  tractata  fuit  circa  principium 
istius  operis  in  prima  qusestione, 
quia  scilicet  ens  inquantum  ens 
et  passiones  entis,  ut  sic,  non  sunt 
de  se  nota  nec  desperata  cognosci; 
ergo  possunt  cognosci,  et  cognos- 
cuntur  in  aliqua  scientia,  alioquin 
deficeret  nobis  aliqua  scientia  no- 
bis  possibilis  haberi,  quod  est  in. 


conveniens;  quare  oportet  esse 
quamdam  scientiam,  quae  specu- 
latur  ens  inquantum  ens,  et  pas- 
siones  quae  per  se  insunt  enti 
inquantum  ens. 

Notandum,  quod  \y  inciuantum,  et  j^  ^.^  . 
quselibet  dictio  reduplicativa  po-^ti^isvij 
test  teneri  dupliciter,  scilicet  vel  Quodiibel 
reduplicative  vel  specificative.  Pri-dapiicauT 

1  •!.  j         Mi      1  duplicitel 

mo  modo  sumitur,  quando  illud  potest  «| 
quod  sequitur  immediate  redn-  ^' 
plicationem,  notatur  esse  causa 
formalis  et  praecisa  inhaerentiir 
praedicati  ad  subjectum.  Secundo 
modo  sumitur,  quando  illud  quod 
sequitur  reduplicationem  imme- 
diate,  accipitur  tantum  secundum 
suam  rationem  formalem,  sine 
praecisione  causalitatis  inhaerentiae 
praedicati  ad  subjectum.  Exem- 
plum  primi  :  Triancjulus  inqucinlum 
triangulus  hahet  tres,  nam  hic  Iv 
triangulus,  qui  sequitur  ly  inquan- 
tum  est  formalis  ratio  et  prae- 
cisa  inhaerentiae  praedicati  ad  sub- 
jectum  ;  nam  forma  specifica 
trianguli  est  formalis  et  praecisa 
ratio,  quod  habere  tres,  insit  trian- 
gulo,  quae  est  ejus  passio  adaequa- 
tainhaerenssibiperseprimo.Exem- 
plum  secundi  :  Homo  inquantum  homo 
est  albus;  hic  enim  ly  homo,  qui 
sequitur  ly  inquantum,  non  est  cau- 
sa  formalis  inhaerentiae  praedicati 
ad  subjectum,  alioquin  omnis  ho- 
mo  necessario  esset  albus,  sed 
accipitur  tantum  secundum  suam 
rationem  formalem,  sine  illa  prae- 
cisione  causalitatis,  ut  sit  sensus, 
homo  inquantum  liomo,  id  est, 
illud  quod  est  homo  est  albus; 
isto  enim  modo  ly  inquantum  solum 
specificat,  et  non  reduplicat  sub-  || 

jcctum.  Ad  propositum    cum  hic 


SUMM^  I. 


GAP.  I. 


649 


ii 


Nulla  scien 
tia  particu 
jaris  consi- 

derat  ens 
ia  univer- 
saliinquan 

tum  ens. 


Sola   Meta- 

physica 
considerat 
ens  inquan- 
tum  ens. 


dicitur,  quod  qusedain  scientia  sci- 
licet  Metaphysica  speculatur  ens 
inquantum  ens;  \y  inquantum  ac- 
cipitur  reduplicative,  ad  denotan- 
dum  quod  ratio  formalis  entitatis 
est  ratio  formalis  subjectiva  hujus 
scientise,  ut  quidquid  considera- 
tur  in  ista  scientia  consideretur 
sub  ratione  qua  ens  formaliter  vel 
reduplicative.  Deinde  cum  dicit  : 

Ha)c  autem  nulli  in  parle  diclarum  ea- 
dem  est.  Aliarum  enim  nuUa  inlendit 
universaliler  de  ente  inquantum  ens  ;  ve- 
rum  partem  ejus  abscindentes  aliquam 
circa  hanc  speculantur  ipsum  accidens, 
velut  scientiarum  Malhematicse. 

Ostendit  quod  talis  scientia  con- 
sidcrans  ens  inquantum  ens,  non  cst 
in  parte  dictarum  eadem,  id  est,  quod 
non  est  aliqua  scientiarum  dicta- 
rum  particulariter  ;  enim  pro  quia, 
mdla  scientia  aliarum,  scilicet  par- 
ticularium  scientiarum ,  intendit 
imiversalitor  de  ente  inquantum  ens  : 
ulruni  ahscindentes  aliquam  parteni  cjus, 
id  est,  entis  circa  hanc  scilicet  par- 
tem  entis  speculantur  ipsum  accidens, 
supple  per  se,  velut  scientiie  Matlicma- 
ticce;  quare  sequitur  quod  scientia 
considerans  ens,  communiter  non 
est  eadem  alicui  particularium 
scientiarum. 

Notandum,  quod  nulla  scientia 
alia  a  Metaphysica  considerat  ens 
inquantum  ens  communiter,  quia 
sic  consideraret  de  omni  ente,  sed 
considerant  de  aliqua  parte  sub- 
jectiva  entis,  puta  Mathematica 
de  ente  immobili,  et  sic  de  aliis;  et 
ratione  hujus  nominantur  scientise 
particulares  respectu  scientise  Mc- 
taphysic^e,  qua^.  considerat  de  toto 
ente,  et  ideo  Metaphysica  non  est 
eadem  alicui  earum.  Deinde  cum 
dicit  : 


Quoniam  autem  principia  et  extremas  4. 
quaerimus  causas,  palam  quia  naturoe  cu- 
jusdam  ipsnm  secundum  se  esse  necesse 
est.  Si  ergo  et  entium  elementa  qua^ren- 
tes  haec  quaesierunt  principia,  necesse  et 
enlis  elementa  essenon  secundum  acci- 
dens,  sed  inquantum  entia,  unde  et  no- 
bis  entis  inquantum  esl  ens  primae  cau- 
sa>  sunl  accipiendae. 

Probat  quod  illa   scientia,   qua^  Probat  aci 

.  ,  ,  .  ,  ,  Metaphysi— 

considcrat  ens  inquantum  ens,  est  cam specia 

...         Tv*    X        1         •  ,   ,     re  conside- 

scientia  Metaptiysic?e  quam  hic  rationem 
intcndimus,  et  intendit  talem  ra-  qSantum 
tionem  :  Ejusdem  scientise  est  con-  *"*• 
siderare  principia  entis  inquan- 
tum  ens,  et  ipsum  ens  inquan- 
tum  ens;  sed  scientia  Metaphysicse 
considerat  principia  entis  inquan- 
tumens;  ergo,  etc.  Minorem  ])ro- 
bat,  quia  ista  scientia  considerat 
prima  principia  et  primas  causas, 
ut  ostensum  est  in  prologo  primi 
libri;  prima  autem  principia  sunt 
causse  universales  omnis  entis. 
Dicit  ergo,  quod  quoniam  qiuerimus, 
scilicet  in  illa  scientia,  principia  et 
causas  extremus,  id  est,  primas  :  palam 
quia  illas  necesse  est  esse  per  se  cujusdam 
naturce,  scilicet  entis  in  communi, 
quod  declarat  ex  opinione  antiquo- 
ruin  dicens  :  si  ergo  qmerenles,  scili- 
cet  antiqui,  elenienta,  id  est,  princi- 
pia  rerum,  qucesicrunt  ea  principia, 
scilicet  entis  inquantum  ens  ;  quia 
inquantum  sic  est,  necesse  est  esse 
principia  entis  non  secundum  accidens, 
sed  inquantum  sunt  cntia  ;  unde  el  nobis 
accipiendce  sunt  causoe  primce  entis  in- 
quantuni  ens. 

Notandum,  (luod  ly  inquantum  cns, 
potest  accipi  dupliciter,  ut  dictuni 
est,  scilicetvel  speciflcative  vel  re- 
duplicative.  Primo  modo  accipitur 
cum  hicdicitur,  quod  entis  inquan- 
tum  ens  sunt  primae  causse.  Primae 
enim  causae  causant  proprie  enti- 


650 


LIB.  IV. 


META.rH. 


lo  hao,  : 

entis    in- 

quantuni 

ens    sunt 

prinKB 

causje, 

ly  inquan- 

tum  sumi- 

tur   8p»ci- 

ficative. 


Text.  com 
2. 


tatcin,  (juia  suiit  causa?  universn- 
les  omnis  entitatis.  Secundae  enim 
causa?  inferiores  magis  causant 
talitatem  entis  sive  entitatis,  quia 
causant  tale  vel  tale  ens,  non  omne 
ens,  nec  aliquando  ens  inquantum 
ens,  si  autem  \y  inquantwn  ens,  acci- 
peretur  reduplicative  ;  ergo  omne 
ens  haberet  causam,  quod  est  fal- 
sum,  quia  processus  inflnitus  es- 
set  in  causis  et  causatis;  de  hoc 
amplius  dictum  fuit  in  prima  quaes- 
tionecirca  principium  hujus  libri, 
quaere  ibi.  Deinde  cum  dicit : 

Ens  autem  muUis  modis  dicilur,  sed  ad 
unum,  et  ad  unam  ahquam  naluratn,  et 
non  sequivoce. 


citcr,    quia  ens  vcro  {>st  uiuvocum^^o^uf^o"»! 

.  nibus  entil 

ad     omnia  entia  Metaphysice  lo-      tus. 
quendo.  Deindc  cum  dicit  : 


Ostendit  qualiter  Metaphysica  se 
habeat  ad  partes  entis ,  intendens 
quod  considerat  omnes  partes  en- 
tis,  scilicet  tam  substantias  quam 
accidentia.  Circa  quod  duo  facit, 
quiaprimo  prsemittit  quoddam  ne- 
cessarium.  wSecundo  arguit  ad  pro- 
positum  ostendendum.  Secunda  ibi: 
Sed  quemadmodwn.  Dicit  ergo,  quod 
ens  dicitur  multis  modis  non  ceqiiivoce, 
sed  ad  unum  el  ad  unam  cdiquam  natu- 
ram ,  id  est,  secundum  quamdam 
attributioncm  et  analogiam  ad  ali- 
quod  unum. 

Notandum,  quod  duplexcst  mul- 
tiplicitas  :  qusedam  significatorum 
et  quaedam  suppositoinim.  Prima 
muUiplicitas  est  aBquivocorum, 
quando  scilicet  aliquod  unum  est 
commune  pluribus,  sine  aliqua 
communitate,  qu?e  sit  ex  parte 
rei.  Secunda  multiplicitas  est  uni- 
vocorum;  spccies  enim  habet  mul- 
ta  individua  supposita  sibi,  non 
obstantc  univocatione  ad  sua  sup- 
posita,  et  sic  accipitur  iu  proposi- 
Eiisestuni- to,  cum  dicitur  :    rns  dicifurmi(ltipli- 


MiJliplici- 
tas  duplex 


I 


SUMMARIUM. 

Argiiit  Metaphysicam  consideraro  omnia 
entia,  sive  ens  dicat  conceptum  uuivocum 
oniiiibus  entibus,  sive  non,  et  sive  eus  et 
unum  dicant  unam  naturam,  sive  non.  De 
quo  Doctorhic  q.  2. 

Sed  quemadmodum  salubre  omne  ad 
sanilatem,  hoc  quidem  in  conservalione; 
aliud  vero  in  aclione;  aliud  vero  quia  esl  si- 
gnumsanilafis;hoc  aulem  quia  illius  esl 
susceplibile  elmedicabile  ad  medicinam; 
hoc  enim  in  habendo  medicinam  dicilur 
medicabile;  ilhid  vero  in  exhibendo  bene 
nalum  ad  ipsam,  et  aliud  per  aclus  medi- 
calive.  Simililer  aulem  el  aha  sumemus 
his  dicta.  Ila  vero  etens  mullipliciler  dici- 
lur  quidem,  sed  omne  ad  unum  principi- 
um  ;  ha3c  quia  subslanlioe  eliam  dicuntur, 
illa  vero  quia  passiones  substantia)  ;  alia 
vero  quiavia  ad  substantiam,  aut  corrup- 
tiones.  aut  privationes,  aut  qualilales, 
aut  effecLiva,  aut  generativa  substanlise, 
aul  ad  substanliam  dictorum,  aul  horum 
cujusdam negationes,aul substantiae.  Qua- 
propler  et  non  ens  esse  non  ens  dicimus. 

Arguit   ad  propositum,  scilicet       q 
quod  Metaphysica  considerat  om- {^'jJys^cJii 
nes  partes  entis  per  duas  rationes,  omnet^pa 
quarum  secunda  ponitur  ibi  :  Omnis    ^^^  «"*■' 
ai(tem  generis.  Prima  in  duas  :  quia 
primo  praemittit  rationem.  Secun- 
do  solvit  quamdam  dubitationem. 
Secunda   ibi  :   Vbique    vero  primi.    In 
prima  parte  intendit  talem  ratio- 
nem  :  Omnia  entia  habent  attribu- 
tionem  ad  aliquod  unum  ens  ;  ergo 
omnia    entia    pertinent  ad  unam 
scientiam,  et  per  consequens  ad  is- 
tam.  Circa  lianc  rationem  sic  pro- 
cedit.  Primo  pr?emittit  antecedens. 
Secundo     subjungit     probationem 
consequentia?.  Tertio  concludit  ip- 
sum     consequens.    Secunda    ibi  : 
Qucmadmodum  ergo.    Tertia  ibi  :  Pa- 
lam  cn/o.  Antecedens  autem  decla- 


SUMNL^  1. 

rat  per  siiiiile  ad  sanitatem  et  ad 
Ambitus  sanativum.  Dicit  evgo,quod  rpie»!- 
cse  hfc^o^-'  (tdDiodmn  salubrc,  idest,  sanativum 
londitur.  ge liabet ttd snnitatem,  secundum  quam- 
dam  attributionem ,  hoc  rjuidem,  di- 
citur  salubre  in  conscrvaiione,  sicut 
diseta;  Hlud  vcro  in  actione,  sicut  po- 
tio  ;  aliiid  vero  quiaestsigmim  sanitatis, 
ut  veritas  ;  hoc  ante/m  quia  est  suscepti- 
vum  illius,  id  est,  sanitatis,  ut  ani- 
mal.  Similiter  inedicinale,  id  est,  ef- 
fectivum  medicin?R  se  habet  ad  me- 
dicinam,  secundum  quamdam  attri- 
butionem  ;  hoc  enim  dicitur  medicinale 
in  habendo  'medicinam,  ut  medicus  ; 
illudvero  incxistendo,  susceptibile  ad 
medicinam,  ut  homo  aptus  ad  ha- 
bendum  medicinam;  cdiud  vero  pcr 
actus  existentium  medicince,  ut  sunt 
instrumenta,  per  quse  medicinam 
ministrat ;  similiter  autem  potest  dici 
in  aliis  dictis,  sicut  sumitur  in  istis  ; 
Est  ut  sjc  siciij^eropo  est  in  istis,  itavero  et  ens 

et  est   ut  " 

non.  multipliciler  dicitur.  Sed  omne  ens  ad 
unum  principium  reducitur,  scili- 
cet  ad  ipsum  ens  in  communi,  vel 
ad  ipsam  substantiam,  ad  quam 
omnia  alia  entia  habent  attribu- 
tionem  ;  unde  subdit,  hrcccnimdicun- 
tur  entia,  quia  sunt  substanliie;  illa  vero 
quia  sunt  passiones  substantice,  ut  acci- 
dentia  ;  alia  quia  sunt  via  ad  substan- 
tiani,  ut  motus,  et  gmerationes,  aut 
corruptiones,  aut  privationes,  quae  sunt 
via  ad  non  esse  substantise  ;  aut  qua- 
litatis,  qu9e  sunt  e/fectivic  aiit  gcnerati- 
vce  substantice,  aut  ad  substantiam  dicto- 
rum,  ut  sunt  qusedam  qualitates  et 
accidentia  activa  ;  iterum  ncfjationes, 
quorumdam  horum,  qUce  scilicet  ha- 
bent  habitudinem  ad  substantiam  ; 
autetiamipsius  substantise  supple 
dicuntur  esse,  unde  dicimus  cjuod  non 
ens  est  non  ens,  quod  non  esset  ve- 


CAP.  I, 


051 


rum,  nisi  negationi  (;t  non  enti 
aliqualitercompeteret  ipsum  ens  ; 
omnia  enim  prfedicta  dicuntur  ali- 
((ualiter  entia,  quatenus  habent 
aliquam  attributionem  ad  ipsum 
ens,  vel  ad  substantiam  modo  prse- 
exposito,  licet  secundum  alium  et 
alium  gradum,  ut  patct  intuenti. 
Deinde  cum  dicit : 

Quemadinodum  ergo  et  salubrium  omni-  '^- 
um  una  est  scientia,  italioc  et  in  aliis,  non 
enim  solum  eorum  quae  secundum  unum 
diclorum  esl  unius  scientiae  speculari,  sed 
et  dictorumadunam  naturam,  etenim  hoc 
modo  quodam  secundum  unum  dicuntur. 

Sul)jungit    probationem   conse-     scientise 

.  est  conside- 

quentise,  etarguit  sic:Ejusdemsci-  rareiiia 

,  .  .  .  ,  '  ,         quie    attri- 

entiae  est  considerare  ea  quse  ha-    buuntur 
bent  ordinemattributionis,utscien-  objectum. 
tiae  medicina;'  omnia  salubria ;  sed 
omnia  entia  sunt  hujusmodi,  ut  os- 
tensum  est  ;  ergo   ad  unam  scien- 
tiam  spectatconsiderareomniaen- 
tia.  Majorem  ostendit  ex  hoc.quod 
unius  scientise  est  considerare  non 
solum  illa  qu?e  dicuntur  ad   unum 
aliquid,   quod   formaliter  partici- 
pant  et  univoce,  sed  etiam  quse  ad 
aliquam  unam  naturam  dicuntur 
secundum  rationem  attributionis. 
Exemplum  primi,  ut  omnes  linesp 
ad  lineam,  et  omnes  numeriad  nu- 
merum.  Exemplum  secundi,  omnia 
salubria  ad  sanitatem.   Entia    au- 
tem  primo  modo  dicuntur  ad  ens. 
Secundo  modo  ad  substantiam.  Di- 
cit  ergo,  quod  quemadmodum  omnium 
salubrium  est  una  scientia,  ita  et  in  aliis ; 
non  enim  solum  unius  scientice  speculari 
dictorum  circa  unum,  id  est,  ea  quao 
dicunturunivoceadunum,  sed  etiam 
dictorum   ad  iinam    naturam,    scilicet 
secundum  attributionem;  talia  enim 
quodammodo  dicuntur  ad  aiiquod  unum, 
ratione  cujus    unius  scienticB   est 


652 


LIB.  IV. 


METAPII. 


oiimia  illa   speculari.  Deinde  cum 
dicit  : 

Palain  ergo,  quia  et  entia  unius  es: 
scientiae  speculariinqudnlum  entia. 

Ostendit  consequens  dictae  con- 
scquentiae  principalis ;  palam,  in- 
quit,  quia  unius  scicntid'  est  spcculari 
entia  in  quantum  sunt  entia,  sicut  in- 
telligcndo  quod  ly  inrjuantum,  acci- 
piatur  reduplicative.  Deinde  cuni 
dicit  : 

rbique  vero  proprie  primi  est  scienlia, 
el  ex  quo  alia  pendent,  et  propter  quod 
dicunlur  ;  ergo  si  estlioc  subslantia  sub- 
stanliarum,oporlet  principia  etcausasha- 
bere  philosoplium. 

Solvit  quamdam  dubitationem, 
quia  dixerat  omnia  entia  pertinere 
ad  Metaphysicam.  Dubitaret  ali- 
quis  utrum  seque  primo  considera- 
ret  de  omni  ente?  ad  quod  respon- 
det  quod  non,  sed  principalius  in- 
tendit  de  substantia,  cujus  ratio 
est,  quia  scientia  considerans  ali- 
qua  plura  habentia  oi"dinem  attri- 
butionis,  principalius  considerat 
illud  ad  quod  omnia  alia  attri- 
buuntur,  cujusmodi  est  substnntia 
inter  omnia  ontia;  ideo  dicit  quod 
uhique,  id  est,  in  quacumque  scien- 
tia  quod  est  scientia  primi,  ex  quo  alia 
pendent,  et  propter  quod  dicuntur,  id 
est,  in  pluribus  considerat  de  illo 
primo,  ad  quod  omnia  alia  attri- 
buuntur  ;  e;v/o  .s/  /loc  pritnuui  est  suh- 
slantia,  oportet  primum  Philosophuni,  id 
est,  Metaphysicum,  hahere  principia 
et  eausas  substantiae. 
Quomodo       Notan(bim,  quod  intentio  Aristo- 

Metapliysi-    ,     ,  •  .1  •     .  1         • 

ca  princi-  telis  ost  lu  loco  isto,  quod  primus 

desubsun-  IMiilosophus  agit   principalius    de 

^'**      substantia,ut  de  noluliori  parte  sui 

subjecti  primi,  quod  est  ens,  sicut 

dictum  fuitjuxta  principium  hujus 


libri.  Ex  quopatet  quod  argumen- 
tum  illorum,  qui  ex  loco  isto  vo- 
lunt  probare,  quod  substantia  sit 
subjectum  priinum  hujus  scientiae, 
et  non  ens  inquantum  ens,  non  va- 
dit  ad  mentem  Philosophi.  Deinde 
cum  dicit  : 

Omnis  autem  generis  unius  sensus  est  8. 
unus,  atque  scientia,  ut  Gramraatica  una 
ens  omnes  speculatur  voces.  Quapropter 
et  entis  inquantum  ens  quascumque  spe- 
cics  speculari  unius  est  scientia?  genere, 
species  autem  specierum, 

Ponit  secundam  rationemad  pro-  Metaphys 
bandum,  quod    Metaphysica  consi-  ratomnul 

.  ,  i  X  •  •       entia,  ul 

derat  omncs  partes  entis,  quae  sic  sunt 
potest  formari:Ea  quse  suntunius  ^°*'^' 
generis  et  unius  rationis,  ut  sic, 
pertinent  ad  unam  scientiam;  sed 
omniaentia,  ut  sic,  sunt  unius  ge- 
neris  et  unius  rationis  generalis  ; 
ergo  omnia  entia ,  ut  sunt  entia, 
pertinent  ad  unam  scientiam  quae 
est  Metaphysica,  ut  probatum  est 
supra.  Dicit  ergo,  quod  omnes,  id 
est,  omnium  eorum,  quajsunt  unius 
gcneris,  el  iinus sensus  csl  etuna  scientia, 
sicut  visus  est  de  omnibus  visibili- 
bus;  ct  Grammatica  una  exislens  specu- 
latur  omncs  voces,  quapropter  unius 
scientiic  genere,  id  est  generalis  est ; 
speculari  quascumque  species  entis  in- 
quantum  est  ens,  et  species  specierum ,  id 
est,  quod  species,  id  est,  partes 
subjectiva?  entis  secundum  ratio- 
nes  speciales  faciuntscientias  par- 
ticulares. 

Ex  pra^dictis  patet  veritas  illius 
qufBstionis ,  qua  quoerebatur  in 
tertio ,  utrum  unius  scientiae  sit 
considerare  substantias  et  acciden- 
tia,  quia  ostensum  est,  quod  sic,  ut 
patet  ex  praecedentibus. 


9. 


SUMM/E  IL 


SUMM^    SECUND.E    CAP.     II. 

Hanc  scientiam  considerarc  pas- 
sionesentis,  sive  disjimctas,  sive 
non. 

SUMMARIUM. 

Ostendit  duabus  rationibus  Metaphysicam 
considerare  unwn  et  species  unius,  et  sic  de 
reliquis  passionibus  simplicibiis  entis  quaj 
sunt  verum,  bonum,  etc.  infort,  hic  consido- 
rari  unum,  sicut  ens,  cuni  tot  sint  partes  unius 
quot  enlis,qno(lhenQ  explicat  Doctor;  deinde 
partes  primae  Philosophiae,  seu  Metaphysi- 
CcJe  distingui  secundun  partes  unius,  et  ma- 
xime  substantiae. 

Si  igilur  ens  et  unum  ideni  el  una  na- 
lura,     eo  quod  se  ad  inviccm  consequun- 


CAP.  11. 


653 


^com.  1^^^^  sicut  principium,et  causie,  sed  non  ut 
una  ralione  oslensa.  Nil  aulem  differt,  nec 
si  similiter  suscipiamus,sed  et  operae  pre- 
lium  magis. 


Postquam  Philosoplius  ostendit 
circa  quod  versatur  ista  scientia, 
ut  circa  subjectum,  ostendcns  quod 
circa  ens  et  circa  partes  entis, 
nunc  ostendit  quod  ista  scientia 
versatur  circa  umDn  et  muUa,  idem 
et  diversiim,  etc.  hujusmodi,  ut  cir- 
ca  passiones  entis. 

Ad  cujus  evidentiam  notandum, 
quod  passiones  entis  sunt  in  dupli- 
ci  genere.  Qusedam  sunt  unica?, 
quae  uno  nomine  designantur,  et 
istse  simpliciter  sunt  convertibiles 
cum  ente.  Qusedam  sunt  disjunctse, 
quae  disjunctis  nominibus  desig- 
nantur,  et  hse  non  sunt  simpliciter 
convertibiles  cum  ente ,  sed  sub 
disjunctione,  per  quam  disjunctio- 
nem  circumloquimurunam  passio- 
nem  entis  innominatam  nomine 
proprio.  Exemplum  primi  :  Uwnn, 
bonumei  verum.  Exemplum  secundi  : 


Passiones 
entis  dupli 
cis. 


/c/t'//4  vel  diversum ;  cotilingem  vel  ne- 
cessarium  ;  aclits  \e\  polcnlia,  etc.  Se- 
cundum  hoc  ergo  ista  pars  dividi- 
tur  in  duas.  Quia  primo  ostendit, 
quod  Metaphysicaconsiderat  unum, 
et  species  unius,  per  unum  dans  in- 
telligere  alias  passiones  simplices 
et  unicas.  Secundo  considerat  pas- 
siones  disjunctas  et  contrarias.  Se- 
cunda  ibi  :  Quoniam  autem  unius.  Pri- 
ma  in  duas,  quia  primo  ostendit, 
quod  hujus  scientiae  est  considera- 
re  de  uno.  Secundo  infert  qusedam 
coroUaria  ex  dictis.  Secunda  ibi  : 
Quarequot.  Prima  in  duas,  quia  pri- 
mo  proponit  intentam  conclusio- 
nem.  Secundo  subjungit  ejus  pro- 
bationem.  Secunda  ibi  :  idern  enim. 
Dicit  ergo,  quod  ens  et  unum  sunt 
unuiii  et  idcm  natura,  quia  consequuntur 
se  ad  invicem,  ul  principium,  ct  causa, 
scd  non  ut  ostcnsu  una  ratione ;  nihil  au- 
tcm  diffcrt,  ncc  si  similitcr  accipimus, 
scd  opcriv  prctium  nuujis,  id  est,  quod 
primus  modus  identitatis  magis 
est  in  proposito. 

Notandum,  quod  dupliciter  di- 
cunt  aliqua  eamdem  naturam  :  uno 
modo,  quia  liabcnt  identitatcmrea- 
lem  et  distinctionem  rationumi^ea- 
liuin  ex  natura  rei.  Alio  modo,  quia 
sunt  idem  secundum  rem  et  secun- 
dum  rationem  rcalcm.  Exemplum 
primi,  utcausaet  principium;  nain 
eadcm  res  est  causa  et  principium, 
sed  secundum  aliam  et  aliam  ratio- 
ncm  realem,  nam  principium  dici- 
tur  ratione  primitatis;  idem  enim 
dico  primum,  et  principium,  ex  1. 
Poster.  text.  5.  sed  dicitur  causa 
ratione  dandi  esse,  quia  causa  est 
ad  cujus  esse  sequitur  aliud,  et  is- 
tse  rationes  non  sunt  enodem  ex  na- 
tura  rei,  et  una  est  prior  alia,  si- 


Ens  et 

unum 

idem. 


Dicere 

eamdem 

naturam 

contingit 

dupliciter. 

Principium 

quid. 

Causa  quid. 

Quomodo 

ens,   et 

unum  sunt 

idem  ? 


651 


LIB.  IV. 


METAPH. 


cut  patet.  Exemplum  secundi,  ut 
tunica  et  vcstis,  et  qua*cumque  sy- 
nonyma.  Primo  modo  sunt  idem 
ens  et  unum,  et  non  secundo  modo, 
ut  ostendetur  inferius,  in  qusestio- 
ne  quadam.  Deinde  cum  dicit  : 

10.  Idem  enim  unus  liomo,  et  homo,  et  ens 

liomo,et  non  diversum  aliquid  oslendit 
secundum  dictionem  repetitam  ;  homo,  et 
ens  homo,  et  unus  homo.  Palam  autem, 
quia  non  separantur,  nec  in  generalione, 
nec  in  corruptione  ;  similiter  autem,  et  in 
uno.  Quare  palam,  quia  addilio  in  his 
idem  ostendit,  et  nihil  ahud  unum  pncter 
ens. 

^Limitaut      ppobat  iuteutam    conclusionem 
4.  soiven-  pgp  (ju^s  ratioues,  quarum  secun- 

do  l.  pnii-  ^  ^- 

cipaie  ha-  da  DOnitur  ibi  :  Amnlim  cmlem  cujus- 
idem  mniciimque.  In  prima  partc  mtendit  ta- 

imus  homo,  ,  ,  .  ^  •       , 

et  er.s  ho- lem  rationcm  :  Qusecumque  uni  et 
""^'  eidem  realiter  sunt  eadem,  inter 
se  sunt  eadem  realiter ;  sed  ens  et 
unum  sunt  hujusmodi,  quia  sunt 
cadem  realiter  homini,  et  cuicum- 
que  alteri;  ergo  sunt  idem  realiter 
inter  se.  Minorem  probat  ex  hoc, 
quia  qusecumque  sunt  inseparabi- 
lia  quantum  ad  suum  esse  et  suum 
non  esse,  illa  sunt  idem  realitci' ; 
sed  homo  et  ens  homo,  et  unus 
homo,  sunt  hujusmodi;  erj^-o,  etc. 
Dicit  ergo,  quod  idem  sunt  unus  homo 
el  ens  homo  et  non  diversum  aliquod  os- 
lenditur  secundum  rcpetifam  dictionem 
ipsum  quod  est  homo,  etest  unus  homo, 
cl  homo;  palam  autem  quod  dictum 
cst,  scilicet  homo  et  ens  homo  uon 
separcmtur,  nec  in  generatione,  nec  in 
corrupiione,  id  est,  nec  quantum  ad 
essc,  nec  quantum  ad  non  csse, 
quod  unum  non  potest  esse  sine 
nlio,  similiter  autem,  el  se  habet  de 
nno ;  (piare  palcun  quia  additio  in  his, 
cum  dicitur  liomo  vel  ens  homo, 
vel  unus  homo,  hoc  ostendit,ern///// 
aliud,  scilicet  realiter  est  unum  prcc 


ter  ens ;  idem  enim  est  generari 
hominem  et  unum  hominem,  et 
entem  hominem,  et  similiter  de 
corrumpi.  Deinde  cum  dicit  : 

Amplius  autem  cujuscuraque  substan- 
tia  est  unum  non  secundum  accidens  ;  si- 
militer  autem  et  quod  quidem  ens  ali- 
quid. 

Ponit  secundam   rationem   quae  Qusecuii 
talis  est  :  QuEccumque  duo  pr?edi-  JSdioi^nl 
cant  substantiam  alicujus  rei,  sunt  tiamVHcul 
idem    realiter;   sed  ens   et  unum  Jnt^Si 
sunt   hujusmodi,    quia    substantia   '■^^''*«'"- 
uniuscujusque   est   unum   et  ens, 
non  secundum  accidens,  sed  per  se, 
licet  differenter,  quia  est  unum  per 
se  secundo  modo ;  sed  ens  per  se 
primo   modo  ;   ergo  unum  et  ens 
sunt    idem    realitcr.    Dicit    ergo, 
quod  a)riplius  subslantia  cujuscumque  est 
umuh,  non  secundum  accidens;  sed  sup- 
ple  per  se  secundo  modo;  similiter 
cujuscumcjue  esi  cns,  non  supple  per 
accidens,  sed  per  se  primo  modo. 
Doinde  cum  dicit  : 

Quare  quotcumque  unius  sunl  species,  it. 
tot  et  entis,  de  quibus  quod  quid  est  ejus- 
dem  scipntia\u-encre  spoculari.  Dico  au- 
tem  de  eodem  et  simiU,  et  aliis  talibus. 
Fere  aulem  omnia  reducuntur  contraria 
in  principium. 

Speculala  sunt  autem  a  nobis,  el  in  eclo-  Text.  con 
ga  contrariorum.  ^ 

Concludit  ex  prsedictis,  quoil  is- 
tius  scientia^  est  considcrare  unum 
sicut  et  ens.  Circa  quod  (hio  facit : 
quia  primo  facit,  quod  dictum  est. 
Secundo  etiam  conchidit  ex  dictis, 
quod  partes  prima^  Pliilosophiae 
distinguuntur  secundum  partes 
unius,  et  etiam  substantise,  quae 
est  principalior  pars  sui  subjccti 
primi.  Secunda  ihi  :  Ei  lot  partes 
sunt.  Dicit  ergo,  (juod  supple  quia 
sic  cst,  quod  unum  et  cns  dicunt 
eamdem  naturam,  sequitur,   quod 


SUMMiE  II. 

quot  sunl  species,  id  est,  partes  unius, 
tot  sunt  et  entis,  dc  quibus  quidem  csl 
speculari  ejusdcm  scienlice  generc ,  id 
est,  generalis  qiialis  est  Mctaphy- 
sica.  Dico  aulem  de  eodem  et  simili,  et 
aliis  talibus,  quse  scilicet  sunt  partes 
uniiis;  addit  etiam,  quod  fere  onmia 
contraria  referuntur,  id  est,  reducun- 
tur  ad  illud,  scilicet  ad  unum,  ut 
ad  primum  principium.  Spcculaia 
autcm  sunt  ista  in  ecloga  contrariorum, 
id  est,  in  tractatu  Elcon  de  contra- 
riis,  qui  ponitur  quarto  hujus.  Di- 
cit  autem  fcre,  quia  cum  in  omni- 
bus  contrariis  alterum  liabeat  pri- 
vationem  inclusam  respectu  alte- 
rius,  oportet  omnia  contraria  re- 
duci  ad  prima  privativa  inter  quse 
ipsum  unum  est  prsecipuum  quate- 
nus  concludit  quamdam  indivisio- 
nem;  multitudo  etiam  quse  ex  uno 
causatur,  est  causa  diversitatis, 
ditlerentiae  et  contrarietatis. 
Correspon-  Notaudum,  quod  quia  ens  et  umun 
uSs^^^par- f^amdem  significantnaturam,  opor- 
tibus  entis.  ^g,.  ^Q^  species,  id  est,  tot  partes 

subjectivas  esse  zmms,sicut  et  entis, 
sibi  invicem  correspondcntes ;  sicut 
cnim  partes  entis  sunt  suhsianiia, 
quantitas,  qualilas,  sic  et  partcs  unius 
^wui,  idem,  cequalc,  simile;  nixm  idem, 
est  unum  in  substantia  ;  wquale, 
unum  in  quantitate;  et  simile,  unum 
in  qualitate;  similiter  secundum 
alias  partes  entis  possunt  sumi 
alise  partes  unius,  si  essent  nomina 
imposita ;  sicut  igitur  unius  scien- 
tise  est  considerare  omnes  partes 
entis,  et  ita  omnes  partcs  unius,  sci- 
licet  idem,  sequale  et  simile.  Dein- 
de  cum  dicit : 

Et  lol  partes  sunt  Philosophia' quot  sub- 
stanti*,  quare  necessarium  esl  aliquam 
primam    et  habitam  ipsis  ;   slatim   enim 


GAP.  II. 


655 


exislupl  genera  habentia  ens,  et  unum  : 
quapropter  et  scienluc  h;cc  soquunlur, 
est  enim  Piiilosoplms,  ut  Malliematicus 
dictus;  elenim  h;ec  parles  habet,  el  prima 
qu;e(lam,  et  secunda  est  scientia,  et  alifc 
consequenter  in  Mathematicis. 


Concludit  ex  dictis,  (luod  partes  12. 
primsB  Philosophise  distinguuntur 
secundum  partes  unius  et  cniis,  et 
specialiter  secundum  partes  sub- 
stantiae,  de  qua  principaliter  inten- 
dit,  ut  de  principaliori  parte  sui 
subjecti  primi.  Dicit  ergo,  quod  tot 
sunt  partes  Plnlosophiw,  id  est,  istius, 
quot  sunt  substanlice,  cjuarc  aliquam  nc- 
ccsse  est  esse  primam  et  eas  /icd)cnfrm, 
id  est,  quia  partes  hujus  Philoso- 
phise  distinguuntur  secundum  par- 
tes  substanticT,  quae  habent  pro 
genere  unum  et  ens,  ut  in  conside- 
ratione  uuius  et  eniis  diversse  partes 
istius  scientia3  uniuntur;  ita  quod 
licet  substantise  sint  diversoe,  om- 
nes  tamen  ad  unam  scientiam  per- 
tinebunt,  ideo  subdit  :  Existimt  cnim  j^^  j.^^^^ 
stalim  gcncra  ens  el  unum  habenlia  se, 
scilicet  sequaliter  ad  omnes  sub- 
stantias  ;  quapropter  el  hce  scientice  con- 
scquuntur,  quod  dcclarat  a  simili 
in  Mathematicis  ;  nam  Philosophia 
dicta  Mathematica  habet  partcs  qua- 
rum  una  scientia  est  prima,  et  cdia  sccun- 
da,  ct  cdia  dcinde  in  Malhemalicis,  id 
est,  Mathematica  habet  diversas 
parteS;  quarum  una  est  prima  et 
principalis,  ut  forsr.n  Arithmcti- 
ca  ;  alia  secunda,  ut  forsan  Geome- 
tria;  alia  se  consequenter  habens 
ad  istas,  ut  Musica,  Perspectiva, 
etc.  Similiter  autem  in  proposito 
licet  non  sit  omnino  simile,  quia 
Arithmetica  et  Geometria  sunt 
simpliciter  diversse  scientise  ;  una 
autcm  est  scientia  de  omnibus  sub- 


650 


LIB.  IV. 


De  unitate 
Metaph.  yi- 
de  infr.  in 

6.    q.  1. 

Metaphys. 
estuna  uni- 
tategeneris 
habens  plu- 
re3  partes. 


13. 


stantiis  quse  est  Metaphysica,  licet 
habeat  diversas  partes. 

Xotandnm,  quod  Metaphysica  est 
una  scientia  unitate  generis.  cujus 
partes  sunt  plures;  una  qu?edam 
quae  est  de  substantia  sensibili,  de 
qua  agitur  7.  et  8.  liujus,  et  ista 
pars  est  prima  primitate  doctrinae, 
nam  omnis  doctrina  incipit  a  no- 
tioribus.  Alia  pars  est  de  substan- 
tia  insensibili  et  immateriali,  de 
qua  agitur  12.  hujus,  et  ista  pars 
est  posterior  posterioritate  doctri- 
nse,  licet  sit  prima  primitate  digni- 
tatis  et  intentionis  istius  scientiae; 
verumtamen  quia  omnia  scita  re- 
ducuntur  ad  ens  et  unum,qu?e  sunt 
genera,  id  cst,  generalia  generali- 
ter  de  omnibus  pr?edicata,  ideo  hsec 
scientia  habet  unitatem. 

Quoniam  aulem  uiiius  osl  opposila  spe- 
culari,  uni  autem  opponitur  pluralilas ; 
nogationem  aulem,  et  privalionem  unius 
esl  speculari ;  propLer  utroque  modo  spe- 
culari  unum,  cujus  negatio,  aut  privatio; 
aut  simpliciter  dicta  quia  non  inest  illi, 
aut  alicui  generi.  Huic  quidem  ergo  uni 
ditferentia  adcst,  praeter  id  quod  est  in 
negatione,  illius  enim  absenlia  negatio 
est.  In  privalione  vero  sub.jecta  qua'dam 
fit  natura,  de  qua  privatio  dicilur. 

Metaphy-       I^ostquam  Philosophus  ostendit, 

sicam  ^  ^ 

consi-     quod    Metaphvsica  considerat   do 

derare  ora-  .     ,    /,  •  i  • 

nespassio-  uHo,  (laus  mtelligere  per  unum  alias 

nesdisiunc-  .  •  •  •  i  •  ■ 

las  er.tis.  passioues  cutis  simplices  et  uni- 
cas,  nunc  ostendit  quod  Metaphy- 
sica  considerat  omncs  passiones 
entis  disjunctas  et  contrarias.  Cir- 
caquod  duo  facit.  Primo  probat  in- 
tentum.  Secundo  conchidit  ex  dic- 
tis  qu?odam  contraria.  Secundail)i : 
Palavi  if/Uur  ex  /lis.  Prima  dividitur 
in  quatuor,  secundum  quatuor  ra- 
tiones  quas  adducit  ad  propositum 
ostendendum.  Secunda  ponitur  il)i : 
El  Philosophi  de  omnHms.  Tertia  ibi  : 


METAPH. 

Signum  autem.  Quarta  ibi  :  Amplius 
contrariorum .  Prima  in  tres  :  quia 
tangit  primo  virtutem  rationis,  et 
addit  quoddam  incidens,  scilicet 
quod  hfiec  scientia  considerat  de 
privatione  et  negatione.  Secundo 
resumit  rationem  et  concludit 
intentum.  Tertio  excludit  quam- 
dam  cavillationem.  Secunda  poni- 
tur  ibi  :  Sed  uni  pluralitas.  Ter- 
tia  ibi    :    Quare  quoniam  multipliciter.      Unius 

■!-•         __  •  ,•        •  .•!  scienliae  ej 

\  is  ergo  primse  rationis  est  m  hoc,  opposii 
quod  unius  scientiae  est  opposita  '"'''l'^^'^ 
considerare;  sed  unum  et  plurali- 
tas  sunt  opposita,  ergo  illius  scien- 
tife  est  considerare  pluralitatem, 
cujus  est  considerare  ipsum  unum, 
ista  autem  est  Metaphysica,  ut 
pra:»dictum  est.  Addit  etiam  quod 
quia  de  ratione  unius  est  privatio 
et  negatio,  ideo  haec  scientia  con- 
siderat  de  privatione  et  negatione. 
Dicit  ergo,  quod  quoniam  unius  scien-      14. 

.  .  Unum  inr 

tt(('  est  opposila  speculari,  et  uni  est  op-  portat  pr 

.,,■.■.  1       vationem. 

posita  plurahlas;  iterum  quia  supple  et  negatic 
unum  importat,  vel  implicat  nega- 
tionem  et  privationem,  ideo  unius 
scicntiiv  est  speculari  negationcm  et  pri- 
vationeni,  illius,  scilicet  qudd  de  uno 
si)eculatur;  ideo  subdit  quod  utmm- 
quc  speculatur  unum,\Ae^i,  exutroque 
dependet  consideratio  unius,  de  cu- 
jus  ratione  est  negatio  et  privatio; 
nam  unum  dicit  quamdam  indivisio- 
nem  oppositam  divisioni,  qu?c  per- 
tinet  admultitudinem,  quse  uni  op- 
ponitur,  ideo  subdit ;  cujus,  scilicet 
unius,  negatio  aut  privatio,  aut  simpli- 
citer  dicta  quia  non  inest  illi,  qualis  est 
negatio  extra  genus,  aut  alicui  gene- 
ri,  qualis  est  negatio  infra  genus, 
et  huic  quidem,  scilicet  uni  adest  dif- 
fcrcntia  proptcr  quod  est  in  ncgationc,  id 
est,  propter  quod  dillert  hoc  unum 


nem. 


SUxMMyE  II. 


GAP.  II. 


657 


in  negatione;  quia  negatio  tantum 
dicit  absentiam  alicujus  sine  hoc, 
quocl  determinet  subjectum,  idco 
negatio  absoluta  potest  verificari 
tam  de  ente  quam  de  non  entc ; 
privatio  vero  connotat  subjectum 
determinatum,  ideodicit,  qiiodillius 
absentia  ncgatio  cst,  in  privationc  vero  ftt 
qucedani  subjecta  natura,  dc  qua  dicitur 
privatio.  Ex  quo  patet,  quod  cum 
negatio  qua3  in  ratione  unius  inclu- 
ditur,  sit  negatio  in  subjecto  (alias 
ununi  posset  dici  de  non  ente)  se- 
quitur  quod  unu7n  differt  a  negatio- 
ne  simpliciter,  et  magis  declinat 
ad  naturam  privationis,  ut  dicetur 
10.  liujus  text.  com.  9.  et  inde. 

Notandum,  quod  ex  hac  ratione 
et  prsecedenti  lectione  patet,  quod 
hujus  scientiae  est  considertare  de 
uno,  tum  quia  unum  dicit  eamdem 
naturam  cum  ente,  ut  patet  modo 
prseexposito ;  tum  quia  opponitur 
pluralitati,  et  ideo  dicitur  forte 
quod  propter  utrumque  hsec  scien- 
tia  speculatur  unum,  licet  ly  utrum- 
que  possit  aliter  exponi,et  forte  me- 
lius,  ut  jam  expositum  est  cons- 
truendo  litteram. 

Negatio  du-       ^^     ,         ,  ,  .  ,      i        i 

piex,  extra  Notaudum  ctiam,  quod  duplex 
e  inrage-^^^  ncgatio  :  qusedam  est  simplici- 
ter  et  extra  genus,  per  quam  abso- 
lute  dicitur  quod  hoc  non  est  illud; 
alia  est  negatio  in  genere  sive  infi- 
nitans,  per  quam  aliquid  negatur 
non  absolute,  sed  intra  metas  ali- 
cujus  generis,  sicut  csecum  dicitur, 
quod  non  habet  visum;  npn  tamen 
omne  non  habens  visum  est  cae- 
cum,  sed  in  genere  animalium, 
quod  natum  est  habere  visum.  Un- 
de  negatio  extra  genus  potest  ve- 
riflcari  tam  de  non  ente,  quod  non 
est  natum  habere  afdrmationem, 

Tom.  V. 


nus. 


(juam  de  ente  (fuod  est  natum  habe- 
re  et  non  habet.  Unde  tam  chime- 
ra,  quam  lai)is,  quam  etiam  homo, 
potest  dici  non  videns;  non  sic  au- 
tem  de  privatione,  quse  est  negatio 
intra  genus,  quia  non  omne  non 
videns  potest  dici  ca^cum,  sed  so- 
lum  quod  ost  aptum  natum  habere 
visum  ;  talem  negationem  vel  pri- 
vationem  includit  ipsum  unum,  ut 
prsedictum  est. 

Notandum  etiam,  quod  licet  su-      is. 
perius  probatum  fuerit,  quod  wn?//>i  cit"negaiil^ 
forte  dicat   aliquid  positivum,  ta- "^'^ere.^^' 
men    hoc    non    obstante,    includit 
aliquam  negationem  non  formali- 
ter,   sed  quasi  consequenter,  quae 
quidem  negatio  fundatur  super  il- 
lud  quod  dicit  positivum. 

Verumtamen  scicndum,  quod  ista 
ncgatio  vel  privatio  quam  impor- 
tat  ipsum  unum,  non  est  privatio 
multitudinis;  quia  cum  privatio  sit 
posterior  habitu,  sequeretur,  quod 
multitudo  esset  prior  ipso  uno, 
quod  est  falsum,  cum  unum  sit 
principium  multitudinis,  et  ipsa 
multitudo  definiatur  per  unum, 
nam  multitudo  est  qusedam  aggre- 
gatio  unitatum;  si  autem  multitu- 
do  essct  prior  quam  unum,  posset 
ipsum  deflnire,  et  sic  esset  circu- 
lus  in  deflnitionibus.  Idcirco  dicen- 
dum,  quod  umun  importat  privatio-  Ji^vjSs 
nem  divisionis,  non  quidem  divi-  formaiis. 
sionis  quantitativse,  cum  ista  sit 
determinati  generis,  sed  privatio- 
nem  divisionis  formalis,  qua?  flt 
per  opposita,  cujus  radix  est  op- 
positio  contradictoria;  nam  illa 
sic  ad  invicem  dividuntur,  quae  ita 
se  habent,  quod  hoc  non  est  illud. 
Primo  igitur  ex  natura  rei  intelli- 
gitur  ipsum  ens.  Secundo  non  ens. 

42 


Unum  im- 
portat  pri- 


LIB.  IV. 


METAPII. 


Tertio  intelligitur  divisio.  Quarto 
consequenter  intelligitui-  unuin. 
quod  privat  divisionem.  Quinto  et 
ultimo  intelligitur  multitudo,  de 
cujus  ratione  est  divisio.  H?ec  au- 
tem  divisa  dicto  modo  non  possunt 
Iiabere  rationem  multitudinis,  nisi 
cuilibet  illorum  attribuatur  prius 
ratio  unlus.  Istam  autem  privatio- 
nem  vel  negationem  primam,  quse 
cst  indivisio  a  se,  consequitur  secun- 
danegatio  qua^pst  nonidentitas,vel 
divisio  ab  omni  alio.  Deinde  cum 
dicit  : 

1«.  Uni  aulem  pluralilas    opponilur,  quare 

oL  opposila  (iiclis  diversunicjue,  el  dissi- 
niile,  el  ina-quaie,  et  qua"(uni(jue  alia  di- 
cunlur,  aul  secunduin  eadeni,  aul  secun- 
dum  pluralilaleni,  et  unum  est  dicla;  co- 
gnoscere  scienlia'.  Quoium  unum  (juidem 
aliquid  contrarietas  esl :  differenlia  enim 
(jua'dani  contrarietas  esi,  differentia  au- 
lem  diversilas. 

onio  Resumit  rationem,  et  intentum 
densaun-<'(>ricludit  dicons  quod  uni  opponilur 
i.utiouis.   pi„yffiji^ff..  (j„jjj  igitur  supiile  unius 

scientia)  est  opposila  sj^eculari, 
ideo  dictte  scientino,  scilicet  Meta- 
physica^cst  cognosccrc  utrumque; 
(juare  igitur  cum  suiijile  ista  scien- 
tia  spcculctur  H;<u/y/ et  species  unius., 
scilicet  idem,  simile  ct  rcquale; 
simililer  oportct,  quod  spcculetur 
opposita  flicfis,  sriliret  diversum,  dissi- 
mile,  ot  iiKcqualo  el  ipuvrumquo  alia  di- 
riiniur,  id  est,  rcducuntur  ad  ista, 
aut  nd  pluralitatem  ctunum;  quo- 
rum  unuiii,  scilicct  corum  qua?  sic 
reducuntur  ad  i^luralitatcm ,  est 
rontrarietas,  nam  rontrarietas  est  (/u<i'- 
(laiii  dilJrrenlia,  et  niaxima,  ut  habe- 
lur  10.  liujus,  text.  com.  V.\.  di//'c- 
rrntia  vero  est  qmvdam  diversitas,  ex 
([uibus  patet,  quod  ad  istam  scicn- 
tiam  pertinet  de  contrarictatc  spe- 
culari.  Deinde  cum  dicit  : 


Qaare  quoniam  unum  mullipliciter  dici- 
tur,etha'c  multipliciler  quidem  dicentur,at- 
lamen  unius  omnia  cognoscere  est.  Non 
alterius  enim  si  multipliciter,  sed  si  nec 
secundum  unum,  nec  ad  unum  rationes 
referantur  alterius  tunc.  Quoniam  vero 
omnia  ad  primun  referunlur,  ut  queecum- 
que  unum  dicuntur  ad  primum  unum.  Si- 
militer  dicendum  est  de  eodem  et  de  di- 
verso,  et  conlrariis  se  liabere.  Ergo  divi- 
sum  quotiens  dicilur  singulum  sic  red- 
dendum  est  ad  primum  in  singulis  pra^di- 
camentis  quomodo  ad  illud  dicilur  ;  lioc 
enim  in  habendo  illud  ;  illa  vero  infacien- 
do  ;  alia  vero  secundum  aliquos  dicentur 
tales  modos.  Palam  ergo,  quod  in  dubila- 
tionibus  dictum  est,  quia  unius  est  de  his 
et  de  substantia  sermonem  habere,  Iioc 
autem  erat  unum  eorum,  qufe  in  dubita- 
tionibus. 

Excludit    quamdam    cavillatio-      i7. 

nem  :  forte  enim  diccrct   aliquis, 

tjuod  cuin  praedicta  o})posita  dican- 

tur  multiplicitcr,    sicut   et  ipsum 

unum  a  quo  oriuntur,  ideo  non  est 

unius  scientia)  considcrare  de  ipsis. 

Ad  quod  respondet,   quod  hoc  non 

obstante,  quod  talia  dicantur  mul- 

(.ijilicitcr,    nihilominus    })ertinent 

ad   eamdem    scientiam,    (juatenus 

dicuntur  ad  aliquid    unum   secun-Q'!'»»'^» 

(bimordinemattributionis.  Diciter-  jectoruij 

\X,0 ,*.[\\o<\(iuoniam unum  dicitur  mullipli. 

citer,Ql  ea,scilicct  qua)  detcrminan- 

tur  ab  uno,  scilicet  idem  et  diver- 

sum,  et  talia  etiam  diruntiir  multipli- 

riter;  attamen  nnius  scientice  est   omnia 

rofjnoscere,    scilicct    Mctaphysicae; 

non   enim   sunt   scientia)   diversae 

siin[)licitcr  su})})le  de  his  qua^  mul- 

ti})liciter  dicuntur  :  .sed  si  nec  secini- 

dum   unum,  id  cst,  univoce,  nec    ad 

unum  scilicet  analogicemf /oh^s  talium 

referuntuv,  tunc  de  talibus  sunt  di- 

versa^  scientia*.  ^'ult  dicere,   quod 

de  })luribus,  qua»  nec  habent  unita- 

tem   univocationis,   nec   unitatem 

attributionis  ad  aliquod  unum,  sed 

sunt  pure  a^quivocata,  de  talibus 

inquam  sunt  scientia^  diversa»,   si- 


variall 
scientii!! 
et  quanl 

uonM 


SUMM.E  II. 


CAP.  II. 


659 


cut  (le  cane  coelesti  considerat  As- 
trologia;  de  cane  vero  niarino, 
vel  latrabili  considerat  Physica, 
sed  sic  non  est  in  pi^oposito,  ideo 
subdit  :  Quoniam  vcro  ad  primutn  ali- 
</uod  omnia  refcranlur ,  ul  qucccumquc 
unum  ad  aliquod  primum  unum,  id  est, 
qusecumque  signilicantur  perhoc 
nomen  unum  reducuntur  ad  unum 
primum,  licet  sint  multa  et  diver- 
sa  :  simiiiter  oportel  sc  hahere,  et  de 
eodem ,  el  diverso,  et  conlrariis.  Sic 
ergo  in  talibus  procedendum  est  : 
quia  primo  videnda  esteorum  mul- 
tiplicitas,  quot  modis  unumquod- 
que  dicatur.  Secundo  investiganda 
est  eorum  reductio  et  ordo  attri- 
butionis,  ideo  subdit;  ergo  divisum 
quotiens  dicitur  singulum  sicreddcndum, 
id  est,  reduc  mdum  est  ad  primum, 
quando  aliquid  ad  aliud  reducitur; 
in  singulis  talibus  nominibus  quso 
de  pluribus  praedicantur  et  dicun- 
tur,  puta  quodAoc  ibi  reducitur  ad 
aliquod  primum  in  hahcndo  illud,  illud 
vero  faciendo;  alia  vero  secundum  cdios 
modos  dicuntur,  id  est,  reducuntur. 
Ultimo  epilogat  quod  palam  est  quod 
dictum  est  in  qmeslionihus,  scilicet  ter- 
tii  libri;  quia  unius  ut  hujus,  scilicet 
scientise,  cst  hahere  sermonem,  id  est, 
considerationem  de  his  (juae  dicta 
sunt  et  de  substantia  :  hoc  cnim  erat 
unuin  duhiiatorum,  id  est,  una  qu3es- 
tionum  disputatarumibidem.  Dein- 
de  cum  dicit  : 

'ext.  com.  Et  Philosophi  esl  de  omniljus  posse  spe- 
oulari  ;  nam  si  non  Philosophi,  quis  erit 
qui  invesLigabil  si  idem  Socrales  et  So- 
crates  sedens  ?  aut  si  unum  uni  contrarium, 
aut  quid  est  conlrarium  autquotiens  dici- 
Lur  ?  SimpUciter  autem,  et  de  aliis  tali- 
bus. 

Ponit       secundam      rationem. 
Circa    quod  duo  facit.   Primo  sub 


qusestione  proponit  (luod  istius 
scientia?,  et  non  alterius,  est  con- 
siderare  de  pra^dictis.  Secundo  for-  Metaphysi-. 

cus  antono 

mat   rationem.  Secunda  ibi  :  Quo-   mastice 


pliiloso- 
phiis. 


niam  ergo  unius.  Dicit  ergo  quod 
l^hilosophi,  id  est  Mctaphysici,  qui 
primus  Philosophus  antonomas- 
tice  dicitur,  esl  posse  speculari  de  om- 
nibus,  scilicet  prsedictis;  namsi  non 
est  Philosophi  quis  csl,  scilicet  alius 
qui  intelligat,  si  est  idem  Socrates  et  So- 
crates  sedens  ?  aul  si  unum  uni  est  con- 
trarium,  aut  quid  cst  contrarium  aul 
quotiens  dicitur,  scilicet  conlrarium  ?  si- 
militer  autcm  ct  de  his  lalihus?  quasi 
diceret,  quod  nuUus  est  alius,  qui 
scilicet  consideret  de  pra^dictis, 
puta  de  eodem  et  diverso,  et  de 
contrariis  et  aliis  hujusmodi.  Dein- 
de  cum  dicit : 

Quoniam  ergo  unius  iiiquantum  est 
unum,  et  enlis  inquantum  esL  ens,  ea^lem 
secundum  se  passiones  sunt,  sed  non  in- 
quantum  numeri,  aut  lineoe,  aul  ignis,  pa- 
lam  quia  illius  scientiie,  est,  et  quid  sunt 
cognoscere  et  accidentia  ipsius,  et  sic 
uon  peccant  qui  de  ipsis  intendel^ant, 
({uasi  non  philos(jphantes  ;  sed  quia  prius 
his  est  substanlia,  de  qua  nihil  prorsus 
intelligunt.  Quoniam  sicut  sunt  et  nume- 
ri  inquantum  numerus  propri.e  passiones. 
ut  imparitas,  paritas,  commensuratio,  ae- 
qualitas,  excedentia  et  defectio,  et  ha^c 
secundum  se  et  ad  invicem  insunt  nume- 
ris  ;  similiter  autem  et  de  solido,  el  im- 
mobili,  et  mobiU,  et  levi,  et  gravi,  sunt 
alia  propria  sic  ;  et  enti  iiiquantum  est 
ens  sunt  quiedam  propria,  et  ea  sunt  de 
quiims  esl  Philosophi  perscrutari  verita- 
tem. 


Ponit  tertiam  rationem  quse  talis      i^- 
est :  Ejusdem  scientise  est  conside- 
rare  subjectum   et  passiones  ejus, 
ergo  ens  et  passiones  cius;  sed  ens  Enshnbet 

'  .  pasbioiies. 

inquantum  ens  habet  proprias 
passiones,  sicut  linea  inquantum 
linea,  et  numerus  inquantum  nu- 
merus;  ergo  Metaphysica  quse 
considerat  ens  inquantumens,  con- 


6G0 


LIB.  IV. 


siderabit  prsedictas  passiones  en- 
Coasiderat  tis.  Dicit  ergo  qiiod  quoniam  imius 
curirim'-  inquantum  unmn,  et  entis  inquantum  ens, 
ta^nTuni!  «'''^^  cwdem  secundwn  se  passiones,  quse 
quideni  tion  sunt  linece,  aul  numeri,  aut 
/V/n/s  inquantum  talia;  nam  passio- 
nes  entis  inqnantum  ens,  nuUius 
inferioris  sunt  passiones  per  se 
primo,  et  inquantum  hujusmodi; 
quare  inquam  sic  est  palam,  quia  iUius 
scientioi,  scilicet  Metaphysicse  est 
cognoscere  quid  est  subjectum,  scilicet 
ipsum  ens  et  unum,  et  eorum  acciden- 
lia ;  et  ideo  non  peccabant  qui  de  eis 
intendebant,  quasi  nou  p/iilosophantes ; 
sed  quia  princlpium  est  substanlia  de  qua 
nihil  audiunf,  id  ost,  quia  ens  in- 
qiiantum  ens  liabet  qu?pdam  pro- 
pria  qu?e  sunt  commiinia,  ideo 
consideratio  de  eis  pertinet  ad  Phi- 
losophum;  et  ideo  illi  qui  de  eis 
intcndebant,  non  peccant  quasi  non 
philosophati  sunt,  sed  quiadimit- 
tunt  illa  qu.T  pertinent  ad  consi- 
dcrationem  jirim^e  Philosophiae, 
qiiia  substantise  obliviscuntur,  cum 
tamen  substantia  sit  principium, 
dc  qua  Piiilosophus  principaliter 
intendit.  Subdit  autem  declarando 
(luomodoens  inquantum  ens  liabet 
l^assiones  :  quoniam  sicut  numeri  i)i- 
quantum  numeri  sunf  propriw  passioncs, 
iif  imparitas  el  parifas,  amimensuratio 
rt  (equalitas,  excedcntia  et  defectus,  et 
alin  qiav  secundum  se  insunt  numeris  ad 
se  inviccm,i({  est  sub  disjunctione; 
similifer  aufcm  solido,  id  est  corpori 
mobili  et  immobili,  fjravi  et  levi  siini 
alia  propria,  id  est,  proprine  passio- 
nes,  et  sic  et  enti  inquantum  ens 
sunt  qu8edam  propria,  et  ea  sunt  dc 
quibus  cst  Philosophi  perscrulari  vcrifa- 
tem. 

Quo  sensu        ^t     t         i  j    i  •       j.  -4. 

dicuniur      Notandum,   quod  licet   unum  sit 


METAPH. 
vere  passio  entis,  tamen  Philoso-  '^sse  esedel 

^  passioncl 

phus  hic  dicit,  easdem  esse  passio-    entisetl 

,    , .    .  uums.  f 

nes  entis  et  unius,  quod  dicit  pro 
quanto,  quia  unum  est  prima  passio 
et  immediatius  adhaerens  ipsi  enti, 
mediante  qua  insunt  omnes  alise 
passiones;  et  ideo  quodammodo 
habet  rationem  subjecti  respectu 
omnium  aliorum,  ut  sic  dicantur 
?equaliter  passiones  esse  ea^dem 
utriusque.  Deinde  cum  dicit  : 

Signum  aulem  :  Dialeclici  namque  et 
Sophistje  eamdem  subinduunl  tiguram 
Philosopho,  quia  Sophislica  apparens  so- 
lum  esl  sophia,  el  Dialeclici  de  omnibus 
dispulant,  omnibus  autem  ens  commune 
est.  Disputant  aulem  de  his  videhcet,  quia 
Philosopliise  sunt  ipsa  propria  ;  nam  circa 
idem  genus  versantur  el  Sophistica  et 
Dialectica  cum  Philosophia  ;  sed  differt  ab 
hac  quidem  modo  poteslatis,  ab  illa  vero 
vitffi  prohaeresi.  Est  autem  Dialeclica  ten- 
tativa,  de  quibus  Philosophia  est  sciens  ; 
et  Sophistica  quidem  apparens,  ens  vero 
non. 

Ponit  tertiam  rationem  quae  ta-  20. 
lis  est :  Circa  idem  versantur  Dia-  ?ts^ 
lecticus,  Philosophus,  et  Sophista;  tantde' 
sed  Dialectici  et  Sophistae  dispu-  ^•''"''^ 
tant  de  prnedictis  omnibus,  quse 
sunt  entis  passiones;  ergo  et  Phi- 
losophus.  Ilanc  rationem  declarat, 
ostendens  quomodo  Dialecticus  et 
Sophisticusdifferant  a  Philosopho, 
et  (juomodo  convcniant.  Dicit  ergo 
([uod  signuin  esf,  scilicet  quod  Philo- 
sophi  est  considerare  de  praedictis ; 
nam  Dialectici  ef  Sophistw  subinduunt 
eamdemfif/iiram,  idcst,  similitudinem 
cum  Philosopho,  quod  declarat  :  quifi 
Sophistica  est  appnrens  sophia,  id  est, 
sapientia  supplc  solum,  quia  est 
apparens  et  non  existens;  quod 
autem  habet  apparentiam  alicujus 
rei,  habet  aliquam  similitudinem 
cum  ea  :  similiter  aufem  et  Difdectici 
disputant  de  omnibus,  quia  habent  ens 


entis 


SUMM^  II. 

commune  pro  siibjecto,  quia  com- 
mune  omnibus  est  ens;  disputant  enim 
Dialectici,  scilicet  de  his  prpedictis 
communibus,  qu?e  sunt  communia 
^  coS-"^  Pliilosophise.  Et  reddit  causam  dic- 
niunt  et    torum,  ncim  citxa  idem  qenus  versatur 

dirterunt  _     '  "^ 

piiiioso-    Sophistica  et  Dialectica  cum  Philosop/iia, 

phus,  Dia-  . 

lecticus,  etet  ratioue  hujus   liabent   ad  mvi- 

Sophista,  •      '■•  •  i-T      , 

videCom-  ccm  convenientiam,  quia  quaelibet 

menlato-  •        x  •  •    l  .  • 

rem  hic.  scientiamm  istarum  versatur  cir- 
ca  totum  ens,  in  quo  conveniunt 
omnia,  de  quibus  (phnelibet  istarum 
se  intromittit.  Scd  dijjerunt,  quia 
supple  Philosophia  diffcrt  ab  liac, 
scilicet  Dialectica,  modo  potestatis; 
nam  majoris  virtutis  est  conside- 
ratio  Philosophi,  quam  Dialectici, 
pro  quanto  Philosophus  procedit 
de  prfedictis  omnibus  demonstra- 
tive,  et  per  certitudinem.  Dialec- 
ticus  vero  cx  probabilibus,  qua^ 
solum  habent  opinionemgenerare; 
ab  ista  vero,  scilicet  a  Sophistica 
difiert  supple  Philosophus  vita'  pro- 
heresi,  id  est,  electione,  sive  inten- 
tioneflnis,  quia  supple  Philosophus 
intendit  veritatem  ;  Sopliista  vero 
apparentiam  veritatis,  ut  scilicet 
videatur  scire,  licet  non  sciat.  Sub- 
dit  autem  declarationem  dictse  dif- 
ferentise  dicens,  quod  Dialectica  est 
tentativa de  quihus  PhilosopJiia  est  sciens, 
quia  considerat  de  eis  per  demons- 
trationem  qua^  habet  generare 
proprie  scientiam  ;  sophistica  quidem 
visa,  ens  vero  non,  id  est,  apparens  et 
non  existens,  cum  tantum  intendat 
apparere  scire,  dato  quod  non  sciat, 
propter  quod  distinguitur  a  Philo- 
sopho. 
2^  Notandum,  quodDialecticaetSo- 

Diaiectica  phlstica  distiuj^uuntur,  quia  quse- 

et  feophis-    ^  <-  i  i 

ticadupiex.  dam   cst   doceus,     et  quaedam  est 
utens;  dicitur  docens  haec  vel  illa, 


CAP. 


661 


ut   habet    considerare  de  proprio 
subjecto,  dando  modum  et  artem 
arguendi  et   syllogizandi  vere   et 
apparenter,  reddendo  singula  sin- 
gulis;    sed  dicitur    utens   ha^c   vel 
iUa,  quando  modo   arguendi  adin- 
vento  utitur  ad  arguendum  vel  ad 
concludendum  aliquid  in  aliis  scien- 
tiis.  Primo  modo  qu.ielibet  earum 
liabet   aliqualiter  rationem  scien- 
tife,  quatenus  circa  proprium  sub- 
jectum   qufelibet  modo  aliqualiter 
demonstrativo  speculatur.  Secundo 
autem  modo   recedunt    a   ratione 
scientia?.   Philosophus    ergo   com- 
parans  eas  in  loco  isto  ad  Philo- 
sophiam,    dicens    solam    Philoso- 
pliiam  esse  scientiam,  accipit  cas 
ut  utentes;  sic  enim  ex  probabili- 
bus  vel  ex  apparentibus  versantur 
circa  omne  ens;   unde   Dialectica  Diaiectica 
hsec  dicitur  tentativa,  pro  quanto  vocllur? 
communes  intentiones  quas  consi- 
derat  tanquam  qusedam  extranca 
applicat    ad  propria  in  aliis  scien- 
tiis.  Deinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Haec  est  altera  pars  hujus  capitis,  in  qua 
Philosoplius  quatuor  rationibus  osteudit  oiii- 
nespassiones  disjunctas  entis  considerari  in 
hac  scientia,  inferens  hinc  tria  corollaria, 
queeclare  ponuntur. 

Amplius  autenn  contrariorum  altera  co- ,,, 
elementatio,  privalio,  et  omnia  referuntur  ^''\''°'^'- 
ad  ens  el  non  ens,  et  ad  unum,  et  plura- 
lilatem,  ut  status  unius,  el  motus  plurali- 
tatis.  Entia  vero  et  subsiantiam  confiten- 
tur  ex  contrariis  fere  omnes  componi ;  om- 
nes  enim  principia  dicunt  contraria;  hi 
namque  par  et  impar;  illi  calidum  et  frigi- 
dum  ;  alii  autem  finitum  et  infinilum ;  alii 
amorem  el  odium;  omnia  vero  et  alia  vi- 
dentur  reducla  ad  unum  et  pluralitatem  ; 
sumatur  enim  ipsa  reductio  a  nobis,  prin- 
cipia  vero,  et  omnia  quai  ab  aliis  et  in  ge- 
nera  ha^.c  cadunt. 


662 


LIB.  IV. 


22.         Ponit  quai-tam  rationem  qiife  ta- 
lis  cst  :  Qua3cumque  reducuntur  ad 
unum  et  ens,  pertinent  ad  consi- 
derationem  hujus    scientise,    qu?p 
versatur   circa  unum  et   ens  ;  sed 
omnia    prsedicta   sunt  hujusmodi, 
ergo,  etc.  Minorem  declarat  induc- 
tive.  Primo  quomodo  contraria  re- 
ducuntur  adens  et  non  ens,  inquan- 
tum  alterum  habet  ratiojiem   i)ri- 
vationis  et  alterum  rationcm  ha- 
bitus.     Secundo     quomodo    aliqua 
redncuntur  ad   unum  et  plura,  ut 
motus  ct   quies;    inquantum  enim 
motus  liabct   rationem   alteritatis 
et  diversitatis  cujusdam,  reducitur 
ad  plura;  quiesvero  inquantumha- 
bet  rationemuniformitatisetcujus- 
dam  unitatis,  reducitur  ad   unum. 
Nam  quiescere  est  non  aliter  se 
haberenunc  quam  prius  ex  6.  Pliy- 
Quiescere  sic  tcxt.  com.  ))2.  Tcrtio  utcns  opi- 
nionc  antiquorum  omnia  dicit  esse 
contraria,  vcl  cx  contrariis;  si  er- 
go  contraria  reducantur  ad  ens  et 
non  ens,   unum  ct  plura,  sequitur 
quod  omnia  cntia   similitcr   rcdu- 
centur;  nam  cum   principia    rcdu- 
cantur  ad  unum  ct  ens,  et  per  con- 
sequens  principinta,  sequitur  quod 
omnia  entia  quaecumque   sunt,  cst 
unius  scientia:^  speculari.  Dicit  cr- 
go    (juod    fimplius    alia    roclenicnlalio 
contrariorum,  privalio  cl  omnia  rcferun- 
tur   ad  cns  cl  non   e».v ;  semper   cnim 
duorum  contrariorum  alterum  ha- 
bct  rationcMU  habitus   etcutis;al- 
tcrum  Ycro  i^rivationis  ct  non  en- 
tis,  quatcnus  privatio  cst  rormali- 
terquaMlam  ncgatio,  qu?e  est  non 
ens.  Similiter  secundo  aliqua  rc(bi- 
cuntur  ad  unuin  et  non  pluralifatem  uf 
slatus,  id  est,  ([uies  qua)  scilicet  ha- 
b(^t  rationcm  unius ''/  mofus  plui*a- 


quid. 


METAPII. 

litatis.  Ulterius  cum/erc  om/ies,  sci- 
licet    Philosophi  antiqui,  confitcntur 
cntia  ct  substanliam  componi  ex  contra- 
riis ,  ut    scilicet    Philosophi    omnes 
quidem  dicunt  principia  contraria,  licet 
differenter;  nam  hi  dicunt  talia  con- 
traria,   scilicet />«r  eMm/Mr,  ut  Py- 
thagoras  ;  illi    vcro  calidum  ct  frigi- 
du)n,   ut  Parmcnides;  alii  pncm,  id 
cst,  tinitum  et  intinitum,  ut  dictum 
est  in    ])rimo  libro;  alii   amorem  et 
odium,  ut  Anaxagoras.  Ex  quo  pa- 
tct,  quod  omnia  contraria  reducun- 
tur  ad  cns   modo  pr?edicto.   Addit 
autcm  ([uod  sicut  supple  prrpdicta 
contraria  reducuntur  ad  ens,  et  Ha 
videntur  rcduci  ad  unum,  et  multifudi- 
ncni    ct  pluralifafcm ;    sumatur   aufem, 
id   cst,   supponatur  hic  a  nohis    ipsa 
rcducfio,  (|uia  su[)plc  longum  esset 
ostcndcre  dc    siugulis    contrariis, 
tanKMi   hoc  sit  manifcstum,    (piod 
omnia    contraria    rcducuntur    ad 
unum  et  ens,  et  omnia  tam  princi- 
piaquamprincipiata  inciduntautin 
unum,  aut  in  ens,  ideo  dicit,  princi- 
pia  vero   ct    qu(v  siint    prwtcr    alia,    id 
cst,  principiata  reducuntur  supple  ad 
unum  ct  cns  7»«.s/  gencra;  non  quod 
sunt  vera  genera,  sed  ratione  sui 
communitatis  dicuntur  genera,  id 
est,  generalia  et  communia  ;  si  igi- 
tur  omnia  contrariasunt  principia  quoukk] 
vcl  cx  principiis,  oportet  quod  ad  Tuntgei 
unum  ct  ad  cns  reducantur;  undc      ''"* 
jiatct  cx  pr.fdictis,  quod  contraria 
hab(Mit  (lupli('(Mn    rcductionem    ad 
cns,    unam    ratione     privationis, 
aliam    (juatenus     contraria    sunt 
princii)ia,    qua^   habcnt   reduci   ad 
unum  et  ad  ens,  quasi  ad  genera.  ^^ 

Notandum,   quod  omnia  enume-  i*i-fedicij 

conlraril 

rata  contraria  aliqualitcr  rcducun-  rediuit 
tur  ad  unum  ct  pluralitatem,  (piod  "  "nlose^ 


SUMM/E  II. 


C\\\  II, 


m 


pntet  indnccndo ;  nam  impai-itas 
habet  alirniid  unitatis  ratione  suse 
indivisionis ;  paritas  vero  pertinet 
ad  pluralitatem  (luatenns  habet 
homogenea  congregare;  calidiim 
habet  rationem  unitatis  ;  frigidnm 
vero  pertinetad  pluralitatem  ratio- 
ne  opjiositi,  inquantum  lial)et  dis- 
gregare  homogenea,  commiscendo 
et  congregando  heterogenea  ;  fini- 
tum  etiam  habet  rationem  unius; 
intinitum  vei'o  ])luralitatis,  (pia^ 
potest  augeri  in  infinitum  ;  amor 
autem  habet  rationem  unitatis,  si- 
cut  patet ;  odium  vero  rationem 
pluralitatis  [)ro  (juanto  liabet  se- 
parare.  Deinde  cum  dicit  : 

Palam  igilur  el  ex  liis,  q  lia  uiiius  est 
scienliir;  ejus  iuquanlum  i^ns  speculari; 
omnia  namque  aut  contraria  aut  ex  con- 
Irai  iis,  principia  vero  contrariorum  unum 
et  pluralilas.  Ihec  aiitem  unius  scionlia', 
sive  secundum  unum  dicuntur,  siv(^  non, 
ut  forsan  liabet  veiilas.  At  tamelsi  multi- 
pliciler  dicitur  unum  ad  primuni,  lamon 
alia  dicuntur,  et  contraria  simililer. 

Concludit  ergo  tria  corollaria  ex 
pracdictis.  Secundum  ponitur  ibi  : 
Et  propter  hnc.  Tertium  iln  :  ErQo 
quia  uniiis.  Primum  coroUarium  est 
ad  confirmationem  dicti  sui^ra  in 
principio  hujus  quarti,  quod  sequi- 
tur  ex  nunc  dictis,  scilicet  quod 
unius  scientiae  est  considerare  ens 
inquantum  ens,  quod  sic  patet,  o)»- 
tiia  namque  aut  sunt  rontiriria,  aut  ex 
confrariis;  contraria  autem  reducun- 
tur  ad  unum  et  plura,  ideo  dicit 
quod  principia  contrariormn  sunt  umun 
aut  pluralitas;  sed  ea,  scilicet  unum  et 
plura,  est  unius  scienlice  considcrare, 
ut  prius  ostensum  est;  sequitur 
ergo  quod  unius  scientise  sit  con- 
siderare  omnia  entia,  et  hwc  sive 
unuin  et  ens  dicantur  secunduin  unuiii, 
id  est,  vere  univoce,  sive  non,  ut  fo  ■'. . 


san  h(d)et    vcritas ;    attainen   et  si  unuin 
dicitur  multipiiciter,  ad  priiiinin  alia  di- 
centur,  id  est,  reducentur,  ei  contra- 
ria  siiii/liter,  ot  pro[)ter  hoc,  scilicet 
quodens  et  unumnon  situniversali- 
ter  dictum  de  omnibns,    qualc  est 
g(>nus  proprie;  ant  ens  sit  separa- 
bil(^  sicut  posuit  Plato,  ut   forsan 
noncst;  sed  hoc  (inidem  ad  unum 
l)rimum,  illa  vero  in  eo  (|uod  con- 
se^iuenter  se  habent  ad   illud   pri- 
mnm.  Vult  dicere,    sive  unuin,  sive 
e??.s  sunt  genera,    sive  non  ;  et  sive 
sunt  nniversalia   separata,    ut   ait 
Plato,  sive  non;  tamen  omnia  entia 
dicnntnr  ad  nnum   saltem   secnn- 
dum  attribntionem,de  qnibns  Meta- 
physica  agit  prins  et  principalins  ; 
de  aliis  vero  posterius  et  conseqnen-  rpo„it  ^„5. 
ter;  ntitur  autem  ista  littera  bis,    tant'am 

de  jequivo- 

isto  adverbio  dubitandi,  scilicet  for-  cationeen- 
san,  (|nia  sive  ens  sit  univocum 
omnino,  sive  non,  sicut  forsan  est 
veiMim,  lo(|uen(lo  do  univocatione 
Physica,  ((unp.  tollit  onmino  ordi- 
nem  analogia>  et  proportionis  ;  si- 
veetiam  nniversalia  sint  separata, 
sive  non,  sicut  ostendetur?.  hujus, 
nihil  refert  ad  propositum,  qnin 
de  ente  inqnantum  ens,  specnletnr 
scientia  una,  ex  quo  omnia  entia 
habent  ad  aliquod  unum  analogiam 
secundum  ordinem  attributionis. 

24 

Notandum,  (juod  cum  ait   Philo- Non  omnia 

1  .  i  •  1  entia  sunt 

sophus  omnia  entia  vel  esse  con-  contraria, 
traria,  vel  esse  ex  contrariis,  lo- 'uaHfs,''^"' 
qnitur  modo  antiqnornm,  qui  so- '^'^'""^uf"' 
Inm    posnernnt  entia  illa   corpora 
sensibilia,  quae  ntiqne  sunt  contra- 
ida,  vel  composita  sunt  ex  contra- 
riis  ;substanti9e  antem  incorruptibi- 
leset  immateriales,cnjusmodi  sunt 
corpora  coilestia,  et  Intelligenti?p, 
non  sunt  contraria,  nec  ex  contra- 


664  LTB.  IV. 

riis  compositr..  Deinde  ciim  dicit : 

Et  propter  hoc,  et  si  non  esl  ens,  aut 
unum  universaliler,  et  idem  in  omnibus, 
aul  separabile,  ut  forsan  non  est,  sed  ha3c 
quidem  ad  unum;  illa  vero  in  eo  quod 
consequunlur.  El  ideo  non  est  Geomelrffi 
speculari  quid  conlrarium,  aut  perfectum, 
aut  unum,  aul  ens,  aut  idem,  aut  diversum, 
nisi  ex  supposilione. 

Ponit  sccnndum  coroUarium  di- 
cens,  quod  propter  lioc  quod  dic- 
tum  est,  non  est  (Teometr?p  spe- 
culari,  scilicet  de  pr?pdictis,  qu?e 
sunt  communia  consequentia  ens 
inquantum  ens,  ut  quid  est  contra- 
rium.  aut  perfectum,  aut  ens  idem, 
aut  diversum,  nisi  ex  conditione, 
vel  suppositione,  pro  (juanto  acci- 
pit  ea,  et  supponit  a  primo  Philo- 
sopho  inquantum  sibi  est  necessa- 
rium;  similiter  intelligendum  est 
de  aliis  scientiis  particularibus. 
Beinde  cum  dicit  : 

Quod  quidem  igitur  unius  scientia^  est 
ens  inquanlum  ens  speculari,  et  qu;i3  in- 
sunt  eis  in  quanlum  est  ens  manifestum. 
Et  quia  non  solum  subslanliarum,  sed  et 
accidenlium  eadem  est  theoria,  etde  dic- 
tis,  etde  priore,  et  posteriore,  et  de  gene- 
re,  et  specie,  et  loto,  et  parle,  et  aliis 
talibus. 

Ponit  tertiumcorollarium,dicens 
quod  manifcsfiim  rsf  ijiiod  Hnius  scien- 
lice  est  speculari  ens  inquanfum  ens ;  ex 
quo  etiam  manifestum  est  quod  m- 
dem  tlieoria,  id  est,  consideratio  est, 
non  solum  subsfantiarum ,  sed  etiam  acci- 
dentium  ;  et  similitei'  est  eadem  theoria 
dictorum,  scilicet  superius,  puta 
ejusdem  et  diversi,  similis  etdissi- 
milis,  etc.  sed  etiam  de  priori,  et  posle- 
riori  genere,  et  specie,  et  toto,  el  parte,  ef 
aliis  talihus,  qujB  supple  communia 
sunt  enti,  et  conseqnuntur  ens  in- 
quantum  ens,  et  per  consequens  de 
ipsis  omnibus  convenit  speculari. 


METAPII. 


SUMMA    SECUNDA. 

De  principiorum  cognitione. 

lu  hac  summa  per  sex  capita  contenta  fu- 
se  agit  Philosophus  de  principiis  demonstra- 
tionis  iu  ordine  ad  consideratiouem.  Primo 
disputat  de  principiis  omuibuscommunibus. 
Secundo  fuse  impugnat  negantes  prima 
principia,  ut  coucedentes  contradictoria  si- 
mul  vera,  vel  falsa,  etc.  examiuaus  quibus 
motivis  in  tales  errores  inciderunt.  In  cap.  1. 
usque  ibi:  nisi  Pfiysicorum,  docet  ad  Metapliy- 
sicum  spectare  consideratiouem  de  substau- 
tiis,  et  principiis  seu  dignitatibus,  quas 
scientes  particulares  supponuut. 

CAPUT     I. 

Ad  Philosophum  pertinereconsidc- 
rationem  de  omnibus  communi- 
bus  principiis. 

Dicendum  autem,  utrum  unius  scientiiP, 
aut  diversa?,  de  vocatis  in  Mathematicis 
dignitatibus,  et  de  substanlia? 

Posquam  Pliilosophus  ostendit, 
quod  ista  scientia  versatur  circa 
ens  inquantum  ens,  et  circa  pas- 
siones  entis,  nunc  ostendit  quod 
ista  scientia  versatur  circa  prima 
principia  demonstrationis,  quse  di- 
cuntur  dignitates.  Circa  quod  duo 
facit,  quia  primo  ostendit  propo- 
situm  de  omnibus  illis  principiis 
communiter.  Secundo  specialiter 
intentum  de  primo  principio.  Se- 
cunda  ibi  :  c<mgruit  autem  maxime. 
Prima  in  tres,  quia  primo  propo- 
nit  qu?estionem,  utrum  scilicet  sit 
unius  scientise  considerare  de  sub- 
stantia,  et  principiis  communibus 
quae  dicuntur  dignitates.  Secundo 
subjungit  quapstionis  solutionem. 
Tertio  ponit  solutionis  rationem. 
Secunda   ibi  :   Palam    atitem.   Tertia 


t 


Text.  com 

7. 


25. 


SUMMvE  11. 


CAP,  I. 


665 


Quare 

appro- 

priantur 

dignitates 

Mathema- 

ticte  ? 


Methaphy- 
sicse  est 

considera- 
re  prima 

principia. 


26. 


ibi  :  Omnibus  cnim.  Dicit  ergo  quod 
dicendum  cst,  iitrum  unius  scienticc  aut 
diversw  sit  supple  speculari  dc  sub 
slantia  ct  de  vocalis  dignitatibus  in  Ma- 
thematicis  ? 

Notandum,  quod  ista  principia 
magis  appropriantur  Mathcmati- 
cis  scientiis  quam  aliis,  quatenus 
certius  demonstrant  et  manifestius 
utuntur  istis  principiis  per  se  no- 
tis,  resolvendo  omnes  suasdemons- 
trationes  inistaprincipia  simplici- 
ter  prima.  Deinde  cum  dicit : 

Palam  autem,  quia  unius  est,  el  ejusqu;je 
est  Philosophi,  qua3  de  his  perscrulalio. 

Ponit  qusestionis  solutionem,  di- 
cens  esse  manifestum  quia  perscru- 
tatio  de  his  est  unius  scientiw  ejus,  fjua' 
est  Philosophi,  id  est,  Metaphysici, 
quam  intendimus.  Deinde  cum 
dicit  : 

Omnibus  enim  insunt  existenlibus,  sed 
non  generi  ahcui  separatim  ab  aliis,  et 
ulunlur  omnes,  quia  enlis  sunt  in  quan- 
tum  est  ens,  unumquodque  autem  genus 
ens.  In  tantum  vero  utuntur  inquantum 
eis  sufficiens  est;  hoc  autem  est  quantum 
continet  genus  de  quo  demonslrationes 
erunt.  Quare  quoniam  manifestum  quod 
nquantum  sunt  entia,  insunt  omnibus; 
hoc  enim  est  eis  commune  de  ente  in 
quantum  est  ens  cognoscentis,  el  de  eis  est 
speculatio. 

Ponit  rationem  circa  datam  so- 
lutioncm.  Circa  quod  tria  facit. 
Primo  quod  dictum  est.  Secundo 
excludit  quosdamerrorescirca  hu- 
jumodi  principia.  Tertio  concludit 
intentum.  Secunda  ibi :  Sed  Physico- 
runi.  Tertia  ibi  :  Quia  igitur  Philoso- 
phi.  Prima  induas  secundum  quod 
dupliciter  probat  dictam  solutio- 
nem.  Primo  acausa.  Secundo  a  signo 
ibi :  Unde  nullus.  In  prima  parte  in- 
tendit  talem  rationem  :  Illa  quse 
communiter    consequuntur    omne 


ens,  pertinent  ad  hanc  scientiam 
Philosophalem,  quae  est  de  omni 
ente ;  sed  talia  principia  commu- 
nia  sunt  hujusmodi,  ergo,  etc.  Mi- 
norem  ostendit,  quia  omnes  scien- 
tise  utuntur  eiscirca  quoddam  ens 
particulare,  de  quo  considerant, 
secundum  quod  sufflcit  eis,  quod 
nonesset,  nisi  consequantur  ens  in 
quantum  ens.  Dicit  ergo  quod  sup- 
ple  principia  communia,  quse  di- 
cuntur  dignitates,  insunt  omnibus 
cxistentibus,  id  est,  entibus  et  non  ali- 
cui  generi  entis  separatim  et  seorsum 
ab  aliis,  et  omnes,  scilic  t  scientia-, 
utuntur  eis,  eo  quia  sunt  entis  inquantum 
cns;et  reddit  causam  quare  omnes 
scientice  utuntur  eis,  quia  unurn- 
quodque  genus  subjectum  scientia> 
est  ens,  id  est,  recipit  prsedicationem 
entis  ;  intantum  vero  utuntur  SGieniisi 
particulares  illis  principiis  com- 
munibus  inquantum  eis  est  sufficiens ; 
hoc  autem  est  inquantum  continet  genus, 
scilicct  subjectum,  de  quo  scientise 
particulares/erun^  ipsas  demonstratio- 
nes,  tpiare  manifestum  est,  quod  SU- 
pradicta  principia  insunt  omnibus 
inquantum  sunt  entia;  hoc  enim  est  eis 
commune  quod  sunt  circa  ens,  quia 
scilicet  consequuntur  ens  inquan- 
tum  ens  ;  manifestum  est  ergo  quod 
speculatio  de  his  principiis  est  scientiw 
cognoscentis  ens  inquantum  ens. 

Notandum,    quod   sicut   habetur      27. 
ex  primo  Poster.  text.cum.  24.cap.    g^naates" 
illo,  Difficile  autemest  nosseista  prin-  di^unUiFdl'- 
cipia  communia,  quse  dicuntur  di-  '"nem^^nisT 
gnitates,  non  ingrediuntur  demons-  contrahan 
trationem  secundum  substantiam, 
sed   tantum   secundum    virtutem, 
pro  quanto  omnia  principia  parti- 
cularium    scientiarum    firmantur 
per  ea  et  roborantur.  Ratio  hujus 


tur. 


666 


LIB.  IV. 


est,  qviia  dcmoiistratio  procedit  ex 
propriis  non  ex  commnnibus;  si 
tamen  ista  principia  contrahantur 
ct  applicentiir  ad  propria,  sic  ali- 
qualiter  et  secundum  substantiam 
ingrediuntur  demonstrationem , 
non  quidem  in  sua  communitate, 
sed  contracta  ut  dictumest  ad  pro- 
pria  alicujus  scientise,  et  sic  scien- 
tiseutuntureis,  quantum  eissufflcit 
et  requirit  eorum  subjectum  pro- 
prium.  Exemplum,  Geometria 
quandoque  utitur  .  illo  principio  : 
siab  wqualihus  aujualia  demas,  etc.  con- 
traliendo  ipsum  sic  :  si  ab  a>qualibus 
lineis  wquales  lineasdemas,  quw  remanenl 
suni  wquales,  et  sic  de  aliis.  Deind(^ 
cum  dicit : 

Unde  niillus  parlicu'<'iriler  inlonden- 
liuni  nililur  dicere  de  eis  aliquid  si  vera, 
aul  nnn,  nec  Geomeler,  nec  Arithmelicus. 

Ponit  secundam  rationcun  sump- 
pariTcnia-  taui  a  siguo  diceus,  quod  nuUus  in- 
siip^ponlint  tendentium  parlieulariter,  id  est,  nul- 
''''cipn!'"  ^'^^  tradens  scientiam  de  aliquo 
particulari,  nililuv  dicere  aUquid  dc 
eis,  scilicet  hujusmodi  priucipiis 
COmmunil)US,  v/  sunl  rera  aul  non; 
nec  etiani  Geonictria  nec  Arit/unetica, 
de  quibus  ma^^is  videretur,  eoquod 
maxime  utuntur  istis  principiis, 
ut  prtcdictum  est;  unde  estsignum, 
quod  considerare  de  ipsis  pertinet 
ad  scientiam  quae  considerat  de 
cnte  communiter  inquantum  ens, 
qualis  cst  Metaph^^sica.  Deinde 
cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Rejicit  errorcin  1'onim  qiii  iiegabaiit  ^iib- 
stantias  in.seiisibiles  ot  eoriun  ([u;e  dicla 
principia  demonslraro  volehaiit.  Ostendil 
specialiter  lianc  scientiam  csse  de  primo 
principio. 


.Clr-i 


cienuio 


METAPiJ. 

Nisi  Physicorum  quidani  merilo  facien- 
les  lioc,  soh  nanique  pulanlur  de  lola  na- 
lura  intendere  el  de  ente.  Sed  quoniam 
adhuc  Physico  ahquis  est  superior, 
unum  enim  aliquod  genus  enlis  est 
natura,  univorsalis  sane  et  circa  pri- 
mam  substanliam  Iheorizantes,  et  de  his 
ulique  perscrutai-i  liabebunt.  Est  autem 
sophia  qua-dam  Physica,  sed  non  prima. 

Excludit  quosdam  errores  circa  28 
hujusmodi  principia.  Circa  quod  ^pVeTali"' 
duo  facit  :  quia.  primo  excludit  ^,'plil'hk.| 
errorem  illorum,  qui  se  intromit-  '"'"^''"'■1 
tebant  de  dictis  principiis,  cum  ad 
eos  nequaquam  pertinerent.  Secun- 
do  errorem  illorum,  qui  de  ipsis 
tractabant  aliter  quam  oportet  de 
eis  tractare.  Secunda  ibi  :  Quicum- 
quc  rcro  conantur.  Dicit  ergo  quod 
qui(Unn  P/njsicorun)  /loc  facientes,  sci- 
licet  tractantes  dc  principiis  com- 
inunil)us  nisi,  id  cst,  conatisunt  lioc 
facero,  et  hoc  mcrito,  soli  nanique 
putantur  inlendcrc  de  natura  el  de  entc  ; 
vult  (licere  (luod  quidam  antiqui 
Naturales  opinati  sunt  nuUamesse 
substantiam  pr?pter  natui\alem  et 
sensibilem,  et  sic  secundum  eos, 
cuin  omne  ens  sit  sensibile  et  na- 
turale,  idem  est  intendere  de  na- 
tura  et  de  toto  ente,  et  sic  ad  eos 
pertinere  considerare  de  primis 
principiis  qu?c  habent  considerari 
ab  eadem  scientia,  quse  considerat 
de  ente,  sed  iioc  excludit  tanquam 
falsum  dicens  :  sed  quoniam  ad/iur 
est  «//7/^/5  Philosophus  prior  P/njsico, 
scilicct  Metaphysicus,  nam  ipsa  na- 
tura,  id  est,  res  naturalis  et  mobi- 
lis  est  ununi  aUquod  (jcnus  entis  uni- 
versaUs ;  probatum  est  enim  alibi 
scilicet  8.  Physicor.  text.  com.  48. 
53.  et78.  qnod  omne  ens  immobih^ 
(\st  nobilibiis,  et  siiperius  ente  mo- 
bili,  dc  qiio  considerat  l^liilosoplius 
Naturalis;   de    quo   ente   pertinet 


SUMNLE  II. 

considerare  ad  illam  scientiam, 
qii8B  considerat  cns  in  commiini 
qua?  erit  alia  a  Physica,  qua?etiam 
considerabit  dc  talibns  principiis 
communibus;  ideo  dicit  quod  ipsius 
scilicet  scientise  univcrsalis  Uieorizan- 
tis  circa  priniatn  substanliam,  scilicet 
immobilem,  erii  utiquc  spcculatio,  ci 
de  his  utiquc  scilicet  principiis  com- 
munibus ;  PA»/m'«  enini  cst  sop/iia,  id 
est,  qusedam  particularis  Philoso- 
phia,  sed  non  priina,  quse  scilicet 
considerat  ens  inquantum  ens,  et 
ea  quse  communiter  ens  conse- 
quuntur.  Patet  ergo  ex  prsedictis 
quod  illi  Philosophi  Naturales  in- 
tromittentes  se  de  hujusmodi  j)rin- 
cipiis  communibus,  excedebant  li- 
mites  proprios,  cum  tamen  ad  eos 
non  pertineat,  licet  merito  hoc  fe- 
cissent  supposita  hypothesi  quam 
ponebant,  scilicet  quod  omne  ens 
esset  naturale  ;  quia  tunc  Philoso- 
phia  naturalisesset  prima  simpli- 
citer  et  de  omni  ente,  sicut  habetG. 
hujus,  text.  com.  3.  verumtamen 
eorum  suppositum  erat  falsum. 
Deinde  cum  dicit  : 

Text.  coni.  Quicumque  vero  conniilur  dicentium 
quidem  de  verilale  quo  oporlel  modo  reci- 
pere,  propler  ignoranliam  analylicorum 
hoc  faciunl.  Oporlet  enim  de  liis  pra\senli- 
bus  venire,  sed  non  audienles  quitrere. 

29  Excludit  secundum  errorem  eo- 

rem,  qui  de  principiis  communibus 
pertractabantaliterquamdeberent, 
volentes  scilicet  ipsa  demonstrare. 
Dicit  ergo  quod  quicumque  dicentium 
quideni  de  veritate  dictorum  princi- 
piorum  conantur  dicere,  id  est,  de- 
monstrare  cl  qno  oportet  modo  rcci- 
pere  propter  iguoranliam  analyticorum, 
Oporiet  id  est,  scienti?e  de  demonstratione, 
In^sctre  <|U8e  traditur  in  Logica  ;  oportct  cnim 


CAP. 


067 


prfevenire,    id    est,    praecognosccre    p''''"^ 

^-  ^  principia. 

prcescientes  de  his,  scilicct  principiis  Text.  5. 
communibus  etnon  qufcrcre  audienles, 
id  est,  quod  illi,  ([ui  acquirunt 
scientiam  per  demonstrationem, 
oportet  quod  praeveniantadcognos- 
cendum  hujusmodi  principia  com- 
munia  et  ipsos  discipulos  audien- 
tes,  id  est;  instruendos  in  aliqua 
scientia,  non  oportet  quserere  de 
his,  ut  scilicet  qua^rant  ea  sibi 
demonstrari,  sed  oportet  quemli- 
bet  ducendum  supponere  ipsa 
et  habere  in  mente,  sicut  habetur 
primo  Posteriorum.  Deinde  cum 
dicit  : 

Quod  quidem  igitur  Pliilosophi,  et  de 
onmi  sul)Slanlia  speculanlis,  inquanlum 
congruit,  et  de  omnibus  syllogisticis  prin- 
cipiis  est  perscrulari  palam. 

Concludit  intentum  dicens  pcdam 
est  quod  Philosophi,  scilicet  Metapliy- 
sici  est  perscrutari  de  omnihus  princi- 
j)iis  syllogislicis  speculantis etiamde  om- 
ni  scientia  inquantum  cst  de  hujus- 
modi  principiis  communibus. 

Notandum,  quod  hujusmodi  prin-   Principia 

.     ■  •  .  . .  co"nosci- 

cipia  communia   sunt  communiter    mus  in- 
nota  omnibus,  eo  quod  termini  eo-  tSnos! 
rum  cadunt  in  conceptione   cujus-     ^^*^" 
cumque  ;  namcomponuntur  ex  ter- 
minis    communibus,  qui  sunt  noti 
prius  nobis,  eo  quod  nostra  cogni- 
tio   incipit  a  communibus  et  con- 
fusis,  ut    habetur    1.   Phys.    text. 
com.  '.]  ;    isti   autem  termini  com- 
munes    sunt    ens,    totum,    pars,  '^^'■"""' 
aequale,    insequale,   et  similia,   et 
quia  hujusmodi  termini  communes 
pertinent  ad  considerationem  Me- 
taphysici,  etper  consequenshujus- 
modi  principia  sunt  de   considera- 
tione  ejus;  considerat   autem  Me- 
taphysicus  dicta  principia  non  de- 


comniunes. 


668 


LIB.  IV. 


30. 


moustrando,  sed  rationes  termino- 
rum  declarando,  ut  quid  sit  totum, 
et  quid  sit  pars,  etc.  quod  facit  in 
quinto,  quibus  terminis  notis,  sta- 
tim  intellectus  assentit  veritati  ta- 
lium  principiorum  in  virtute  na- 
turalis  luminis  intellectus.  Tunc 
sequitur  illa  pars  : 

Congruit  autem  maxime  cognoscenlem 
circa  unumquodque  genus  halDere  dicere 
firmissima  rei  principia.  Quare  et  de  enti- 
bus  inquantum  sunt  entia  omnium  firmis- 
sima,  est  autem  liic  Pliilosoplius  ipse. 


Prim.un       ^^j  ostcudit  specialitcr,  quod  is- 
bimphciter  ^r^  scicutia  vcrsatur  circa  primiim 

est  Meta- 

physicicon-  priucipium  simpliciter.  Circaquod 

siderare.      ,  „      .  .  •  •  ■  .  .  • 

duo  facit  ••  quia  primoinnuit  ratio- 
nem  probantem,  quod  ad  Metapliy- 
sicum  spectat  illud  })rimum  princi- 
pium ;  et  secundo  incipit  determina- 
re,  etexequitur  de  eo.Secunda  ibi : 
El firmissimumomnium .  Inprima  parte 
intendit  talem  rationem:  In  quo- 
cumque  genere  scientiae  ille  est 
maxime  cognoscens,  qui  novit  flr- 
missima  et  certissima  ejus  princi- 
pia;  sed  Metaphysicus  est  cognos- 
cens  maxime,  ut  patet  ex  prologo 
hujus  libri,  et  inter  principia  com- 
munia,  et  Metaphysicalia,  illud 
quod  est  primum  principium  est 
firmissimum;  ergo  Metaphysicus 
maxime  considerat  illud  })rimum 
principium.  Dicit  crgo,  quod  circa 
unumqi(odr/ue  genus  scientiae  congruit 
maxime  cognosccnfem  dicere,  id  est, 
COgnoscerc  firmissima  rei  principia; 
certitudo  enim  cognitionis  depen- 
dct  ox  principiorum  cognitione  et 
certitudine :  <iuare  el  de  cntibus  inquan- 
tum  suntentia,  o|)ortet  supplo  prin- 
cipia  pr?ecognoscere  own/j<»<  firmis- 
sima-  estaulcm  liic  Philosop/ius  ipsc,  (pii 
scilicet    novit   talia    principia,    et 


3t. 


METAPII. 

maxime  quod  esi  prim-nn    prinji- 
pium  inter  ipsa.  Deinde  cum  dicit : 

SUMMARIUM. 

Ponit  tres  conditiones  primi  principii, 
quas  optime  explical  Doctor,  applicans  eas  ad 
propositum. 

Firmissimum  autem  priiicipium  om- 
nium  est  circa  quod  impossibile  est  men- 
tiri;  notissimum  enim  esse  tale  est  neces- 
se,  nam  circa  ea  quae  ignorant  decipiun- 
tur  omnes,  et  non  conditionale.  Quod  enim 
necessarium  habere  quodcumque  entiuni 
intelligentem,  hoc  vero  non  conditionale  ; 
quod  autem  cognoscere  est  necessarium 
quemcumque  cognoscentem,  et  venire  ad 
habentem  est  necesse.  Quod  quidem  igi- 
lur  lale  principium  omnium  est  firmissi- 
mum  palam. 

Incipit  determinare,  etexequitur 
de  ipso  mododeclarativo  ostendens 
quid  sit,  et  quale  sit.  Secundo  de- 
terminat  de  eo  modo  defensivo  de- 
fendens  ipsum  contra  negantes  dis- 
putans   contra   eos.   Secunda  ibi  : 
Snnt  autem  quidam.   Prima  dividitur 
induo.  Primo  enim  praemittit,  quse 
sunt  conditiones  principii  firmissi-    con.iiti. 
mi.  Secundo  applicat  eas  ad  pi'opo-"p^„Pj'J 
situm.    Secunda  ibi  :   Quid  vero  sit     t'"es. 
illud.   Ponit  ergo  tres  conditiones 
principii  tirmissimi.  Prima  condi- 
tio  est,  quod  circa  ipsum  non  con- 
tingit  mentiri  vel  errare,  ideo  di- 
cit,  quod  firmissimum  omnium  princi-   Firmissi 
piorum  est  id  scilicet  circa  quod  impos- 
sihile  esl  mentiri.  Cujus  causam  sub- 
dit,  enim  pro  quia,  tale  scilicet  prin- 
cii)ium  lirmissimum  necesse  est  essc 
notissimum;  ex    quo   sequitur,    quod 
non   contingit   decipi  circa    illud, 
cu}n  circa  ea  qua:   ignorant  decipiuntur 
omnes.   Secunda  conditio  est,   quod  Absoiutui 
non  sit  conditionale,  id  est,  notum  "Tmr°e" 
ex  suppositione  vel  conditione,  sed  ^"PP^qIJ'*' 
supple  sit  per  se  notum;  ideo  dicit, 
quod  supple   principium  firmissi- 


mum. 


SUMM^  II. 


GAP.  I. 


669 


mum  oportet  non  esse  condilionale . 
Cujus  causam  tangit,  quia  illud 
principium,  quod  necessarbim  est  liahe- 
re  inlelligenlem  quodlibet  entium  hoc  non 
est  conditio,  id  est,  non  est  habitum 
ex  conditione  vel  ex  suppositione, 
Evidens  ex  quasi  non  sit  per  se  notum.  Tertia 

terminis  , . ,  .  ,  .  ,  .        . 

conditio  est,  quod  supple  princi- 
pium  firmissimum  necessarium  est 
cognoscere,  et  nccesse  est  venire  hahenti 
ipsum,  non  supple  per  demonstra- 
tionem,  sed  notis  terminis  ;  postea 
concludit  palam  esse,  quod  tale  princi- 
pium,  quod  scilicet  habet  omnes 
dictas  conditioncs,  est  omnium  firuns- 
simum.  Deinde  cum  dicit : 

Teit.  com.      Quod  vero  sit  illud  posl  dicanius. 

9-  Idem  enim  simul  esse,  el  non  inesse  ei- 

dem,  el  secundum  idem  impossibile,  et 
quaecumque  alia  determinaremus  utique 
sicut  delerminata  ad  Logicas  difficultales. 

Applicat  dictas  conditiones  ad 
propositum  de  primo  principio. 
Circa  quod  duo  facit  :  quia  primo 
dicit  quid  sit  illud  primum  princi- 
pium.  Secundo  adaptat  ei  dicias 
conditiones.  Secunda  ibi  :  Illud  enim 
firmissimum.  Dicit  ergo,  ciuid  sit  illud, 
scilicet  principium  firmissimum, 
iiGiWcet  postea  dicamus,  et  posito  quod 
sit  ipsum,  scilicet  quod  simul  esse, 
ct  non  esse  eidem  est  impossihile,  et  opor- 
tct  addere  qucecumque  alia  sunt  deler- 
minata  ad  Logicas  difficultates,  id  est, 
oportet  addere  alias  omnes  condi- 
tiones  requisitas  ad  incompossibi- 
litatem  contradictionis  positas.  1. 
Primum.  Elenchorum  c.  3.  scilicet  quod  im- 
possibile  est  aliquid  eidem  inesse 
secundum  idem  ad  idem;  similiter 
et  in  eodem  tempore  et  hujusmodi, 
quse  ponuntur  in  definitione  Elen- 
chi,  qui  est  syllogismus  contra- 
dictionis.  Deinde  cum  dicit  : 


pnncipium 


IIoc  autem  omnium  firmissimum  est 
principiorum,  habet  enim  dictam  determi- 
nalionem.  Impossibile  namque  qutecum- 
queidem  exislimare  esse  et  non  esse,  que- 
madmodum  quideni  quidam  putant  dicere 
Heraclilum,  non  enim  est  necesse,  quae  ali- 
quis  dicit  hoc  existimare.  Si  vero  non,  con- 
tingit  simulinesse  eidem  conlraria  ;  deter- 
minata  sint  autem  a  nobis,  et  huic  propo- 
sitioni  consueta.  Conlraria  vero  est  opi- 
nio  opinioni,  quae  conlradictionis.  Palam 
quia  impossibile  simul  existimare  eumdem 
esse,  et  non  esse  idem,  simul  enim  habebit 
conlrarias  opiniones  qui  de  hoc  est  men- 
titus. 

Adaptat  isti  principio  dictas  con-  32. 
ditiones.  Primo  primam.  Secundo 
secundam.  Tertio  tertiam.  Secun- 
da  ibi  :  Quapropter  omnes.  Tertia  ibi  : 
Natura  namque.  In  prima  parte  in- 
tendit  talem  rationem  :  Si  contin- 
gat  aliquem  opinari,  quod  idem  sit 
et  non  sit;  ergo  eidem  simul  ine- 
runt  contraria;  consequens  est  fal- 
sum,ergo  et  antecedens,et  percon- 
sequens  nullum  contingit  decipi 
vel  errare  circa  hoc  principium. 
Consequentiam  probat  ex  hoc,  ^'Jjpo^s'^^^ 
quia  contrariae  opiniones  sunt  il- exisiimare 

^  ^  idem  simul 

138,      qu8e     sunt     contradictionis,  esse,  etnon 

esse . 

ut  habetur  circa  finem  secundi  li- 
bri  Perihermenias;  si  ergo  aliquis 
diceret,  quod  contingeret  aliquem 
opinari  idem  simul  esse  et  non 
esse,  sequitur  quod  ille  quod  sic 
opinaretur,  haberet  simul  contra- 
rias  opiniones.  Dicit  ergo,  quod 
idem,  sciUcet  principium,  quod 
nunc  dictum  est  :  Est  fmnissimum 
omnium  principiorum ;  habet  enim  dic- 
tam  determinationemj  id  est,  primam 
conditionem  supra  determinatam, 
quod  primo  ostendit  dicens  :  quod 
impossibile  est  suscipere,  id  est,  opina- 
ri  quemlibet  idem  esse  et  idem  non  esse, 
sicut  quidam  dicunt  Heraclitum  hoc  fiiis- 
se  opinatum;  sed  licet  hoc  dixerit 
voce,  non  tamen  opinabatur  men- 


670 


LIB.   IV. 


te,  ideo  dicit,  quod  non  csi  sic  (/ncm- 
admodnm  pntant,  IleracUtum  diccre  ; 
non  cnim  est  necesse  ea,  qnxc  aliqnis 
dicit,  scilicet  YOce,  ca  et  snsciperc, 
id  est,  opinari  mente;  postea  tan- 
git  rationem  ad  oppositumdicens  : 
si  vero  non,  supple  verum  sit,  quod 
dictum  est,  seqnilnr  qnod  continqit 
cidem  contraria  simnl  inesse ;  dctermi- 
nentur  ergo  nobis  eadem,  id  est, 
quod  ostendebatur  propositum  pro- 
l)ositione  consueta,  quse  scilicet 
declarata  est  in  Logicis,  scilicet  in 
2.  Perihermenias,  qua?  est  isto, 
quod  contraria  qnidem  est  opinio  opi- 
nioni,  qnw  esl  contradiclionis ;  quia 
ergo  sic  est,  palam  quia  inipossiljile 
esl  enmdem  simul  suscipere  essc,  et  non 
csse,  enim  pro  quin,  si  sic,  iste  qui- 
dem  mentitus  hahehii  contrarias  opinio- 
nes,  quod  supple  cst  impossil)ile. 
33.  Notandum,  quod  ut  probatur  ^. 

Opiniones   ,-,       .,  ■•*-/•  •     i 

coatranre  reriliermenias  juxta  iinem,  si  duo 

Iriplices.       ,      ,  ,      ,  •     •  , 

^  haberont  duas    opmiones   contra- 

rias,  istee  opiniones  non  sunt  con- 
trariae  primo  ct  i)er  se;  si  enim 
unus  opinatur  ({uod  Socrates  est 
bonus,  et  alius  opinatur  (|Uod  wSo- 
crates  est  malus,  non  esscnt  o\n- 
niones  primo  et  per  se  contrariae, 
sed  quod  unus  opinetur,  Socrates 
est  albus,  et  alius  opinetur,  Socra- 
tes  non  est  albus;  si  igitur  unus 
opinetur  Socratem  esse  bonum,  et 
idem  opinetur  Socratem  non  esse 
bonum,  tunc  erunt  opiniones  con- 
trari.T  per  se  et  primo;  si  igitur 
aliquis  opinatur  idem  simul  esse 
ct  non  esse,  oi)inabitur  duo  contra- 
dictoria  esse  simul  vera,  et  pei' 
consequens  habebit  simulduascon- 
trarias  opiniones,  quare  cidem  si- 
mul  inerunt  contraria,  quod  est 
impossibile.  Deinde  cum  dicit  : 


MET.\PH. 

Cjuapropler  omnes  deinonslranles  in 
hanc  reducunl  uUimani  opinionem. 

Adaptat  dicto  principio  secun- 
dam  conditionem,  et  innuit  talem 
rationem  :  Illud  ad  quod  resolvun- 
tur  omnes  demonstrationes,  non 
habetur  ex  suppositione,  sed  est 
per  se  notum;  sed  dictum  princi- 
pium  est  hujusmodi;  ergo,  etc.  Di- 
cit  ergo  quasi  concludens  ex  dic- 
tis  :  qnapropler,  quia  supple  sic  est, 
quod  circa  illud  principium  non 
contingit  mentiri,  ideoomnes  demons- 
trantes  reducunt  in  eam  ultimam  opi- 
nionem,  id  est,  in  istam  propositio- 
nem  et  dignitatem  ultimam,  quse 
est  dignitas  dignitatum.  Deinde 
cum  dicit   : 

Nalura  namque  principium,  el  aliarum 
dignilalum  ha»c  omnium. 

Adaptat  ad  dictum  principium  ^tf^eTd? 
tcrtiam  conditionem,  et  intendit  '="^^'*- 
talem  i*ationem  :  IUud  quod  est 
notum  in  naturali  lumine  intellec- 
tus  non  habetur  per  demonstratio- 
nem,  quin  demonstratio  est  de 
ignotis;  sed  dictum  primum  prin- 
cipium  est  hujusmodi,  ergo,etc.  Di- 
cit  ergo,  (juoddictum  primum  prin- 
cipinm  est  natura,  id  cst,  naturaliter 
prius,  et  hsec  scilicet  propositio, 
vel  dignitas  est  aliarum  omnium  di- 
f/nitatum  supple  prior,  ex  quo  sequi- 
tur,  quod  non  habetur  per  demons- 
trationem;  qualitcr  autem  prima 
principia  (iant  nobis  nota  in  lumi- 
ne  naturali  intellectus,  declaratum 
fuit  in  quadnm  quDSstione  in  pro- 
logo  primi  libri,  et  in  quadam 
qu?estione  posita  in  secundo  libro. 


SUMM^ 


SUMM/E     SECUND.i:. 

CAP.     II. 

Contra  dicentes,  contingere  posse 
idem  esse,  et  non  esse. 

SUMMARIUM. 

In  lioc  capite  iisqiie  ibi  :  Amplhis  si  homo, 
rejicit  duos  errores  de  primo  pi'incipio,  ex- 
plicans  quoniodo  dici  po^sit  aliqnaliter  de- 
nionslrari. 

Sunt  auleni  ([uidam,  qui  uL  diximus,  dice- 
l)anl  conlingere  idem  esse  el  non  esse,  el 
exisUniare  ila;  ulunLur  aulem  raLione  hac 
mulLl  eoruni,  qui  de  nalura.  Nos  aulem 
nunc  accipimus  quasi  impossibile  exisLen- 
le  simul  esse  eL  non  esse;  eL  propler  hoc 
osLendimus,  quia  firmissimum  id  principio- 
rum  onmium  esl. 

34.  Postquam  Pliilosoplius  determi- 

''SenT  "'"^vit  de  primo  principio,  modo 
^^'^-  declarativo  ostendens  quid,  et  qua- 
le  sit,  nunc  procedit  ad  determi- 
nandum  dc  ii)so  modo  defensivo, 
defendens  ipsum  contra  negantes 
ipsum  disputans  conti'aeos.  Circa 
quod  duo  facit.  Primo  enim  tangit 
et  excludit  duos  errores  circa  pri- 
mum  principium.  Secundo  regi^e- 
ditur  super  primum  errorem  dis- 
putans  prolixe  contra  ipsum.  Se- 
cunda  ibi  :  Principium  vero  ad  omnia. 
Prima  in  duas  secundum  duos  cr- 
rores  quos  ponit;  primus  est  ne- 
gantium;  secundus  est  demonstra- 
re  volentium  illud  princii)ium  ibi  : 
Primus  er-  Diguanlur  autem  cl   /lor.    Dicit    ergo, 

•or   circa  ,  ,         .  ,  .  '   , .     .  , 

primum  quod  sunl  (jUKkan  rpt^,  ul  diximus  de 

^pmm'     Heraclito,    dicebant    conlin<jerc    idem 

■  cssc  et  non  essc,  ctenim    existimarc,    id 

est,  Opinari,  ita  essc,   har  autcm  ratio- 

w,  vel  })Ositione,  utuntnr  multi  corum, 

qui  sunt  de  natura,  id  est,  multi  Plii- 


CAP.   II. 


()7I 


losophi  Natui'ales,  sicut  inferius 
dicetur  :  nos  autem  aeripiinus  nunc 
quasi  impossilrile  existenlc  aliquid  simul 
esse  ct  non  esse,  hoc  enim  supponen- 
do;  pcr  /lor  enim  ostcndimus,  quod  illiid 
princi])ium  /irmissimum  omnium  est, 
ut  patet  ex  prfficedentibus.  Deinde 
cum  dicit  : 

Volunt  auLem  et  lioc  demonsLrnre  qui- 
dam  propLer  inerudilionem,  est  enim  ine- 
rudiLio  non  cognoscere  quorum  oporleL 
quicrere  demonsLrationem,  et  quorum  non 
oporleL;  lolaliLer  quidem  enim  omnium  es- 
se  demonslraLionem  esL  impossibile,  nam 
in  infiniLumprocederet,uL  necita  forel  de- 
monstralio.  Si  vero  quorumdam  non  opor- 
Let  qua>rere  demonslraLionem,  quod  volunL 
magis  esse  Lale  principium  non  habenl 
dicei'e. 

Ponit  secundum  errorem  volen- 
tium,  scilicet  primum  principium 
dcmonstrare.  Circa  quod  duo  fa- 
cit  :  quia  primo  ostendit  primum 
principium  non  posse  demonstrari 
simpliciter.  Secundo  (juod  potest 
aliqualiter  demonstrari,  accipien- 
do  scilicet  improprie  demonstrari. 
Secunda  ibi  :  Est  autem  demonstrare.   o 

^ .     .  Secund 

DlClt  ergo,  quod  quidam  dignantur,  e"'»'"- 
id  est,  dignum  judicant,  demonstrare 
/loc  scilicet  principium  proptcr  ine- 
rudiiionem,  vel  indisciplinationem, 
sive  ignorantiam  artis  demons- 
trandi,  quod  exponit  cum  subdit : 
cst  enim  inerudilio  non  cognoscere  quo- 
rum  oporlel  demonstrationem  quoirerc,  ct 
quorum  non  oportet;  omnium  enim  csse 
demonstralionem  esl  impossihile,  nam  in 
infmitum  procederet,  scilicet  demons- 
trator,  vel  supple  esset  circulus  in 
demonstratione,  (|uorum  utrum- 
(lue  est  impossibile;  ideo  subdit, 
(piarc  nec  ita  fieret  dcmonstratio,  ODor-  x, 
tet  igitur  aliqua  esse  indemonstra-  "'"•"  ^*^** 

b- 1  •  j^ .  deinonstra- 

Uia.  .b/  vero  quorumdam  non   oportct^^^'^^^^^  os- 

qufcrere     demonstrationem,    id    est,    si     *^"'^''' 


us 


672 


LIB.  IV. 


METAPH. 


oportet  aliqua  esse  indemonstrahi- 
lia,  ilt  dictiim  est,  quod  difjnanlur  tale 
esse  principinm,  scilicet  indemons- 
trabile  dicere  non  hahent,  scilicet 
praetermisso  illo,  quod  sit  pri- 
mnm. 
idem  noa  Notandum,  quod  sicut  hab;>tur 
potestde-  ^^  Y  Poster.  text.  5.  et  0.  idem  non 
se  ipsum.  fjemonstratur  per  seipsum,  sed  per 
aliud,  nam  aliter  idem  esset  prius 
et  posterius,  notius  et  minus  no- 
tum  respectu  suimet,  cum  demons- 
tratio  procedat  ex  prioribus  et 
notioribus;  si  igitur  omnia  essent 
demonstrabilia,  vel  oportet  esse 
circulum  in  demonstrationibus, 
vel  processum  intinitum,  quorum 
utrumque  improbat  Philosophus 
1.  Poster.  si  ergo  oportet  dare  ali- 
qua  simpliciter  indemonstrabilia, 
multo  magis  primum  principium, 
de  quo  nunc  est  sermo,  erit  simpli- 
citer  indemonstrabile;  quiasiistud 
non  sit  indemonstrabile,  non  liabe- 
mus  dicere,  quod  aliud  sit  inde- 
monstrabile,  cum  de  illo  magis 
videatur  ratione  suap  primitatis. 
Deinde  cum  dicit  : 

Esl  aulem  demonslrare  elencliice,  et  de 
hoc,  quia  impossibile  si  solmn  aliquid  dicil 
qui  dubilat;  si  vero  nihil,  derisio  esl  qua;- 
rere  rationem  ad  nullam  habenlem  ralio- 
nem,  inquanlum  non  habet  rationem;  si- 
milis  enim  plantic  talis  inquantum  lalis  jam 
esl.  Elenchice  autem  demonslrare  ulique 
videbitur  parum  differre  et  demonstrare. 
Quia  demonstrans  quidem,quod  in  princi- 
pio;  sed  nec  tali  exislenle  causa,  elenchus 
utique  erit,  et  non  demonstratio. 


36. 


Ostendit  quomodo  aliqualiter  po- 
test  dici  dictum  principium  posse 
demonstrari.  Dicit  ergo,  quod  est, 
id  est,  contingit  demonstrare  de  hoc, 
id  est,  principio,  elenchice,  id  est, 
argumentative  :  quia  impossihile  est, 
scilicet  idem  simul   esse,  et  non 


esse  ;  ex  hoc  si  jlle,  qui  duhitahit,  sci- 
licet  de  dicto  principio,  solum  ali- 
quid  dicit,  id  est,  dummodo  aliquid 
nomine  significet  :  si  vero  nihil  signi- 
ficef,  per  nomen,  derisio  est  qwerere 
rationem  ad  nullam  hahentem  rafionem, 
inquantum  non  hahet  rationem,  scilicet 
in  loquendo ;  tcdis  enim  in  quajitum 
est  talis,  similis  est  planfce,  quse  scili- 
cet  nihil  signiflcat  voce,  vel  signo 
aliquo,  bruta  enim  aliquid,  vel  per 
voces,  vel  per  signa  naturalia  sig- 
nificant;  exponit  autem  modum, 
quo  primum  principium  potest  de- P'*''»»"'! 

^  *  111  principiil 

monstrari,  dicens  quod  elenchice,  idpoiestnil 
est,  argumentative  demonstrare,  sci-  demonstl 
licet  primum  principium  :  dico  «m- sliuTvi. 
tem  di/ferre  et  demonsfrare ,    si   supple    omniu 
simpliciter  opmabitur  sic  demons- ^^"^^^^^f^ 
trans,  qniaQuwreretquodestin  principio.  l>sdemo 

trfitio 

Vult  dicere,  quod  multum  dit!ert 
demonstrare  primum  principium 
modo  argumentativo  et  modo  elen- 
chico,  et  demonstrare  ipsum  sim- 
pliciter,  nam  primum  non  est  in- 
conveniens.  Secundum  autem  est 
impossibile,  quia  si  aliquis  vellet 
primum  principium  demonstrare, 
videtur  petcre  principium,  quia 
non  posset  accipere  ad  ejus  de- 
monstrationem,  nisi  aliquid  quod 
ex  virtute  illius  principii  depen- 
dcat;  sed  quando  tit  demonstratio 
simpliciter,  et  non  per  modum  elen- 
clii  et  syllogismi  probabilis,  non 
sequitur  illud  inconveniens,  unde 
subdit  :  sed  nec  tali  causa  in  demons- 
tratione  simpliciter  existente  argu- 
mentatio  erit,  et  non  demonstratio. 

Notandum,  quod   primum  prin-] 
cipium  non  potest  simpliciter  de- 
monstrari,  cum  nihil  sit  prius  eo ; 
potest  tamen  dcmonstrari  impro- 
prie,  scilicet  modo  argumentativo, 


SUMM.E  li. 

sive  syllogismo  Elencliico,  qui  est 
syllogismus  contradictionis,  ethoc 
supponendo,  quod  unum  aliquid 
significet ;  lioc  cnim  est  unum  prin- 
cipium  contra  negantes  ])rimum 
principium,  ut  patebit  statim  in- 
fra.  Deinde  cum  dicit  : 

37  Principium  vero  ad  omnia  lalia  non  velle, 

rext.com.  aul  esse  aliquid  dieere,  aut  non  esse,  hoe 
enim  forsan  ulique  quis  opinabilur,  quod 
a  principio  petere,  sed  signiticare  quidem 
aliquid  et  ipsi,  et  alii.  Hoc  enim  necesse  est 
si  dicat  aliquid;  si  enim  non,  cum  tali  non 
utique  erilsermo,  nec  ipsi  ad  seipsum,  nec 
ad  alium.  Si  quis  autem  hoc  dederit,  erit 
demonstratio;  jam  enim  erit  aliquid  defi- 
nilum,  sed  tamen  non  demonstrans,  sed 
sustinens;  interimens  enim  rationem,  sus- 
linet  ralione. 

Regreditur  super  primum  erro- 
rem  disputans  prolixe  contra  ip- 
sum. 

Ad  cujus  evidentiam  notandum, 
quod  istud  principium,  Impossihile 
est  idem  siniul  esse  et  non  csse,  mul- 
tum  est  affine  principio,  scilicet,  De 
quolihel  est  vera  affirmatio  vel  nerjatio, 
nam  quasi  ex  illo  sequitur,  et  in 
illo  virtualiter  continetur.  Secun- 
dumhochsec  pars  dividitur  in  tres. 
Primo  enim  disputat  contra  ponen- 
tes  contradictoria  esse  simul  vera. 
Se^undo  disputat  contra  ponentes 
ea  simul  esse  falsa  ratione  medii, 
quod  ponunt  inter  duo  contradicto- 
ria,  et  per  consequens  negantes 
illud  principium,  de  qnolihet  afftr- 
malio  vcl  negatio.  Tertio  disputat 
contra  quosdam  errores  annexos, 
et  his  opinionibus  communicantes. 
Secunda  ibi  :  Al  vero  nec  contradic- 
tionis.  Tertia  ibi,  juxta  finem  hu- 
jus  quarti  :  Ilis  autem  determinatis. 
Prima  in  duas,  quia  primo  dispu- 
tat  contra  eos  communiter.  Se- 
cundo  magis  specialiter.  Secunda 
ibi  :  Est  autem  non  idem  modus.   Pri- 

Tom.  V. 


GAP.  II. 


673 


ma  induas,  quia  primo  facit,  quod 
dictum  est.  Secundo  ostendit,  et 
adaptat  opinionem  Pythagorico- 
rum  isti  positioni  negantium  pri- 
mum  principium.  Secunda  ibi  :  Est 
autem  ab  eadem  opinio.  In  prima  sep- 
tem  viis  procedit  contra  eos.  Pri- 
ma  sumitur  ex  nominis  significa- 
tione.  Secunda  ex  termini  vel  no- 
minis  prsedicatione.  Tertia  ex  i'e- 
rum  distinctione.  Quarta  ex  cer- 
titudinis  cognitione.  Quinta  ex  ve- 
ritatis  conditione.  Sexta  ex  rerum 
fuga  et  electione.  Septima  ex  fal- 
sitatis  comparatione.  Secunda  ibi : 
Omnino  vero  destruunt.  Tertia  ibi  : 
Ampliussi  contradictionis.  Quarta  ibi : 
Amplius  autem  circa  omnia.  Quinta 
ibi  :  Amplius  igitur  aul  hahere.  Sexta 
ibi  :  Unde  maxime.  Septima  ibi  .•  Am- 
pliiis  si  quam  maxime.  Circa  primum 
sic  procedit :  Primo  exponit  mo- 
dum  sive  principium  quo  contra 
eos  arguendum  sit.  Secundo  ar- 
guit  contra  eos  secundum  datum 
modum  et  principia.  Secunda  ibi  : 
Primum  ergo  inanifeslum.   Dicit  ergo       38 

1        .       .     .  ., .        ,  ,        '   .     Incipit  dis- 

C{\\0(\.principium,  scilicet  procedendi,  putarecon- 

I  •       .    I-        •  1        A  .  •      trapiimum 

ad  omnia  talia,  idest,  contra  omnia    errorem 
talia   inopinabilia,    non  dignari,   id  muSerTx 
est,  non  esse  dignum  dicere  cdiquid  n^ominis''^]- 
esse  aut  non  osse,  idest,  non  oportet  ""'^'^^*'°' 
accipere    pro    principio    aliquam 
propositionem    aftirmativam    vel 
negativam  ;   hoc  enim  forsan   cdiquis 
opinahitur,  quod  est  a  principio   qucere- 
re,  id  est,  quod  esset  petitio  prin- 
cipii,  sicut  dictum  fuit  supra,  sed 
oportet  supple  accipere  pro  prin- 
cipiO;  scilicet  significare  hoc  aiiquid, 
scilicet  ipsum   unum,    et  ipsi,   qni 
scilicet  loquitur,  et  alii,  scilicet  cui 
loquitur,  et  ipsum  audit,  hoc  enim 
necesse  est  si  aliquid  dicat,  vel  loqua- 

43 


ne. 


674 


LIB.  IV. 


METAPII. 


no 


tiir ;  si  mitem  non,  id  est,  si  non  con- 
cetlat  unnm  aliqiiid  significare,  cum 
lali  non  cril  scrmo,  nec  ei  ad  seipsiim, 
nec  ad  aliinn;  qnare  snpple  ciim  tnli 
derisorium  est  loqui  vel  disputare  ; 
sed  si  qnis  dedcrit  hoc,  et  concesserit 
statim  cr27  demonstratio,  contra  eos; 
jam  enim  aliquid  erit  dc/initum,  id  est, 
distinctum  a  suo  contradictorio, 
quod  pcr  unum  signiflcatur,  sicut 
})atebit  infra,  sed  causam  non  dcmons- 
Irans,  verum  pro  sed,  sustinens,  id  est, 
quod  hoc  faciendo  non  erit  dcmons- 
trare  simpliciter  primum  princi- 
pium,  sed  crit  tantum  rntio  sus- 
tincns,  et  defcndens  primum  prin- 
cipinm  contra  negantes  ipsum  ; 
ille  enim  (pii  sustinet  rntionem, 
scilicct  veram,  destruit  rationem 
fnlsam,  quasi  contradicens  sibi,  ut 
pntet.  Bcinde  cum  dicit  : 


Prirnum  quidemigilurmanifesluin,  quod 
iioc  idem  verum  est,  quod  significat  nomen 
osseaut  non  esse;  quare  non  utique  omne 
sic,  et  non  sic  se  liabebit. 


Arguit  contra  eos  secundum  dn- 
tum  principium  et  modum.  Circa 
([uod  duo  facit  secundum  (juod  du- 
pliciter  arguit.  Secunda  ibi  :  Am- 
pliiis  si  liomo.  Dicit  ergo,  quod  si 
nomen  aliquid  signiticat,  ut  sup- 
)»onitur,  lioc  primum  est  inanifcslum, 
quod  lioc  quidem  verum  est,  quod  unum 
sifjnificat  lioc  aliquid  essc  auf  nim  cssr, 
id  est,  (juod  iioc  erit  manifestum, 
(juod  Ih-inc  i^ropositio  est  vei'n, 
(|Uod  unum  aliquid  signiiicat,  et 
(\jns  contradictorin  quam  negat, 
est  fnlsn;  (juin  saltem  iioc  liabe- 
uius,  quod  non  omuis  afiirmntio 
cst  vern  cum  sun  negationc,  ideo 
concludit  :  quare  non  utique  omnc  sic, 
ci  non  sic  sc  luibct.  Dcindc  cum  dicit  : 


SUMMARIUM. 

Nomen  uuum  signiflcat  naturam  seu 
unum  quid,  non  autem  unum  et  non  unum; 
unde  convincit  nulii  convenire  posse  simul 
esse  et  non  esse. 

Amplius  si  liomo  significat  unum,sit  hoc 
animal  bipes.  Dico  autem  signilicare  lioc, 
si  lioc  est  liomo,  si  sit  aliquid  homo,  lioc  est 
hominem  esse.  Nil  aulem  (Jiffert,  nec  si  plu- 
ra  quis  dicatsigiiificare,  solum  autem  defi- 
nita;  poneturenim  utique  singulis  ralioni- 
bus  alterum  nomen.  Dico  autem,  ut  si  non 
dicnt  hominemunum  significare,  sed  muHa 
quorum  unius  quidem  una  ratio  animal  bi- 
pes;  sunt  autem  et  aliae  plures,  sed  defini- 
tcC  numero.  Ponetur  enim  proprium  homen 
secundum  unamquamque  rationem;  si  au- 
tem  non  ponatur,  sed  infinita  significare  di- 
cat,  palam  quia  non  utique  eritralio,  nam 
non  unum  significare,  nihil  significare  est.  . 
Non  significahtibus  autemnominibus  aufe- 
retur  ad  invicem  disputnre,  secundum  ve- 
rilatem  autem,  et  ad  seipsum.  Nihil  enini 
contingit  intelligere  nihil  intelfigentem 
unum ;  si  autem  contingit,  ponatur  huic 
rei  nomen  unum. 

Sit  ilaque  sicut  a  principio  dictumest  si- 
gnificans   ahquid    nomen,   el    significans  Text.  c(| 
unum.  *^ 


Ponit  secundam  rationem  con- 1. 
tra  eos.  Circa  quod  duo  facit  :  quia 
primo  pr?emittit  qusedam  necessa- 
rin.  Secundo  ex  illis  arguit  ad  pro- 
positum.  Secunda  ibi  :  Necesse  ita- 
quc.  Prima  in  tres  secundum  (piod 
tria  pra^mittit.  Primum,  quod  no- 
mcn  unum  significat  unum.  Secun- 
dum  est  ({uod  sequitur  ex  j^rimo, 
quod  hoc  nomen  liomo,  signihcat 
id  (luod  est  hominem  esse,  non  au- 
tcm  id  (juod  est  homincm  non  es- 
se.  Tertium  est  (piod  homo  et  non 
hoino,  non  signilicnnt  unum.  Secun- 
dn  ibi  :  Nec  itaqiie  continrjit  hominem. 
'r(M"tin  ibi  :  Si  autem  non  sifjnipcat. 
Dicit  ergo ,  (juod  sl  JKmw  siijni/ical 
uniun,  sit  hoc  unum  animal  bipcs  ;  hoc 
enim  unum  qiiod  signilicat  nomen, 


Supp| 
40 


SUMM.K 


CAP.  II. 


675 


est  definitio  rei  et  quidditas ,  ideo 
subdit  :  dico  aiitem  hoc  wium  signipca- 
re  si  hoc  est  homo ;  hoc  est  hominem 
esse,  id  est,  si  animal  bipes  est  quod 
quid  est  hominis,  lioc  erit  signili- 
catum  hujus  nominis  homo.  Ad  pro- 
bandum  autem  quod  unum  nomen 
significat ,  innuit  talcm  rationem, 
quia  si  nomen  signiticat  plura,  aut 
flnita,  aut  inflnita;  siflnita,  habetur 
propositum ;  si  inflnita,  peribit  om- 
nisdisputatio.  Tdeo  dicit,  nihildiffcyt 
ul  si  quis  plura  dicat  significare  solummo- 
do  quod  tanlum  dcpnila,  id  est,  si  illa 
plura  sint  flnita ;  ponatur  enim  in 
sinc/ulis  rationibus  *diversum  nomen,  id 
est,  quod  cuilil)et  quidditati  et  ra- 
tioni  signiflcatse  potest  imponi  no- 
men  proprium  et  diversum;  dico 
autem  ut  si  dicat  aliquis  hominem  non 
significare  unum,  sed  mulla  ,  quorum 
unius  quidem  unn.  ratio  sit  animal  bipes  ; 
sunt  diversce  ct  plures,  scilicet  aliae 
rationes  signiflcatse  ,  scd  defmiice 
numero;  ponatur  enim  proprium  nomen 
secundum  unamquamque  rationcm  ,  et 
tunc  redibit  id  quod  prius,  scilicet 
quod  quodlibet  unum  nomen.unum 
signiflcabit  •.siautem  non  ponatur  sig- 
iuod  si-  niflcare  flnita,  sed  videtur  significa- 

nificatur  .  .  .  . 

rc  infinita,  pcdam  qma  non  crit  ratio, 
id  est,  locutio  vel  dispiitatio,  quod 
patet  sic  :  nam  non  unum  significarc, 
nihil  cst  significarc  ;  sed  non  signifi- 
cantihus  nominihus  aufertur  ad  invicem 
disputatio  et  secumlum  veritalem  ct  ad 
ipsum,  id  est,  ad  hom.inem.  Quod 
autem  non  signiflcare  unum,  sit 
nihil,  probat  ex  hoc,  quia  nomen 
signiflcat  intellectum,  sive  concep- 
ihitur  tum  mentis;  si  igitur  nihil  intelli- 
'  gitur,  nihil  signiflcatur;  scd  nihil 
intelligiturnisiunum,vel  sub  rntio- 
ne  unius,  ({uia  intellectus  illud  ([uod 


inlelli- 
;itur,  esl 
unum. 


intelligit,  ab  aliis  distinguit;  ideo 
dicit  quod  nihil  contingit  inlclligcrc 
nisi  unum  inlelligentcm,  sed  si  contin- 
cjit,  id  est,  quia  contingit  aliquod 
unum  intelligere,  imponatur  huic  rei, 
([Wdd  intelligitur,  unum  nomen,  et 
sicut  a  principio  dictum  est,  ip- 
sum  unum  aliquid  signiflcans  est 
unum  signiflcans  ;  sic  iia  sicut  a  prin- 
cipio  dictum  esl  significans  aliquid  et 
significans  unum,  supple  sunt  idem. 
Notandum  quod  cum  Aristoteles       4i 

• ,  1  Nomen 

ait,  quodcum  unum  nomen  unum  univocum 
signiflcat,  tantum  loquitur  ex  in- '^cLr^-" 
tentione  de  nomine  univoco  solum,  '"^"  """™' 
quod  patct;  tum  quia  infra  suppo- 
nit,  quod  si  aliquod  nomen  signi- 
flcat  plura,  lioc  erit  secundum 
a^quivocationem;  tum  quia  hic 
statim  dixit  quod  si  unum  nomen 
plura  signiflcet,  nihil  diftert  so- 
lummodo  illaplura  sint  flnita,  quia 
cuilibct  illarum  rationum  plurium 
poterit  nomen  i^roprium  imponi, 
et  redibit  idem  quod  prius  ;  unde  ^'fuV^r'' 
patet  quodnomen  sequivocum  i)lu- 
ra  signiflcans,  non  est  unum  sim- 
pliciter.  Intendit  ergo  Aristoteles 
quod  nomen  simpliciter  unum,  sig- 
niflcat  unu.m  et  secundum  unam 
rationcm;  quare  etiam  addit  quod 
contingit  unum  tantum  intelligere 
sicut  verum,  quod  et  si  plura  in- 
telligit,  non  nisi  in  quantum  sunt 
aliquo  modo  unum,  et  secundum 
unam  rationem,  unde  et  possit  eis 
imponi  unum  nomen  tantum.  Dein- 
de  cum  dicit  : 


Non  itaque  contingil  honiini  esse  signifi- 
care,  quod  quidem  non  esse  homini  si  ho- 
nio  signiticat  non  solum  de  uno,  sed  et 
unum.  Non  enim  hoc  significat  unum  si- 
gnificare  quod  de  uno,  quoniam  sic  utique 
musicum,  et  allnim,  et  liomo,  unum  signi- 
ficarenl,  quare  unum  onniia  crunt  syno- 


jp. 
elencn. 


» 


0  0 


LIB.  IV. 


METAPH. 


esl  liomi 
nem  esse. 


nynia ;  namque  et  non  erunt  esse  et  non 
esseidem,  nisi  secundum  sequivocalionem, 
ut  si  quem  nos  hominem  vocamus,  alii 
non  hominem  vocent.  Dubilatum  vero  hoc 
non  est,  si  contingil  idem  esse,  et  non 
est  hominem  secundum  nomen,  sed  se- 
cundum  rem. 

2.  suppos.      Ponit  secimdum  prsemittendum, 

scilicet  quod  hoc  nomen  homo  sig- 

niflcat  idem,  quod  est  hominem  es- 

se  tantum.  Dicit  ergo,  nec  coniinfjil 

iiaque  /lominem  esse  non  esse  homi- 

nem;  si  homo   significat  non  solum  de 

uno,  sed  et  unum,  id  est,  quod  si  hoc 

cst  verum  quod  nomen  significans 

.  unum  non  solum  signilicat  de  uno, 

etsubditquod  ideo  dicatur  unum.quia 

uocnomen,  (/«^   ^ino,  scd   signiflcat  id  quod   est 

{'^'^"siglfillMmum    simpliciter,    et    secundum 

,'■'*'■''    ,  unam  rationem,  hinc  est  quod  ho- 

liOC  qiiod  ^ 

^^'-  mo  signiflcat  id  quod  est  hominem 
esse,  quod  non  signiflcat  id  quod 
est  hominem  nonesse;  non  enim 
dignamur,  id  est,  non  dignum  judi- 
camus  unum  signiflcare  quod  est 
de  uno  :  quoniam  sicjnusicum,  etalbnm, 
ethomo,  sifjnificarent  unum,  inquantum 
scilicet  omnia  de  uno  veriflcantur, 
qnare  sequitur  {[WO(]i  omnia erunt  unum. 
Cujusratio  est,  quia  album  dicitur 
dc  homine,  et  propter  hoc  est 
unum  cum  hominc,  eadem  rationc 
cv\l  idem  cum  lapide,  cum  dicatur 
dc  lapide ;  cx  ({uo  sequitur,  quod 
homo  et  lapis  erunt  unum  et  idem 
cum  sint  idem  uni.  Tertio  quia 
quse  sunt  eadem  uni  et  cidem,  (\a- 
dem  sunt  sibi  invicem;  quare  se- 
quitur,  quod  omnia  nomina  erunt  sij- 
nonyma,  id  cst,  quod  signiflcantia 
camdem  rem  in  nomine;  cum  orgo 
cssc  ct  non  esse  veriflcentur  de  oo- 
dcm,  secundum  ncgantes  primuui 
principium,  oportet  tamen  quod 
aliud  sit  id  quod  cst  homincm  essc. 


i 


et  id  quod  est  hominem  non  esse ; 
sicut  id  quod  est  album,  et  quod 
est  musicum,  est  aliud  et  aliud  se- 
cundum  rationem,  licet  de  eodem 
dicantur,  puta  de  Socrate.  Ideo 
concludit  quod  non  erunt  idem  esse  et 
non  esse,  nisi  secundmn  aquivocationem, 
quod  dicit  ad  signiflcandum  quod 
homo  non  signiflcat  univoce  homi- 
nem  esse  et  non  esse  hominem ; esto 
quod  possit  utrumque  ssquivoce 
significare,  ut  si  quem  iios  hominem 
sirinificamus,  alii,  scilicet  in  alia  lin- 
gua  non  hominem  vocent;  sed  hoc  non 
est  modo  duhiiatum  vel  qusesitum, 
si  continfjit  simul  idem  esse  hominem, 
et  non  esse  hominem  secundum  nomen, 
scilicet  aequivocum,  sed  si  sit  idem 
secundum  rem,  et  secundum  ratio- 
nem.  Ex  quibus  omnibus  patet 
quod  hoc  nomen  homo,  ita  signifi- 
cat  hominem  esse,  quod  non  sig- 
niflcat  hominem  non  esse ;  et  ac- 
cipitur  hic  esse  hominis  pro  quid- 
ditate  hominis,  quam  signiflcat 
nomen,  nam  ratio  quam  significat 
nomen  est  quidditas  rei,  quod  per 
deflnitionem  exprimitur.  Deinde 
cum  dicit  : 

Si  autem  non  signiticet  allerum  homo  el 
non  liomo,  palam  quia  non  esse  homo  ah 
esse  homini  non  erit  allerum  ;  quare  erit 
liomini  esse  non  homini  esse,  unum  enim 
eril ;  lioc  enim  significat  esse  unum,  ut 
veslimenlum  et  indumenlum  si  ratio  una. 
Si  vero  eril  unum,  el  unum  significat  ho-  42. 
mini  esse,  et  non  liomini,  sed  ostensum 
est  quod  alteru.n  significal, 

Ostcndit  tcrtium  praemittendum,  3^  sup 
scilicct  quod  homo  et  non  homo  non 
signiflcant  unum  et  idcm.  Et  in-  ji^j^q 
tcndit  talcm  rationcm  :  homo  signi-"''"^ 

~  non  sipl 

flcat  id  quod  est  hominem  essc,  id    .''«^a" 

^  Kleni 

est,  quod  quid  est  hominis,  et  non 
Aomo  id  quodest  nonessehominem, 
id  est    quod  quid  est  non  homo  ;  si 


SUMM.E  II 


CAP. 


077 


igitiir  homo  et  non  homo  idem  sig- 
nificant,  ergo  esse  liominem  et  non 
esse  hominem  eriint  idem  et  non 
aliqnid  diversiim,  et  per  conse- 
qnens  unum  de  alio  praedicabitur, 
et  erunt  idem  secundum  rationem, 
sicut  vestimentum  et  indumentum, 
quia  idemnomen  puta  homo  utrum- 
que  signiflcaret,  cujus  oppositum 
prseostensum  est ;  ergo  homo  et non 
homo  signiflcant  unum  et  idem.  Di- 
citergo  quod  sinonsignificaldiversum 
homo  et  non  homo,  pdlam  (juia  non  essc 
honiinem  non  erit  diversum,  ab  esse 
hominem ;  quare erit  esse  non  homincm, 
esse  hominem,  id  est,  prjpdicabitur 
unum  de  alio  in  quid,  et  prredica- 
tione  dicente,  lioc  est  lioc,  un\(m 
enim  erunt  secundum  rationem  :  nam 
hoc  significat  csse  u)ium,  ut  vostimentum 
et  indumentum  si  ratio  sit  iina  ;  si  vcro 
erunt  unum,  scilicet  hominem  esse 
et  hominem  non  esse,  et  unum,  sci- 
licet  nomen  puta  liomo  significahit 
hominem  esse  el  homincm  non  essc ;  sed 
ostensum  est,  id  est,  suppositum 
tanquam  superius  ostensum,  c/uia 
diversum  significant ;  ostensum  est 
enim  quod  lioc  nomen  homo  signi- 
ilcat  hominem  esse,  et  non  homo 
signiflcat  non  esse  hominem.  Ex 
quo  patet  quod  non  sunt  idem  esse 
hominem,  et  non  esse  liominem ; 
quare  homo  et  non  homo,  non  idem 
signiflcabunt  quod  est  intentum. 
Deinde  cum  dicit  : 


Necesse  itaque  si  verum  quod  est  dice- 
re,  quia  liomo  animal  esl  bipes  ;  lioc 
enim  eral  quod  significabal  homo  ;  sed  si 
hoc  necesse,  non  conlingit,  non  esse  hoc 
ipsum  animal  bipes,  hoc  enim  significat, 
necesse  esse  impossibile  non  esse  homi- 
axt.  com  nem.  Non  igitur  conlingit  simul  verum 
12.  esse  dicere  idem  hominem  esse  el  non  es- 
se  hominem,  eadem  autem  ratio  et  in  non 
esse  hominem. 


Arguit  ad  propositum  ex  pr.T- 
missis.  Circa  quod  tria  facit.  Pri- 
mo  enim  ex  prsedictis  format 
rationem.  Secundo  subjungit  cu- 
jusdam  suppositi  pi'obationem. 
Tei'tio  excludit  quamdam  cavilla- 
tionem.  Secunda  ibi  :  Nam  homincm 
essc.  Tertia  ibi  :  Si  respondeatur  ad 
intcrrogatnm.  In  prima  parte  inten- 
dit  talem  rationem  :  Necesse  est 
quod  homo  sit  animal  bipes;  hsec 
est  ratio,  quam  signiflcat  lioc 
nomen  homo,  ut  prsedictum  fuit; 
sed  quod  est  necesse  esse,  non 
contingit  non  esse,  quia  ista)  sequi- 
pollent,  scilicet  necesse  est  esse, 
et  non  contiugit  non  esse,  vel  non 
possibile  est  non  esse;  si  igitur 
non  possibile  est  non  esse,  ergo 
impossibile  est  hominem  non  esse 
animal  bipes.  Ex  quo  patet  quod  iiic  pkua 

,.         .,  pj3  ,  .  ,    notabis  de 

non  contmgit  atflrmationem  et  jequipoi- 
negationem  simul  esse  veram  de  ^^"[aiium?" 
homine,  scilicet  quod  liomo  sit 
animnl  bipes,  et  quod  non  sit  ani- 
mal  bipes.  Dicit  ergo  quod  necesse 
est  itaque  verimi  dicere  si  quidem,  quia 
homo  est  animal  bipes,  hoe  enini  erat 
quod  significabat  homo  ;  scd  si  hoc 
nccesse  non  contingit  non  esse  hoc  ip- 
sum,  aninial  bipcs,  hoc  enim  significat 
necesse  esse  quod  est  impossibile  non 
essc,  quia  illse  propositiones  sequi- 
pollent ;  non  igitur  eontimjit  simul 
verwn  csse  dicere  idem  hominem  csse, 
et  non  esse  hominem.  Addit  autem 
quod  eadem  ratio  est  et  in  non  esse 
hominem,  quia  scilicet  necesse  est 
non  hominem  esse  non  animnl 
bipes,  et  per  consequens  non  con- 
tingit  non  esse  non  animal  bipes, 
et  sic  ulteriusut  i^rius. 

43 

Notandum,    quod   ea    qu?e    prae- 
missa  fuerunt,  sic  valent  ad  istam 


678 


LIB.  IV. 


METAPH. 


rationciii ;  (luia  si  daretur  quod 
homo  et  non  homo  i'1eni  significarcnt, 
vcl  quod  lioc  nomcn  homo  significa- 
rct  utrumque  illorum,  scilicet  lio- 
minem  esse  ct  non  esse  liominem, 
posset  negari  ista  propositio,  sci- 
licet  (|uod  necessc  sit  liominem 
esse  animal  bipes,  ex  quo  homo 
et  non  homo  idem  significarcnt ; 
vcl  lioc  nomen  homo  utrumque 
signiflcarct,  scilicet  id  quod  cst 
csse  hominem,  ct  id  quod  est  non 
esse  hominem.  Deindc  cum  dicit : 

Nam  esse  el  non  homini  esse  allerum 
signitical,  si  quideiii  allnun  esse  el  liomi- 
nem  esse  aUerum,nmitum  enim  opponilur 
illud  magis,  quare  signitifat  diveisum.  Si 
autem  etaiium  dixerit  significare  et  unum 
ratione  cum  liomine  el  lapide,  idem  dice- 
mus  quod  et  prius  dictum  esl,  quia  unum 
onniia  sunt  et  non  solum  opposita.  Si  au- 
temhocnon  contingil,  conlingit  quod  dic- 
lum  est. 

Sulijungitcujusdamsuppositi  pro- 

bationem,i)robando  enim  quod  hoc 

nomcn  homo,  non  signilicat  id  quod 

Esse  homi-cst  nou  cssc homiucm,  dixcra  t  quod 

nein  el  non  .  ,  ,  ,  ,  •  l      •  i 

esse  homi-id  (luod  cst  Gssc  homincm,  et  id 
(i"versa^p^,fo.quod  cst  nou  cssc  hominem  sunt 
hatur.  (jiversa,  dato  per  impossil)iU^  quod 
dicerentur  de  eodem,  ct  hoc  cst 
quod  liic  Yult  probarc  })cr  talem 
rationem  :  Mngis  opponuntur  esse 
hominem  ct  uon  esse  homincm, 
quam  homo  et  all)um  qua>  sunt 
diversa  secundum  rationcm,  non 
obstante  quod  sint  idem  subj(»cto  ; 
crgo  esse  hominem  et  non  esse 
hominem  multo  magis  cruntdiver- 
sa.  Mi^norem  ostcndit  sicut  prius 
ducendo  ad  inconveniens,  scilicet 
quod  omnia  erunt  unum.  Dicit  crgo 
quod  homincm  csse  cl  non  csse  homincm 
diversum,  scilicet  sunt  ;  multum  cnim 
mayis  opponitur  \i\  quam  su l^j^lc  Aomo 
et  album,  <juarc  sicjnificat  divcrsum.   Si 


aulcm  album  iclcm  dixcril  aliquis  sig- 
nipcare,  scilicet  cum  homine  et  unum 
radone ;  idcm  diccmus  rjuod  et  prius 
dictum  cst,  scilicet  quod  omnia  unum 
sunt  ct  non  solum  opponilur,  id  est, 
(juod  non  erunt  opposita,  sed  om- 
nia  crunt  unum,  ut  superius  de- 
ductum  fuit ;  si  autcm  hoc  non  contin- 
fjit,  contingil  rptod  dictum  est,  scilicet 
quod  esse  hominem  ct  non  csse 
hominem  sunt  diversa.  Deindecum 
dicit  : 

Si  respondeatur  ad  interrogatum.  Si  au- 
lem  apponal  inlerroganti  simpliciter  et  ne- 
gationes,  non  respondetur  ad  interro- 
gatum.  Nihil  enim  prohibet  esse  idem  et 
hominem,  et  album,  et  alia  mille  secun- 
dum  ])luralitatem.  Attamen  interrogante 
si  verum  est  dicere  hominem  hoc  esse, 
aut  non,  respondendum  ost  unum  signi- 
ticatum  et  non  addendum,  quia  et  alljum 
magnuin  ;  etenim  impossibile  intinita  en- 
lia  accidenlia  permeare,  aut  igiiur  omnia 
permeenlur,  aut  nuUum.  Simililer  autem  et 
si  millies  est  idem  homo  et  non  liomo,  non 
est  cori'espondendum  inlerroganli,  si  ho- 
mo  esl,  (juia  est  simul  et  non  homo,  si 
non,  et  alia  qu;ecumque  acciderunt  sunl 
correspondentia  qua^cumquesunt,  aut  non 
sunt,  si  autemliocnon  fecerit,  non  dispu- 
lat. 

Excludit  quamdam  cavillatio- 
nem,  qua  posset  responderi  ad 
prcTdicta;  advcrsarius  enim  inter- 
rogatus  an  nccessarium  sit  homi- 
nem  essc  animal  bipes,  et  non  esse 
animal  bipes,  posset  rcspondere 
dando  aflii-mationem  et  negatio- 
ncm  ;  hoc  autem  Philosophus  ex- 
cludit,  (licens  pr.Tdictam  conclu- 
sionem  sequi,  ideo  dicit,  quod  si 
rcspondercfur  ad  interrofjatum,  sequitu r 
supplc  propositum  nostrum,  scili- 
cet  sic  vel  sic  :  vel  si  apponutur  in- 
tcrroganti  simplicitcr  de  affirmatione 
velit,  respondcns  addcrc  et  negatio- 
nes,  non  vidctur  rcspondcrc  ad  interro- 
(jaium,  id  cst,  quod  si  interrogauti 
simpliciter  de  aflirmatione,   velit 


44. 


SUMM^  II 


CAP. 


070 


respondens  addcre  negationcm  in 
sua  responsione,  iit  dictum  est  mo- 
do  [)r9edicto;  non  respondet  ad  in- 
terrogata,  qnod  declarat  sic,  nihil 
enim  ohcst  idem,  [)nta  Socratem,  cssc 
homincm  el  alljitm,  el  alia  liujmmodi 
rnille  in  pluralitate,  attamcn  interroganti 
si  verum  sit  dicere  homincm  cssc  hoc, 
aut  non,  piita  esse  albnm  vel  non 
esse  album,  respondendum  est  tantum 
unum  signi/icatnm,  el  non  est  addcndum, 
quia  est  allnun,  ct  nigriun,  et  magnum, 
et  liujusmodi  alia,  quia  supple 
oportet  alia  accidentia  alicui  res- 
pondere  simul,  aut  nuUum;  sed 
omnia  simul  non  possunt,  cum 
giHnfinUa'  S'int  inflnita,  etenim  impossihile  est, 
periransi-  ^j^^f,  ^.^^,^^   infinita  accidcntia    perrneare, 

id  est,  pertransir'e,  aut  igitnr  omnia 
permeenlur  in    respondendo    scilicet 
aut  nullum ;   dicuntur    autem   acci- 
dentia    alicujus   esse    inlinita   non 
simpliciter,    sed    quoad    nos ;    sic 
enim  infinita  accidunt  eidem,  sal- 
tem  secundum  relationem  et  com- 
parationem  ad  indnita  accidentia, 
et  consequentia.    Patet   igitur    ex 
dictis,    quod  non  solum  id   de  quo 
quaeritur,    est    respondendum,   et 
nihil  eorum  quse  accidunt  qucTsi- 
to  :  simililer  igitur  in  proposito,  dalo 
quod  millies  idem  cssct  homo  ct  non  homo, 
interroganti ,  si  est  ho)no,    non  cst    rcs- 
pondcndicm,  quia  est  simul  supplc  lio- 
mo,  et  non  liomo  si  non  pro  nisi;  nisi 
et  alia  qua^cumquc  accidunt  sunt  rcspim- 
denda  quwcumquc    sunt,  aut    non  sunt ; 
si  enim    hoc    non    facit,   non     disputal, 
quia  ut  praedictum  est,  vel  omnia 
accidentia  sunt  respondenda,  quse- 
cumqne   sunt,    ant    non  sunt,    se- 
cundum  quod  interrogatio  est  af- 
firmativa  vel  negativa,  vel  nuUum 
est  respondendum,  aliter  nulla  es- 
set  disputatio. 


SUMMARIUM, 

Si  negatio  et  aflirmatio  veriJicantur  ae  eo- 
dom,  omne  priedicatum  es.sct  accidontale, 
ostendit  consequentis  Jal^itatem.  Kxplicat 
bene  Doctor  varios  modos  pniodicandi  per 
accidens. 

Omnino  vero  destruunl,  qui  hoc  dicunt  TexL  com. 
suljstantiam,  ct  quodqnid  erat  esse,  omnia        13. 
namque  dicere  accidere  estnecesse,  et  ve- 
re  homini  esse,  aut  animah  esse  non  esse. 

Postquam  Philosophus  disputa- ai.  ponen- 

• ,  ,  ,  .  .        tes  coiilra- 

vit  contra  negantes  primum  prin-   dictoria 
cipium  per  viam,  quae  sumitur  ex^^^^vera"" 
nominis  signiftcatione,  nunc  dispu-      45. 
tat  contra  eos  ex  secunda  via  qu«  vtaTAei-- 
sumitur   ex  termini,   vel  nominis   "omiiS 
prsedicatione,  et  intendit  talem  i^a -  p»'«eJicat'o- 
tionem  :  Si   affirmatio  et  negatio 
sunt  simul  vera  de    eodem ;  ergo 
nuUum  erit   prsedicatum   substan- 
tiale  et  in  quid,  sed  solum  per  acci- 
dens ;  consequens  est  falsum,  ergo 
et   antecedens.   Circa   lianc  conse- 
(|uentiam  sic  procedit :  I^rimo  pro- 
ponit   ipsam    consequentiam.    Se- 
cundo  subjungit  consequentiae  pro- 
bationem.  Tertio  ostendit  falsita- 
tem    consequentis.    Secunda   ibi   : 
Nau}    si    quid    fucril.    Tertia    ibi  :  Si 
vcro    omnia  seeundum  accidens.    Dicit 
ergo,  qiiod  illi,  qui  Iwe  dieunt,  scili- 
cet  quod  affirmatio  et  negatio  si- 
inul  verificentur  de  eodem,  omnino 
dcsiruunt  suhstantiam,  id  est  prsedica- 
tuin  substantiale,  ct  quod  quid  crat 
cssc,  id  est,   praedicatum   in   quid  ; 
nccessarium  enim  est  eis    dicere    omnia 
accidcre,   id  est,    omnia    prredicata 
esse  per  accidens,   et  non  esse  quod 
vere  homini  essc,   id  est  prsedicatum 
significans  quid  est  homo,  aut  con- 
venit  aniumli  cssc,  id  est,  nec  esse 
prsedicatum    significans    quid  est 


680 


LTR.  IV. 


animnl,  scd  bapple  omnia  pra^di- 
cata  esse  per  accidens,  ut  prsedic- 
tum  est.  Deinde  ciim  dicit  : 

Nam  si  erit  quod  vere  homini  esse  lioc 
non  erilnon  liomini  esse,  aul  non  esse  lio- 
mini,  quamvis  liffinegaliones  hujus:  unum 
enim  erat  quod  signilicabat,  et  erat  hoc  ali- 
cujus  subslanlia.  Significare  vero  subslan- 
liam  est,  quia  nonaliquid  aliud  ipsi.  Si  au- 
tem  erat  ipsi  quod  vere  homini  esse,  quod 
vero  non  homini  esse,  aul  quod  non  vere 
non  esse  liomini,  aliud  erit.  Quare  dicere 
eos  est  necesse,  quia  nullius  erit  talis  ra- 
lio,  sed  omnia  secundum  accidens  ;  hoc 
enim determinala est substanlia  et  accidens, 
album  enim  accidithomini,  quia  est  albus, 
sed  non  vere  album. 

Probat  dictam  conseqiientiam 
hoc  modo,  scilicet  qnia  ad  opposi- 
tiim  consequentis  sequitur  oppo- 
situm  anteccdentis.  Dicit  ergo  : 
nam  si  quid  fuerit,  quod  est  hominis  esse, 
id  est,  si  detur  oppositum  conse- 
quentis,  scilicet  quod  sit  aliquid 
pr?cdicatum  in  quid  signilicans  esse 
et  quod  quid  est  hominis,  et  hoc 
scilicct  tale  prsedicatum,  non  orit 
non  hominem  esse  aut  non  essc  liomi- 
nem;  hujus  enim,  scilicet  esse  homi- 
nem  sunt  duce  prsedictse  ncgationes, 
scilicet  non  liominem  esse  et  non 
esse  hominem;  ex  quo  patet,  quod 
si  aliquid  sit  quid  est  homo  vel  esse 
hominem,  id  est,  aliquod  prrTdica- 
tum  dictum  in  quid  dc  homine, 
quod  afflrmatio  et  negatio  non  ve- 
riflcabitur  de  eodem,  quia  scilicet 
de  eo  quod  est  esse  liomincm  non 
veriflcatur  non  hominem  esse,  nut 
non  esso  hominem;  ciijus  proba- 
tionem  subdit  :  unum  eraf  quod  sir/ni- 
ficabat  substantiam,  el  hoc  erat  ali- 
cujus  substantio,  vult  dicerc  quod 
probatum  est  supra,  quod  lioc  quod 
significat  nomen  cst  unum,  iterum 
dictum  est  quod  illud  (juod  signiii- 
cat  substantiam,  est  aliquid  rci,  ct 


f 


METAPH. 

non  aliquid  aliud  ;  ideo  dicit,  quod 
significare  suhstanliam  csl  quod  non  est 
aliiid  ipsi  esse;  si  igilur  fuit  ipsi  quod 
est  vere  homini  esse  illud  quod  vere  est 
non  honiini  esse,  aut  quod  non  esse 
homini,  sequitur  quod  esse  homini 
aliud  erit,  scilicet  a  sc ;  vult  dicere, 
quod  si  illud  quod  est  esse  homi- 
nem,  sive  quod  quid  est  liomo  fue- 
rit,  vel  non  esse  hominem,  vel  esse 
non  liominem,  constat  quod  erit 
quoddam  alterum  a  se  :  quare  ne- 
cesse  est  eos  dicere,  quare  nullius  talis 
ratio,  id  est,  definitio  significans 
quod  quid  est  esse  rei,  sed  omnia 
secunduni  accidens,  id  est,  quia  om- 
nia  praedicata  erunt  per  accidens; 
sed  hoc  enim  determinala  est  snbstantia  DiiTereDiia 

pr;cai  cali 

ct  accidens,  id  est,  quod  in  hoc  dis- sv^^»".^"*'' 

^  ab  acciden- 

tinguitur  pr^edicatum  substantiale  tah. 
ab  accidentali,  quia  unumquodque 
est  vere,  id  quod  de  ipso  substan- 
tialiter  pr^dicatur ;  sed  non  sic  est 
de  praedicato  per  accidens,  nam 
homo  dicitur  albus  non  quod  vere 
sit  illa  albedo,  sed  quia  albedovel 
album  sibi  accidit,  quia  est  albus 
denominntive,  sed  non  quia  albedo. 
Ex  quibus  omnibus  patet,  quod 
proedicatum  quod  prsedicatur  sub- 
stantialiter,  non  potest  esse  reali- 
ter  nisi  unum;  sed  prsedicatum  per 
accidens  non  estnecesseesse  unum 
tantum,  ncc  per  consequens  sub- 
stantiale  sed  accidentale.  Patet  igi- 
tui'  ex  prrrdictis  probatio  consc- 
quenticT,  quod  si  de  aliquo  simul 
vcrificetur  alYirmatio  ct  negatio, 
puta  esse  hominem  et  non  esse  ho- 
minem,  quodnuUum  erit  prsedica- 
tum  substantiale  et  in  quid,  cum 
illud  sit  tantum  unum  realitei'; 
aflirmatio  autem  ct  negatio,  iiuta  ,^  . 

"  '    I  Quia  per 

esse  hominem  ct  non   cssc  homi-  accitJens 


felo 


SUMMi^i  II 


CAP. 


081 


prsedicari    neiii,  noii  sunt  realiter  unnm  prso- 

non  con-  ^- 

tingit.    dicatiim.  Deinde  ciim  dicit : 
„   ^^-  Sivero  omniasecuncium  accidens  dicun- 

Text.com.    ,  ,,  .  •.         •  i  • 

14,  lur,  nullum  pnmum  eril  universale  ;  si  au- 
lem  semper  accidens  de  subjecto  aliquo 
signifieal  pKedicalionem,  in  inlinilum  igi- 
lur  ire  necesse  est,  sedimpossiiiile,  neque 
enim  plura  duobus  complecUlur.  Accidens 
enim  non  accidenlia  accidet,  nisi  quia  am- 
bo  eidem  accidunt,  dico  autem  ut  albuni, 
musicum  el  homo  albu^,  quia  ambo 
honnni  accidunt.  Sed  non  Socrales  mu- 
sicus  ita,  quia  ambo  accidunt  alicui  alteri; 
quoniam  igitur  hasc  quidem  ita,  illa  vero 
illo  niodo  dicunlur  accidenlia,  qucccumque 
sic  dicuntur  ut  album  Socrati,  non  contin- 
git  infinita  esse  in  superius,  utSocrati  albo 
alterum  aliquod  sit  accidens,  non  enim 
fit  aliquod  unum  ex  onmibus.  Nec  albo 
itaque  aliquid  aliud  erit  accidens  ut  musi- 
cum ;  nihil  enim  magisilli  quam  illud  liuic 
accidit.  Et  simul  determinatum  est,  quia 
ha)c  quidem  ita  accidunl,  ha3c  autem  ut 
musicum  Socrati,  qua^cumque  vero  sicnon 
accidenti  accidunt,  sed  qua^cumquo  illo 
modo,  quare  non  omnia  secundum  acci- 
dens  dicuntur.  Erit  igilur  aiiquid  et  ut  sub- 
stantiam  significans,  si  autem  hoc,  osten- 
sum  est  quia  impossibile  prsedicari  contra- 
dictiones. 

s^on  omnia  Ostcndit  falsitatem  conseqiientis 
unt  secuit  dicens,  quod  si  omnia  prcedicata  dicun- 
denV"  ^"^'  secundum  accidens,  seqiiitur  quod 
nuUmn  erit  pnedicatum  universalc,  id 
est,  nullum  erit  prsedicatum  per 
se,  et  secundum  quod  ipsum,  acci- 
pitur  enim  liic  universale  ;  sicut 
primo  Poster.  scilicet  quod  inest 
per  se,  et  de  omni,  et  secundum 
quod  ipsum;  lioc  autem  est  impos- 
sibile,  quod  semper  prsedicatio  sit 
de  subjecto  aliquo  per  accidens, 
ideo  dicit  :  si  nutem  semper  accidens  de 
subjecto  aliquo  significat  prwdicationem, 
necesse  est  praclicationes  in  infinilum  ire, 
qiiatenus  eidem  possunt  accidere 
infinita;  verum  pro  sed,  sed  hoc  est 
impossibile,  non  enim  plura  duobus 
r.i-dicauo  co)iiplectitur,  id  e,-3t,  quod  prsedicatio 

per  acci-  ^  '  '    i  i 


lum  ac  • 


di 


ens  du-  accidentalis  complectitur  tantum 

plex.  ^ 

juando  et  duos  modos  iu  quorum  nuUo  est 

quahter  •     o     •,  i        i  •       j. 

acciden^   proccssus    iniinitus,     ut    dicetur. 


Unus  modus  est  secunduin  quod  est  subjec- 
accidens  prsedicatur  de  accidente,  deniftfr 
et  lioc  ideo  quia  ambo  accidunt  ei- 
dem  subjecto;  ideo  dicit  (juod  non 
accidit  accidens  accidenti,  nisi  quia  ambo 
cidem  accidunt:  dico  aulem  aul  albuni  cst 
)iiusicum  et  lioc,  scilicet  musicum  est 
album,  e  converso  quia  ambo  homini 
accidunt.  Secundus  modus  pcr  acci- 
dens  est,  quando  accidens  prsGdica- 
tur  de  subjecto,  ut  cum  dicitur, 
Socrates  est  musicus,  quse  estprse- 
dicatio  per  accidens,  non  quod  am- 
1jo  accidant  tertio ,  sed  quia  alte- 
rum  accidit  alteri,  ideo  dicit :  scd 
non  Socratcs,  ila  dicitur  musicus,  quia 
aud>o  accidunl  alicui  diverso,  sed  sup- 
ple  quia  unum,  scilicet  musicum, 
accidit  alteri  scilicet  Socrati;  in 
neutro  autem  istorum  modorum 
per  accidens  contingit  prsedicatio- 
nem  procedere  in  inflnitum,  quia 
oportet  stare  ad  subjectum,  unde 
dicit  ;  quoniam  igitur  licec  quidem  ita, 
illa  vero  sic  dicimtur  accidentia,  id  est, 
prsedicata  per  accidens  quwcumqne 
sic  dicuntur  ut  album  Socrati,  qui  fuit  Non  con- 
secundus  modus,  non  convenit  infinita  ce!rere'^/n.i 
esse  superius,  ascendendo,  scilicet  a  jjSica||o. 
subjecto  ad  prsedicatum,  ut  si  dice-  per'se  nec 
retur  quod  Socrati  accidit  album,  p';!"^^^'^'" 
ct  Socrati  albo  aecidit  cdiquid  aliud,  M-  aibo. 
nam  hoc  haberet  esse  dupliciter. 
Uno  modo  sic  quod  ex  Socrate  et 
ex  albo  fieret  unum,  et  sic  sicut 
Socrates  est  subjectum  unum  albe- 
dinis,  ita  Socrates  albus  esset  sub- 
jectum  unum  alterius  accidentis; 
et  hunc  inodum  tangit  Philosoplius 
et  excludit  dicens,  quod  supple  non 
contingit  talia  prsedicata  per  acci- 
dens  esse  infinita,  ut  superius  di- 
cebatur,  ut  si  dicatur  quod  Socrati 
albo  insit  aliquod  aliudaccidens,  et 


G82 


Lin.  IV. 


sic  in  iiiiiniLum,  lioc  autcm  est  im- 
possibile  ;  non  enim  fit  alifjnod  nnum, 
scilicet  per  se  ex  omnibus  indifferen- 
ter,  quia  non  ex  subjecto  et  acci- 
dente;  unde  non  potest  dici,  quod 
Socratcs  albus  sit  unum  subjec- 
tum,  ideo  subdit  ncc  itaque  anibo, 
scilicet  subjecto  etaccidenti  aliqnod 
aliud  erit  accidens  ut  musicum,  quod 
scilicct  (le  ambobus  quasi  de  uno 
pr<Tdicatur.  Alio  modo  baberet  essc 
quod  sicut  Socrati  inest  album, 
ita  ipsi  albo  inesset  aliud  accidens, 
puta  musicum,  et  sic  in  infmitum; 
et  bunc  modum  tangit,  et  excludit 
dupliciter : 
47.  Tum  primo,  quia  non  est  ratio 

quare  musicum  magis  accidat  albo, 
quam  c  converso ;  unde  non  crit 
ordo  intcr  album  ct  musicum  quan- 
tum  nd  rationcm  sul)jicicndi;  undc 
quantum  ad  boc  vidcntur  fequali- 
ter  se  babcre,  idco  dicit  :  ui/iil  enim 
magis  lioc  illi  quam  illud  liuic  accidil. 
Tum  secundo,  quia  deflnitum  est  et 
ostensum,  quod  alius  modus  pr?o- 
dicandi  per  accidens  est  ille,  in  quo 
accidens  prsedicatur  dc  accidente 
ab  illo,  in  quo  prsedicatur  accidens 
de  subjecto,  ut  musicum  de  Socra- 
te,  ideo  dicit,  quod  etsimnl  fniita  sunt, 
id  est,  dctcrminata  :  quia  luvc  quidom 
itaaccidunf,  (juando  scilicet  accidcns 
pr.Tdicatur  dc  accidente;  boc  au- 
tcm  "/  musicum  Socrati,  quando  sci- 
licet  accidens  pr?edicatur  dc  sul)- 
jecto;  in  illo  autem  modo,  de  (pio 
nuncestsermo,  non  accipitur  pra3- 
dicatio  per  accidcns,  quia  accidens 
de  accidentc  j^r.Tdicctur,  scd  illo 
modo  ([Ho  i)i'ius  locuti  sumus;  idco 
dicit,  quod  quwcumque  vcro  sic,  id  (>st, 
iUo  modo  praulicto  (piod  in  praMli- 
cationc  pcr  accidcns.  Secundo  mo- 


MET.-VPII. 

do  non  est  proccssus  inliuitus,  et 
de  primo  modo  per  accidens  non 
videtur  Pbilosopbus  facere  men- 
tionem,  sed  tamen  potest  paterc 
cx  pra^dictis,  quod  ncc  etiam  in 
primo  modo  cst  processus  inflni- 
tus,  ibi  cnim  prTdicatur  accidens 
de  accidente,  quia  ambo  prsedican- 
tur  de  uno  subjecto,  quia  descen- 
dcndo  a  pr?cdicato  ad  subjectum, 
est  devenire  ad  ipsum  subjectum 
ut  ad  terminum,  nec  est  ultra  pro- 
cedere,  sed  oportet  ibi  stare;  sic 
igitur  manifestum  est,  quod  in 
prTdicatione  per  accidens,  non  est 
processus  infinitus.  Ex  quibus  om- 
nibus  concludit  Pbilosopbus,  quod 
quarc,  infjuit,  non  omnia  secundum  ac- 
cidens  dicuntur ;  erit  igitur  aliquid  ct 
substantiam  signipcans,  id  est,  aliquod 
prTdicatum  substantialc;  scd  si  /wc 
est  verum,  ostensum  esl,  quia  impossi- 
bilc  est  contradictiones  simxd  prwdicari 
supple  de  eodcm,  quse  est  conclusio 
principalis. 

Notandum  quod  Pbilosoplius  pri- .,  J^- 
mo  Poster.  text.  35.  distinmiit  tres  fiit^^apj'' p< 

^  accKieas 

modos  prTdicationis  pcr  accidcns,  sunt  tres, 
quorum  (bio  sunt  qui  liic  ponuntur,  cuit  Phiio 

. , .       ,  1  .  ,  , .  phus  hiC 

sciiicet  quando  accidens  pranbca-    tertium 
tur  de  subjecto,   vcl   accidens  depr^dicail 
accidcnte.  Excmplum  primi  :  /'omo  "'c£ns^ 
est  albus.  Excmplum  secundi  :  musi- 
cum  est  album.  Tertium  autcm  mo- 
(bim  ponit,  (juando  scilicet  subjec- 
tum  pr;pdicatur  (le  accidente,  ut  si 
dicatur  musicum  cst  /lomo;  non  tamcn 
proptcr  lioc  del)et  dijudicari,  nam 
illc  tertius  modus  reduciturad  is- 
lum,    (luando  accidcns  prfcdicatur 
de  subjccto,  nam   conversivus  cst 
istius  ct  quantum  ad  propositum 
non  rcfcrt  loqui  dc  isto  vel  de  illo, 
quia    codeni    modo    probatur   non 


SUMM/E  11. 


CAP.  II. 


683 


esse  processnm  in  inlinitum  inillo, 
sicut  nec  in  isto  et  pi'oi)ter  hoc 
ibrte  Philosophus  non  curavit  fa- 
cei'e  mentionem  de  isto.  Tunc  se- 
(juitur  illa  pars  : 

SUMMARIUM. 


Quemadinuduiu  esl  necesse  dicenlibus 
ralioneni  Pytliagorge;  nam  alicui  si  vide- 
lur  non  esse  Iriremis  homo,  palani  quia 
non  est  triremis.  Quare  ot  est  si  conlradic- 
tio  vera,  et  lit  utique  quod  Anaxagora3  si- 
mul  res  omnes  esseut  nihil  vero  unum  sit. 
Indefiniluni  igitur  videntur  dicere  et  pu- 
tantes  ens  dicere  de  non  ente  dicunt,  nam 
potestate  ens  et  non  ivTsAE/eta  definilum 
esl. 


49. 


Omnia  esse  iinum,  si  contradictoria  den- 
tur  simul  vera.  Hinc  rejicit  opinioues  Py- 
thagorae  et  Anaxagorai. 


Text.  com.      Amplius  si  contradictiones  simul  de  eo- 

15.       dem  vera)  sunt  omnes,    palam   quoniam 

omniaerunt;  erit  enim  idem  triremis,   et 

murus  et  homo,  si  de  omni  aliquid  aut  af- 

firmare,  aut  negare  conlingit. 


Torlia  via 

ex  reriim 

(lii^liiiclio- 

ne. 


Ubi  ponit  tertiam  viam  contra 
eos,  qua)  sumitur  cx  i^eiMim  dis- 
tinctione,  et  intcndit  talem  ratio- 
nem  :  Si  contradictoria  sunt  simul 
vera  deeodem;  ergo  omnia  sunt 
unum,  et  pcr  consequens  entia  non 
sunt  distincta;  consequens  est  t'al- 
sum,  ergo  et  antecedens.  Circa 
istam  rationem  sic  procedit :  Pri- 
mo  prfemittit  rationemconsequen- 
iire.  Secundo  ponit  ejus  probatio- 
nem.  Secunda  ibi  :  Scd  (licendum  est 
eis.  Primain  duas,  quia  primo  facit 
quoddictum  est.  Secundo  adaptat 
hanc  conse^iuentiam  et  ejus  falsum 
consequens  ad  duas  opiniones  Py- 
thagorfe,  scilicet  et  Anaxagora). 
Secunda  ibi  :  Quemadmodum  est  neces- 
se.  Dicit  ergo,  quod  amplius  si  eon- 
Imdieliones  simul  verw  de  eodcm  sunt 
omnes,  pcdam  quia  omnia  erunt  unum ; 
erunt  enim  unum  triremis,  idest,  navis 
liabens  tres  ordines  remorum,  et 
murus,  vel  sicut  liabet  alia  littera, 
uniremis,  et  homo,  el  hic  supple  om- 
nia  crunt  unum,  si  omniuin  conlingit 
aliquid  afflrmare  et  negarc.  Deinde, 
cum  dicit  : 


Opinio 

Anaxago- 

raj. 


Adaptat  dictani  consequentiam,  De  veriiate 
et  inconveniens  ad  duas  opiniones,  ^fopil 
quarum  una  fuit  Pythagorse,  qui  "'^*  i^y^'''^- 
dixit  quidquid  videtur  esseverum; 
ideo  dicit,  quod  similiter  est  nccesse, 
scilicet  omnia  esse  unum  dicenlibus 
ralionem,  id  cst,  opinionem  PjjthcKjo- 
rw ;  nam  si  vidctur  alicui  homo  non 
triremis,  palam  qnia  non  cst  triremis, 
quarc  ct  cst  si  contradictoria  vcra,  id 
est,  si  alicui  videatur  contradicto- 
ria  esse  simul  vera  de  eodem,  et 
per consequens  omnia  erunt  unum, 
ut  prius.  Secunda  opinio  fuit  Ana- 
xagorse,  qui  posuit  omnia  esse 
simul,  et  quodliliet  fieri  ex  quoli- 
bet,  ideo  divdt  :  quod  fit  itaquc  Anaxa- 
(jorw  simul  rcs  omnes  csse  ut  nihil  vere 
sit  unum  distinctum,  scilicet  ab  aliis ; 
sed  quod  omnia  sunt  unum  in  qua- 
dam  confusione,  ideo  dicit,  quod 
indcfmitum  igitur  videntur  dicere,  scili- 
cet  ipsum  ens,  et  pulant.es,  scilicet 
Anaxagoras  et  sequentes  eum,  di- 
cere  ens,  id  est,  loqui  de  ente,  sup- 
ple  perfecto,  quod  est  in  actu  di- 
cunt  de  non  entc,  id  est,  de  ente  in 
potentia,  sicut  dicetur  infra  in  hoc 
eodem  quarto,  nam  ens  potcslate,  id 
est,  in  potentia  indeflnitum  est  de 
se,  ct  non  ens  hmXiyv.ot.  id  est,  ens 
in  actu. 

Notandum,  quod  iste  Anaxa- 
goras  ut  dicitur  1.  Pliysic.  text. 
com.  32.  posuit  qiiodlibet  esse  in 
quolibet;  quod  si  verum  sit,  omnes 


684 


LIB  IV. 


Ens  (lu- 

plex  in  po- 

teniia,  et 

in  actu. 


50. 


Probat  po- 

nentem 
conlradic- 
toria  vcra 

de  eodeni 
co^i  ad  po- 
nendnin, 
onuiia  esse 

nnuni. 


res  cssent  simul,  et  non  esset  ali- 
qnod  vcre  unum  in  actu  et  ab  aliis 
distinctum;  imde  Anaxagoras  cre- 
dens  loqui  de  ente  perfecto  et  in 
actu,  magis  loquebatur  de  ente 
impcrfecto,  quodest  ens  in  poten- 
tia,  quia  omnesres  sunt  inmateria 
non  in  actu  distincto,  sed  in  poten- 
tia  et  in  confusione  quadam;  sic 
igitur  secundum  Anaxagoram  om- 
nia  essent  unum  modo  pr?eexpo- 
sito.  Deinde  cum  dicit : 

At  vero  dicenda  est  ipsis  de  omni  affir- 
malio  aut  negatio,  inconveniens  enim  si 
unicuique  sua  neg-atio  quidem  inest,  quae 
vero  allerius  quod  non  inest,  ei  non  ineril. 
Dico  autem  ut  si  verum  est  dicere  liominem 
quia  non  homo,  palam  quod  et  non  trire- 
mis ;  ergo  si  affirmatio  necesse  et  negalio- 
nem,  si  auiem  non  exislat  aftirmatio,  ne- 
gatio  ineril  magis  quam  qua)  sua  ;  ergo  si 
et  illa  inest,  inerit  et  quto  ipsius  triremis  ; 
si  autem  hoc,  et  aftirmatio.  Hrec  ergo  con- 
tingunt  hanc  dicentibus  rationem. 

Probat  prsefatam  consequen- 
tiam.  Circa  quod  duo  facit.  Primo 
facit  (juod  dictum  est.  Secundo  ad- 
dit  quoddam  inconveniens ,  quod 
scquitui'  contra  istos  ;  et  posset 
csse  ratio  per  se,  scilicet  quod  af- 
firmationes  et  negationes  non 
erunt  verae,  scd  falsse  simul  de  eo- 
dcm.  Secunda  ibi  :  Et  quid  non  esi. 
Dicit  ergo  quod  supple  ex  quo  ip- 
si  ponunt  aflirmationem  et  nega- 
tionem  simul  verificari  de  eodem, 
dicendum  est  eis  generaliter  quod 
de  omni  slt  vera  affirnuilio,  et  negatio 
quapcumque,  inconveniens  enini  est  si 
nnicnique  sna  propria  negatio  incst,  qme 
x^ero  esl  alterins  quidcn  non  inest  ei ; 
magis  onim  vid(^tur  quod  do  uno- 
quoque  prapdicetur  negatio  alte- 
rius,  quam  negatio  propria,  quod 
(^xponit  CUm  sulidit  :  Dim  anlem  ut 
verinn  e.sl  dieere,  qnia  lioino  non  csl 
hoino  ,    jialdin      qnia     magis      vei*uni 


METAPII. 

erit  dicere ,  quod  /loino  non  esi  ni- 
remis,  ut  sicut  con  editur  ab  ad- 
versario ,  quod  bomo  est  bomo 
et  non  est  homo,  ita  etiam  con- 
cedatur  quod  liomo  est  triremis  ; 
ergo  si  est  affirinatio  ,  scilicet  ve- 
ra  de  aliquo,  necesse  est  negalionem 
scilicet  esseveram  deeodem;  quia 
aut  prsedicatur  de  eo  affirmatio, 
et  per  consequens  negatio  secun- 
dum  te,  aut  si  non  praedicatur  af- 
flrmatio,  praedicabitur  negatio  al- 
terius  magis  quam  negatio  pro- 
pria,  ideo  dicit,  •s>Q(isinon  esl  affir- 
nialio,  negatio  inerit  niagis  quam  sua, 
sicut  si  triremis  non  prsedicatur 
de  homine,  praedicatur  de  eo  non 
triremis,  multo  magis  quam  non 
homo;  ergo  si  ipsa,  scilicet  propria 
negatio  inerit,  el  qua^  ip.sius  Iriremis, 
ut  si  hoc  est  verum  quod  homo  non 
est  homo,  et  hoc  ergo  erit  verum, 
quod  homo  non  est  triremis  ;  siau- 
tem  lioc,  igituraffirmatio,  scilicetquod 
si  negatio  prsodicetur,  ergo  et  af- 
flrmatio  secundum  te,  qui  ponis 
utraque  vcriflcari  de  eodem;  si 
igitui'  homo  non  est  triremis,  ho- 
mo  est  trii-emis,  et  eadem  ratio 
erit  de  quolibet  alio,  quare  omnia 
essent  unum.  Unde  concludit  quod 
dicentihus  hanc  rationein,  id  est,  opi- 
nioncm,  ea  supplc  inconvenientia 
contingunl,  scilicet  quod  omnia  es- 
sent  unum,  quod  est  evidenter  fal- 
sum. 
Notan(him,  rationem  in  hoc  con-  Magispo- 

test  vend- 

sisterc,  quod  si  de  quolibetest  ve- caride  aii- 

_-,  ...  .•  •        qnonegatio 

ra   aftirmatio  et  negatio  propria,  aiterius 

, ,  ■  •  j.     1  _  quam  pro- 

multo  magis  erit  de  eo  vera  nega-  ^  pria. 
tio  alterius,  quod  est  diversum  ab 
eo,  ut  si  verum  est  dicere  quod  ho- 
mo  non  est  homo,  multo  magis  est 
verum  dicere,  quod  liomo  non  est 


SUMM^  II. 


CAP.  II. 


685 


triremis ;  sed  per  te,  qiii  ponis  af- 
firmaLionem  et  negationem  verifi- 
cari  de  eodem,  si  homo  non  est 
triremis,  sequitur  quod  homo  erit 
triremis;  et  eadem  ratione  potest 
argui  de  quocumque  alio,  quod 
scilicet  prsedicatur  de  alio,  prsedi- 
catione  dicente,  hoc  est  hoc,  et  per 
consequens  omnia  erunt  unum. 
Deinde  cum  dicit  : 

Et  quia  non  necesse  aul  dicere  aut  ne- 
gare;  nam  si  verum  quia  homo  el  non  ho- 
mo,  palam  quia  nec  homo  nec  non  homo 
eril,  nam  duorum  duae  negaliones  ;  si  au- 
tem  una  ex  ulrisque,  ilU  et  hoc,  una  uti- 
que  erit  opposita. 

Addit  quoddam  inconveniens, 
quod  sequitur  ad  dictam  opinio- 
nem,  scilicet  quod  afflrmationes  et 
negationes  erunt  simul  falsoe,  et 
per  consequens  quod  illa  opinio  in- 
cludit  repugnantiam  contradictio- 
nis.  Dicit  ergo,  quod  non  solum 
praedicta  inconvenientia,  supple 
sequuntur  ad  hanc  opinionem,  sed 
etiam  quia  7ion  est  necessc  dicere  el 
negare;  quia  nec  affirmatio  nec  ne- 
gatio  erit  vera,  sed  ambse  falsse, 
quod  probat  sic,  nam  si  verum,  sup- 
ple  est  dicere,  quia  scilicet  aliquid 
fiit /lomo  el  non  homo,  palam,  quia  nec 
illud  erit  homo,  nec  non  homo,  utraque 
erit  falsa ;  nam  istorum  duorum 
qujTscilicet  sunthomoetnonhomo, 
sunt  duse  negationes  scilicet  non 
homo  et  non  homo,  reddendo  sin- 
gula  singulis  ;  si  autem  illa  una  ex 
utrisque,  id  est,  si  ex  utrisque  affir- 
mationibus  primis  fiat  una  affir- 
mativa  propositio,  puta  dicendo 
Socrates  est  homo  et  non  homo; 
ct  ea  una  erit  opposita,  id  cst,  quod 
erit  una  negativa  opposita  compo- 
sita  ex  duabus  negativis,  scilicet 
quod   Socrates  non  est  homo,   nec 


non  homo,ex  quibussequitur  quod 
nec   afhrmatio,    nec   negatio  erit 
vera,  sed  utraque  falsa. 
Notandum,  quod  Pliilosoiihus  in  Q"o.'^  affir- 

^  '  mativa  tle 

loco  isto  accipit  affirmativam  de  .pr-ciicato 

■^  inlinito    se- 

prsedicato  infinito,  tanquam  nega-  quivaiei 

,  •111  negativae  ut 

tivam,  ex  eo  quod  sequipollet  nega-  wc. 
tivse  de  praedicato  finito,  unde  in- 
fert  istas  duas  :  Socrates  non  est  ho- 
mo;  Socrates  non  csL  non  homo,  negan- 
tes  et  falsitlcantes  has  duas  :  Socra- 
tes  est  homo  ;  Socrates  cstnonhomo,  quia 
amb<ie  sunt  aftirmativse,  licet  va- 
leant  quantum  affirmativa  et  ne- 
gativa  de  prsedicato  linito. 
Notandumetiam,  quod  ista  ratio  Quod  rati- 

,       ,  .  ,  ,  .        ones  Pliilo- 

sicut  etiam  et  qufcdam  sequentes  sophi  hic 
videntur  petere  principium,  namprfndpium. 
adversarius  sicut  concederet  has 
aftirmativas, Socra/es  est  homo ;  Socrates 
est  non  homo  ;  ita  et  concederet  op- 
positas  negativas,  et  similiter  e 
converso;  concedit  enim  contra- 
dictoria  simul  verificari  de  eodem, 
et  ideo  ex  veritate  negativarum 
non  potest  inferri  falsitas  affirma- 
tivarum  isti  adversario;  vcrum 
quia  Philosophus  procedit  hoc  mo- 
do  disputativo,  sicut  et  in  tertio 
iibro,  ideo  qusedam  rationum  non 
multum  cogunt,  sicut  apparebit  in 
sequentibus  rationibus,  et  sicut 
dictum  fuit  in  tertio  lil)ro,  ideo 
quaedam  harum  rationum  non  va- 
lent.  Tunc  sequitur  illa  pars  : 

SUMMARIUM. 

Negationem  et  afflrmationem  non  posse 
verificari  simul  de  omnibus,  neque  de  ali- 
quibus;  contra  assertorem  utriusque  membri 
fuse  disputat. 

Amplius  autem  circa  omnia  ita  se  habet, 
et  est  album  et  non  album,  et  ens  et  non       ^^- 
ens,  et  circa  alias  dictiones  negationesque    '^^q  *^°™* 
modo  simili,  aul  non;  sed  circa  quasdam 
quidem,  et  circa  quasdam  non. 


6SG 


LIB.  IV. 


iMETAPII. 


su 
divisione. 


Quaria  via     ubi  poiiit  (luartam  viam   proce- 

ex  certitu-  ^  ^ 

dinecogni-dendi  coiitra  Gos,  q\i9e  sumitur  ex 

tionis.  .  •       ^  • 

certitudinccognitionis.Circa(|uam 
sic  procedit  :  Primo  proemittit 
quamdam  divisionem.  Socundo  ar- 
guit  contra  membi^a  cjus.  Secunda 
ibi  :  Kt  si.  quiclem  non.  Dicit  ergo 
quod  amplius  supple  si  aflirmatio  et 
negatio  simul  veriflcantur  de  eo- 
'fiicienti  dom ;  aul  si  hahent  circa  omnia,  uf  cst 
albuni  ct  non  alhum,  el  ens  ct  non  cns, 
et  circa  alias  dicliones,  id  est,  afflr- 
inationes,  ct  ncrjationes  se  habeul ;  aut 
circa  ali</uas  sic,  et  circa  aiiquas  non 
Deinde  cum  dicit  : 

El  si  quidem  non  circa  omnes,  hae  uli- 
que  erunl  confessaj. 

Arguit  contra  meinbra  dicta^  di- 
visionis,  et  primo  contra  secundum 
meinbrum. Secundocontra  primnm 
ibi  :  .S/  vero  circa  omncs.  Dicit  ergo, 
quod  siquidem  nonesl  verum  circa  om- 
nes,  hn;  nlique,  scilicet  in  quibus 
non  est  verum,  crunl  confessw,  sim- 
pliciter  ct  absolute,  ita  quod  sic 
erit  vera  negatio,  quia  aCflrmatio 
erit  falsa,  et  e  converso,  et  sic  sal- 
tem  in  talibus  babotur  proposituni' 
quod  non  eiMt  aflirmatio  et  nega- 
tio  vera  de  eodem.  Deinde  cum  di- 
cit  : 

Si  vero  circa  omnes  iterum,  aul  de  qui- 
buscumque  dicere  et  negare,  et  de  qui- 
buscumquo  ne2,'are  et  dicere,  aul  de 
quibus  quidcm  (licero  et  negarc,  sed  de 
quibuscumque  nogare  non  de  omnibus 
dicere. 

Arguit  contra  primuin  meni- 
brum.  Circa  quod  duo  lacit,  (luia 
primo  subdividit  illud  primum 
membrum.  Sccundo  arguit  contra 
memi)ra  subdivisionis  il)i  :  r.i  si  sic. 
Dicit  ergo,  (luod  si  lioc  est  veruui 
circa  omnes,  scilicet  quod  contradic- 


toria  sint  vera  de  eodem,  iioc  ite- 
rum  potest  esse  dupliciter,  uno 
modo,  scilicet  quod  de  quibuscumque 
scilicet  est  vcrum  neriare,  sil  cliam  ve- 
rumdicerc,  id  est,  afflrmare,  et  e 
converso,  id  est,  quod  de  quibus- 
cuuKiue  sunt  verse  negationes,  sint 
etiam  ver;x;  afflrmationes,  et  e  con- 
verso;  aut  alio  modo,  quod  de  qui- 
buscumque  est  verum  dicere,  id  est  af- 
flrmare,  sit  vcrum,  et  negare;  sed  de 
quihuscumque  ncf/are  non  de  omnibus  di- 
cere,  id  est,  afflrmare,  id  est,  quod 
de  quibuscumque  veriflcantur  af- 
firmationes,  veriflcentur  negatio- 
nes  ,  sed  non  e  converso.  Deinde 
cum  dicit : 

Et  si  sic  erit  aliquid  firiniler  non  ens,       r^3. 
et  li;cc  erit  firma  opinio,  et  si  ipsum  non 
esse  firmum  aliquid  sit,  et  nolum  ;  notior 
utique  erit  diclio  quam  opposita  negatio. 

Arguit  contra  membra  bujusdi-» 
visionis,  et  primo  contra  secun- 
(bim  meml)rum.  Et  sccundo  contra 
primum  ibi  :  Si  vero  nef/ando.  In 
prima  parte  intendit  talom  ratio- 
nem,  et  ducit  ad  hoc  inconveniens, 
quia  .v/ .s/V',  sequitur  (|Uod  negatio 
erit  notior  aflirmatione,  quod  est 
falsuin.  Dicit  ergo,  quod  et  si  sic,  Negatio 
scilicet  quod  de  quibuscumque  sunt  [lo"  aiiir-"' 
verfe  afflrmationes,  sunt  vera^  ne-  "i»''»"^'- 
gationes,  sed  non  e  converso;  se- 
quitur  quod  non  ens,  id  est  nega- 
tio  cril  ali(/uid  /irmuni,  id  est,  cer- 
tum  cl  ca  cril  firma  o/)inio,  qufB  sci- 
licet  est  de  propositione  negati- 
va.  Cujus  ratio  est,  quia  semper 
negativa  erit  vera,  non  autem  af- 
flrinativa,  ideo  dicit,  ((uod  si  ipsu)n 
non  c.v.vt',  idest,  liegatio,  /ir^num  qui- 
don  sii,  ci  luiium,  sup[)le  uiagis  quam 
afiii-matio,  sed  hoc  estfalsum,  ideo 
subdit  :  nolior  oiim  ci-il  diclio,   id  est, 


SUMM^  II. 


CAP.  II, 


687 


affirmatio  <iuam  negalio.  Ralio  liu- 
jus  est,  quia  veritas  alicujns  nega- 
tivne  semper  dcpendct  cx  veritate 
alicujns  affirmativa? ;  unde  conclu- 
sio  negativasemper  requirit  alte- 
ram  prsemissarum  esse  aftirmati- 
vam,  quia  ex  puris  negativis  nihil 
sequitur;  sed  conclusio  afllrmati- 
va  nullam  pra^missam  requirit  ne- 
gativam,  sicut  patet  ex  1.  Prio- 
rum.  c.  5.  et  inde.  Deinde  cum  di- 
cit : 

Si  vero  negando  similiter,  el  quaecum- 
que  negare  dicere  necesse  dehis;  aulve- 
rnm  dividenlem  dicere,  ul  quod  album,  et 
ilerum  quod  non  album,  aut  non. 

Arguit  contra  primum  mem- 
brum.  Circa  quod  duo  lacit  :  quia 
primo  subdividit  illud  membrum. 
Secundo  arguit  contra  membra 
ejus  ibi  :  El  si  quidem  non.  Dicit  cr- 
go,  quod  si  vero  negando  simiiiter  de 
quibus  esl  negare,  de  his  necessarium  est 
diccre,  id  est,  aftirmare,  hoc  est, 
quod  si  detur  primum  membrum, 
quod  de  quibuscumque  sunt  verse 
negationes,  sint  verse  afflrmatio- 
nes,  et  e  converso,  hoc  potest  es- 
se  dupliciter  :  quia  aul  hoc  est  verum 
dicere  dividenlem,  id  est,  divisim,  ut 
quod  album,  et  ilerum  quod  non  albuin  ; 
aut  non  supple  divisim,  sed  supple 
conjunctim,  id  est,  quod  si  semper 
affirmatio  et  negatio  sint  verse  si- 
mul,  aut  hoc  erit  divisim,  scilicet 
quod  utraque  sit  vera  seorsum, 
puta  quod  sit  verum  dicere  seor- 
sum,  quod  liomo  est  albus,  et  ite- 
riim  seorsum,  quod  homo  non  est 
albus,autsolumestverum  conjunc- 
tim  non  divisim,  puta  quod  is- 
ta  copulativa  sit  vera,  homo  cst  al- 

bus,    et    homo  non    csl    albus.    Deinde 

cum  dicit  : 


Kt  si  quidem  non  verum  dividentem  54. 
dicere,  non,  dicet  hoc,  et  non  est  nihil, 
non  entia  autem;  quomodo  utique  pro- 
nunliabunt,  aut  ibunt  ?  Et  omnia  ulique 
erunt  uimm,  ut  et  prius  dictum  esl,  et 
idem  eril,  et  homo,  et  Deus,  et  triremis, 
et  ipsoruni  contradiclionos.  Si  aiiloinsimi- 
hter  de  unoquoque,  nihil  differret  aliud  ab 
alio ;  nam  si  differret,  erit  hoc  verum  et 
proprium. 

Arguit  contra  membra  hujus  di- 
visionis  :  ct  primo  contra  secun- 
dum  membrum.  Secundo  contra 
primum  ibi  :  Simililer  aulein,  etc. 
Prima  in  duas,  secundum  quod  il- 
lud  membrum  ducit  ad  dui)lex  in- 
conveniens.  Secundum  ponituribi  : 
Et  omnia  crunt  unum.  Dicit  ergo,  Ai.  et  non 
quod  si  quidem  vcrumnon  est  diccrc  di- 
videntcm,  est  primum  inconveniens; 
quia  non  dicct  ea,  id  est,  non  asseret 
affirmationem  et  negationem ,  et 
sunt  niiiil,  quasi  dicat,  quod  am- 
b^e  erunt  falsre,  sed  non  cniia  quo- 
modo  pronunliabit,  aut  intelliget'^.  qua- 
si  dicat,  quod  nullo  modo,  quia  si 
niliil  est  verum,  non  poterit  dici, 
nec  intelligi.  Secundum  inconve- 
niens  ponit,  cum  subdit  :  Et  omnia 
erunt  unum,  ut  prius  dictum  cst,  in  prse- 
cedenti  ratione ;  sequitur  enim 
quod  idem  erit  Iiomo,  et  trircmis,  ct  eo- 
rum  contradictioncs,  scilicet  quod  non 
homo,  et  non  triremis,  quod  sic 
patet;  quia  si  affirmatio  et  negatio 
simul  dicantur  dc  unoquoque,  tunc  nihil 
diffcrt  unum  ab  alio  ;  nam  si  diflTer- 
rentoporteret  quod  aliquid  dicere- 
turde  uno,  quod  non  de  altero  di- 
ceretur;  ideo  dicit,  quod  similiter 
de  unoquoque  niliil  differt  aliud  ab 
nlio  ;  nam  si  di//ert,  hoc  cril  x^erum  et 
proprium,  id  est,  quod  aliquidesset 
verum  determinatc,  et  non  pro- 
prium  uni,  quod  non  conveniret 
alteri,  quia  non  de  quocumque  ve- 


688 


LIB.  IV. 


riticaretur  afrirmatio,  verificare- 
tur  et  negatio;  certvim  est  autcm 
quod  illa  sunt  unum,  quae  nullo 
modo  differunt,  quare  sequitur 
omnia  csse  unum.  Dcinde  cum 
dicit  : 

SUMMARIUM. 

Asserentem  afflrmationem  et  negationem 
de  eodem,  non  tantum  conjunctim,  sed 
etiam  divisim,  deducit  ad  quatuor  inconve- 
nientia.  Doctor  colligit  omnes  pra?fatas  ratio- 
ne<,  ad  unam  integrara,  notatque  aliquas 
earum  esse  petitiones. 

55.  Similiter  autem,  et  si  dividentem  con- 

Text^com.  ^Qg^  veruui  esse,  acciditquoddictumest. 
Adhuc  autem  quia  omnes  verum  dicunt, 
et  omnes  mentientur,  et  ipse  idem  si  ip- 
sum  falsum  dicere  confitelur.  Simul  au- 
tem  palam,  quia  de  nuUo  esl  adhuc  per- 
scrutatio  ;  nihil  enim  dicet,  nec  enim  ita, 
nec  non  ita  dicit,  sed  ita  et  non  ita.  Et 
iterum  hac  negat  ambo,  quia  nec  ita, 
nec  non  ita  ,  nam  si  non,  jam  erit  ulique 
aliquid  delorminatum.  Amplius  si  quando 
affirmatio  esl  vera,  negatio  est  falsa ;  et 
si  haec  vera,  affirmatio  falsa,  non  erituli- 
que  simul  idem  dicere,  et  negare  vere, 
sed  forsan  dicet  utique  hoc  esse,  quod 
a  principio  posilum  esl. 


Arguit  contra  primum  mem- 
l)rum  ducens  ipsum  ad  quatuorin- 
convenientin,  quorum  secundum 
ponitur  ibi  :  Adhuc  aulem.  Tertium 
il)i  :  Simililer  aulem  palam.  Quartum 
ibi  :  Amplius  si  qnando.  Dicit  ergo 
quod  similifer  aulem  si  supple  dica- 
tur  primo  modo,  scilicet  quod  di- 
vidcntcm  contiugit  verumdiccre,  id  ost, 
quod  non  solum  conjunctim  vera 
sit  affirmatio  et  negatio  de  eodem, 
scd  ctiam  divisim  supple  sequun- 
tur  quatuor  inconvenientia  :  quo- 
rum  primum  est,  quod  supple  ista 
positio  significal  ipsum  dictum,  id  est, 
demonstrat  lioc  esse  verum,  quod 
immediate  dictumest,  scilicet  quod 
omuifi  sunt  unum;  lioc  enim  modo 


Quatuor 

inconve- 
nieni.is. 
qiifc  se- 
qiumtur  ex 

«'0,  quoil 
aflirmatio, 
el  nejjatio 
non  tan- 
tuin  con- 
junctim, 
sed  etiam 
divi^imsint 
veric  de 

eodem. 


METAPII. 

affirmatio  et  negatio  diceretur  si- 
militer  et  de  unoquoque,  quia  non 
erit  differentia  unius  ad  aliud,  ut 
superius  deductum  fuit.  Secundum 
inconveniens  est  ibi  :  Adlmc  quia 
scilicet  omnes  verum  diccnt;  nam  qui- 
libet  vel  dicit  affirmationem  vel 
negationem,  et  utraque  ponitur 
vera  et  omnes  ctiam  menticntur ;  nam 
hoccon',radictorium  est  ejus,  quod 
quilibet  dicit  esse  verum,  et  per 
consequens  illud,  quod  ipse  dicit, 
est  falsum  secundum  legem  contra- 
dictoriorum,  et  idem  etiam  homo  con- 
fUelur  .<teipsum  dicerc ;  nam  cum  dicit 
ncgationem  esse  veram,  dicit  se 
dixisse  falsum,  cum  dixit  aftirma- 
tionem.  Tertium  inconveniens  est 
ibi  :  Similiter  autcm  palam  odhuc,  quia 
de  niliilo  nunc  cst  pcrscrutatio,  id  est, 
({uod  non  poterit  essc  perscruta- 
tio  vel  disputatio  ;  nonenim  potest 
disputari  cum  illo,  qui  nihil  con- 
cedit,  ideo  subdit :  nihil  cnim  dicit, 
nec  enim  ita,  nec  non  ita  dicit,  sed  ita 
et  non  ita;  jamsi  non,  id  cst,  si  non 
omnia  ista  ncget ;  nam  utique  erit  ali- 
quid  dctcrminatum,  ita  quod  sequitur, 
quod  ille  dicat,  vel  novcrit  nliquid 
determinate  verum,  quod  est  con- 
trasuppositum.  Quartum  inconve- 
niens  est  ibi :  Amplius  si  quando,  quod  q"»^i  ^^  'ai- 

,      ,     .    .  sum  e  con- 

sumitur  ex  dcdnitione  veri  et  fal-  verso? 
si;  verum  enim  est,  cum  dicitur 
esse,  quod  est,  vel  non  esse,  quod 
non  est;  falsum  autem  est,  cum 
dicitur  non  esse,  quod  est,  aut 
esse,  quod  non  est.  Ex  quibus 
deflnitionibus  patet,  quod  afflr- 
matione  existente  vera,  negatio 
erit  falsa,  tunc  enim  dicitur  non 
esso,   quod  est ;     similiter  e  con- 


Verum 


SUMMyE  II. 

verso  ncgatione  existente  vera, 
affirmatio  erit  falsa,  quia  timc  di- 
cit  esse,  quod  non  cst ;  idco  dicit, 
quod  amplius  est  rjuando  affirmatio  ve- 
ra  est,  negalio  est  falsa  ;  ct  similitcr 
supple  econverso  :  non  ergo  contingit, 
simul  dicere,  id  cst,  aftirmare,  et  ne- 
gare  vere ;  addit  autem  quod /bm/n 
hic  dicit,  scilicct  advcrsarius,  csse 
quod  est  a  principio  posilutn ;  posset 
enim  dicere,  quod  liic  est  petitio 
principii,  nam  (juiponit  contradic- 
tionem  essesimul  veram,  non  con- 
cederet  hanc  deftnitionem  vcri  et 
falsi. 
''^-  .^       Ex   omnibus    pra^cedentibus  po- 

Rocolhgit  '■  * 

resoiute    tcst   intogM^ari    una    totalis  ratio, 
tum  totuni  quse  talis  est  diccndo  :  Si  aidrma- 

divisivum      .•  ,  ,.  .  ,  , 

jam  lac-  tio  ct  ncgatio  suut  verse  de  eodem, 
*"'"■  aut  hoc  crit  verum  de  omnibusaut 
de  quibusdam;  si  de  quibusdam, 
non  videtur  ratio,  quare  in  quibus- 
dam  sit  verum  magis  quam  in  aliis; 
si  detur  primum  membrum,  facit, 
quod  sit  verum  in  omnibus.  Vel 
hoc  erit  verumconvcrtibiliter,  sci- 
licet  quodde  quocumque  sit  vcra 
affirmatio,sitverancgatio,  etecon- 
verso;velnon  convertibiliter,  sci- 
licet  quod  de  quocumque  est  vera 
affirmatio,  sit  vera  negatio,  sed 
non  e  converso  ;  si  secundo  modo, 
sequitur  quod  negatio  erit  certior, 
et  notior  afflrmatione,  (|uod  est 
falsum.  Si  primo  modo  adhuc  du- 
pliciter  :  quia  vel  hoc  erit  divisim, 
vel  conjunctim;  si  conjunctim,  se- 
quuntur  duo  iuconvenientia  :  pri- 
mum  cst,  quod  ille  non  asseret  af- 
firmationem  ct  ncgationem,  et 
quod  ambo  erunt  falsa  ;  secundum 
est,  (|uod  omnia  erunt  unum;  si 
dicas,  (|uod  veruui  est  divisim, 
sequuntur  ({uatuor  inconvenientia. 

Tom.  V. 


CAP.  II. 


689 


Pelunt 


Primum  quod  omnia  erunt  unum 
sicut  prius.  vSecundum  quod  omnes 
verumdicent  et  omnes  mentientur, 
et  idem  homo  confltebitur  se  dixis- 
se  falsum.  Tertium  est,  quod  tolli- 
tur  omnis  perscrutatio  et  dispu- 
tatio.  Quartum  quod  probatur  ex 
deflnitione  veri  et  falsi,  scilicet 
quod  afflrmatio  et  negatio  sint  ve- 
re  simul,  quod  est  impossibile. 

Notandum,  quod  ex  his  potest 
patere  id  quod  supra  dicel^atur, 
scilicet  quod  aliquse  liarum  ratio- 
num  non  cogunt,  sed  magis  petere 
vidcntur  ;  nam  duo  membra,  id  est, 
secundi  inconvcnientis,  scilicet  pieTumque 
quod  omnes  menticntur,  ct  quod  hufusTli- 
idcm  homo  confltebitur  se  falsum  *'"I,L^- 
diccre,  negaret  adversarius,  quia 
non  sequitur,  quod  si  contra- 
dictorium  alicujus,  quod  quis 
loquitur,  est  verum,  quod  dic- 
tum  suum  sit  falsum,  quia  istud 
concodit  advcrsarius,  contradicto- 
ria  csse  simul  vera,  hoc  quoad 
primum;  nec  sequitur,  quod  si  ali- 
quis  dicit  afflrmationem  esse  ve- 
ram,  quod  conflteatur  se  dicere 
falsum,  cum  dicit  negativam,  quia 
utramquc  asserit  esse  simul  ve- 
ram.  Quartum  etiam  inconveniens 
non  sequitur  sicut  ipscmet  dicit, 
scd  petit.  Dicendumergo,ut  prius, 
(juod  aliquae  harum  rationum  non 
concludunt,  scd  adducuntur  modo 
disputativo,  sicut  et  rationes  ter- 
tii  libri,  utibidemfuit  dictum  suf- 
flcienter. 

SUMMARIUM. 

Alire  tres  via?  contra  ponentem  contradic- 
toria  simuljvera.  Una  ex  ratione  veritatis, 
qiije  est  conCormitas  ad  rem;  alia  quod  ne- 
mo  deberet  unum  contradictoriorum  magis 
appetere,  quam  alterum.  Tertia  ex  compa- 

44 


690 


LIB.   IV 


METAPII. 


ratione  falsitatis,  quia  nonmagis  mentiretur 
dicens,  quatuor  esse  quinque,  quam  esse 
mille. 

p«  Amplius  quldem  igilur,  qui  aul  exisli- 

'^  '  mans  liabere  aliqualiter,  aul  non  habere 
menlilus  est,  qui  aulem  ainbo,  verura 
dicit  ;  nam  si  verum  dicil,  qui  ulique  erit, 
quod  dicilur,  quia  talis  esl  enlium  nalu- 
ra  ;  si  vero  non  verum  dicit,  sed  magis 
verum  dicit,  qui  illo  modo  exislimat,  jam 
aliqualiler  se  habebunl  enlia,  el  hoc  ve- 
ruin  utique  eril,  et  non  simul,  el  non  ve- 
rum.  Si  aulem  simililer,  et  omnes  men- 
lientur,  el  vera  dicenl,  nec  pronunlian- 
dum,  nec  dicendum  esl  lali  ;  similiter 
enim  hoc,  el  non  hoc  dicit.  Si  autem  ni- 
hil  suscipit,  sed  simililer  existimat,  el  non 
existimal,  quid  ulique  differonter  habe- 
bit  a  planlis? 

Ilic  nt  (Ucebatur,  ponit  Philoso- 
Quintavia  pliiis  qiiiiitam  viam  procedendi 
Scondf-  contra  ponentes  aftirmationem, 
*'°"^'  et  negationem  simiil  verificari  de 
eodem,  <[\\^  snmitnr  ex  veritatis 
conditione,  quae  scilicet  est  confor- 
mitas  sive  correspondentia  rei.  ad 
o[)inionem  sive  vocem  qu?e  profer- 
tur;  nam  sequitur  si  vox  est  vera, 
ergo  sic  est  in  re.  Bicit  ergo,  quod 
Ai.  £esii-  ampllus  igiiur  si  supplc  aftirmatio  et 
negatio  ponuntur  simul  esse  vera  ; 
sequitur  quod  nul  Imbere  suscipiens,  id 
est,  ille  qui  opinatur  aftirmationem 
tantum  esse  veram,  aut  7wn  /laherc, 
\(\  est,  ille  (lui  opinatur  tantum 
negationem  esseveram,  mentitus 
est  ;  qui  vero  anibo  supplo  similiter 
opinatur  rcrutn  (licit;  nam  si  verum 
sit,  quod  ita  est  in  re  sicut  in  opi- 
nione  vel  in  voce,  sequitur  quod 
ita  erit  in  it.,  sicut  iste  opinatur. 
(pii  ambo  opinatur  vera,  ideo  sub- 
dit  :  nani  si  rcrinn  ilicit  (/uis,  uliipic 
cril  ijisiiiii  rcruin,  cjuod  ilicilur,  c/uia  talis 
csi  cniiuiii  natura,\(\  est,  determinata, 
et  (jualis  dicitur  scilicet  ut  non  pa- 
tiaturverum  esse  oppositum  (^jus, 
quod  dicitur,  et   per  consequens, 


mflns. 


quod  non  patiatur  affirmationem  et 
negationem  simul ;  si  vei-onon  vcruni 
dicit,  ille  scilicetqui  opinatur  afflr- 
mationem  et  negationem  simul  es- 
se  veram  ;  scd  inai/is  verum  dicit,  c/ui 
illo  iiiodo  vcruni  cxislinmt,  scilicet 
quodtantum  aftirmatio,  et  tantum 
negatio  vera  sit  ad  Iioc  supple  ma- 
nifestum  est,  (jUOd  entia  sc  /mbcbunt 
aliqualiter,  id  est,  aliquo  modo  de- 
terminate ;  et  hoc  verum»  dicit, 
scilicet  quod  hoc  erit  verum  deter- 
minate,  et  non  simul  erit  verum 
et  non  verum,  ex  quo  sola  aftir- 
matio  vel  sola  negatio  ponitur  es- 
se  vera  ;  sed  si  siniHiter,  et  onines,  qui 
simul  dicunt,  vel  utramque  partem 
contradictionis,  vel  alteram  tan- 
tum  esse  veram  mentiuntur,  el  vera 
dicunt,  ncc  pronunliandum ,  nec  dicendum 
cst  lali,  id  est,  quod  nec  disputandum, 
nec  loquendum  est  cum  tali,  qui  hoc 
ponit;  siniiliter  enim  ea,  el  non  ea 
dicii,  id  est,  eadem  negat  et  affir- 
mat  ;  si  autem  ni/iil  determinate  sup- 
ple  suscipit,  id  est,  mente  opina- 
tur;  scd  simililer  existimat,  etnon  exisli- 
mat,  scilicet  mente  opinatur,  sicut 
supple  profert  voce  :  quid  utiquediffe- 
rcntcr  /mhel  a  /)lanlis  ?  quasi  diceret, 
quod  nihil  ;  nam  bruta  etiam  ani- 
malia  liabent  aliquas  apprehensio- 
nes,  et  conceptiones  determinatas. 
Notandum,  quodhaec  etiam  quin- 
ta  ratio  petit;  stat  enim  in  iioc, 
({110(1  si  contradictio  vel  altera  Veritas 
l)ars  contradictionis  estvera,  sicut  pomt  ve! 

• , .        .  • ,  tateni  it 

per  vocem  signiticatur,  sequitur  ,e. 
quod  ita  erit  in  re,et  per  consequens 
negare  hoc  est  falsum,  sed  adversa- 
riusistam  illationemnegaret;  con- 
cedit  enim  contradictoria  esse  si- 
inul  vera  tam  in  voce  quam  in  re. 
Dicendum  ergoest  de  ista  ratione, 


SUMM.E  II. 

sicut  de  aliis  prsecedentibiis  dictum 
fuit.  Tunc  sequitur  illa  pars  : 

58..  llnde  et  maxime  manifeslum  est,  quia 
\^^°"^'  nullus  ita  disponitur,  nec  aliorum,  nec  di- 
cenlium  lianc  ralionem.  Quare  namque 
vadit  domum,  et  non  quiescit  pulans  ire  ? 
Neque  statim  neque  diluculo  vadit  iii  pu- 
leum,  aut  torrenleni  si  conlingit,  sed  vi- 
detur  limens  tanquam  non  simiiiter  pu- 
tans,  non  bonum  esse  incidere,  el  bo- 
num;  palam  ergo,  quia  hic  quidem  me- 
lius  existimat,  hic  autem  non  melius.  Si 
autem  lioc  in  bono  et  non  bono,  neces- 
se  est  similiter  esse,  et  in  aliis,  et  hoc 
quidem  hominem,  lioc  aulem  non  liomi- 
nem,  et  hoc  quidem  dulce,  illud  autem 
non  dulce  putare  necesse  est,  non  enim 
ex  (fiquo  omnia  qua^rit  et  exisliniat.  Quan- 
do  enim  putans  melius  aquam  bibere,  et 
hominen  videre,  deinde  ea  qu;crit,  quam- 
vis  oportebat  si  idem  erat,  similiter  ho- 
mo,  et  non  liomo  ;  sed  quod  dictum  est, 
nullus  qui  non  videtur  h^c  quidem  ti- 
mens,  illa  vero  non.  Quare  sicut  videlur, 
omnes  existimanl  habere  simpliciter,  sed 
non  circa  omnia,  sed  circa  melius,  el  de- 
terius, 

ti  v,a       Ubi  ponit  sextam  viam  proceden- 

^1""^    di  contra  eoS;  qufe  sumitur  ex  re- 

iione.    j,^j^  higSi  et  electione,  quso  est  sig- 

num  manifestum,  quod  nullus  opi- 

natur  idem  esse  bonum  et  non  bo- 

num,  et  per  conseqnens  contradic- 

toria  non  esse    simul  vera.  Circa 

quod  duo  facit,  quia  primo  prcxmit- 

^'""-  tit  rationem.  Secundo  excludit  fal- 

DOtan- 

ter.  sam  responsionem.  Secunda  ibi : 
Et  finemnonscientes.  Dicit  ergo,  quod 
unde,  id  est,  quod  cx  hoc,  quod  ho- 
mo  quisic  opinatur,  non  differt  a 
plantis,  maxime  manifeslum  est,  quod 
nullus  ita  disponifur,  ut  simul  tradat 
aflirmationem  et  negationem  si- 
mul  verificari  de  eodem,  nec  dicen- 
tiiim  hanc  rationem,  id  est,  opinionem, 
nec  eliam  aliijuis  alionim,  quctre  namque 
vadil  ad  domum.,  et  nnn  quiescit  pnlans 
seire;  vult  dicero,  quod  si  idem  est 
ii'e  ad  domum  et  non  ire,  quaro 
aliquis  vadit  ad  domum,  et  non 
quiescit  in  uno  loco  ?  nam  secun- 


GAP.  11. 


C91 


diim  eum,idemest  ire  et  nonire;ex 
quo  igitur  aliquis  vadit  ad  domumet 
non  quiescit,patct  quodputat  aliud 
esse  ire  et  non  iro;  similiter  for- 
san,  necaliquis  radit  recte  viam,  quse 
supple  ducit  ad  put(Mim,  aut  tor- 
nuitem.  Ratio  hujus  ost ,  quia  /»c/- ouiii-iet  vi- 
dere  in  putoum,  vel  torrontem  «o?<  oiI„'|I"e'r 
simiJiter  pulal  esse  bonnm,  et  non  bo-^J^fl^^^l\ 
nnm,  nam  aliter  non  magis  vitaret,  "'''"^- 
quam  eligeret;  quia  igitur  vitat 
casum,  et  non  eligit,  palam  quia 
aecipit,  id  est,  opinatur,  hoc  quidem 
csse  melius,  scilicot  non  cadore  in 
puteum  ;  hoc  autem  non  melius,  scili- 
cet  cadere  in  puteum ;  sed  si  hoc  sci- 
licet  est  verum,  (luod  hoc  quidem 
molius,  illud  voro  non  ])onum,  si^ni- 
liter  supplo  cst  in  aliis,  quia,  scilicet 
necesse  est  suscipere,  id  ost,  opinari, 
quod  hoc  quidem  diilce,  illud  aulem  non 
dulce.  Cujus  probationem  subdit  : 
non  cnim  ex  (pipiali  omuia  qiuerit,  ct 
suscipit  quaudo  putat  essc  melitis  aquam 
biberc,  sup])lo  (juam  non  bibere,  et 
hominem  videre,  supple  quam  non  vi- 
doro.  Undo  ox  ista  diversaopinione 
S(U]uitur,  quod  dciude  ea  qmo-it,  sci- 
licetdeterminateunumetnonaliud ; 
ot  tamen  supple  si  opinaretur  con- 
tradictoria  esse  eadem,  puta  quod 
idcui  esset  houio,  et  uou  homo,  oporteret, 
scilicet  quod  uti'a(|uo,  a?qualiter 
(iua?reret,  puta  dulce  ot  non  dulce  : 
sed  qucd  dicfiitu  esf,  nulltis  esl,  qui  videa- 
fiir  Juec  qtiidein  fimeus,  illn  vero  non  ti- 
meiis ;  quare  sictil  videliir  omucs  susci- 
piiini,  id  ost,  opinantui^  habere  sim- 
pliciier,  scilicet  quod  idem  non  sit 
(^s.so  ot  non  esse,  et  omnes  opinan- 
tur  so  habere  veritatem,  vel  in  af- 
lirmativa,  vel  in  nogativa  tantum, 
ot  non  utraque  simul,  aut  si  non  eirca 
omnia,  hoc   scilicet  opinantur ;   sed 


692 


L!B.  IV. 


saltem  circa  melioracl  dcteriora ,  idest, 
quod  saltem  hoc  opinantiir  in  bo- 
nis  vel  in  malis,  vel  in  melioribns 
et  deterioribns  ;  extali  enim  diver- 
sitate  opinionis  seqiiitur,  (luod  om- 
nes  homines  aliqua  timent  et  fu- 
Etficaxar-  S'i"i^t,  etaliqua  prosequuntur.  Huic 
gumeutum  pationi  adstruit.  et  est  similequod 

.\vicennfe.  ....  , 

dicit  Avicenna,  scilicet  quod  nc- 
gantes  primum  principium  debe- 
rent  tamdiu  verberari,  quousque 
cognoscerentet  confiterentur,  quod 
aliud  est  verberariet  non  verberari 
quia  unum  fugiunt,  scilicet  vcrbe- 
rari,  et  aliud  eligunt,  scilicet  non 
verberari.  Deindecum  dicit  : 

Ai.  Si  aulem  non  scienles,  sed  opinanles, 

Etfinem  ii-juUo  magis  curandum  utique  eril  de  ve- 

mintienies.  j,^^,^.    Quemadmodum  intirmo  exislenle, 

quam  sano  de  sanitale.  ELenim  npinans  ad 

scienlem  non  salubriler  disponilur  ad  ve- 

ritatem. 


MlETAPlI. 

defectussanitatis.  Patetigiturquod  Quaiit 
liomines  debent  curarede  invenien-^^Tet^i 
da  veritate,  quod  non  esset,  si  si-  ^*^'^°*' 
mul  esset  aliquid  verum  et  falsum, 
et  nihil  esset  determinate  vertim. 
Tunc  sequitur  illa  pars: 

Amplius  si  quam  maxime  se  omnia  sic 
lial)enL,  et  non  sic,  sed  mag-is  el  minus, 
verum  est  in  naturn  entium;  noii  enim 
utique  similiter  dicimus  duo  esse  paria  el 
tria;nec  similiLer  menlitus  est  qui  qua- 
tuor  TT£VT£  opinaLus  est,  et  qui  mille.  Si  igi- 
tur  non  similiter,  palam  quia  alterminus, 
quare  magis  verum  dicil.  Si  ergo  quod 
magis  affinius,  erit  uLique  aliquid  verum, 
cui  aftinius,  quod  magis  verum,  et  utique 
si  non  est,  sed  jam  aliquid  est  firmius,  et 
verius,  et  ralione  remoti  uLique  erimus  in- 
condita,  et  proliibente  aliquid  mente  de- 
terminare. 


parat 


69. 


Excludit  quamdam  falsam  res- 
ponsionem,  diceret  forte  aliquis, 
quod  iiomines  (lugedam  eligunt  tan- 
quam  bona,  qu?edam  fugiunt  tan- 
quam  mala,  id  est,  non  bona,  non 
quasi  scientes  veritatem,  sedquasi 
opinantes,  quod  non  sitidem  bonum 
(^t  non  l)onum,  licet  idem  sit  secun- 
dum  rei  veritatem;  hoc  excludit 
Philosophus  dicens,  quod.s/  supple 
est  verum,  quod  homines  non  siinl 
scientes,  sed  opinantes,  mulfo  iiuujis  cii- 
randnm  est,  scilicet  eis,  de  veritale,  ut 
scilicet  addiscant  veritatem  (|uem- 
admodum  infirmo  magiscurandum 
est  de  sanitate  quam  sano;  cieniin, 
pro  quin,  opinans,  scilicet  non  ve- 
rum,  ad  scieniem,  id  (^st  iu  rc^sjx^ctu 
ad  scientem,  non  sahdjrilcr  disjwniliir 
ad  veritaicm,  habet  enim  se  ad  scien- 
tem,  sicut  infirmus  ad  sanum,  qua- 
tenus  opinio  videtur  quidam  defec- 
tus   scientise,  sicut  inlirmitas   est 


Ubi  i)onit  septimam  viam  proce-   ^ept 

.  via  ej 

dendi  contra  eos,  quse  sumitur  ex  sit:.tis 

falsitatis  comparatione.  Dicit  er 

go,    quod  amplius  si  quam    maxime  se 

liabet  ita,  quod  omnia  sic  se  habent,  et 

non  sic,  id  est,  quod  omnia    simul 

vera  sic  sint,  et  falsa,  scd  tamen  in 

nalura  enlium   hoc  macjis  el   minus   est 

veruin  ;  non  enim  similiter  dicemus  duo 

paria,  el  tria,  id  est,  quod  non  simi- 

liter  se  habet  ad  veritatcm  dicere, 

quod  duo  sunt  paria,  et  tria  simili- 

ter  sunt  paria,  quia  alterum  est 

verum,  et  alterum  est  falsum;  nec 

similitcr   mcntirelur  qui  slc  opinaretur, 

i/iiod  quaiuor    siini  -vr.t,  id  est  quin- 

(|Ue,    cl  ijuod  qiiatnor   mille,    quod  ta- 

men  falsum  est;  si  iijitur,  supple  non 

similiicr   sunt  falsa,  scilicet  dicere, 

([uod    (piatuor    sunt   (juinque,    et 

(juod  ((uatuor  sunt  mille,  sed  quod 

est  minus   falsum,  ali(|ualiter  est 

magis  verum,  (piatenus  vero   est 

propinquius,  sicut  minus  nigrum 

dicitur  ju^opin^iuius  albo,  et  quasi 

magis  album,  ideo  dicit :  quare  ma(jis 

rerum,   subdit  :  si  ergo  quod  magis  af- 


SUMM^  11. 

ftnuis,  crit  aliqnod  vcnim  stimplicifcr, 
scilicet  cii/  (if/iniits,  qiiod  csi  miii/is  vc- 
rum,  idest,  quod  noii  essot  ali(|nod 
aninius,  vel  propinquius,  nisi  (^sset 
aliquod  sim|)liciter  verum  cui  pro- 
pinquius,  vel  artinius  ess(>t  magis 
verum,  et  minus  falsum.  Eicnim  si 
non  est,  scd  jam  essel  aliquid  firmiiis  ct 
verins,  id  est,  quod  dato,  (|uod  per 
dictam  rationem  non  sequatur, 
quodali(iuid  sit  sim[)liciter  vei^um, 
jam  tamen,  scilicet  simpliciter  ha- 
bemus,  quod  aliquod  sit  verius, 
et  conformius  aliorum  et  per  con- 
sequens  non  similiter  se  liabent 
afflrmatio,  et  negatio  ad  veritatem 
et  certitudinem  ;  ^'^  a  raiionc,  idest, 
opinione,  vel  positione  remoii  crimus, 
non  condita,  scilicet  per  istam  ra- 
tionem  nunc  dictam,  et  etiam  ali- 
aspraecedentes,  a  positionein^iuam 
non  condita,  ct  prohibenle  mente  de- 
Opi"io    finirc. 

nperata . 

Prima  enim  definitio  considera- 
tur  in  affirmatione  et  negatione, 
unde  qui  aftirmationem  et  negatio- 
nem  simul  dicit  esse  veram  de  eo- 
dem,  excludit  omnem  deflnitionem 
sive  demonstrationem;  vocatenim 
hanc  opinionem  non  conditam,  id 
est,  temperatam,  tunc  enim  opinio 
est  bene  temperata  quando  non 
implicat  repugnantiam  ;  cum  au- 
tem  implicat,  tunc  opinio  non  est 
bene  temperata  :  talis  autem  est 
opinio  qure  dicit  contradictoria  si- 
mul  veriflcari  de  eodem.  Tunc  se- 
quitur  illa  pars  : 

SUMMARIUM. 

Ex  dictis  opinionem  Pythagoraj  refutat 
asserentis  qutucum([ue  apparent  esse  vora, 
quia  hinc  sequeretur  contradictoria  simul 
esse  vera. 

xt.  com.      Est  auleni  et  al)  eadem  opinione  Pylha- 
^^-       goree  ratio,et  necesse  simililer  ipsasambas 


CAP.  I!. 


693 


aut  esse  aut  non  esse  :  nam  si  quoe  viden- 
tur  omnia  sunl  vera  et  apparentia,  neces- 
se  omnia  simul  vera,  et  falsa  esse.  Mulli 
namque  contraria  invicem  exislimant,  et 
non  eadem  opinantes  sibi  ipsis  mentiri 
pulant.  Quare  necesse  idem  esso  et  non 
esse,  et  si  est  hoc  necesse  pulala  omnia 
vera  esse,  opposita  namque  invicem  opi- 
nantur  mentientes  et  vt^rum  dicenles ; 
ergo  entia,  si  sic  se  habent,  vorum  dicunt 
omnes.  Quod  quidem  igitur  ab  eodem 
sunt  intellectu  ulrrequeraiiones  palam. 

Ubi  adaptat  opinionem  Pythago-       6o. 
rae  ad  pra>dictam  opinionem. 

Ad  cujus  evidentiam  notandum,  „  ??'"'« 
quod    Pythagoras    posuit    omnia 'le  ventaie 

•i        .  1-        •  apparen- 

qure  videntur  alicui  esse  vera  ;  tmm. 
quod  si  verum  sit,  necesse  est  quod 
affirmatio  et  negatio  sint  simul 
vera  v(d  falsa,  et  per  consequens 
quod  omnia  sint  simul  v(M\a  vel  fal- 
sa,  sicut  sequebatur  ad  dictam  po- 
sitionem,  et  hoc  est  quod  dicit, 
quod  ab  cadem  opinionc  est  ratio,  id 
est  positio  PijlliagorK ;  cl  necesse  est  eos 
ambos,  scilicet  Pytliagoram  et  eum 
quiestdictae  opinionis,s/m/7^7er,  sup- 
ple  ponere,  aut  cssc,  aut  non  csse,  id 
est,omniaesse  simulvera  velfalsa, 
et  per  consequens  quod  contradic- 
toria  sint  simul  vera  de  eodem, 
quod  sic  ostendit  :  nam  si  quce  vidcn- 
tur  omnia  sunf  vera  et  apparentia,  neces- 
se  cst  omnia  simul  vera  esse  et  falsa  esse, 
quod  sic  patet  ;  mulli  namque  homines 
contraria  sibi  invicemsuscipiunt,  id  est, 
contraria  sibi  invicem  opinantur, 
ct  piitant  mentiri  non  de  ea  opinantes 
sibi,  idest,  quod  putant  mentiri  eos, 
qui  non  eadem  opinantur,  sed  e 
converso,  quarc  necesse  est  idem  esse  cf 
non  csse,  id  est,  quod  si  quidquid 
alicui  videtur  hoc  est  verum,  se- 
quitur  quod  utrique  mentiantur  et 
utrique  veruin  dicant,  et  sic  quod 
idem  sit  et  non  sit ;  quare  sequitur 
ad     opinionem    Pythagorse    quod 


l 


694 


LIB.  IV. 


contradictoria  siiiit  simiil  vera  ;  et 
sic  hoc  serjiiitur,  necesseest  omnia 
visa,  id  est,  apparentia  esse  vera, 
Ai.quidam  qji^Q  Init  opinio  Pytliagora^ :  oppo- 
sifd  namqve  sibi  invicem  homines  opi- 
nanlur  menlienleset  verum  dicenles,  qiiia 
cx  hoc  qiiod  opposita  sihi  inviceni 
opinantnr,  sequitur  quod  quilihet 
eorum  mentiuntur  secundum  ve- 
ritatem,  et  quilihet  eorum  verum 
dicunt;  ergo  entia  si  sic  se  liahent, 
scilicet  quod  contradictoria  simul 
de  eodem  verificentur,  sequitur 
quod  verum  dicunt  omnes,  ut  quid- 
quid  alicui  videtnr,  sit  verum,  un- 
de  concludit  :  rjHarf  ergo  aheodem  sunt 
in  inteUectu  utroique  rationes,  id  est, 
opiniones,  palam,  ex  una  enim  alia 
sequitur,  ut  dictum  est. 


SUMMyE    SECUND/E. 
CAP.     IIL 

Contra  ponentes  contradictoria  si- 
mul  vei-a  de  eodem  et  asserentes 
omne,  quod  opinamur  et  appa- 
ret,  verum  esse. 

SUMMARIUM. 

In  prima  parte  hnjus  capiti.s  n.sque  ibi : 
5jr/n'ii<o- ai/i'»)i,  osteiulit  alios  ex  dubitatiojie, 
alio3  ex  protervia,  iii  errorem  iucidere  ; 
primis  id  evfenitin  proposito  ex  sen.sibilibus. 
Alii  sponto  vdlunt,  tales  opiniones,  licet  im- 
possibiles,  delendere. 

61.  Est  aulem  non  idem  modus  homilia)  ad 

omnes;  hi  namque  persuasione  egenl, 
ilUvi:  quicumque  enim  duhilasse  exisli- 
maverunt,  horum  bene  curabilis  ignoriui- 
lia,  non  enim  ad  oralionem  sed  ad  men- 
lem  obvialio  esl  eoruni  nuicumqu'^  vcro 
oralionis  causu  dicunl,  horum  argulio  cu- 
ralio,  el  ejus  quie  in  voce  orationis,  et  ejus 
quue  in  nominibus. 


METAPH. 

Post([uam  Philosophus  disputa-  Htcin  s 
vit  communiter  et  generalitercon-  ^tat  con 
tra  eos,  qui  concedunt  contraria,  JSl 
sive  contradictoria  simul  verifica- p'''°*^'P'^ 
ri  de  eodem,  nunc  disputat  contra 
eos  magis  specialiter,  ostendens 
quomodo  diversimode  est  proce- 
dendum  contra  diversos  qui  ex  di- 
versis  viis  in  dictos  errores  incide- 
runt.  Circa  quod  duo  facit.  Primo 
ponit  intentum.  Secundoexequitur 
de  intento.  Secunda  ihi:  Venil  autem 
dxbitaniiljus.  Dicit  ergo,  quod  non 
est  idem  modus  homUia\  id  est,  popu- 
laris  allocutionis,  vel  secundum 
aliam  litteram,  constructionis,  id 
est,  ordinat.T  dispositionis  vel  per- 
suasionis,  ad  omnes,  scilicet  dictas 
opiniones  qu<ne  sunt  vel  de  veri- 
tate  contradictionis,  vel  de  verita- 
te  apparentium;  hi  namque  persua- 
sione  erjent,  illi  vero  vi  secundum  quod 
dupliciter  incidunt  in  dictas  opi- 
niones  quidam  ex  duhitatione,  qui- 
dam  quidem  ex  protervia  ;  quicum- 
que  enim  ex  dubitatione  ita  suscipiunt, 
id  est,  opinantur.  cum  occurrunt 
eis  aliqua^  sophisticae  rationes,  ad 
quas  sequuntur  dictce  opiniones 
nescientes  eas  solvere,  concedunt 
conclusionem,  horum  bcne,  inquam, 
id  est,  esl  curabilis  if/norantia;  non  enim 
obviatio  eorum,  id  est,  (piod  eis  non 
est  ohvian(hiiii,  ad  orationem,  id  est, 
ad  rationem,  t|uam  poniint  sophis- 
ticam,  sed  ad  menlem,  ut  scilicct  sol- 
vaturde  mentihuseorumduhitatio, 
per  quam  in  hujusmodi  opiniones 
d(»venerunt,  et  tiinc  recedentatali- 
hus  opinionihus  ;  quicumque  vero  ora- 
lionis  rausa  dicunt,  id  est,  qui  prose- 
quiinturdictasopiniones,  ex  aliqua 
diihitatione  eos  ad  hoc  inducente, 
sedcausa  orationis,  id  est,  ex  qua- 


SUMM/E  II. 

dam  protervin,  volunt  tales  opinio- 
nes  impossibiles  defendere  et  tene- 
re  propter  seipsas,  ex  eo  scilicet 
qiiia  eorum  contraria  non  possunt 
demonstrari;  honnti  mcdcla  cst  argu- 
mentafio,  qiuc  cst  in  vocc  orationis,  ct  i)i 
nominibus,  id  est,  ex  significato  no- 
minis,  et  hoc  modo  arguebatur 
contra  eos  in  prima  via  de  septem 
superius.  Deinde  cum  dicit  : 

Venit  aulem  dubitanlibus  b?pc  opinio  ex 
sensibilibus.  Quse  quidem  ejus  quod  si- 
mul  conlradicliones  et  contraria  existere 
videntibus,  ex  eodem  facta  contraria, 
Ergo  si  non  contingit  fieri  non  ens,  prji^e- 
xislit  similiter  res  ambo  ens,  ut  Anaxago- 
ras  mixlum  omne  in  omni,  ail  et  Demo- 
crilus;  etenim  inane  et  plenum  similiter, 
secundum  quamcumque  partem  praeexis- 
lere.  Quamvis  hoc  quidem  horum  esse  non 
ens,  illud  vero  ens. 

Hic  exequitur  de  intento. 
62,  Ad  cujus  evidentiam  notandum, 
quod  contra  eos,  (jui  in  dictum  er- 
rorem  ex  protervia  inciderunt  ar- 
gumentatum  est  supraex  nominis 
significatione,  et  ideo  nunc  tantum 
procedit  contra  eos  qui  ex  dubita- 
tione  in  dictum  errorem  devene- 
runt.  Circa  quod  duo  facit  :  quia 
primo  disputat  contra  eos  qui  po- 
nebant  contradictoria  simul  verifi- 
cari  de  eodem  ;  seoundocontra  eos, 
qui  opinabantur  omnia  apparen- 
tia  esse  vera.  Secunda  ibi  :  Simili- 
ter  autcm.  Prima  dividitur  in  duas  : 
quiaprimo  eorum  motivum  et  ra- 
tionem  prre.mittit;  secundo  illius 
rationis  solutionem  subjungit.  Se- 
cunda  ibi  :  .4(/  eos  quidcm  icjitur  ex  his. 
Dicit  ergo  quod  ea  opinio,  qu?e  est 
de  contradictoriis,  id  est,  qupn  est, 
MoUvnm  quod  contra  Mctoria  simul  sint  ve- 

antiqiiorum    ^- 

ponen-      p^,  vcnit  quibusdam  dubitantibus,  id  est, 

liuni  oppo-  II- 

Mtum  pri-  per  modum  dubitationis  cx  sensibili- 

mi  princi-    ,  i  •       •  i  x»       l 

pii.     bus ;  ubi  videmus  ex  uno  tacta  esse 


CAP.  III. 


m 


contraria,  id  est,  per  modum  gene- 
rationis  et  motus;  videmus  enim 
quod  ex  terra  fit  aqua  qua)  est  fri- 
gida,  et  aer  qui  est  calidus,  erqo  si 
pro  quia;  (juia  non  convcnit  fieri  non 
ens  prasfuit  similiter  res  ambo  cns,  id  cst, 
quia  omne  (juod  flt,  flt  ex  prius 
existente;  quia  quod  non  est  non 
contingit  fleri,  cum  ex  niliilo  nihil 
flat,  ideo  secundum  eos  oportet 
quod  res  ex  qua  flunt  contraria  sit 
prius  habens  in  se  ambo  contraria, 
et  eadem  ratione  contradictoria; 
nam  sicut  ex  eodem  flt  calidum  et 
frigidum,  ita  ex  eodem  flt  frigidum 
et  non  frigidnm;  et  haec  fuit  ratio 
motiva  illorum,  per  quam  etiam 
rationem  posuit  Anaxagoras  om- 
nia  misceri,  quatenus  videbatquod- 
libet  fleri  ex  quolibet,  putans  nihil 
posse  fieri  ex  alio,  nisi  prius  prse- 
fuisset.  Iterum  huic  rationi  assen- 
tit  Democritus  ponens  principia 
rerum  plenum  et  vacuum,  ut  dic- 
tum  fuit  in  primo  libro,  ideo  dicit 
rh.ilosophus,  quod  isti  supple  mo- 
vebantur  ex  dicta  ratione,  nt  etiam 
Anaxagoras  ait  omnia  esse  mixta  in  om- 
nibus,  et  etiam  Demoeritus,  hic  cteniin, 
scilicet  Democritus,  inane,  scilicet 
vacuum,  et  plenum  posuit  similiter  se- 
cundum  quamlibet  partem,  scilicet  cor- 
poris,  et  etiam  hcec  horum  esse  cns, 
scilicet  plenum  ;  Hlud  vero  non  cns, 
scilicet  vacuum,  ut  jam  dictum 
fuit  in  primo  hujus.  Deinde  cum 
dicit  : 

Ad  eos  quidem  igitur  qui  ex  his  exisli-        §3 
mant  dicemus,quia  modo  quodam  recle  di-  Text.  com. 
cunt.etmodo  quodam  ignorant,  ens  enim        ^^- 
duphciter  dicilur.  Est  ergo  quomodo  con- 
tingit  fieri  aliquid  ex  non  ente,  est  aulem 
quomodo  non,  et  simul  esse  idem   ens  et 
non   ens,  sed  non  secundum  idem.  Ens 
poteslate  namque   contingit  simul  idem 
esse   contraria,  actu  vero  non. 


696 


LIB.  IV. 


METAPIl. 


Solvit  mo- 

tivum  anti- 

quoruni 

dupliciter.' 


Ens  (lu- 
plex. 


Qualiter  ex 
non  ente 
<it  ens, 
et  contra- 
ria  dicun- 
tur  de  eo- 
dwn,  et 
qualiter 
non  ? 


Exrnon  cn- 
te  nihil  fit 
exponilur. 


Ponit  tlicta?  rationis  solutionem. 
Circa  quod  duo  facit,  secundum 
duas  solutiones  ([uas  ponit.  Prima 
est  per  distinctionem  :  secunda  per 
instantiam  sive  interemptionem. 
Secunda  ibi  :  Amplius  autem  digna- 
mur.  Dicit  ergo,  quod  ex  his  quse 
dicta  sunt,  scilicet  quodobviandum 
est  ad  mentem  illis  qui  ex  dubita- 
tione  in  dictos  errores  inciderunt; 
vel  ex  his,  id  est  ex  praedicta  ratio- 
ne,  dicimus  ad  suscipientes,  id  est, 
opinantes  contradictoria  esse  si- 
mul  vera,  quia  modo  quodam  recte  sci- 
licet  dicunf,  et  modo  quodam  ignorant, 
quid  supple  dicunt.  Ens  enlm  dicitur 
dupliciter,  scilicet  ens  in  actu  et  ens 
in  potentia;  cum  ergo  supple  di- 
cunt,  quod  ex  non  ente  non  flt  ens, 
quodammodo  dicunt  recte  et  quo- 
dammodo  non  rectc;  unde  subdit  : 
est  eryo  quomodo  contingil  aliquid  peri 
ex  non  ente,  ctiam  quomodo  non,  quia 
scilicet  ens  fit  ex  non  entc  actu, 
entc  autem  in  potentia;  unde  idem 
simul  non  est  ens  et  non  ens  in 
actu  ;  continr/it  namque  potestate  idem 
esse  contraria,  perfecte  vero,  id  est 
in  actu  non  omnino. 

Notandum  solutioncm  istam  da- 
tam  esse  per  distinctionem,  cum 
cnim  arguebant,  quod  ex  non  ente 
nihil  flt,  quare  ergo  ex  eodem  flunt 
contraria;  oportet  ut  videtui'  illa 
contraria  prnnexistere  in  illo  uno 
ex  quo  flunt,  et  per  conseqiiens 
contraria  simul  esse  in  eodem,  et 
eadem  ratione  contradictoria,  ut 
pra^^dictum  fuit.  Respondetur  dis- 
tinguendodccnte,quia  quoddamcst 
ens  in  potentia ;  cum  ergo  dicitur, 
quod  e.r  non  cnte  ni/iil  fit,  verum  est 
ex  non  ente  in  potentia ;  ex  ente 
autem  in  potentia,  flt  omne  quod 


flt,  puta  ex  materia  quse  est  ens  in 
potentia,  et  nullum  ens  in  actu 
quantum  est  de  se,  et  in  tali  ente 
in  potentia  utique  sunt  contraria 
et  contradictoria  simul,  non  ac- 
tualiter  sed  potentialiter,  materia 
enim  est  in  potentia  ad  utrumque. 
Notandum  etiam,  quod  ut  liabet 
declarari  7.  hujus,  duplex  est  po- 
tentia  quantum  ad  praesens  spec- 
tat,  scilicet  subjectiva  et  objecti- 
va.  Prima  potentia  nominat  sub- 
jcctum  potentise.  Secunda  potentia 
nominat  objectum  potentiae.  Pri- 
mo  modo  materia  est  ens  in  poten- 
tia.  Secundo  modo  rosa  non  exis- 
tens  possibilis  produci,  est  ens  in 
potentia  ;  quia  igitur  potentiae  op- 
ponitur  actus,  ideo  duplex  simili- 
ter  est  actus;  unus  qui  opponitur 
potentiso  subjectivce,  et  iste  est  ac- 
tus  formae  ;  alius  qui  opponitur 
potentia)  objectiva^,  et  iste  est  ac- 
tus  existentia?,  quse  est  ipsa  rcs 
actualiter  existens.  Primo  modo 
accipiuntur  liic  actus  et  potentia, 
non  secundo  modo;  verumtamen 
actus  et  potentia  primo  modo 
sumpta  non  sunt  differentia}  entis 
communiter  sumpti,  sed  secundo 
modo  sumj^ta;  unde  quando  Philo- 
sophus  5.  hujus,  capitiilo  de  ente, 
dividit  ens  per  actum  et  poten- 
tiam,  non  accipit  potentiam  sub- 
jectivam  et  actum  ei  oppositum, 
sed  potentinm  objectivam  et  ac- 
tum  ei  oppositum;  unde  divisio  dc 
ente  posita  in  loco  isto  est  alia  ab 
illa  posita  in  5.  hujus,  text.  com. 
14.  quinimo  tota  ista  divisio  cadit 
sub  altero  membro  illius  divisio- 
nis,  nam  omne  ens  sive  sit  in  po- 
tentia  subjectiva,  sive  in  actu  sibi 
opposito,    est    ens    in   actu,    quod 


(U. 

Potentia 

et  actus 

sunt  dupli- 

ces.  Qucere 

q .  9.  liujus 

in  IScoto. 


(Juiditerao- 
cipit  philo- 
sophus  ac- 
tuni  el  po- 
lentiam  5. 
inet.  cum 
dividit  eas 
in  illa. 


SUMM/E  If. 


CAP.  III. 


697 


0))ponitui' ijotenti*^  objectivse;  un- 
de  ista  prinia  divisio  videtur  sub- 
divisio  illius.  Deinde  cum  dicit  : 

Amplius  auleni  digiiificenms  ipsos  exis- 
timare,  el  aliani  substantiam  esse  entium, 
cui  nec  motus  existit,  nec  corruptio,  nec 
generatio  omnino. 

Ponitsecundam  solutionem,  quse 
est  per  instantiam  sive  interemp- 
tionem,  dicens  (juod  ainplius  auleni 
difjnamur,  id  est  dignum  judicamus, 
cos  suscipere,  id  est  opinari,  aliquam 
suhslantiaiii  cnliuin,  id  est  numero 
entium,  cui  ncc  inest  ntotus,  ncc  corrup- 
tio,  nec  (jencratio  oninino,  sup[)le  sicut 
probatum  est8.  Pliysic.  text.  com. 
45.  et  inde;  quo  posito,  patet  quod 
non  potest  concludi  ex  eorum  ra- 
tione,  quod  tali  substantia)  insint 
contraria  vel  contradictoria,  cum 
ex  eanihil  fiat.  Doinde  cum  dicit  : 

SUMMARIUM. 

Rejicit  specialiter  assex^entes  omnia  a[>pa- 
rcntia  esse  vera,  et  Democritum  tenentora 
niliil  certo  et  determinate  esse  verum,  de 
quo  optime  agit  Doctor. 

Tcxt  0  n  Similiter  autem  et  quse  circa  apparenlia 
21.  ■  veritas  quibusdam  ex  sensibilibus  venit ; 
verum  enim  non  pluralilale  judicari  pu- 
lant,  oportel  nec  paucilate.  Idemvero  Iiis 
dulce  guslantibus  esse  videtur  quidero, 
illis  vero  amarum.  Quare  si  omnes  labo- 
raverinl  aut  omnes  desi|merint ;  duo  au- 
temvel  tres  sani  sint,  aut  intellectum  ha- 
beanl,  hos  quidcm  videri  laborare  el  desi- 
pere,  alios  vero  non.  Amplius  autem  mul- 
tis  aliorum  animahum  contraria  videri  et 
nobis,  el  ipsi  autem  unicuique  ad  seipsum 
non  eadem  secundum  sensum  semper  vi- 
deri.  Quaa  igitur  horum  vera  vel  falsa  non 
manifestum;  nihil  enim  magis  hoec  quam 
illa  vera,  sed  shnililer.  Propler  quod  De- 
mocritus  ait,  aut  nihil  esse  verum,  aul 
nobis  nonmanifestum. 


trariie 


65. 


Disputat  contra  opinantes  omnia 
Coutrapo- apparentia  esse  vera.  Circa   qnod 

nenles  om-    ,  p  . 

nia  .ippa-  duo  lacit  :  (|uia   primo  praBmittit 

rentia  esse  ,  .  ,  .  , 

vera.     eorum  motivas  rationes;  secundo 


subjungit  earum  solutiones  dispu- 
tando,  scilicet  contra  eas.  Secunda 
ibi  :  Nos  aulein  et  hanc.  Prima  in 
duas  :  quia  primo  ponit  unum  mo- 
tivnm,  (juod  erat  communc  eis  et 
prsecedentibus  de  contradictione 
simul  vera;  secundo  ponit  motiva 
propria  istorum  ibi  :  Onmino  vero. 
Dicit  ergo,  quod  sicut  supple  opinio 
ponens  contradictoria  esse  simul 
vera,  venit  quibusdam  ex  sensibili- 
bus  modo  praedicto:  simiiitcr  et  fpite 
est  circa  apparentia  veritas,  id  est,  opi- 
nio,  de  veritate  apparentium  venit 
quihusdam  ex  sensihilihus,  illis,  scilicet 
qui  non  ex  protervia,  sed  ex  hac 
dubitatione  in  hanc  opinionem  de- 
venerunt;  et  hoc  ideo,  quia  de  eis- 
dem  sensibilibus  habentur  opinio- 
nes  conti^aria^  a  diversis,  et  hoc 
tripliciter.  Uno  modo  a  diversis  Qontr 
numero,  eisdem  tamen  specie,  ut  (j^J^jJXm 
quod  unus  homo  iudicat  dulce,  \'."'^*^"^"f  ? 
alius  homo  judicat  amarum;  ideo  pi'citer. 
dicit,  quod  idem  liis  quidem  gustantihus 
vidcur  dulce,  illis  vcro  ainarum.  Alio 
modo  habentur  contrariae  opinio- 
nes  a  diversis  non  solum  numero 
sed  etiam  specie,  quia  aliquando 
quod  est  sapidum  brutis  est  homi- 
nibus  pravi  saporis ;  ideo  dicit, 
quod  amplius  aulem  mullis  aliorum  ani- 
maliuin  contraria  vidcntur  el  nohis.  Alio 
modo  habentur  contraria)  opinio- 
nes  ab  eisdem  non  soium  specie 
sed  etiam  numero,  ut  idem  homo 
secundum  diversa  tempora  et  di- 
versas  dispositiones  judicat  idem 
nunc  dulce,  et  nunc  amai'um,  nunc 
album,  nunc  nigrum;  ideo  dicit,  ^ 
quod  etiam  suiinet  unicuique  ad  seipsum 
non  cadcin  sccundum  sensum  videntur 
supple  sempcr;  quce  igitur  hormn  vera 
sit  auf  falsa,  id  est,  quse   istarum 


698 


LIB.  IV. 


opmiuuuiii  sit  dicenda  vera  aut  fal- 
S?i,non  est  manifestunr,  nihil  enint  inagis 
cst  riuan>  illa  vera,  sed  siniililer,  id  est, 
quod  non  est  ratio,  quare  una  ea- 
rum  sit  mngis  vera  quam  altera, 
quia  oportet  quod  aequaliter  ambae 
sint  verre,  aut  ambcT  falsae;  propter 
quod  aif  Deniocritus,  aul  fpiod  nihil  cst 
veruin,  scilicet  determinate  in  re- 
bus,  aul,  si  cst,  non  est  nobis  manifes- 
Toiiiintins- 1,,,,,   s;^.,!  ,|,,i.^  possct  aliiiuis  dicere 

aniiqui  suo  Qontra  hauc  opinionem,  quod  po- 
test  (lari  aliqua  regula,  qua  potest 
disccrni  dc  contrariis  opinionibus 
quse  sit  vera  inter  cas,  ut  scilicet 
dicamus,  quod  illud  sit  vemim  judi- 
cinm  dc  sensibilibus,  quod  dant 
sani,  non  autem  quod  dant  intlrmi; 
similiter  de  veritate,  illud  sit  ve- 
rnm  judicium,  (piod  dant  sapientos 
et  intelligcntes,  non  autem  (piod 
dant  insipienteset  ignorantes;  ideo 
ipsi  respondent  ad  lianc  objectio- 
rem,  qnam  responsionem  ponit 
Philosophus  in  principio  istius  lit- 
terae  ;  dicunt  cniin.  «juod  rcruiii,  id  est 
certum  jtidicium  de  veritate,  non 
debct  jiidicari  cx  pluralilatc,  ncc  e.r  pau- 
citaic,  11 1  scilicet  illud  dicatur  ve- 
rum,  quod  videtui'  multis,  et  fal- 
sum,  quod  videtui'  i^aucis ;  quia 
aliciuando  non  est  sic  sanitas  aut 
aegritudo,  sive  sapientia  et  insi- 
picntia,  qnia  non  videntur  aliter 
dillerre  qnam  secundum  mnltitudi- 
nem  et  j^anciitatem  ;  cpda  si  oinncs  vcl 
plurcs  luborarcnt,  id  est  csscnt  iullr- 
m\.aul  oiiin''s  in.^^aitircnf,  id  est  esseut 
insani,  vcl  insipientes  et  fatni:  duo 

tiufpiii  rrl  trrs  sani  csscnf,  niif  inirllrrfnin 
Iribrrmf ,     lios    i/iiidriii.     scilicot    (hlOS 

vel  tres  j>ulicaut  snpph^  ridrri  Inbo- 

rarr    rf    iiisanirr:    lllos     vrro,     scilicct 

on\n(^s  ct  mnltos,  non,  id  est  ([uod 


METAPII. 

illi  multi  reputarentnr  sanienlcj, 
et  isti  pauci  insipientes,  similiter 
intelligendum  est  de  sanitate  et 
ai^gritudine ;  ex  hoc  ergo  volunt 
isti  quod  non  magis  credendum  est 
de  sanitate  vel  veritate  judicio  sani 
et  sapientis,  quam  jndicio  segroti 
et  insipientis  reddendo  singuL^x  sin- 
gulis. 

Notan(him  (piod  ideo  forsan  De-  m. 
mocritus  opinatus  est  nihil  esse 
verum  determinate  in  rebus,  aut 
si  est,  quod  latet  nos,  eo  quod  nos- 
tra  cognitio  ex  sensu  oritur;  judi- 
cium  autem  scnsus  non  est  deter- 
minate  verum,  cum  non  semper 
uniformiter  judicet,  quia  non  vide-  ,eJ"ys"de- 
tur  aliqua  certitudo  esse  in  nobis  <-ipi"nt"r, 

'  ct  unde  re- 

de  veritate,  ut  determinate  posset  guiamur 

, .     .      ,  .     .  .  .  qu»  omnia 

dici,  hrec  opinio  est  vera,  et  oppo-  iiabetDoct. 
sita  deteinninate  est  falsa.  Scd  '  4.  '  *^' 
iscud  motivum  nuUnm  est;  tum 
quia  sensus  nnnquam  decipitur  cir- 
ca  proprinm  objectum  sibi  propor- 
tionatum;  tnm  quia  dato,  quod 
sensus  dccipiatur  ex  aliqua  im- 
proportione,  sive  cx  parte  ma- 
teriae,  sive  ex  partc  objecti,  sive 
ex  parte  medii,  tamen  non  est  ne- 
cessarium  propter  hoc  intellectum 
semper  de(Mpi,  nam  intellectuscum 
sit  potentia  snperior,  posset  corri- 
gere  errorem  sensus,  sicutdictum 
fiiit  in  ([ua^h^^m  qufestionc  in  prolo- 
go  i)rimi  lihri.  "Deinde  cum  dicit  : 

Omnino  vero  propler  exislimarepruden- 
liam  quidom  sensum,  et  hunc  aulem  esse 
allerationem,  quod  videlur  secundum  sen- 
sum  ex  necessilale  verum  esse  dicunl. 

Ponit    motiva  propria   istorum,  secun.ium 
( [  u  i  0  p  i  n a  t  i  s n n  t  o  m  n  i  a  a  \)  \) a  re n  t  i  a  «. jrdupiex . 
esse  vera  et  sunt  duo  :  ([uorum  pri- 
mum  snmitur  cx  i)ai'te  sensus;  se- 
ciuKhim  ex  parte  sensibilium,  quod 


SUMM.^  II. 


CAP. 


699 


ponitiir  ibi  :  Uorum  autem  opiniones. 
Prinia  in  tres,  quia  pvinio  ponit 
cansam  motivani  liujus  opinionis 
snmptam  ex  parte  sensns;  secundo 
recitat  (liversorum  opiniones,  qui 
in  (lictam  causam  concordabant ; 
tertio  arguit  contra  eos.  Secundn 
Ai.  quibus,  i]3J .  j^j.  /fi^   Tertia  il)i  :  .1?//  ei  omvis- 

et  •' 

simum.  Dicit  ergo  quod  omnino  vero, 
qnare  supple  a1)  antiquis  suscipi- 
tnr,  id  est,  opinatui'  prndentia  esse 
sensus,  id  est,  quod  scientia  niliil 
est  nisi  sensus;  non  enim  distin- 
guebant  inter  sensum  et  intellec- 
tum,  quare,  inquam,  sic  est,  hune 
aulem  esse  per  aliera/ionem  rptod  videtur 
secundum  sensum  dieunl  de  nccessilale 
esse  verum,  id  est  qriod  cum  cogni- 
tio  sensus  tiat  per  quamdam  alte- 
rationem  et  immutationem  a  sen- 
sibili ;  ideo  videtnr  quod  cognitio 
sensus  correspondeat  natnra>  rei 
sensibilis,  et  sic  0[)ortet  quod  illud 
sit  verum  quod  apparet  secundum 
sensnm;  quia  igitur  secundum  eos 
omnis  cognitioest  sensitiva,  seqtii- 
tur  quod  omne  illud  sit  verum, 
quod  apparet  alicui;  secundum  sen- 
sum  aliquo  modo. 
Decipitur      Notaudum,   quod  ista  ratio  deii- 

sensus  ple-  .  i .       . 

rumque  et  cit ;  tumquianon  distmguitur  m- 
circi^^*"quL.  ter  scnsum  (^t  intellectum;  tum 
quia  supponit  judi(jium  sensus 
nunquam  decipi,  (luodfalsum  est  ; 
nam  decii)itur  frequentei'  circa  ob- 
jecta  communia,  et  per  accidens 
decipitur  etiam  quandoque  circa 
objecta  i^ropria,  vel  iiroi^ter  im- 
proi)ortionem  objecti,  vel  proptor 
indispositionem  organi,  et  inde  est 
quod  sensus  quandoque  judicat  de 
sensilnli  aliter  (luam  sit  in  i"e. 
Deinde  cum  dicit  : 


STIMMARIUM. 

Quatuoi'  opinioues  rMulosophoiuiu  de  veri- 
tate  i-eruiu  cuui  earuui  uiotivi>5. 

Exhis  eniiu  Empedocles  el  Democrilus  <j7. 
el  alioruni  ut  consequens  esl  dicere, 
unusquisque  lulibus  opinionibus  facti  sunl 
rei,  etenini  Empedocles  pernmtantes  lia- 
biluni  pernmtare  dlcit  prudentiam.  Ad 
prffisens  enim  consilium  augetur  in  homi- 
nibus,  el  in  aliis  dicit.  Quia  quantum  al- 
leri  transformati  sunl,  lanlum  ipsi  el  sem- 
per  sapere  altera  affuil. 

Recitat  quasdam  opiniones,  qurc 
in  dicta  motiva  concordal)ant,  et 
dividit  in  quatuoi'  partes  secundum 
quatuor  opiniones  quas  recitat 
Pbilosopbus.  Secunda  ponitur  ibi  : 
Parmenides  vero.  Tertia  ibi  :  Anaja- 
(joras  quorpte.  (^uarta  ibi  :  Dieunl  el 
Ifomerum.  Dicit  ergo  quod  cx  his,  id 
est  rationibus  prredictis,  Democritus    Opinio 

.  Empedoclis 

el  Empedoclcs  el  srnguU  aliorum  /acli  apparens. 
sunl  rei  talihus  opinionibus,  ul  est  dicc- 
re,  id  est  probabiliter  potest  baberi 
ex  eorum  dictis  :  etenim  pro  quia, 
quia  Empedocles  permulanles  habilum, 
id  est,  dispositionem  corporis,  dicii 
palam  pnidenliam  permulare ,  id  est 
supple  intellcctum,  cujus  est  pru- 
dentia,  cum  sequatur  dispositio- 
nem  corporis  sicut  sensus;  nam 
secundum  eum  prudentia  erescit  ho- 
minibiis  ad  apparens,  id  est  quod  per 
boc  quod  aliquid  apparere  incipit 
de  novo  ipsi  bomini,  perfectio 
scienti^E  flt  in  liomine,  ex  boc  quod 
dispositio  cori»oris  variatur,  ci  in 
a/iis,  scilicet  locis,  scilicet  Empe- 
doclis,  quod  (pianlum  ad  alleralionem 
Iransformanlur ,  id  est  secundum 
quantitatem,  qua  bomo  transfor- 
matur  ad  alteram  dispositionem 
corporis,  tanta  eisdeni  semper  cu- 
rare  difflcile  inquit,  id  est,  quod  tot 
curae  sine  sollicitudines,  sive  pru- 


700 


LIB.  IV. 


(leiitiiij  hominibus  adveniimt,  quot 
variationes  sunt  in  corpore;  ex 
quo  sequitur  qiiod  ad  transforma- 
tionem  dispositionis  corporalis  se- 
quitur  transformatio  prudentia^, 
quod  difficile  est  intelligere  tan- 
quam  falsum.  Deinde  cumdicit  : 

Parmenides  vero  enunliat  eodem  mo- 
(lo,  ut  enim  quicumque  habuerunt  mem- 
brorum  complexionem,  mullffi  flexionis 
el  inlellectus  hominibus  adesl.  Idem  enim 
esl  quod  quidem  sapil  membrorum  natu- 
ra  hominibus  el  omnibus  el  omni.  Quod 
enim  plut>  esl  inteUigenlia. 

68.  Ponit    secundam    opinionem   ad 

i'?nnem-  idcm,  qucT  cst  Parmcnidis.  Dicit  er- 

subUiir    SOquod  Parmenides  eodcm  modo  enun- 

tiat,  scilicetdeveritatererum,  sicut 

Empedocles.  Dicit  ergo,  quod  sicut 

f/nilihel  /lomo   liahcl  comple.rionem  mem- 

hrorum    circumflexorum,    ita   inlellcctus 

adesi  fiominihus,  quasi  diceret,   quod 

in   membris    liominis    est    magna 

diversitaset  circumflexio  ad  hocut 

talis  dispositio    membrorum  con- 

veniat  operationi  intellectus,  qui 

sequitur  complexionem   membro- 

intoto     rum;  dicit  cnim  quod  idem  est  quod 

universo 

Deus,  in  sapit  dc  nalura  memhrorum,  el  c/uod  est 
iiim'ei'si'na-  iu  omuihus,  id  cst  siugulis  partibus 
homii.e^n'^  ""i^^ersi  et  etiam  in  liomine,  ita 
^c"contra^*  quod  iu  toto  uuiverso  illa  virtus 
diciturBeus;  in  singulis  vero  par- 
tibus  dicitur  natura,  in  homine 
autemdicitur  intellectus,  quia  lia- 
bet  plus  in  homine  quam  in  aliis 
partibus  universi ;  quia  scilicet  iu 
homine  illavirtus  intelligit  prop- 
ter  determinatam  comi)lexionem 
membrorum,  non  sic  autem  est  in 
aliis  rebus,  propter  quod  deb(^t  in- 
telligi  quod  intellectus  sequatur 
dispositionem  corporis  c^t  comple- 
xionem,  ut  sic  non  dilferat  a  sensu. 
Beinde  cum  dicit : 


uo 


METAPH. 

AnaxagoraequoquoprMimnliaUorecorla- 
tur  ad  quosdam  sociorum  cjus,  quia  talia 
ipsis  erunl  entia,  quaUa  utique  existima- 
verunt  ipsi. 

Ponit  tertiam  opinionem  qua)  Opiui 
fuit  Anaxagorae,  et  dicit  quod  pro-  '  Vx^^^' 
nuntiatio  </iioquc  Anaxagoni'  rccordalur 
ad  quosdam  amicorum,  id  est  quod 
locutus  est  ad  suos  sociosetami- 
cos  reducens  eis  ad  memoriam; 
qiiia  talia  crunt  cis  entia  qualia  susci- 
piunt,  id  est  opinantur;  ita  quod 
secundum  eum  veritas  rei  sequatur 
opinionem.  Deinde  cum  dicit  : 

Dicunt  autem  et  Homerum  videri  hanc 
habentem  opinionem,  quia  fecit  Hectorem 
tanquam  in  exlasi  fuerit  a  plaga  jacere  a- 
liud  sapientem,  tanquam  sapienles  quideni 
et  desipientes,  sed  non  eadem.  Palam  er- 
go  quod  si  utraque  prudenlia,  el  enlia  sl- 
mul  sic,  et  non  sic  se  Uabenl. 

Ponit   quartam  opinionem   qucnn      69. 

,.  .  11-  Opinio  Ho- 

fuit  Ilomeri  dicentis,  quod  dicunt  meri  iicta. 
su[)ple  quidam  Ilomerum  videri  fiahcn- 
tem  camdem  opinionem,  quia  fccil,  i  1 
est  posuit  in  sua  opinione  Ilectorcm 
jacerc  ut  in  cxtasi  ah  ipsa  plaga,  id  est 
vulnere  inflicto  sibi,  et  aliud  sapien- 
tem,  id  est,  cogitantem  quam  prius 
qiKisi  sapicntcm  quidcm  et  non  cogitan- 
tcm,  id  est  quasi  in  illo  statu,  in 
quo  jpcebat  percussus,  esset  cogi- 
tans  et  non  cogitans,  id  est  sapiens 
et  non  sapiens  erat,  quamvis  se- 
cundum  illa  qua^  prius  sapiebat  et 
non  ignorabat  non  erat  sapiens. 
Ultimo  epilogat  quantum  ad  istas  Epiiopus. 
opiniones  dicens,  quod  /lalam  err/o 
si  utricque  prudcntia\  id  est  opiniones 
contrarinn  secundum  quasopinatur 
hic  contraria,  etmutntur  ab  una 
dis})ositione  corporis  ad  aliam, 
supple  sunt  verse,.  sequitur  quod 
cntia  siiiiiil  sicsr  habent  et  nonsicse  fia- 
hrnt,  ita  ([uod  contrarire  opiniones 


i 


SUMM/E  II. 

sint  siiiiul  verfo,  et  nuUa  earum  sit 
falsa. 

Notandum,  quod  iste  Homerus 
dicitur  fuisse  Poeta,  qui  in  suis 
carminibus  poeticis  loquens  de 
quodam  bellatorc,  qui  dictus  fuit 
Hector  et  fuerat  in  quodam  bello 
graviter  vulncratus,  ita  ut  jaceret 
quasi  amens  et  alienatus  a  sensu, 
dixit  quod  Hector  jacebat  aliud 
sapiens  quam  prius,  quia  nunc  sibi 
alia  videbantur  quse  nunc  sapiebat 
et  non  prius,  putans  quod  quidquid 
apparet  sit  verum,  et  sic  Hcctor 
vere  sciebat  illa  quse  sibi  in  isto 
statu  et  extasi  apparebant. 
Notandum  etiam  quod  duae  pri- 
iiitentum  j^gg  opinioncs  scilicet  Kmpedoclis 
dis  et  Em-  ct  Parmcnidis  ad  liocten(bint  riuod 

pedoclis.     ...  .  . 

mteilectus  et  sensus  sunt  idcm,  ita 
quod  intellectus  sequatur  comple- 
xionem  corporis  quod  est  pro- 
prium  sensus.  Alise  vero  duse  opi- 
niones  quse  sunt  Anaxagora?  et 
Homeri  ad  hoc  tendunt  quod  omnia 
vera  sint  quse  apparent,  sicut  pa- 
tet  intuenti.  Deinde  cum  dicit: 

Quare  et  gravissimuni  accidens  esl,  nam 
siqui  maxinie  conlingens  verum  viderunL; 
hi  aulem  sunl  maxime  qua^rentes  ipsuin  et 
amantes;  lii  lales  liabent  opiniones  el  lalia 
enuntiant  de  verilate,  quomodo  non  est 
dignumetrespuere  pliilosophari  conantes. 
Nam  volantia  persequi,  erit  veritalem  uti- 
que  inquirere. 

Arguit  contra  dictos  Philoso- 
phos  dicens,  quod  et  (iravissimum 
accidcns  cst  eis  scilicet  accidit  :  nam 
si  qiii  maxime  vidernnl  verum  quod 
contingit,  id  est,  (juantum  contin- 
git  post  se  ab  homine  videri,  ct  hi 
sunt,  scilicet  prsedicti  Philosophi 
qui  id,  id  est,  veruin  sunt  maxime 
f/H(erentes;  hi  tales  habcnl  opitiioncs, 
et  talia  enuntiant  dc  veritate,  quomodo 


CAP.  III. 


701 


inquam  non  csl  digniun  dolere  istos 
sic  respucrc  philosophari ,  ([uasi  dicc- 
ret,  debent  dolere  de  hoc  quod  eo- 
rum  studium  frustratur,  si  veritas 
invenirinon  i)otest;  nam  si  secun- 
dum  eos,  nullum  verum  potest  ab 
hoinine  determinate  sciri,  quserere 
veritatem  est  quserere  impossibi- 
le,  sicut  ille  qui  fugat  voLatilia; 
quanto  enim  magis  persequitur, 
tanto  magis  ab  eo  elongantur, 
idco  subdit  :  nam  veritatem  quccrere  est 
volaiUia  fuyarc.  Deinde  cum  dicit  : 

liujus  aulem  opinionis  cansa  est,  quia  Text.  oom. 
de  entibus  quidem  veritatein  inlendebant;  ^^* 
enlia  autem  putaverunt  esse  sensibilia  so- 
lurn  ;  in  liis  vero  multa  qua;  indelerminati 
natura  existit,  et  qua3  entis  sicut  diximus 
proptei-quod  decenler  quidem  dicunt,  non 
vera  autem  dicunt.  Sic  enim  congruil  ma- 
gis  dicere,  quam  sicut  Epicharmus  ad  Xe- 
noplianem. 

Ponit  motiva  eorum  sumpta  ex  70. 
parte  sensibilium,  et  sunt  duo,  quo- 
rum  primum  sumitur  ex  sensibi- 
lium  infinitate,  sive  indetermina- 
bilitate.  Secundum  sumitur  ex 
sensibilium  mutabilitate  et  insta- 
bilitate.  Secundum  ponitur  ibi  : 
Amplius  autcm  totam.  Dicitergo,  quod 
causa  opinionis  horum,  id  est,  dicto- 
rum  Philosophorum  fuit,  quia  cum 
ipsi  intendehant  quidcni  vcritatcm,  sci- 
licet  cognoscere  dc  omnihus  entibus, 
putavcrimt,  id  est,  opinati  sunt  cntia 
esse  sensihilia  sohim;  in  his  vero,  id  est, 
in  sensibilibus  multa  existil  natura 
infmiti,  et  hoc  est  ratione  materise, 
({uae  de  se  est  indeterminata  et  in 
potentia  ad  omnes  formas;  simili- 
ter  ut  diximusm  sensibilibus  est  mul- 
tum  supple  dc  natura  cntis,  scilicel 
indeterniinati,  puta  quia  csse  rerum 
sensibilium  se  habet  ad  diversa, 
(luia  uni  videtur  sic,  et  alteri  ali- 
ter  vel  aliter;  (juia  in  sensibilibus 


702 


MR.  IV. 


est  multuin  de  natura  (lUDe  est  en- 

tis,  quatenus  sicut  diximus,   sola 

sensibilia    sunt   entia,   scilicet  se- 

cundum  eorum  opinionem  ipsique 

(lecenter,  id  est,  })i'obabiliter  qiiiilem 

(licuni,  soilicet  pra^dicti  P]iiloso[)lii, 

propter  dictam   i^ationem,  seil  unn 

vern  (licuni  in  hoc  scilicet,  quodni'iil 

ponunt  determinatum  esse ;  .sie  cnini 

(itnf/niil    mrujis     (lici-rc    sicut    su})ple 

ipsi  dicunt,    aut    pro  (|iiam,    quam 

siciii   Epicharmus  dixit  r/(/  Xenoplia- 

nrni,(\m  formas  dicebat  esse  immo- 

bilia,  et  necessaria,  et  certitudina- 

liter  scire. 

Maieriade-     Notandum   quod    licet   materia, 

perfomiam  ([uantuni  cst  dc  sc,   sit  indetemu- 

tLTpnnct '''''^ta  et  indifferens  ad  omnes  for- 

gnoscitm"  111''^^'     tamen     determinatur     per 

sici.t  et    fonuam  ad  certum  modum  et  g:vf\- 

constitiii- 

*"'••  dum  existendi,  cum  nihil  sit  aetiia- 
liter,  sive  formaliter;  ((uia  igihir 
res  magis  cognoscuntur  per  suam 
formam,  quam  per  materiam,  non 
est  negandum  (piin  de  re  possit 
iiaberi  cojinitio  determinata ;  ita 
videtur  horum  Philosoi)horum  i)o- 
sitio,  licet  hal)eat  aliquam  proba- 
bilitatem,  et  magis  quam  opinio 
Epicharmi  lo^iuentis  ad  Xenoi^ha- 
nem;  non  tamen  vera  ponit  pro 
(|uanto  negata  rebus  omnemdeter- 
minatam  cognitionem.  Deinde  cum 
dicit  : 

Amplius  auleni  oninem  videnLes  lianc 
inolam  naluram.  de  permutatione  aulem  ni- 
liil  veruin  dicemus.  Circa  vero  omnino  per- 
mulans  non  conlin^^fM-e  verum  dicere  ;  ex 
hac  exislimalione  pullulavil  opinio  diclo- 
rum  summa  qua»  e^;l  dicenLium  lleraclili/a- 
re,elqualem  CralyUisliabuil.  (^)ui  landem 
niliilopinalusesloporlerc  dicere,  sed  digi- 
lum  movebal  soUim.  VA  lleracliLum  incre- 
puil  dicenlem,  bis  in  eodem  Uunine  non 
esl  inlrare,  ipse  enim  exisLimavil  ncc  se- 
mel. 

Ponit  secundum  motivum  sump- 


inovere. 


METAPH. 

tumex  sensibilium  mutabilitate  et 
instabilitate.  Dicit  ergo,  (piod  am- 
pliiis  naliirnm  aulem  videnlcs,  scilicet 
Philosophi  tola)n  hanc  nntiiram  sensi- 
bilem  esse  nwlam  de  pr^rmiilabililale,  id 
est,  de  permutabili,  et  mobili,  ni/iil 
diciliir  verinn  circa  omnino  vero  semper 
permiitans,  id  est,  (luod circa  naturam 
rerum  sensibilium  permutabilem 
omnino  permutant,  ita  quod  nihil 
in  ea  fluxum  contingere  verum  de- 
terminate  esse  potest  de  tali  natu- 
ra  secundum  eos;  quse  autem  eo- 
rum  fuerint  motiva,  patet  ex  hoc, 
nam  ex  ca  opinione  pullulavit  doctorum  Opinio  Ue- 

-.,   .,  1  .     .  .  racliti  ni- 

Philosophorum    opinio    extrema,  hu  oporte- 

■  1         ,  -j.         1  1  •!      re  dicere, 

id  est,  qu8e  venit  ad  extremum  il-sedtantum 
lius  scilicet  finem,  (pne  esl  dicenlium  *^'"''"'" 
Ifcraclilizare,  id  est,  sequi  opinionem 
Heracliti,  et  quam  habuit  Heracli- 
tus,  qui  scilicet  posuit  omnia  cori- 
tinue  moveri,  et  nihil  esse  deter- 
minate  verum,  (jui  scilicet  Heracli- 
tus  ex  tali  opinione  tandem  supple 
ad  hanc  dementiam  pervenit,  quod 
opinatiis  est  m/iil  oportere  dicere,  id  cst, 
verbo  exprimere,  scd  difjitum  nwvere 
soliim,  scilicet  quodvolebat;  unde  et 
Arisiippiim  proliihiiii,  idest,  reprehen- 
dit  dicentem  :  (/uia  bis  in  eodem  pumine 
non  est  intramlinii,  id  est,  quod  nojl 
potest  liomo  bis  intrare.  Putabat 
enim  iste  Aristippus,  (piod  ante- 
(juam  homo  intraret  secundo  llu- 
viuiii,  primaa^iua  lluminis  jam  de- 
iluxerat,  nec  eadem  iiure  prius;  is 
cnim,  scilicet  Heraclitus  existima- 
vif,  scilicet  i/iiol  nec  semcl  potest 
homo  iu  (Mimdem  nuvium  intrare, 
(|uia  nnl(M|iinm  semel  (Hiam  in- 
traret,  dicebat  totam  a^iuam  dellu- 
xisse. 

Notandum,  quod  motivum   isto- 
rum  Philosophorum  iiro  hac  opi- 


\  SUMM^  II. 

i 

!  nione  fuit,  quia  opinati  sunt  totani 

naturam  entium  esse  mobilem,  et 
continue  moveri,  de  eo  vero  (|ho(1 
movetur,  ut  sic,  niliil  potest  deter- 
minate  verum  dici;  nam  (luia  om- 
ne  quod  movetur,  llt  et  est  in  con- 
tinuo  fluxu  habens  aliquid  de  utro- 

^que  termino,  ideo  non  potest  dici 
'**3^q''^  hoc  vel  illud  determinate.  Exem- 
•  4.  in  Kcot.  pi„in  de  isto,  quod  movetur  ab 
albo  in  nigrum,  nec  est  determi- 
nate  album,  nec  determinate  ni- 
grum  ;  si  igitur  omnes  res  sunt  in 
continuomotu  etfluxu,  non  poterit 
dici  de  rebus  aliquid  dctcrminate 
verum;  ex  quo  seqnitur,  quod  ve- 
ritas  opinionem  non  sequitur, 
determinatum  modum  essendi  in 
rebus,  sed  magis  quod  hoc  sit  esse 
verum  unumquodque,  quod  appa- 
ret  cognoscenti,  et  veritas  rei  stet 
in  apparere;  ex  hac  igitur  radice 
'^^q".  orta  est  opinio  istorum,  quse  per- 
*'""ofl"^"- venit  usque  ad  opinionem  Ileracli- 
ti,  qui  etiam  posuit  omnia  esse  in 
continuo  fluxu  et  moveri,  et  nihil 
determinate  esse  verum,  propter 
quod  opinatusest  nondebere  loqui, 
sed  solum  digitum  moveri  ad  ex- 
primendum  conceptum  mentis.  Pu- 
tabat  enim  quod  veritas  rei,  quam 
exprimere  volebat,  prius  transie- 
rat  quam  vox  sive  oratio  profer- 
tur;  unde  Aristippum  dicentem, 
quod  in  eodem  flumine  non  conve- 
nit  bis  intrare,  redarguebat  Hei^a- 
clitus  dicens,  quod  nec  contingit 
semel  propter  continuum  fluxum 
aquse  ;  similiter  ad  propositum  di- 
cebat,  quod  non  solum  bis  potest 
liomo  dicere  aliqua  aut  loqui,  sed 
nec  etiam  semel  propter  conti- 
nuum  fluxum  rerum. 


PoneiUes 
omnia   mo- 

veri 
eBse 


CAP.   III.  703 

SUMMARIUM. 

opinionem  Fliilosopliornm  de  inutabilitate 
sensibilium  relutat  sex  i-ationibus,  vide, 
Doet.  2.  (leAnim.  q.  9.  num.  .32.  ubi  ex  Phi- 
losopho  (locet,  iion  omnia  csse  in  continuo 
motu. 

Nos  aulem  ad  hanc  qua\slionein  dicenius,        72 
quia   permulans   quando  permulal,  habel 
quamdam  ipsius  veram  ralionem  non  exis- 
timari  esse. 

Postquam  Philosophus  pra^misit  Moiiva 
motivas  rationes  de  apparentium  !S"'ei 
veritate,  nunc  sulijungit  earum  '"W"^*- 
solutiones,  disputando  contra  eos. 
Circa  quod  (hio  facit.  Priino  disj)!!- 
tat  contra  hoc  qnod  dicebant  de 
mutabilitate  sensibilium.  Secundo 
contra  hoc  quod  dicebant  de  veri- 
tate  apparentium.  Secunda  ibi  :  De 
verilale  vero  qnod  iion.  Prima  in  sex 
secundum  sex  rationes,  quas  addu- 
cit  ad  propositum.  Secunda  ponitur 
ibi  :  Ef  quidem  est  dubitatissiiiiiiin.  Ter- 
tiaibi :  Sed /uecjwwiermittentes.  Quarta 
ibi  :  Aniplius  aa/em  digndrn.  Quinta 
ibi  :  Aniplius  auleni  palam.  Sexta  ibi  : 
Etcnini  coniinf/it.  In  prima  parte 
innuit  talem  rationem  :  Quicum- 
que  opinatur  non  esse  (juod  non 
est,  ille  veram  liabet  opinionem, 
et  veram  profert  orationem,  si 
lioc  profert  et  enuntiat ;  sed  illud 
quod  mutatur,  dum  mutatur,  non 
est,  nec  illud  a  quo  mutatur,  nec 
illud  ad  quod  mutatur;  ergo  ali-  • 
quid  vere  potest  opinari,  et  enun- 
tiari  de  eo  (luod  mutatur,  scilicet 
quod  non  est,  nec  hoc,  nec  illud. 
Dicit  ergo  quod  nos  nutem  dicimus  ad 
/lanc  orationem  id  est,  opinionem  po- 
nentem,  quod  de  eo,  quod  mutatur 
nihil  potest  vere  dici,  quia  permu- 
tans  id  est,  permutabile  dum  permu- 


704 


LIB,   IV. 


lat,  id  est  quaiido  permiitatiir,  habei 
quamdani  oraiionein,  scilicet  veram 
eis,  scilicet  secvmdiim  eos,  scilicet 
non  cxislitnari  cssc,  id  cst,  quod  non 
existimetur  aliquid  csse  simplici- 
ter,  et  ideo  saltem  quantum  ad  hoc 
erit  aliqua  fixa,  et  determinata 
veritas  in  rebus.  Deinde  cum  dicit: 

Et  quidem  est  dubitatissinmin,  abjiciens 
enim  liabel  aliquid  ejus  quod  abjicitur,  et 
ejus  quod  fit  jam  necesse  aliquid  csse  om- 
nino  :  Quia  si  corrumpitur,  existet  aliquid 
ens,  et  si  fit  ex  quo  fit,  el  a  quo  genera- 
tur,  necesse  est  esse,  atque  hoc  non  esse 
in  infinilum. 

Ai.  a  quo.  ponit  secundam  rationem,  quae 
talis  est  :  Omne  quod  movetur 
habet  aliquid  de  termino  ad  qucm, 
quiautsic  partim  est  in  termino 
a  quo,    et  partim   in  termino    ad 

possei.ii-  qncm,  ut  probatur  6.  Physic.  text. 

'^"njr    com.  7.  et  87.  unde  ipsius  facti,  id 

de  eo  quod        ,         .  1,1.  .     • 

niovetur.  cst,  cjus  quod  ht  necessc  cst  jam 
aliquid  essc;  ergo  saltem  hoc  est 
verum  determinate  dicere  et  opi- 
nari  de  eo,  quod  movetur.  Dicit 
ergo,  quodsupplo,  Dubilatissimumcst, 
etiam  contra  eos,  qui  ponuntur  de 
eo,  quod  movetur  nihil  vere  posse 
dici  :  7mm  permutans,  id  est,  permu- 

Al.  a  quo.  tabilc  /labct  aliquid  ejus,  quod  abjici- 
tur,  id  est,  de  termino  in  quem  per- 
mutatur,  et  facti,  id  est,  cjus  quod 
fil  neccsse  csl  jam  aliquid  esse;  nam 
ut  probatur  6.  Physic.  text.  com. 
52.  etcirciter,  omne  quod  lit  flebat, 
et  ante  omne  fieri  pr?ecedit  iactum 
esse,  et  omnino  si  corriimpitur,  (di- 
quid  cxistct,  id  est,  erit  nliquid  ens; 
quia  supple  si  omnino  non  esset, 
jam  non  esset  in  corrumpi,  sed  in 
corru})to  esse;  similiter  et  si  lit, 
id  est,  si  ali^iuid  generatur,  uecrssc 
cst  esse,  et  illud  cx  quo  fil,  id  est  ma- 
teria,  et  a  quo  generatur,  id  est. 


-METAPil. 

generans,  ct  /loc  non  csse  in  inpniluui ; 
probatum  est  enim  secundo  hujus, 
text.  com.  cap.  5.  et  inde,  quod 
nec  in  causis  materialibus,  nec  ef- 
flcientibus  est  processus  in  infini- 
tum.  Patet  igitur  ex  prsedictis, 
quod  de  eo,  quod  movetur,  potest 
aliquid  opinari  et  enuntiari;  tum 
quia  in  omni  eo,  quod  movetur,  et 
generatur  et  corrumpitur,  est  ali- 
quid  de  utroque  termino;  tum  quia 
in  omni  generatione  et  motu  opor- 
tet  ponere  subjectum,  et  agens 
generans  vel  movens.  Deinde  cum 
dicit  : 

Sed  haec  prretermittentes  illa  dicamus,  73. 
quia  non  esl  idem  permulare  secundum 
quanlilalem,  et  secundum  qualitalem.  Se- 
cundum  quanlilntem  quidem  igitur  fit 
idem  non  manens,  sed  secundum  speciem 
omnia  cognoscimus. 

Ponit  tei'tiam  rationem,  qua3 
recte  obviat  causfc  motivae  dictse 
opinionis. 

Ad  cujus  evidentiam  notandum,    Nota  .le 
quod  dicti  Philosophiponentes  om-  "me"nti"^ 
nia  sensibiliacontinue  moveri,  mo-  d^^rq^Qi 
vebantur  ex  rebus,  quse  augentur; 
videntes   enim,    quod   aliquid   per 
multum    tempus,    puta   per   bien- 
nium    crescit  secundum  modicam 
(juantitatem,  crediderunt  quod  mo- 
tus  aucti  esset  continuus,  ita  quod 
(iuantitas  secuncbim  quam  fit  aug- 
mentum,  divideretur  proportiona- 
l)ilitor  secundum  partes  temporis 
sic,  ut  in  (lualibet  parto  tcMuporis  opinio  po 

.  .     nens  omni: 

lieret  augmentim  alicujus  quanti-  sensihiiia 

...  .  ,.        '  .        1     L  contiiuie 

tatis,  cujus  j)roportio  esset  ad  to-  moNvri. 
tam  quantitatem,  sicut  ])roportio 
pai"tium  temporis  ad  totum  tem- 
pus;  sicut  igitur  iste  motus  est  in- 
sensibilis,  ita  similiter  i)utaveruut, 
quodomnia  (juaMMdentur  (luiescere 
moventur  continue,  licet  motu  in- 


vai 


SUMM/E  II. 

scnsibili,  sive  impcrceptibili.  Ista 
autem  opinio  dc  motu  augmcnti, 
scilicct  quod  sit  continuus,  falsa 
cst,  sicut  ostendit  Pliilosophus  8. 
guSTc^.  Pliysic.  text.  c.  13.  poncns  excm- 
jeJl^P'' plum  de  gutta  aquno  cavantc  la- 
pidem;  nam  licet  gutta  ultima 
quodammodo  in  virtutc  pr?oce- 
dentium  amoveat  partcm  lapidis, 

Inon  tamen  dicendum  quod  ista 
amotio  fieret  in  toto  temporc 
pracedenti,  quo  cadcbant  gutta^ 
prseccdentes,  licet  tunc  ficrct  ista 
dispositio  ad  amotioncm,  vcl  ca- 
vationem,  qua3  fit  per  ultimam 
guttam.  Similitcr  in  proposito 
secundum,  Philosoi)hum  ibidem 
non  est  imaginandum  si  ali- 
quid  crescit  secundum  ali(|uam 
quantitatem,  puta  per  palmum  in 
aliquo  temporc,   puta  in  bicnnio, 

kquod  ille  motus  augmenti  fiat  con- 
tinue  in  toto  illo  tempore  modo 
prsedicto ;  sed  fit  dispositio  in 
tempore  aliquo  pra^cedenti,  ct 
quod  in  ultimo  illius  temporis  fit 
augmentum  quantitatis;  conccsso 
tamen,  quod  ita  esset  de  motu 
augmenti,  sicut  ipsi  oi)inantur, 
non  tamen  sequitur  ita  esse  in  om- 
ni  motu.  Dicit  ergo  Philosophus 
contra  eos,  quod  pnctermiilenlcs  lucc 
quic  dicta  sunt,  iln  dicamus,  quia, 
scilicet,  non  idem  dicimus,  pcrmulare 
secimdum  quanlilatem,  et  secundum  qua- 
litatcm,  nam  isti  motus  alteri  sunt ; 
ergo  secundum  quantitatcm sinonmanens, 
id  est,  non  sit  ([uicsccns  illud  quod 
augetur  secundum  (juantitatem,  scd 
tamcn  sccundum  speciem,  id  cst,  quali- 
tatem,  vel  formam,  omnia  cognoscc- 
nius.  Vult  dicere  quod  licet  conce- 
^  daturcis,  quamvis  sit  falsuju  ({uod 

^  motus  secundum    quantitatem  sit 

Tom,  V. 


CAP.  111. 


705 


continuus  in  rebus,  tamen  secun- 
dum  (|ualitatem,  vcl  formam  non 
oportet  oninia  continuc  moveri; 
quare,  cum  rcs  magis  sit  cognos- 
cibilis  pcr  suam  forn^am  quam 
per  suam  quantitatem,  scquitur 
quod  cognitio  determinata  haberi 
potcrit  de  rebus.  Deinde  cum  dicit : 

Amplius  aulem    dignum  est  increpare 
sic  exislimantes,quod  sensibilium  inmino-Text.  oom. 
ribus  numerum  scientes  sic  habentem   de       ^^- 
toto  coslo  similiter  enuntiaverunt.  Nam  cir- 
ca  nos  sensibilis  locus,  in  generatione  et 
corruptione  perseverat  solum  ens.  Sed  is-       74. 
te,  ut  dicatur  nulla  pars  est  omnis  ;  quare 
justius  utique   propter    illa  Iioc  reveriti 
fuissent,  quare  propterhoc  deillis  errave- 
runt. 

Ponit  quartam  rationem  dicens, 
quod  amplius  dignum  est  increpare,  id 
cst,   contemnerc,   sic   recipientes,    id 
est,  opinantes,  scilicet,   quod  quia 
in  minoribus  numerum  sensibilium  scien- 
tcssic  habentem,    scilicct    naturam; 
simHiter  ct  dc   toto  ccelo  cnuntiaverunt,   re  alscfur- 
id  est,  (piod  isti  renuendi  sunt  ex '',"iii^"af/ 
hoc,  quod  omnia    sensibilia  puta-  paucoj-um 
bant  continue  moveri  ex  hoc,  nuod  liim,  inie- 

^  riinl    om- 

numerum    paucorum    sensibilium  nia  simiii- 

ter  moveri. 

mvenerunt  sic  se  haberc;  cum 
tamen  multa  sensibilia,  scilicet 
corpora  coelestia  sint  immobilia, 
prreterquam  motu  locali;  luwi  locus 
sensibilis  circa  nos,  id  est,  sensibilia 
quae  sunt  circa  nos  in  loco  sive 
sphaera  activorum  et  passivorum, 
exislit  ens  solum  in  gencrationc  et  cor- 
ruptione ;  sola  enim  sensibilia,  qu3o 
sunt  in  isto  loco  sunt  generabilia 
et  corruptibilia ;  scd  istc  locus,  ut 
ita  dicalur  cst  nulla  pars  oninis,  id  est, 
universi,  id  est,  quod  nihil  est 
respectu  universi ;  quarc  justius  est, 
ut  proptcr  Hla  hoc  reveriti  fuissent, 
(|uam  propter  haec  illa  dijudica- 
retur,    id    est,    quod    quia    omnia 

45 


706 


LIB.  IV. 


cori'iii)tibilia  sunt,  quasi  nihil  res- 
pcctu  illorum  sensibilium  incor- 
ruptibilium,  ideo  stultum  videtur 
de  tota  natura  sensibili  judicare 
proptcr  ista  pauciora ;  unde  into- 
lerabilius  esset,  quod  tota  natura 
sensibilis  dijudicaretur  propter  is- 
ta  pauciora,  quam  quod  liat  e  con- 
verso. 
Notade  Notaudum,  quod  ista  sensibilia, 
teS.^^et  'l^ise  s^mt  circa  nos  dicuntur  esse 
gJJ,s",j-,™nniliil,  non  simpliciter,  sedrespectu 
infenorum.  universi  ct  corporum  sensibilium, 
quaesunt  maxime  quantitatis;  ideo 
ait  Aristoteles  ut  ita  dicatur  locus 
iste  nuUa  pars  omnis,  id  est,  uni- 
versi,  et  hoc  sic  patet;  nam  sicut 
probant  Astrologi,  tota  terra  se 
habet  sicut  centrum  respectu  coeli 
ultimi;  respectu  cujus,  ut  dicunt, 
non  liabet  sensiMlem  (|uantitatem, 
(juod  probant  ex  lioc,  sicut  patet 
in  tract.  dc  sphoera  c.  1.  quia  sex 
QnierePio-sii)'na  Zodiacl  apparent  semper 
primo  Ai-  supcr  tcrram,  quod  non  csset  si 
aliquam  partem  notaI)ilem  cueli 
ipsa  terra  nobis  occultaret;  quan- 
do  ergo  dicit  Philosophus  sensibi- 
lia,  qu3e  sunt  circa  nos  esse  mi- 
nora  et  pauciora  secundum  nume- 
rum,  videtur  loiiui  improprie  de 
uumero,  quia  socundum  dicta,  illa 
liaucitas  accipienda  est  pro  parvi- 
tate  (juantitatis  continure,  et  non 
pro  paucitate  numerali;vel  Ibrte 
posset  dici,  quod  etiam  ista  sensi- 
bilia  inferiora  sunt  pauciora  illis 
secundum  numerum,  si  numeren- 
tur  omnes  C(xdi  ot  omnes  circuli 
spluierarum,  puta  oinnes  deferen- 
tes,  et  requantes  et  epicycli,  omnes 
otiam  stell?e,  qure  sunt  innumera- 
biles ;  sic  etiam  forte  sensibilia 
illa  sunt  plura  istis  etiam  secun- 


inagesti . 


lo. 


METAPll. 
dum  numerum.  Deinde  cum  dicit  : 

Ampllus  aulem  palam,  (juia  et  ad  lios 
eadem  olim  diclis(iicemus;  quod  enim  esl 
immobilis  nalura  qua^dam  ostendendum 
ipsis,  et  credendum  eis. 

Ponit  quintam  rationem  dicens, 
quod  (nuplius  pahim  quia  ad  /los,  id 
est,  contra  hos,  dicemus  eadem  dicfis 
olim,  id  est,  ea  qu?e  supradicta 
sunt  in  hoc  eodem  i.  lil).  scilicet 
quod  est  qusedam  natura  immobi- 
lis,  scilicet  natura  moventis  pri- 
mi  ;  nam  quia  cst  qruvdam  nalura  im- 
mobilis,  dicendum  est,  supple  contra 
eos,  el  eis  credendum  est,  id  est,  quod 
ipsi  debent  hoc  credere  tanquam 
probatum,  scilicet  in  8.  Pliysic. 
text.  com.  45.  et  inde,  quare  fal- 
sum  est  dicere  omnia  esse  in  con- 
tinuo  motu,et  quod  nihil  possit  de 
rebus  vere  enuntiari,  sive  opinari. 
Deinde  cum  dicit  : 

Equidem  contingit  simul  dicentibus  esse 

et  non  esse,  quiesc.ere  magis   dicere  om- 

nia  quam  moveri;  non  enim  est  aliquid  in 

quod  permutetur,  nam  omnia  suntomni- 

bus. 

Ponit   sextam   rationem  dicens,    Dicemes 
quod  supple,  ista  positio,  qua  di-^veHl^d™^ 
cunt  omnia  inoveri,  repuonat  illi  *'""•'"' 2P'' 
qiia?  ponit,  scilicet  contradictoria  ,  '"?.":  . 

i  i  '  tradictoria 

de  eodein  esse  siinul    vera  ;   nam  .  esse 

simul   vera 
direnlibus  idein   simul  csse  ct   non  esse,  de  eodem. 

cinitiwjil    (liccrr   omiiia  quicscere   magis 

quam  movcri,  non  enim  esl  illud  in  quod 

aliquid  iicrmutaiur ;  nihil  enim  per- 

mutatur   ad  (luod  jain   sibi   inest, 

nam  habitibus  praesentibus  cessat 

motus  et  generatio,   ut  dicitur  1. 

de    Generationo,    text.    com.    55. 

omnia    autem   insunt  omnibus,  si  idem 

contingat  esse  simul  et  non  esse, 

ut    superius   ostensum   fuit,    quia 

omnia  essent  unum.  Ita  igitur  po- 


SUMM.E  II. 

sitio  videtur  a  scipso  dissonare  efc 
rcpngnare.  Tiinc  seqnit-ar  illa  pars: 

SUMMARIUM. 

Probat  septem  rationibus  non  omnc  appa- 
rens  esse  verum.  Quod  hic  tangit  Doctor, 
sensum  non  tlecipl,  intellige  cii'ca  proprium 
objectum,  positis  requisitis  et  ablatis  impe- 
(limentis,  de  quo  vide  eum  q.  10.  de  Anim. 
etibi  commentarlum  concl.  5.  De  deccptione 
sensus,  et  qualiter  corrigitur  per  intellec- 
tum,  vide  eumdem  1.  d,  3.  q.  4.  n.  II.  Quod 
ait  etiam  text.  25.  in  fine,  sensum  non  esse 
reflexivum,  vide  tractatum  q.  9,  de  Anim. 
in  comment. 

Text.  oom.      De  veritate  aulem,  quod  non  omne   ap- 
24.        parens  verum   primum  quidem.  quia  ne- 
que  sensusfalsus  propriiest,  sedphantasia 
non  idem  sensui. 

^^.  Ubi  Philosophus  disputat  contra 

contraTn-^^^'  ^i"°^  diccbant  dc  veritate  ap- 

tiq.ios    parentium.  Circa  quod  duo  facit  • 

quoad  ve-         .  .  ^  ^«iv^il   . 

ritMtem  ap- quia  pnmo  disputat  contra  illos 
qui  ex  ahqua  dubitatione,  vel  ra- 
tione  indictam  opinionem  devene- 
runt.  Secundo  conti\a  illos,  qui  ex 
protervia  in  eamdem  rationem  in- 
ciderunt.  Secunda  ibi  :  Stmt  autcm 
aliqiii.  Prima  dividitur  in  septem, 
secundum  septem  rationes,  quas 
fabricat  contraeos.  Secunda  poni- 
tur  ibi  :  Deinde  digmim.  Tertia  i1)i  : 
Amplius  aufem  de  fuluro.  Quarta  ibi  : 
Amplius  antem  in  sensibilihus.  Quinta 
Ibi  :  Quorum  in  eodem  tempore.  Sexta 
ibi :  Verum  et  hcec.  Septima  ibi  :  Et  cx 
/0/0.  Dicit  ergo,  quod  supple  post- 
quam  ostensum  est,quodnon  omnia 
sensibilia  sunt  in  continuo  move- 
ri,  nunc  supple  ostendcndum  est  dc 
rcritdtc,  quia  non  omne  apparcns  est  vc- 
rum.  Primum  quidem,  quiasensus  non 
esl  falsi/icabilis  proprii  objecti,  scd 
phanfasia  qua'  non  csf  idem  sensui. 

Ceititudo.        Notandum,    quod    sensus     nun- 


CAP.  III. 


707 


et  deceptio 
sensuum. 
Vide  :i. 
tlisp.  l.p. 


Error  sen- 
sus  circa 
proprium 

ohiectnm 
provenit   a 

pliantasia 
non  a  sen- 
su. 


quam  decii)itur  circa  proprium  ol)- 
jectuni,  ut  objecfcum  esfc,  ufc  dici- 
tur  ±  de  Anima,  texfc.  com.  Ga.  sed 
bene  i)Iianfcasin,  qua)  non  est  idem 
sensui,  sed  esfc  inofcus  facfcus  a  sen- 
su  secundum  acfcuin,ufc  dicitur  2.de 
Anima,  texfc.  com.  IGO.  Potest  deci- 
pi  circa  olijectum  ex  oo,  scilicefc 
quod  nd  phanfcasiam  aliquando  non 
recte  perveniunt  immutationcs 
sensuum,  propter  aliquod  impedi- 
menfcum;  diversitas  ergo  judicii, 
qusG  accidifc  circa  sensibilia,  non 
provenit  ex  sensu,  sed  magis  ex 
phantasia;  quia  igitur  isti  Philo- 
sophi  hanc  diversitatem  judicii  at- 
tribuebant  sensui,  secundum  quam 
unus  judicat  sentire  falsum  de  quo 
alius  verum  sentit,  irrationabiliter 
fecerunt.  Si  vero  dicatur,  quod  ali- 
quando  circapropria  olijccta  acci- 
dat  error  sensus,  dicendum  est, 
quod  supposita  proportione  objec- 
ti  ad  sensuii>,  et  distantia  conve- 
niente,  (>t  proportionato  organo, 
et  medio,  talis  error  non  est  ex 
sensu  sed  a  phantasia  ,  ex  cujus 
dispositioneacciditaliquando,quod 
objectum  sensus  aliter  percipiatur 
a  phantasia  quam  a  sensu,  sicut 
patet  de  phreneticis  habentibus  Ifc- 
sum  organnm  phantasia\  Deinde 
cum  dicit : 

Deinde  dignum  mirari,  si  ha>c  dubitant; 
ulrum  tanla»  sunl  magnitudines  et  colores 
tales,  qua'e.s  a  remolis  videnlur,  aut  qiia- 
ios  de  prope?  et  utrum  qualia  sanis,  aut 
qualia  laboranlibus .'  Et  graviora  utrum 
qualia  dobilibus,  aul  qualia  robustis?  Et 
vera  utrum  qualia  dormienlibus,  aut  qua- 
lia  vigilantibus?  Ouod  quidem  enim  non 
putant  palam.  NuIIus  ergo  si  putaverit  se 
de  nocte  Atlienis  esse  ens  in  Lybia,  vadit 
ad  Lyceum. 

Ponit  secundamrationemdicens,    AfeSs 
quod  dignum  csf  mirari  si  hic,  supple  Susagit. 


708 


LIB.  IV. 


METAPH. 


tantodebi-  alioiii  qujeruiit,  vel  dubitant  Kirum 

lius.  ^  ^ 

lant(v  sunt  }nensurce,  id  est,  quantita- 
tes,  et  simililer  colores  utrum  sinl  lales 
cjuales  videnlur  a  remotis  ,  aut  f/uales 
videntur  propinquius ;  constat  cnini 
quod  virtus  agentis  pro  quanto 
videtur  remotius  agerc  ,  tanto 
debilius  agit,  sicut  ignis  minus  po- 
test  ignire  remotus  quam  propin- 
quus ;  magnitudines  ergo,  vel  co- 
lores,  tantse  vel  tales  s\mt  judican- 
da3,  quantse  et  quales  videntur  de 
propinquo,  quia  perfectiori  modo 
immutant  sensum  de  propinquo 
varieias    quaui  a  rcmotis  ;  similiter  etiam 

iudicioruni         .  .  •        ,•        •        i     i  •■     . 

oi-iturex  miimm  cst,  si  aliquis  dubitet  u- 
dT^positlo*  trum  supple  aliqua  mmi  talia  fjualia 
nuin.  videntur  sanis,  aut  qualia  lahora)ifibus? 
Constat  enim  (piod  sani  recte  judi- 
cant  de  sensibilibus,  quatenus  lia- 
bent  organa  disposita  et  recipiunt 
immutationes  sensibilium  prout 
sunt,  non  sic  est  de  infirmis  prop- 
ter  causam  oppositam,  quatenus 
habent  organasensuum  indisposita 
et  infecta ;  similiter  mirum  est,  si 
aliquis  dubi^et  utrum  supple /)on(/^- 
ra  s}int  qualia  videntur  dehilibus,  auf 
qualia  7-ohusiis.  Constat  enim  quod 
robusti  verius  judicant  de  ponde- 
ribus  (piam  debiles  ;  nam  in  debili- 
bus  est  difflcultas  ad  sustincndum 
pondus,  non  tantum  ex  magnitu- 
dine  ponderis,  sicut  etiam  in  ro- 
luistis,  scd  ultra  etiam  ex  debilita- 
te  virtutis,  unde  etiam  parva  pon- 
dera  videntureis  magna.  Similitor 
mirum  est  sialiquisdubitet  utrum, 
vera  sint  qualia  videntur  dormientibus, 
in  ({uibus  sunt  ligati  sensus,  aut 
qualia  videntur  viffilanfihus?  Exponit 
autem  quia  mirum  est  si  dubitant 
de  pr.Tdictis,  quia  ex  corum  acti- 
bus  patet  quod  non  dubitant,  uec 


opinantur  omnia  judicia  esse  aequa- 
liter  vera,  ideo  subdit  :  nam  quia  non 
exisiimant,  id  est,  non  sic  opinantur 
ptdam;  nuUus  enim  eorum  si  suseipit,  id 
est,  opinatur,  de  nocte  esse  At/ienis 
ens  in  Lyhin,  vadil  ad  Lyccum.  Vult 
dicere,  quod  si  aliquis  existens  in 
Lybia  videretur  in  somnis  sibi  esse 
Athenis,  surgens  a  somno  non  fa- 
ceret  talia,  (jualia  faceret  si  in 
vigilia  lioc  vidisset ;  iret  enim  ad 
Lyceum,  id  est,  ad  qtiemdam  locum 
sic  dictum,  qui  est  Athenis,  si  in 
vigilia  se  videret  esse  Athenis, 
quod  non  facit  quando  hoc  solum 
in  somnis  videt.  Ex  quo  patet  quod 
non  opinatur  sequaliter  esse  ve- 
ruin,  quod  videtur  dormienti,  et 
(|Uod  videtur  vigilanti.  Similiter 
autem  potest  argui  de  aliis  quffis- 
tionibus  pr?edictis ;  licet  enim  de 
talibus  quserant  voce,  de  eis  tamen 
non  dubitant  mente.  Patet  ergo 
quod  ratio  eorum  nulla  est,  illa 
scilicet  pcr  (juam  ponunt  omnia 
apparentia  csse  vera,  cx  eo  scili- 
cct  quod  coutrariorum  opinantium 
non  potcst  judicari  secundum  eos 
(jua3  sit  verior,  ut  superius  diceba- 
tur;  hoc  enim  falsum  est,  ut  patet 
ex  nuncdictis.  Deinde  cum  dicit : 

A.mplius  autem  de  fuluro,  ul  el  Plalo  di- 
cil,  nequaquam  simililer  propria  medici 
opinio,  et  ignorantes  velut  de  futuro  sanos 
fore,  aut  non  de  futuro. 

Ponit  tcrtiam  rationcm  dicens, 
(juod  amplius  ut  dicit  Plato,  de  futuro 
similiter  non  est  propria,  id  est,  firma, 
vera  et  digna,  crcdi  opinio  modici, 
scilicet  experti  inmcdicina,  et  itjnn- 
ranfis,  scilicct  mcdicinam  dc  hoc 
futuro  supple  infirmos  fore  sanos,  aut 
non  dc  futuro.  Ratio  hujus  est,  quia 
medicns  expertus  cognoscens   cau- 


78. 


SUMM/E  II. 


CAP. 


700 


sas  segritiidinis ,  potcst  judicaro 
verc  de  sanitatc  rutura,  qiiod  non 
potcst  impcritus  ct  ignorans  nic- 
dicinani.  Kx  quo  patct  falsam  csse 
opinioncm,  (jua^  dicit  omncs  o[)i- 
niones  ?equalitcr  esse  veras.  Dcin- 
de  cum  dicit  : 

Text.com.     Ainplius  aulem  el  in  sensibilibus  non  si- 

^^-       mililer  propria  alicui  el  proprii  autpropin- 

qui,  et  ejus  quod  ipsius  :  sed  de  coloribus 

quidem  visus,  non  guslus,   de  saporibus 

gustus,  non  visus. 

sensusnnn     Pouit  (luartani  rationcm  diccns, 

judicat  de  ' 

ohjecto  aii-  qnod  anipHHs  in  sensihilihus  uon  cst  si- 

eno  sicut 

de  proprio.  militer  pvopria,  id  est,  aetiualitcr  ve- 
ra  cognitio  proprii  objecti  et  alieni, 
sicut  non  sic  vere  visus  judicat  de 
sono,  sicut  de  colore;  simililer  non 
est  sequalitcr  vcra  cognitio  scnsus 
respectu  proprii  ohjecti  aut  propinrjHi, 
id  est,  proprii  objecti,  et  ejHs  rjnod 
ipsius,  id  est,  substantia>  qu?e  est 
objectum  per  accidens  ;  nam  judi- 
cium  scnsus  scmper  cst  vcrnm  de 
proprio  objecto,  scd  est  falsum 
quandoque  de  objccto  communi, 
quod  est  magnitudo,  et  numcrus 
et  liujusmodi,  quse  ponuntur  se- 
cundo  de  Anima  text.  6i.  ct  65.  ct 
etiam  de  objecto  per  accidens  quod 
est  substantia,  puta  diarii  tilius; 
decipitur  ctiam  plus  circa  objccta 
alicna  qua3  sunt  propria  alteiuus 
sensus,  et  quantum  ad  hoc  subdit, 
quod  dc  colorihus  quideni  visus  supple 
judicat  vcre,  non  guslus,  dc  saporihus 
gusfus,  non  visus ;  ex  quo  patct  quod 
dicere  omnia  judicia  scnsuum  essc 
vera  sequaliter,  cst  omnino  cxtra 
rationem.  Deinde  cum  dicit  : 

Quorum  unusquisque  in  eodem  tempore 
circa  idem  nunquam  dicit,  sinml  ita  et 
non  ila  habere  ;  sed  nec  iii  altero  tempore 
circa  passionem  dubilavit,  sed  circa  id  cui 
accidil  passio;  dico  autem  pula  idem  qui- 
dem  vinum  videbilur  utique,  aut  mutalum, 


aut  corpore  mulalo,  quandoque  quidem 
esse  dulce,  quandoque  autom  non  esso 
dulce,  sed  quod  non  dulce  quale  est, 
quando  fuerit  nunquam  mutavit,  sed  sem- 
per  de  ipso  verum  dicit,  et  est  ex  necessi- 
tate  fulurum  tale  dulce. 

Ponit  (piintam  rationcm  diccns, 
quod  rpiorum,  scilicct  scnsuum, 
quisque,  id  cst,  ({uilibct,  nunqHani  in 
eodeni  teniporc  circa  idem,  scilicet  ob- 
jcctum,  dicit  siniul  ita  el  non  ita  se 
hahere;  visus  enim  non  dicit  in  eo- 
dem  tempore  aliquid  esse  simul 
album  et  non  album;  scd  nec  in  di- 
vcrso  tempore  circa  passioncm  duhitavit, 
id  est,  quod  licct  scnsus  in  diver- 
sis  temporibus   videtur  dc  codem  Sensum 

...  ••         •      T  L  nunquam 

objccto  opposita  judicarc  ;  tamen  judicare 
(bibitatio  nunquam  accidit  ex  judi- toAa^^deTo- 
cio  sensus  circa  ipsam  passionem  Jem  ten!-° 
sensibilem  quse  est  objectum;  «*</ p°^'^- 
pro  scd,  circa  quod,  id  cst,  circa  sub- 
jectum,  cui  accidit  passio ;  dico  antem 
vduli  idcm  vinum  videlur  aut  mutatum, 
id  cst,  quod  idem  eidem  gustui  ali- 
quando  judicatur  esse  dulce,  ali- 
quandonondulce,  hoc  est  a  muta- 
to  corpore,  id  est,  organo  giis- 
tus;  quod  aliquando  est  infectum 
aliquo  humore  et  saporc  pravo, 
et  sic  quidquid  gustat,  videtur 
sibi  non  esse  dulce;  vel  mutato 
corpore,  id  est,  vino  ipso,  quod  est 
subjectum  nunc  dulcedinis,  nunc 
acritatiS;  scd  non  dulce  quale  cst ; 
quando  fucrit  nunquammHlatur,  id  est, 
qiiodnunquam  gustus  mutat  judi- 
cium  suum,  quando  dulce  tale  judi- 
cat  qualcpercipit  in  objecto  quin  ju- 
dicet  ipsum  csse  dulce,  unde  subdit  : 
aut  ^ro  sed,  sed  semper  de  eodem  dicil 
verum  ,  ct  est  cx  necessitale  futHrum  tale 
dulce,  id  cst,  (luod  gustus  de  ipsa 
dulccdincsempervcrumdicit.ct  co- 
dcm  modo.Exquo  patet  quodsijudi- 


710 


LIB.   IV. 


METAPII. 


cium  seiisus  somper  esset  veriim, 
iit  ponebant  isti,  secniitnr  \)er  ne- 
cessitatem,  qnoddulce,  sive  natnra 
dulcedinis  sit  talis,  qnalem  judicat 
sensus  gustus,  et  per  conseqnens 
qnod  aliquid  sit  in  rebus  defcermi- 
nate  verum;  ulterius  sequitur  quod 
nunquam  contradictoria  sunt  vera 
de  eodem,  quia  sensus  nnnquam 
judicat  aliquid  simul  esse  album  et 
non  album,  ut  prsedictum  fuit. 
Deinde  curn  dicit: 

80.  Quamvis  et  hsec  ha3  raliones  omnes  des- 

Iruunt,  queniadmodum  et  substantiam  non 
esse  nuUius,  ita  nec  ex  necessitate  nihil; 
necessarium  enim  non  contingit  aliter,  et 
aliler  se  habere.  Quare  et  siquidem  esl  ex 
necessitate,  non  habebit  ila  et  non  ita. 

Ai  unde      Ponit  scxtam   rationem  dicens, 

et  l)£e,  vel  ' 

verwn  et  qu o(\  onines  luG  rationes  et  opiniones 
dictse,  quemadmodum  auferunt  nullius 
esse  substanliam,   id  est,  proedicatum 
snbstantiale  ut  praeostensum  fuit, 
ita  ponunt  nwic  ex  neccssitate  esse  ni- 
hil,   nec  csse  aliquod  prsedicatum 
necessarium  ;    necessariuyn    enim    est 
quod    non    contingit    aliter    se   haherc, 
nam  si  omnc   quod  est  ifca,  et  non 
ita,  ut  ponunt  dicentes  contradic- 
toria,   vel  contradictorias  o[)inio- 
nes  esse  simul  veras  de  eodem,  se- 
quifcur  quodnihil  erit  necessarium, 
quin   confcingat  alifcer    se  habere; 
sed  istud   conseqnens  est  falsum, 
ergo  et  antecedcns   ex  quo  sequi- 
tur,   ideo  subdit  :  quare  el  si  quid  est 
ex  necessitale,  scilicet   in  rebus,  non 
se  habebit  ila  et  non  ila.  Deinde  cum 
dicit  : 

Tolaliter  quia  si  ost  sensibile  solum,  nihil 
utique  erit  solum  non  exislentibus  anima- 
tis,  scnsus  enim  non  eril,  neque  igilur 
sensihilia  esse,  neque  sensationes  fo"rsan 
verum  ;  sentientis  enim  passio  hiuc  esl  ?uh- 
jecla  vero  non  esse  qujcsensum  laciunt,  el 
sine  sensu  impossibile  ;  non  enim  sensus 


suimet  est,  sed  est  ahquid  alterum  prseter 
sensum,  quod  prius  esse  sensu  estnecesse; 
movens  enim  moto  priusestnalura,  etuti- 
que  si  ad  invicem  dicuntur  hajc  ipsa,  nihil 
minus. 

Ponit   septimam  rationem,  quse 
sic  formari  potest  :  Si  nihil  est  ve- 
rum  nisi  ex  hoc  quod  apparet  sen- 
sui ;  ergo  nihil  est  nisi  nt  est  sen- 
sibile  in  actu ;  consequens  est  fal- 
sum,  ergo   et  antecedens.  Conse- 
quentia  est  evidens  ;  falsitas  conse- 
quentis  patet   ex    hoc,    quia  tunc 
nihil  esset   nisi  esset    sensus,    et 
per  consequens  nisi  esset  animal, 
quod   est  falsum;    quia   objectum 
sensibile    cum    sit    movens    sen- 
sum,  est  prius  sensu,  sicut   omne 
movens    est    prius    motu,    prius 
autem  in  suo  priori  non  dependet 
a  posteriori,    nec  per  consequens 
removetur  ad   remotioncm  poste- 
rioris,  ideo  dicit:  et  si  supple  dicta 
opinio  vera  esset,  sequitur  ex  toto, 
id  est ,  universcditer  qnod  si  sensibile  so- 
lum  est,  id  est,  quod  si  nihil  sit  verum  ai.  toinii- 
nisi  ut  scntitur,  quod  nihil  erii  non  *"'• 
existentibus    aninudibns  animatis  ;  sensn 
enim,  supple  non  crit,  sine  animali , 
nam  scnsibilia,    scilicet   in   actu,  non 
essc    scnsibilia,    supple     sine    scnsu, 
forsan  verum  est,  nam  esse   sensibile 
in  actU;  est  passio  sentientis ;  certum 
est  enim  quod  nihil  actu  sentitur  si- 
ne  alicino  actu  sentiente;  subjectave- 
ro,\{[  est,  objecta,  (/?fa^  sensum  faciunt, 
scilicet  in   actu,   non  essc  sine  sensus 
esi  inipossibilc,  si  supple  accipiantur 
non  ut  actu  sentiuntur,  sed  ut  sunt 
in  potenfcia,  ut  sunt  possibilia  sen- 
tiri,   quod  sic  patct,  quia  sensus  «on  Pofset  hic 
est  suimet ;  non  enim  sensus  est   po-  ^^ia^ln- 
tentia   reflcxiva,    ut  sentiat    sein- ^"'."T*'*' 

i        potentia 
SUm,  sed  esl   aliquod,     SCilicCt    Objec     '«''^exiva. 

tum   diversum,  prceler  sensum,    quod 


( 


SUMM^  11. 


CAP.  IV. 


711 


nccesse    esl    cssc    prins   scnsu ,    movcns 

cmm  prixs  csl  natura  moto ;  addit  au- 

tcin,  qiiod  si  ad  invicem  dicanlur,    id 

est.  (|uod  licet  movcns  et  motuni 

ad  invicem  referantur,  et  per  con- 

scquens     vidcantur     simul    essc  ; 

nihilominuseademse(|uunturquan- 

Forte  piii-tum  ad  i^ropositum,   (|uod  scilicet 

j°^°!,'i^"^^  movens    prins   sit  moto   qunntum 

priont;.-    ^,1    suum    csse    absolutum;     licct 

rfepro    enim  movens  et  motum,  sensibile 

priontale 

ori-inis.  et  scnsus  scmpci'  rcfcrantur  pro- 
l)ortionabiliter  accei»ta,  puta  sen- 
sibilc  in  potcntia,  ad  sensum  in 
potentia,  et  sensibilc  in  actu  ad 
sensnm  in  actu,  ct  c  converso,  et 
per  conseqnens  nt  sic  sunt  simul 
natura;  tamen  non  sequitur  quod 
si  sensus  non  sit  actu,  quod  sensi- 
bile  non  sit  in  actu  essendi,  cum 
quo  actu  essendi  stat  quod  non  sit 
sensibile  in  actu,  scd  tantum  in 
potentia;  nt  nuUo  visu  existcnte 
nix  esset  alba,  et  pcr  consequens 
visibile  esset   qnantum    cst  de  se. 


SUMM^     SECUND/E 

CAP.     IV. 

Contra   sustincntes  cx   protervia, 
omnia  apparentia  vera  esse, 

SUMMARIUM. 

In  toto  capite  tradit  qualiter  obviandum 
iis,  qui  in  opinionem  de  contradictoriis 
simul  veris,  ex  protervia  inciderunt,  et  re- 
fiitantur  duplici  ratione.  Goncludit  ergo  im- 
possibile  esse  contradictoria  esse  simul 
vera. 

T  xt  coin      ^^'^*'  3^^^"^   quidani   qui  dubilant  hoc 

'^"g^*^'''"-  persuasorum,  el  liasraliones  solum  dicen- 

lium;  qua^ruiil  eniin,  quis   esL  qui  judical 

sanum,  el  omnino  circa  singula  reclejudi- 

81.       canlem?    Tales  vero   dubilaliones  similes 

sunt  dubilationi  :  ulrum  dormimus  nunc, 


aut  vigilamus.  Possunt  aulom  dubitaliones 
omnes  tales  idein  omniuin  eniin  ralionem 
lii  digniticanl  esse,  principium  enim  qua',- 
runl;  et  lioc  pordemonslraLionemaccipere, 
quicumque  quideni  non  persuasi  sunl  el 
manifesli,sunl  in  actibus.  Sed  quod  dixi- 
mus  1i;t'c  ipsoruin  passio  esl,  ralionem  enim 
quaM'unL  quorum  non  esL  raLio  ;  deinons- 
Lralionis  enim  principium  non  esL  demons- 
LraLio.  Ili  quidem  igilur  facile  lioc  credent, 
esl  enim  nom   difficile  sumere. 

Postqnam  Philosophus  disputa-    via. 2. 
vit  contra  cos,   qni  ex  dubitatione,  ter"TO'ntra 
sive  ex  aliqua  ratione   in  opinione  ajparenu- 
de   vcritate   apparentium  devcne-  "•"  ^«"^a- 

i  1  tem. 

runt,  nunc  disputat  contra  cos  qui 
in  eadcm  opinione  ex  protervia  in- 
ciderunt.  Circa  quod  dno  facit.  Pi'i- 
mo  facit  quod  dictnin  cst.  Secundo 
epilogat  circa  determinata.  Secnn- 
da  ibi  :  Err/o  quoniam  quidem  igitur. 
Prima  in  dnas,  qnia  primo  exponit 
eorumpositionem.  Secnndo  snbjun- 
git  eorum  improbationem.  Secunda 
ibi  :  Si  autcm  non  omnia.  Prima  in 
duas,quia  primo  poniteorum  moti- 
vam  responsioncm  sive  rationem, 
cujus  etiam  falsitatem  tangit.  Se- 
cundo  exponit  eorum  intentionem. 
Secunda  ibi  :  /n  sermone  autcm.  Di- 
cit  ergo  quod  supple  praoter  illos, 
qui  in  dictam  opinionem  incidernnt', 
sunt  aliqui  qui  i^iterrogant  persuasos,  id 
est,  dcccptos  inhis,  scilicet  opinio- 
nibus,ut  supple  eos  retineant  in  de- 

Centione,    Ct   fias  Solum    SUpple    rrtf/o-  Evasio  an- 
^  .  tiquorum 

nes  hahent  pro  connrmatione  sucC  proterva. 
opinionis,has  inqnam  rationes  qu?p 
dicentur;  nam  supple  si  eisdicatur 
qiiodde  contrariis  opinionibus  sit 
magis  credendum  sanis  quam  in- 
firmis,  et  sapientibus  quam  insi- 
pientibus,  et  vigilantibus  quam 
dormientibus  ;  qucerunt  enim  quis  est 
qui  conv(desccntcm  judical,  cl  omninoju- 
dicantem  rccle  circa  singula,  id  est, 
qugerunt  qnomodo  posset  discerni 


712 


LIB.  IV. 


certitiidiiialitcr   saniis  ab  infirmo, 

sapicns  ab    insipientc,  ct  vigilans 

protervo    a  dormicntc,  ct  sic  brcviter  in  om- 

nunquam  .     . 

persi-adc-  ni  divcnilale  opinionum  qius  co- 
rum  sit  (lui  rccte  judicat,  nam  ali- 
quis  vidctur  sapiens  quibusdam, 
qui  ab  aliis  insipiens  existimatur; 
similiter  est  de  aliis  prsedictis  :  ta- 
les  vero  supple,  duhitaliones,  supple 
sunt  irrationabiles  :  nam  similes  suni 
illi,  scilicet  dubitationi,  ntrum  dor- 
minus  nunc,  vel  vifjilamus ;  omms  autem 
tales  duhitationes  valent  idem,  quatcnus 
6X  eadem  radice  ])rocedunt;/t^enim 
dignantur  esse,  id  est,  tanquam  dig- 
nam  volunt  csse  omnium  rationem, 
id  est,  dcmonstrationcm,  (juarunt 
enim  principium,  scilicet  dcmonstra- 
tionis,  et  illud  accipcrc  scilicet  per  dc- 
monstrationem,  quod  tamcn  est  im- 
possibile ;  quoniam  ergo  rjuod  non 
persuasi  sunt,  id  est,  mentc  do  vcri- 
tate  opposita,  manifesti  sunt  in 
actihus  suis,  seeunduni  quod  diximus, 
namut  prfcdictum  fuit,  oppositum 
faciunt  his  quan  dicunt;  nam  alia 
et  alia  faciunt,  et  secundum  judi- 
cium  ct  liabitum  dormiendo,  \c\ 
vigilando  ;  /xcc  auleni  est  passio  corum, 
scilicet  infirmitas,  ({ula  rationem,  id 

Noa  omni-est,  dcmonstrationcm,  nucerunt  auo- 

um   csse 

demonsira-  ruui  non  ratio,  nam  illius  rpiod  cst  prin- 

tionem  hic      .    .  .       . 

osteiiiiit.  ctptum  dcmonstralioms  non  csf  dcmous- 
tratio.  IIoc  igitur  hi  facilc  rredent,  id 
cst,  quod  est  satis  facilc  ad  crcdcn- 
dum;  cst  cnim  non  dif/icilc  sunicrc, 
supplc  po'  dcmonstrationcm  hoc 
({uod  dicitur;  ars  enim  dcmons- 
trandi  ostendit  omniuni  uon  cssc 
demonstrationcMn  ad  vitandum  pro- 
cessum  in  inlinitum  in  dcmonstra- 
tionil)us  ;  hoc  autcm  utrum  nuuc 
dormiamusvel vigilemus,  ct  utinim 
simus  sani  vol  inlirmi,  cst  per    se 


82. 


0mn'a  a'- 


METAPII. 

notum,  ct  oportet  supponere  sicut 
principium  dcmonstrationis.  Dein- 
de  cum  dicit  : 

In  sermone  autem  vim  solum  quierenles 
impossibile  qurerunt;  conlraria  namque 
(Jicere  dignificanl  slatim  contraria  dicen- 
tes 

Exponit  eorum  intentionem;  di- 
cens  quod  illi  rjui  rjurerunt  vim  in  ser- 
monc  solum,  id  est,  quod  non  movcn- 
tur  ex  aliqua  ratione  nec  difficul- 
tatealicujus  dubitationis,  sed  so- 
lum  innituntur  verbis,  putantcs  se 
omnia  posse  diccre,  licet  ea  proba- 
rc  non  possint,  ct  hoc  dicunt  prop- 
ter  proterviam  ;  isti,  inquam,  r/?<fe- 

que  dicereii 

runt  impossihile,  contraria  namque  dice-    videiur 

...  prolervo 

rc  dirjnantur  recte  contraria  dicentes,  sibi  licere. 
quia  intendentcs,  ct  volcntes  con- 
traria  simul  esse  vera,  dicunt  rec- 
te  contrariam  repugnantiam  et 
contrarictatcm  in  sua  positione 
implicantcs,  ut  j)atet  jam  ex  dictis, 
et  patcbit  jam  cx  diccndis.  Dcinde 
cumdicit : 

Si  autem  non  omnia  sunt  ad  aliquid, 
sed  quaidam  sunt  et  ipsa  secundum  se; 
non  utique  esl  omne  quod  apparel,  nam 
quod  apparet,  alicui  apparel.  Quare  qui 
dicilonniia  qua^apparenl  esse  vera,  omnia 
qucU  sunt  facit  ad  aliquid.  Propter  quod 
et  observandum  vim  in  sermone  quaeren- 
libus,  simul  autem  et  sustinere  sermonem 
digniticantii)us  quod  non  apparet  est,  sed 
quodapparet.cui  apparet,  et  quando  appa- 
ret,  et  inquantum,  ot  ut.  Si  autem  sustinc- 
ant,  quidem  sermonem,  non  sic  aulem  sus- 
tineant,  accidit  ipsis  conliaria  cilo  dicere; 
contingit  enim  (Mdcm  secundum  visum  mel 
appareie,  gusLui  vero  non.  Et  oculis  duo- 
bus  exisLentibus  non  eadcni  ulique  visui 
si  sinl  dissimiles.  Quoniam  ad  dicentes 
pr()i)ler  olim  dictas  causas  quod  apparet 
verumessc;  ct  propler  liu'c  omnia  simili- 
ter  esse  falsa  et  vera.  Neque  enim  omni- 
bus  oadem  apparcre  contingil.  Nequc  ipsi 
seniper  cadem,  sed  multolies  contraria 
secundum  idem  tempus;  taclusenim  duo 
dicit  in  digilorum  variatione,  visus  aulem 
unum,  scd  non  quideni  idem,  et  secundum 
idcm  scnsui,  et  siniililer,  et  in  eodcm  tem- 


les 


SUMM^.  I). 


CAP.  IV. 


713 


Text.com.  pore.    Quare   lioc  ulique  erit  verum,  sed 

^^-        forsan  propter  hoc  necesse  dicere  his,  qui 

non  propler  dubitalionem,  sed  orationis 

causa  dicentibus  quod  Iioc  non  est  verum", 

sed  huic  verum. 

Ponit  proedictoinim  protervonim 
improbationem.  Circa  quod  dno 
facit,  quia  primo  ostendit  quomo- 
do  eis  obviandum  sit  apparenter, 
quasidestruendoeorumpositionem. 
Secundo  qualiter  obviandum  sit 
eis  existenter  et  secundum  verita- 
tem.  Secunda  ibi  :  El  siml  prins  dic- 
tum  est.  Dicit  ergo  quod  verum  ju^o 
secl,  id  est,  non  omne  quod  appnret 
esse  verum,  sit  verum,  si  non  om- 
nia  sunl  ad  aliquid,  sed  qnwdani  sccHn- 
duni  se  et  absoluta,  namquod  apparel, 
.  ,  alicni  apparel,  et  ideo    lioc,  (luod  est 

Hic  obviat  '  '  * 

appaienter  apparere,      includit      relationem 

pro;ervire  .  ..... 

aiitiquo-  quamdam;  quia  qui  dicit,  omnia 
quse  apparent  esse  vera,  facit  om- 
nia  quoesunt,  id  est,  omnia  entia  es- 
se  ad  aliquid,  id  est,  relativa,  sci- 
licet  in  respectu  ad  sensum  vel 
opiniones,  quod  supple  est  falsum, 
scilicet  omnia  formaliter  esse  re- 
lativa,  et  niliil  esse  formalitci-  ab- 
solutuni;  quaproptcr  qu?Brentibus,  id 
est,  prsedictis  Philosophis,  qui  qua^- 
runt  vini  inserntonc  ;  siniililcr  f/uoque, 
et  scrnioneni  dare  dir/nantibus,  id  est, 
si  aliquis  dignetur  eis  concedere 
sermonem,id  est,  opinionem  quam 
ipsi  ponunt,  eustodiendum  csf  eis,  id 
est  cavendum,  quia  scilicet  no^i  ap- 
parens  est ;  sed  apparens  cui  appa- 
ret,  et  quando,  et  id)i ,  id  est,  quod 
non  debent  concedere  absolutc 
quod  omne  apparens  sit  verum, 
sed  solum  illi  cui  apparet  et  quan- 
do  et  ubi  apparet;  hoc  enim  est 
esse  verum  secundum  quid,  non 
simpliciter.  Cujus  rationem  sub- 
dit,   scilicet    quod    ita    responden- 


dum  sit,  dicens,  verum  pi'0  sed;  sed  vide  3. 
qui  dant,  id  est,  qui  concedunt  ser- d.' 2."  5- 5.' 
monem  simpliciter  concedentes 
omnia  apparentia  esse  vera;  et 
non  ita  dant,  id  est,  concedunt  sup- 
ple  cum  determinationibus  supra- 
dictis,  accidit  enini  statim  dicere  con- 
trarium,  id  est,  concedere  contraria 
esse  simulvera  :  conlingil  cnim  eidem 
secundum  visum,  supple  ?><c/  apparere^ 
vcl  forsan  propter  similitudinem 
coloris,  puta  quiaest  rubeum;  fjus- 
tui  vero,  supple  non  apparet  illud 
esse  mel  propter  dissimilitudinem 
saporis  ;  et  similiter,  octdis  cxistenti- 
bns  duobus,  et  diversis,  non  eadcni 
esl  visio,    utrique,  sed  sunt  dissimiles 

oque,  iiuta  si  aliquando  unus    lus  au- 
oculus  sit   infcctus  aliquo  humore  '^St^om- 
infecto  et  nigro,alter  vero  humore  "'^^   ^^f 

'^  ninra,  vel 

puro ;  per  ocuhim  infectum  appa- ■■''leriusco- 


rebunt  omnia  nigra,  non  autem  uonsunt? 
per  a'terum.Subdit  autem  causam, 
quare  lioc  quod  dictum  est  sit  ob- 
servandum  et  custodiendum.  Cau- 
sa  enim  hujus  ad  ipsos  dicentes  ve- 
rum  esse,  quod  apparet  p'."opter  jam 
dictascausas,  quia  propter  hocom- 
nia  dicunt  simul  esse  vera  et  falsa, 
quod  non  omnibus  eadem  apparent, 
nec  eidem  semper  eadem  ;  sed  mul- 
toties  contraria  etiam  secundum 
idcm  tempus,  et  Iioc  supple  secun- 
(himdiversos  sensus,  ut  praedictum 
est.  Patet  etiam,  quod  visus  judi- 
cat  esse  unum,  tactus  autem  duo, 
ut  patet  in  digitorum  variatione; 
lai)iUus  enim  unus  duobus  digitis 
inconflexis  apparet  esse  duo  secun- 
dum  tactum,  unus  autem  secundum 
visum,  aut  pro  sed,  sed  nullatenus 
eidem,  ct  secundum  idem  sensui; 
et  similiter  in  eodem  tempore  vi- 
detur,  quod  hoc  sit  verum,  id  est, 
quod  licet  secundum  diversos  sen- 


714 


LIB.   IV. 


siis  a[jpai"oaiit  hominibus  contra- 
ria,  non  tamen  eidem  homini  et  se- 
cundvim  e.umdem  sensum;  et  simi- 
liter  in  eodem  tempore  videtur 
quod  hoc  sit  verum,  scilicet  con- 
traria  simul  esse;  addit  autem, 
quod  forsan  illud  eral  necesse  dicere,  id 
est,  respondere  sic  dictis  Philoso- 
phis,  dicentihus  hocnon  propler  dubila- 
tionem,  sedorationis  causa,  id  est,  prop- 
ter  proterviam,quia  hocnonestve- 
rum,  scilicet  simpliciter;  sed  hoc 
est  verum  secundum  quid,  quia  sci- 
licet  quod  hoc  videtuiMuii,  potest 
alteri  non  videri  vernm;sed  h?ec 
non  sunt  contradictoria,  quia  hoc 
concesso  non  scquitui'  contraria, 
velcontradictoria  esse  simul  vera. 
Deinde  cum  dicit : 

83.  Et  Pirul  prius  dirtum  est.necpsse  ad  ali- 

quid  facere  omnia,  et  ad  opinionem,  el 
sensum.  Quare  non  facluni  est,  nec  erit 
niliil,  nullo  pra:!opinante.  Si  vero  factum 
est,  aul  erit,  palam  quia  non  erunt  omnia 
ad  opinionem. 

Hic  obviat     Ostendit  qualiter  prsedictis  Phi- 

6xisiGiit6r 

protervise  losophis  sit  obviaudum  existcnter, 

antiquo-  ,  ,  • ,      ,  ^ . 

riim.  et  secundum  veritatem.  Circa 
quod  duo  facit,  secundum  quod 
duas  rationes  adducit  contra  eos. 
Secunda  ponitur  ibi  :  AmpUus  si 
unum.  Dicitergo  quod  sicut  prius  dic- 
tum  est,  necesse  est  facere  o)nnia  ad  ali- 
quid,  scilicet  *■/'/  opinionem  el  ad  sen- 
sum,  si  supple  quod  apparet,  i>erum 
sit,  ex  quo  sequitur,  quod  non  fac- 
lum.  est,  nec  crif  ni/iil  nullo  pra^opinante, 
vel  ut  halietnlia  littera,  necerilnul- 
llus  prwopinantis  /nccipit  enim  geniti- 
vum  pro  ablntivo  mor(»  Grmcorum 
qui  carent  nlihntivo;  sl  vero  hoc 
snppleest  rnlsmuet  ost  verumquod 
(difuid  firium  rsi,  (>t  crit,  nullo  sci- 
\icet  prreojJinante  pahnm,  quia  uon 
erunl    omnia    nd    aliquid,    scilicct  ad 


I 


METAPIJ. 

opinionem  et  nd  sousmiu.  Posito 
enim  per  impossibile  vel  possil)!le 
quodnullusesset  sensus  vel  opinio,  Forte  mui 

•1-1  •  II  I    /•      ,         ,     ta  sunt 

nihilommus  multa  essent  facta  et  sensibuia 
fierent,et  forte  ita  est  de  facto,  quod  "cogmu". 
multa  sunt  in  universo  qu?e  nun-  ^%^m'  ' 
quam  fuerunt  cognitaper sensum, 
putn  quse  sunt  in  profundo  maris 
vel  circa  centrum  terrae.  Deinde 
cum  dicit : 

Amplius  si  unum  ad  unum,  aut  ad  deter- 
minatum.  Et  si  idem  et  dimidium  et  «qua- 
le,  sed  non  a^quale  ad  duplum,  neque  dimi- 
dium  ad  aequaie  ad  opinans ;  ilaque  si  idem 
est  homo,  et  opinatum  non  est  liomo  opi- 
nans,  sedopinalum.  Si  vero  unumquodque 
fiierit  ad  opinans,  ad  infinita  erit  specie 
opinans. 

Ponit  secundam  rationem,  dicens, 
Amplius  quia  unum  ad  unum  refcrtur 
tantum,  non  nd  quodcumque  unum, 
sed  ad  determinatum,  quodpatet,  quia 
si  idcm  est  dimidium  et  cequale,  non  di- 
citur  ad  duplum  inquantum  (equale,  sed 
inquantum  dimidium ;  verum  si  idem 
liomo  sit  opinatum  et  opinans,  non  di- 
citur  opinans  ad  idem  inquantum 
homo,  sed  inquantum  opinatum,  id  est, 
quod  similiter  si  idem  homo  qui 
est  opinans,  sit  etiam  opinatus, 
non  refertur  homo  ad  opinans  in- 
qunntum  est  opinans  vel  homo,sed 
inquantum  est  opinatus,  si  vero 
unumquodquc  fuerit  ad  opinans,  ad  in- 
finita  specie  crit  opinans,  id  est,  quod 
si  omnia  entia  inqunntum  sunt 
hujusmodi,  i*of(M'untur  ^i]  oj^inans, 
inqunntum  est  opinans,  sequitur 
quod  ipse  opinans  non  sit  unum, 
cum  ad  uunm  tnntum  referatur, 
sed  erit  inhnitn  specie,  cum  inhni- 
tn  nd  ipsuui  refopnntur,  quod  est 
evidenter  impossibile.  Ex  quo  pn- 
tct  quod  fnlsum  est,  quod  omnin  nd 
opinans  referantur,  et  per  conse- 


SUMM/E  II. 


CAP.  IV. 


715 


qnens  quod  oiimo  ilhid  sit  vcnim 
qnod  app.arct. 

Unuin  re-         ,,     ,  , 

terri  ad       JNotandiim,  quod  qiialitcr  vcrum 

imuin  vel      • .  i  i  ,         , 

phira  qua- sit,    quodunumad   unum   tantum 

^'unsTu'  1'ef'eratur,  dicctur  in  quiuto  in  ca- 

i^^^Juo^^d-  pitiilo,  dc  ad  aliquid,  quia  lioc  vc- 

hbeti  etiu  pyjj^  ^.gj^  ((uod  urimo  ct  ncr  sc  unum 

pryeuica-  ^  '^  i 

mentis,    ad    unum   tantuni    refertui';    i)ro 

cap.  ue  re-  ■■ 

latione.  nunc  vcro  ratio  Pliilosoplii  intendit 
quod  sccundum  illos  omnia  cntia 
essent  formalitcr  ad  aliqnid,  et  si- 
cut  entia  specificc  distinguuntur, 
sic  et  relationes  haberent  spcciflce 
distingui ;  et  idco  cum  idem  secun- 
dumeamdcm  relationem  primo,  et 
persenon  possit  rcferri  nisi  eidem 
secnndum  relationem,  oporterct 
qnod  quot  sunt  species  cntium,  tot 
essent  relationes  oppositae  in  ipso 
opinante,  ct  pcr  conscquens  infmi- 
ta3,  saltem  quoad  nos,  et  cum  ip- 
sum  opinans  esset  etiam  formali- 
ter  ad  aliquid,  sequitnr  quod  non 
esset  unum  specie,  sed  quasi  infi- 
nita  specie,  quod  est  evidcnter  fal- 
sum.   Deinde  cum  dicit  : 


I 


84. 


Quod  quideni  igitur  firmissima  opinio  om- 
nium  non  esse  simul  veras  opposilas  dic- 
tiones,  el  quid  accidlt  ita  dicentiijus.  et 
quare  ita  dicant,  tol  sunt  diclR. 

inteit cou-     Epilogat  circa    dctcrminata,   ct 

chisiouein    <?       ■  .       i  •  •  i      i . , 

intentam.  lacit  duo  :  ({uia  primo  concludit 
conclusioncm  principalem.  Sccun- 
do  infcrt  cx  ea  quoddam  corolla- 
rium.  Secunda  ibi  :  Quoniam  aulcm 
impossihUe.  Dicit  ergo,  quod  (jnia  cunc- 
torum  esl  opinio  ftrniissima,  (\\\0(\  inter 
omnes  opiniones,  ista  est  tirmissi- 
ma,  scilicet  simul  non  esse  veras  oppo- 
sitas  dicliones,  id  est,  propositioncs 
sive  contradictiones  :  rjnw  etiam  acci- 
dit  ita  dicentibus,  scilicct  contradic- 
toria  simul  esse  vera,  ei  quare  iia 
dicunt,  id  est,  quae  fuerit  eorum  cau- 


sa  motiva  ad  sic  diccndum,  lot  dicta 
suui.  Dcindc  cum  dicit  : 

Quoniam  aulem  impossibile  est  contradic- 
tionem  simul  esse  veram  de  eodem,  pa- 
lam  quia  nec  conlraria  simul  inesse  eidem 
contingit  ;  conlrariorum  enini  alterum  esl 
privatio  non  minus  ;  subslantia',  aulem  pri- 
vatio  negatio  est  ab  aliquo  determinato 
genere.Si  igitur  imp  )ssibile  est  simul  aflir- 
mare,  et  negarevere  ;  impossibile  el  con- 
Iraria  simul  inesse  nisi,  aut  aliquaex  par- 
te  ambo,  aut  alterum  quidem  aliqua  ex 
parte,  allerum  vero  simpliciler. 

Infert  quoddam  corollarium  ex  Contraria 

,        .  1  1  •  non  insunt 

conclusionc  nunc  conclusa  dicens  :  eidem 


siin- 


quoniam  impossibile  esl  contradictioncm  simur^^nec 
sinml  esse  veramde  eodeni,  ut  nunc  dic-  '"^8^^^^' 
tum  fuit  statim.  Palam  quia  riec  con- 
tinfjit  conlraria  simulcidem  inesse,  cujus 
cnusam  subdit :  etenim  pro  quia,  al- 
teriim  contrariorum  est  privatio,  non  au- 
tem  substantite  privatio,  id  est,  quod 
licct  privatio  sit  qusedam  negatio 
substantia?,  ab  aliquo  determinato  ge- 
nere,  id  est,  in  aliquo  subjccto  dc- 
terminato,velinaliquodetcrminato 
genere,  quatenus  privatio  cst  ne- 
gatio  infra  genus,  ut  dictum  fuit 
supra  in  hoc  eodem  quarto,  nihilo- 
minus  tamen  sicut  est  in  aliis  op- 
positis,  sic  cst  in  contrariis,  quia 
altcrum  contrariorum  includit  pri- 
vationem,  sive  negationem  alte- 
rius,  licet  aliquid  positive  addat 
ultra  privationcm  ;  alterum  enim 
contrariorum  cst  imperfcctius  al- 
tero,  et  cx  hoc  habet  annexam  al- 
tcrius  privationem;  si  igitur  impossi- 
bile  est  affirmare  simul  et  negare  vere, 
sc^iuitur  quod  impossibih  est  contraria 
simul  inesse,  quatcnus  unum  dicit 
privationem  sive  negationem  alte- 
rius,  ut  dictum  est,  tamcn  possibile 
cst  ambo  contraina  inesse  simul 
non  simplicitet^  sed  quandoque, 
vcl  quo,  id  est  secundum  quid;  vel 


716 


LiB,  IV. 


Nota  limi- 
talionem 
inlueren- 
tiie  sinu'I 

cidem  con- 


alteram  (|iiandoquc,  vel  quo,  id  est 
secuiidum  quid,  alterum  vero  sim- 
pliciter.Exemplumprimi,sialiqiiid 
sit  album  secumUim  imam  j^artem, 
et  nigrum  secundum  alteram,  tunc 
(lupiSn™  ^^^^^^  ambo  contraria  insunt  cidem 
non  simpliciter,  sedsccundum  quid, 
sicut  patet  in  scuto  cujus  medietas 
est  alba,  et  medietas  nigra.  Exem- 
plum  secundi,  quando  altcrumcon- 
trariorum  inest  secundum  plures 
partes,  vel  principaliores,  alterum 
vero  secundum  aliquam  partcm, 
minus  principalcm,  sicut  patet  de 
.T]tliiope,  qui  nigcrest  simplicitcr, 
albus  autem  secundum  quid,  hoc 
enimduplici  inodo  inessecontraria 
eidem  non  est  inconyenicnsisimpli- 
citcr  autcm  incsse  cidcm  ambo 
contraria,  vcl  ambo  contradicto- 
ria,  cst  omnino  impossibile. 


SUMM/E     SECUNDyE. 

CAP.     V. 

Contra  poncntes  mcdium  intcr  con- 
tradictoria. 

SUMMARIUM. 

lu  hoc  capitoprimo  rcfutat  septem  rationi- 
bus  poncntes  contradicfoi-ia  essc  simul 
falsa,  ratione  medii,  quod  intcr  illa  ponunt. 
Secundo  ponit  motivum  talis  opinionis, 
et  communc  medium  contra  omnes  opi- 
niones  prsedictas,  declarans  etiam  ad 
quas  opiniones  Pliilosopliorum  dicta)  opinio- 
nes   consequuntur. 


METAPH. 

aut  menlielur,   seJ  neque  (llcil  ens  nn\ 
esse  aul  esse,  neque  non  uus. 

Postquam  Philosophus  disputa- uicdispu- 
vit  contra  poncntes  contradictoria  '^pTn^en-^ 
simul  csse  vera  de  eodem,  et  pcrStS'es 
conscquens  ncgantes  illud  princi-  ^^^1™"^ 


isa. 


85. 


Al  veronec  conlradiclionis  medium  cs- 
se  contingit,  sed  necessarium,  auL  dicere, 
aul  nct^are  unum  de  umxiuoquc.  Pnlam 
autem  prinmm  (lelinienlihus  quid  verum 
cl  (|uid  falsum.  Dicere  namque  ens  wm 
csscaul  non  cns  essc  fulsum;  ens  aulem  es- 
se  el  non  ens  non  esse  vcrum.  (Juarc  et 
dicens  esse,  aul    non  esse,   verum  dicet 


pium  primum,  quod  impossibile 
est  idem  simul  csse,  ct  non  esse, 
nunc  disputat  contra  ponentescon- 
tradictoria  simul  esse  falsa  ratione 
medii,  quod  ponunt  inter  contradic- 
toria,  et  per  consequens  negantcs 
illud  principium  :  De  quolibet  est 
affirmatio  vera,  vel  negatio.  Circa 
quodduo  facit.  Primoenimdisputat 
contraipsorum  positionem.  Secun- 
do  contra  motivum  positionis.  Se- 
cunda  ibi  :  Evenil  auleni  quibusdam . 
Prima  in  septcm  sccundum  ([uod 
septem  rationes  adducit  ad  propo- 
situm.  Secunda  ibi  :  Ampliiis  aulem 
medium.  Tertia  ibi :  Amplius  aulem  om-  Ai.  inteiii- 

.,  .  gibile. 

ne  inleUecluale .  Quarta  ibi  :  Aviplius 
praHer  omnes.  Quinta  ibi  :  Atnplius  in 
quibuscumque .  Scxta  ibi  :  Amplius  au- 
lem  in  infinitum.  Scptiina  ibi :  Amplius 
auiem  quando.    Bicit    ergo,    primo  intfi-  coa- 

'  o     '      i  tradictona 

quarc  nec   inter    coutradictioncm  «ondari 

*  niedium. 

esse  contmgit,  scilicet  mcdium  ;  sed 
necessarium  csl,  aul  dicere,  id  est,  aut 
afrirmarc,  aut  negare  unumquodque  de 
unoquoque,  vcl  unum  de  quocunKiue 
palam  csf,  primum  quidcm  dcfinicntibus, 
scilicct  nobis  quid  vcrum  el  quid  faJ- 
sum,  nam  cx  dclinitionc  veri  et  falsi 
l^atcbit  propositum.Undesubdit  de- 
finitioncs  vcri  ct  falsi  diccns,  quod 
falsiim  cst  dicere  en,s  non  csse,  quod  est ; 
aul  non  ens  cssc,  id  est  essc,  quod  non 
csl ;  vrru)n  aulcin  csf  diccre  cns  cssc,  id 
cst  quod  cst;  d  non  cns non  esse,  id  cst  Dedmtio 
([uod  non  cst;  aut  non  csse  vcruin  faUL 
(Viiici,  aut  m(uUi(^tui',  aut  supple  si 
dicet  verum  non  dicit  ens,   id  est 


SUMM/r^  II. 


CAP.  V. 


717 


qiiod  qui  dicit  verum  non  dicit  non 
esse,  quod  est ;  aut  esse  quod  non 
cst,  sed  supple  oppositum;  qui  au- 
tem  dicit  falsum,  patet  ex  prsedic- 
tis,  quod  vel  dicit  non  esse  quod 
est,  vel  esse  quod  non  cst.  Ex  qui- 
bus  definitionibus  patet,  (|uod  qui 
dicit  verum  oportet,  illud  esse  ve- 
rum,  si  dicit  illud  essc,  et  non  csse 
si  dicit  illudnonesse;  similiterpa- 
tet,  quod  qui  dicit  falsum,  oportct 
ilUid  esse,  si  dicit  illud  non  essc,  ct 
oportet  illud  nonesse,  si  dicit  illud 
esse;  ergo  per  necessitatem  erit 
vera  affirmativa  vclnegativa,  quod 
negat  qui  intcr  contradictoria  po- 
nit  medium;  quia  tuncnec  aftirma- 
tio,  nec  negatio  esset  de  necessi- 
tate  vern,  sed  possent  ambse  esse 
fnlsa>.  Deinde  cum  dicit  : 


Amplius  autem  medlum  eril  conlradic- 
lionis,  quemadmodum  pallidum  albi  et 
nigri,  aut  quemadmodum  neutrum  liomi- 
«6.  nisel  equi.  Siquidem  io'itur  sic  non  per- 
mutabitur,  nam  ex  non  bono  in  bonum 
permutalur,  aut  ex  bono  in  bonum,  nunc 
autem  non  semper  videlur.  Non  est  enim 
permutalio  nisi  in  contraria  el  media  ;  si 
autem  est  medium  etsic  utique  erit  aliqua 
in  album  non  ex  non  albo  generatio,  nunc 
autem  non  videtur. 


Ponit  secundam  rationcm,  (|ua3 
sic  formari  potest:  si  inter  contra- 
dictoria  est  mcdium,  crgo  nihil 
omnino  contingit  mutari;  consc- 
quensestfalsum,ergoetantecedens. 
Probatur  consequentia  sic,  (juia 
'  dupiex"  '^"lediuminter  aliquaduplicitercon- 
tingit  esse  :  uno  modo  quando  me- 
dium  participat  aliqualitcr  utrum- 
que  extremorum,  et  est  ejusdem 
generis  cum  extremis.  Alio  modo 
accipitur  medium  per  abnegatio- 


ncm  extremorum,   et  est  alterius 
generis   ab  extremis.    Exemplum 
primi,  ut  rubeum  est  medium  inter 
allium  ct  nigrum.   Exemplum  se- 
cundi,  ut  asinuspotestdici  medium 
intcr  e^iuum  et  homincm,  (luia  nec 
est  homo,  ncc  estcquus.  Sisecundo 
modo  sit  medium  intcr  contradic- 
toria,   patet  quod  tollitur  mutatio 
inter  ea,   (juia  omnis   mutatio  est 
intcr  ea,  qua3  sunt  ejusdem  gcne- 
ris,  et  oportet  prius   per  medium 
transire.  Si  primo  modo,  sequitur 
quod  sit  motusad  album,  etnonerit 
ex  non  albo,   quia  non  tantum  est 
motus  ab  extremo  in  extremum, 
sed  ctiam  ex  medio  ad  extremum  ; 
lioc  autem   videtur  inconveniens, 
(juod  sit  motus  ad  al1)um,  qui  non 
erit  ex  non  albo.  Dicit  ergo,  quod 
amplius  si  supple  intcr  contradicto- 
ria  sit  medium,  aut  tale   medium 
contradictionis  erit ;  quemadmodum 
virlde  est  medium  albi  et  nigri,  quod 
cst  medium  ejusdem  generis  cum 
extremis;  aut  quemadmodum  medium 
hominis  etequi,  quod  est  mediumper 
negationcm  utriusque,  et  alterius 
generis  abextremis;  ergo  si  sic  est 
isto  secundo  modo,  sequitur  quod 
aliquid  non  mutatur,  quod  sic  pro- 
bat  :    Nam  omne  quod  permutatur 
tyui  pcrmutatur  ex  hono  in  non  bonum ;   Teimiu 
aut  ex  hoc  scilicet  ex  non  bono  i?i  bo-  lus  qui  ? 
aum,  omnis  enimpermutatio  est  ali- 
qualiter  inter  contradictoria,   vel 
l^rivative    opposita;  nam  termini 
[)rimi  omnis  mutationis  sunt  ha- 
bitus  ct    privatio;    unde  cum    est 
mutatio   inter  contraria,    alterum 
contrariorum  includit  negationem, 
sive  privationem  alterius.  Nunc  au- 
tem,  supple  si  isto  modo  ponatur 
medium   inter  contradictoria,   non 


718 


LIB.  IV. 


METAPH. 


apparet,  scilicct  qnando  sit  mutatio 
ex  non  bono  in  bonum,  vel  c  con- 
verso,  non  enim  esl  pernmlalio  nisi  in- 
ler  contraria,  el  media,  qua)  scilicct 
sunt  ejusdem  generis,  quia  omnis 
mutatio  est  ab  extremo  in  extre- 
mum,  vel  in  medium  ejusdem  ge- 
neris;sedsi  inter  contradictoria 
non  fit  transitus  per  medium,  se- 
quitur  quod  non  poterit  esse  muta- 
tio  ab  extremo  contradictionis  in 
mcdium,  quodponitur  esseaUerius 
generis,  nec  per  consequens  ab  ex- 
tremo  in  extremum;  sedsi  est  me- 
dium  inter  contradictoria  primo 
modo,scilicet  medium  ejusdem  ge- 
neris  participans  naturam  utrius- 
que  extremi,  sequitur  quod  esset 
generatio  in  album  et  non  album  : 
sic  quod  cril  aliqua  generatio  in  albuni 
non  exnonalbo,  nunc  autrm  non  videtur, 
quod  aliqua  generatio  terminetur 
ad  album,  qu?p.  non  flat  ex  non  al- 
1)0  ;  nam  tale  mediym  ponitur  esse 
neutrum  inter  duo  extrema,  scili- 
cet  quod  nec  est  album,  nec  est  non 
album.  Deinde  cum  dicit  : 

87.  Amplius  auleni  omne   inlelleoluale,  et 

inlelligibile  inens  aul  affirmal,  aul  negal; 
hoc  autem  ex  definitione  palam  est,cum 
verumdicit,  aut  menlilur.  Quando  aulem 
sic  componitdicens,  aut  negans,  verum 
dicit,quando  aulem  non  sic,  menlitur. 

Ai.inteiiec-  Ponit  tcrtiam  rationem  dicens  : 
^'"''^-  omne  inlelliqihile,  id  (st,  omne  quod 
intelligit,  aut  sentit  aut  af/irmat,  aut 
neqal,  lioc  aulem  est  palam  cx  definilio- 
ne,  scilicet  veri  et  falsi  :  (luia  verum 
dic.il,  aul  menlitur,  sive  aflirmet  sciii- 

Al.  dicens.  cct,  sivc  noget,  quandoqnidem  int(d- 
lectus  sic  eomponit  dici,  id  esfc,  affir- 
mnns,  aul  negans,  sicut  suppl(^  est  in 
re,  vcrum  dicil,  quando  rero  non  sic, 
mentilur;  ex  quo  patet,  quod  opor- 
tet  anirmationem  vel  negationem 


esse  veram,  sicut  deductum  fuit  in 
prima  ratione,  quse  non  videtur  ab 
ista  differre  multum,  et  sic  inter 
contradictoria  non  est  medium  ali- 
quod.Deinde  cum  dicit : 

Amj^lius  praHer  omnes  oportet  esse  con- 
tradictiones  nisi  oraLionis  causa  dicalur ; 
quare  el  nec  verum  dicet  aliquis,  nec  non 
verum  dicet,  et  praUer  ens  et  non  ens 
erit,  quare  et  pneter  generationem  et  cor- 
ruptionem  transmulatio  qu;icdam  erit. 

l*onit  quartam  rationem,  dicens 
quod  amplius  si  medium  estin  con- 
tradictione,  oportet  hoc  dicere  in 
omnibus  contradictionibus,  scilicet 
quod  prseter  omnes  contradictio- 
nes  sit  aliquid  verum,  quod  est  me- 
dium  inter  eas  :  nisi  dicas  causa  ora- 
ti<mis,  id  est,  ex  protervia  et  absque 
omni  ratione,  quia  sic  dicere  pia- 
cet;  quare  sequitur  supple  quod 
cum  vernm  etnon  verum  sint  quse- 
dam  contradictoria,  erit  aliquid 
quod  non  est  verum  nec  falsum,  quod 
patet  esse  falsum  ex  delinitione  ve- 
ri  et  falsi  superius  posita.  Simili- 
ter  sequitur,  quod  prwCer  ens  et  non 
ens  erii  aliquid,  cum  ens  et  non  ens  yide  scot. 
sint  contradictoria  ;  qnare  sequilvr  gl^lf."!'.^"!" 
quaidam  eliam  Iransmutatio  prceler  gene-  ^^"  ^'  ^' 
rationem,  et  corruplionem ;  nam  cum 
generatio  sit  ad  esse,  et  corruptio 
sit  ad  non  esse,  esset  quaedam  ter- 
tia  transmutatio  ad  illud  medium 
inter  esse  et  non  esse,  quod  vide- 
tur  absurdum.  Deinde  cum  dicit  : 

Amplius  in  quiliuscumquegenerilius  ne- 
gatio,  et  contrariuMi  insauL,  el  in  liis  eril, 
ut  in  immeris,  neque  impar,  nei^ue  non 
impar  numeruserit,  scd  impossii)ile,ex  de- 
finilione  vero  palam. 

Ponit  (luintam  rationem  dicens,       88. 
quod  amplins  in  qiiibuscumque  f/cneribus 
ncf/atio  et  conlrarium  incsl,  vel  infert 
secundum   aliam   litteram,  id  est 


SUMM/E  II. 


CAP.    V. 


719 


quod  in  omnibus  gencribus,  vcl 
saltcm  in  quibusdam  nc^atio  incst, 
vcl  poniLur  loco  contrari»  dillc- 
rcnti.ie,  ct  erit  in  codcm  gcncrc 
cum  altcro  contrariorum ;  nam 
contraria  sunt  in  codcm  i^cnerc,  ct 
per  consequens  negatio,  qu?e  acci- 
pitur  loco  contrarise  dilicrenticT 
erit  in  eodem  generc,  si  inter  affir- 
mationem  et  negationem  est  ali- 
quod  medium,  el  in  omnibus  his  eril, 
scilicet  mcdium,  ul  in  numeris  crit 
aliqnis  nunicrus  neqne  pnr,  ncque  inipar; 
Par  et  im-  scd  palani  cst  cx  dcfiniticmc  paris  ct 
pai  quK     impr^iqs  liQC  egge  impossibile;  nam 

par  numerus  dicitur,  qui  potest 
dividi  in  sequalcs  partcs ;  impar 
vero,  qui  sic  non  potest  dividi  ; 
nnicuique  videtur  non  posse  sumi 
medium;  ergo  nec  crit  medium  in- 
ter  affii^mationem  ct  negationem. 
Deinde  cum   dicit  : 

Amplius  in  infinitum  vadet,  et  non  so- 
luni  y];i.'.oAta  qujB  sunt  erunt,  sed  plura.  Ite- 
rum  enim  est  hoc  negare  ad  dictionem  et 
negationem,  etlioc  eritaliquid,nam   sub- 
stanlia  est  qutcdam  ipsius  alia. 

89.  Ponit  sextam  rationem,  qu.T  du- 

cit  ad  duplex  inconveniens,  dicens 
quod  amplius  autem  si  supple  inter 
atVirmationem  et  negationem  sit 
dare  medium,  scquitur  quod  non 
solum  ea  qme  sunt  crunt  r^\uzhix,  id  est, 
sesquialtcra  proportione  sed  plu- 
ra,  el  in  infinitum  vadct.  \\\\i  dicere 
quod  ponentes  mcdium  intcr  affir- 
mationem  et  negationem,  habent 
ponere  quoddam  tcrtium  prseter 
illa  duo,  intcr  quse  secundum  ali- 
quos  alterius  opinionis  non  est 
medium;  tria  autem  ad  duo  se  ha- 
bent  in  sesquialtera  proportionc. 
Secundum  ergo  opinionem  eorum, 
qui  ponunt  inter  aftirmationem  ct 


ncgationem  mcdium  in  primo  as- 
pcctu,  apparct  quod  omnia  (MMint 
in  scsquialtcra  proi)ortione  ad  (\n, 
([\v<v  i)onuntui'  al)  aliis  altcrius  opi- 
nionis;  quia  non  solum  crunt  affir- 
mationes  ct  negationcs,  sed  etiam 
media  earum,  et  hoc  est  primum 
inconveniens.  S^^cundum  inconvc- 
nicns  est,  quod  erunt  plura  in  infi- 
nitum,  nam  omnc  quod  contingit 
aftirmarc,  contingit  et  negare;  scd 
contingit  affirmare  ista  tria  csse 
scilicct  affirmationem,  et  negatio- 
nem,  (>t  medium,  ergo  contingit  et 
negare;  quia  igitur  negatio  est 
aliud  ab  aflirmationc,  scquitur 
quod  crit  quoddam  quartum  pra^- 
tcr  illa  tria;  crit  cnim  substantia 
ejus  ct  ratio  alia  a  pr?edictis,  si- 
cut  ratio  negationis  est  alia  ab 
affirmatione,  ideo  subdit  quod  ite-  ntcsequi- 
rurn  cnim  eril  hoc  ncf/arc  ad  dictionem,  ^no^atk? 
id  cst,  ad  affirmationem  et  ncgatio-  £„£" 
ncm,  et  lioc  crit  supple  (luartum  •  teaiabaf- 
nani  suhstantiu  quwdam  csl  ipsius  alia, 
scilicet  a  tribus  prsedictis;  simili- 
ter  contingei^et  negare  illa  qua- 
tuor,  ct  illa  negatio  esset  quoddam 
quintum,  ct  sic  in  infinitum,  quia 
essent  plura  quam  modo  ponantur 
in  iniinitum,  quod  est  secundum 
inconveniens.  Deinde  cum  dicit  : 

Amplius  interrogante  si  est  album,  dicit 
quia  nonnihil  aliud  negavit  quam  ipsum 
esse,  negatio  vero  est  qu;o  non  esse. 

Ponit  septimam  rationem  quse 
stat  inhocquiasi  aliquisinterroget 
ali(iuem,  utrum  cygnus,  vel  ali- 
(piod  aliud  sit  album,  vcl  non,  per 
ncccssitatem  vel  rcspondens  assen- 
titquod  sic,  vel  non ;  si  consentit, 
ergo  concedit  affirmationem  ve- 
ram  esse;  si  non  asscntit,  patet 
quod  negat  illud  quod  interrogans 


720 


LIR.   IV. 


METAPH. 


interrogavit;  ergo  respondens  nc-  ' 
cessario  habct  concedere  aflirma- 
tioneni  vel  dare  negativam,  et  per 
consequens  inter  ista  non  est  me- 
dium.  Dicit  ergo,  awplius  qnomam. 
inlerrofjanti  si  est  aliqnid  supi^le  alhum 
dicens,  id  est,  respondens  quod  non, 
nihil  aliud  negavit  quam  ipsum  esse,  de 
quo  scilicet  interrogansinterroga- 
vil;  negatio  vero  ista,  scilicet  quam 
respondens  dat,  est  non  esse,  quia  sci- 
licet  negat  illud  nlbum  esso.  Dein- 
de  cum  dicit  : 

90  Venit  autemhsec  opinio  quibusdam,   si- 

Text.  com.  cut  el  aliai  inopinabilium.   Quando   enim 

28.  solvere  non  possunt  orationes  contenlio- 
sas  ;  annuentes  oralioni,  confirmant  verum 
esse  quod  est  syllogizatum.  Hi  quidem 
igitur  propler  talem  causam  dicunt,  illi 
vero  propter  omnium  ralionem  inquirere. 

secimda      Declarat  motivum  hujus  positio- 

via  contra       .         _,.  ij.-       /•       •tT>,- ^ 

ponentes  nis.  Circa  quod  tria  lacit.  Primo 

toS'";?sr  enim  pr?Bmittit  motivum  hujus  po- 

"'"'"^''^''^■sitionis.  Secundo  subjungit  moti- 

vum  et  principium  procedendi  con- 

traeos.  Tertio  exponit  aliquas  opi- 

nioncs  Philosophorum  dictam  opi- 

nionem  sequentium.  Secunda  ibi  : 

Principium  autem  ad  /lus.  Tertin  i1)i  : 

Videtur  autcm    Ueracliti.    Bicit  ergo, 

quod  ista  opinio  evenit  qnibnsdam,  sicut 

el  alicje  inopinabilium,  id  est,  sicutali?e 

opiniones    dc    numero    inopinabi- 

lium  hoc  modo  quo  dicetur,  et  ponit 

duas  causas:  prima  cst,quia  quando 

aliqui  non  possunt  solvere  orationes  con- 

tentiosas,  id  est,  Sophisticas  annucu- 

les   orationi,    id   est   consenticntes, 

confirmant  verum  csse  quod  est  syllofji za- 

tum,  id  est,  quod  concedunt  conclu- 

sioncm    Sopliisticc    syllogizatam. 

Secunda  causa  est,  quam  subdit  : 

dicit    igitur,    proplcr    talon    causam, 

qua?  scilicet  dicta  est,  dicuut,  scili- 

cetaliqui  dictse  opinionis,  illi  vem 


id  est,  alii  propter  omnium  rationem 
qucerere  probantem  de  omnibus, 
quam  igitur  probare  non  possunt, 
nolunt  concedere,  sed  negant. 
Dcindc  cum  dicit  : 

Principium  autemad  hosonnies  ex  defi- 
nitione,definitio  vero  fit  ex  ipso  significare 
ali(iuid  necessarium  esse.  Uatio  namque, 
cujus  nomen  est  signum,  d  efinilio  fil. 

Describit  modum,  sive  princi- 
pium  procedendi  contra  eos,  qui 
sic  de  primis  principiis  opinantur, 
dicens  qu  od  principium  ad  hos  omnes,[(\ 
est,  contra  omnes  istos,  sumitur 
ex  defmitionc  veri  et  falsi ;  definitio 
euini  fit  e.T  ipsis  significare  aliquid  ne- 
cossarium  esso,  id  est,  quod  necessa- 
rium  est  eis  concedere  rerum  deti- 
nitiones,  si  conccdant  nomina  ali- 
quid  signihcarc.  Ratio  namque  cujus 
nomcn  est  signum  dcfmitio  fit  ;  si  vero 
supple  negcnt  nomen  aliquid  signi- 
flcare  isti,  sicut  dictum  fuit,  non 
differunt  a  plantis,  ncc  est  cum  eis 
loquendum,  neque  disputandum. 
Deinde  cum  dicit : 

Videtur  autem  Heracliti  quidem  ratio 
dicenlis  onmia  esse  et  non  esse,  omnia  ve- 
ra  facere.  Qurc  vero  Anaxagora;  esse  ali- 
quid  medium  contradictionis,  quare  om- 
nia  falsa.  Nam  quando  miscentur,  nec 
bonum,  nec  non  bonum  estmixtum,  qua- 
re  nilul  dlcitur  verum. 

Exponit  ad  quas  opiniones  Phi- 
losopliorum  dicta»  oi)iniones  con- 
seijuuntur.  Dicit  ergo,  quod  videlur 
oratio,  id  est,  opinio  Ifcracliti  dicentis 
onmia  esse  et  non  esse,  et  onmia  csse 
in  continuo  moveri,  ista  inquam 
oi)inio  videtur  esse  ad  quam  scqui- 
tur  una  positio  jam  dicta;  nam  si 
omnia  movcntur,  et  per  conse- 
quens  contingit  idem  simul  esse  et 
non  esse,  quatenus  omnc^  quod  mo- 
vetur    liabet   non   esse    admixtum 


SUMM:E  ir. 

cum   esse,    seqiiitiir    quod    omnia 
sint  vera,  ({u;tp  fuit  una  opinio  dc 
prsedictis;  qmi>  vcvo  est  Anaxafiorw,  id 
est,  opinio  Anaxagorse  ponit(^//(/(<'(/ 
esse   medinm  conlmdictionis,    qaave  se- 
quitur    secundum  eum    omnia  cssc 
Q««  t     falsa;  fuit  enim  opinio  Anaxagorse, 
ixopinione  sieut    patct    primo    Physicorum, 
miniaesse  tcxt.   32.   ct   inde,  ct  dictum    fuit 
etiam  m  primo  hujus,  quod  quodli- 
bet  fit  ex  quolibet,  et  quodlibet  est 
in   quolibet;    quod   autem   est   sic 
permixtum,  i.on  est  aliquod  extre- 
morum,    ideo   subdit   :    nam  quando 
miscentnr,^Q,\\'\Q,Qi  omnia  secundum 
eum,  illud  mixtnm  nec  cst  bonnm,  ncc 
estnonhonum,  qiiarc  niliil  continfjit  di- 
cere   vernm,   sed   omnia   esse    falsa 
propter  medinm  contradictionis ; 
nam  si  illud  mixtum  nec  est  bo- 
num,  nec  est  non  bonum,  nec  est 
dulce,  et  sic  de  aliis  contradicto- 
riis,  sequitur  quod  erit  quoddam 
medium   inter   contradictoria,   et 
per  consequens,  sequitur  nihil  esse 
verum,  sed  omnia  falsa  esse,  nam 
secundum  veram  opinionem,  niliil 
ponitur  nisi  aftirmatio  vel  negatio; 
si  igitur  tam  afflrmatio  quam  ne- 
gatio  ponitur  esse  falsa,  per  con- 
sequens  omnia  falsa  erunt,  etc. 

SUMM/E    SECUND.E. 

CAP.    VI. 

Non  omnia  csse  falsa,  nec  omnia 
vera.  Item  non  omnia  quiesce- 
re,  nec  etiam  omnia  movcri. 

SUMMARIUM. 

In  lioc  cap.  usque  ibi :  Palam  aulew,  refutat 
asserentes  omnia  es.se  isiinul  vora,  et  falsa, 
quatuor  rationibus,  excludens  quanulam  fal- 
sam  responsionein. 
Tom.  V. 


CAP.  VI. 


721 


Delerniinalis  auLem  liis,  paiam  quod  91- 
uno  modo  dicla,  et  de  omnibus,  impos- 
sibile  est  esse  sicut  quidam  dicunt. 
Ili  quidem  niliil  diceutes  verum  esse, 
nilul  enini  proliibere  dicunt  sic  om- 
nia  esse,  sicut  diamotrum  commen- 
surabilem  osse,  illi  vero  omnia  vera  ;  fere 
namque  ipsis  rationes  ea^dem  lleraclito, 
nam  qui  dicit  quod  omnia  sunt  vera  et 
omnia  falsa,  et  seorsum  dicit  rationem 
utramque  ;  quare  si  sunt  impossibilia  illa, 
et  Iioc  impossibile  est. 

Postquam  Philosoplius  disputa- 
vit  coutra  ponentcs  contradictoria 
simul  esse  vera,  et  contra  ponen- 
tes  inter  contradictoria  essc  me- 
dium,  et  per  consequens  possc  si- 
mul  esse  falsa;  nunc  disputat  con- 
tra  quosdam  errores  annexos,  ct 
proedictis  opinionibus  communi- 
cantcs. 

Ad  cujus  cvidentiam  notandum,  yerum  et 

talsum  (ie- 

quod  error  qui  est  circa  esse  ct   fmiuntar 

.....  ,     per  esse, 

non  esse,  accidit  circa  verum  ctetnonesse. 
falsum,  cum  verum  ct  falsum  ha- 
bcant  deflniri  pcr  esse  ct  non  esse, 
ut  patet  ex  pracdictis;  verum  au- 
tem  et  falsum  supponuntur  et  con- 
siderantur  a  Logico,  qui  versatur 
circa  entia  rationis;  verum  autem 
ct  falsum  propositionis  (dc  quo 
modo  est  sermo)  sunt  in  mente,  ut 
dicitur  (>.  hujus  text.  com.  8.  Ite- 
rum  ex  errore  circa  essc  ct  non 
esse,  accidit  crror  circa  motum  ct 
quietem,  nam  quodmovetur  ut  sic, 
quodammodo  non  est;  nam  motus 
est  actus  entis  in  potcntia,  3.  phy- 
sic.  text.  com.  0.  et  inde,  quod  vcro 
quicscit  ut  sic  quodammodo  est. 
Improbatis  ergo  erroribus  circa 
esse  et  non  esse,  nunc  improbat 
istos  errores  consequentcs,  ct  pri- 
mo  errores  circa  verum  et  falsum, 
qu3e  sunt  de  considcrationc  Logici. 
Sccundo  improbat  errorcs  circa  En-oresde 
motum    ct   quietem,    qui   sunt  de    "So!' 

46 


7-22 


LIB.  IV. 


consideratione    Physici.    Secunda 
ibi  :   Palaru  aulcm  quia  nec.  Prima  in 
duas,  quia  primo  pr^emittit  opinio- 
nes  falsas  circa  verum  et  falsum. 
Secundo    subjungit      earum     im- 
probationes.     Secunda  ibi    :    Aui- 
pliusautem.  Dicit  ergo  quod  detini- 
tis,  id  est,  delerminalis  his  quw  dicta 
siDif    palaui  quod    iinpossibile    esl    esse, 
sicut  quidam  dicunt,  scilicet  quod  uni- 
voce  dicta,  id  est,  uno  modo  opi- 
nanium  sit  de  omnibus,  ut  scilicet 
omnia   sint  similiter  falsa,  et  simi- 
Ai.  amui.  liter  omnia  vera,  sicut  quidam  sunt 
dicentes  nihil  verum  esse,    sed  supple 
omnia  falsa  ;  nihil  enim  prohiherc  di- 
cunt  sic  omnia  csse,  sicut  diamelrum  esse 
commensurabilem,  quod  est  manifeste 
falsum,  et  sic  dicunt   omnia   esse 
falsa.  ////  rcro,  id  est,  alii  dicunt  om- 
nia  esse  vera,  et  hw  namque  orationes,  id 
cst;  opiniones  sunt  ferc  ecedem  ipsius 
Ileracliii,  id  est,  quod  consequuntur 
ad  opinionem  Heracliti,  ut  pra?dic- 
tum  fuit,  qui  dixit  idem  simul  esse 
et  non  esse,  ad  quod  sequitur  om- 
nia  esse  vera  et  falsa;  subdit   au- 
tem,  nam  qui  dicit  quod  omnia  sunl  vera 
et  omnia  falsa,  et  hoc  supple  simul, 
et  seorsum  dicit  orationem  utramque  ho- 
rum;  quare  si  illa  sunt  impossibilia,  cl 
hoc  impossibile  esse,  hoc  est,  quia  for- 
te  enim  aliquis  diceret,  quod  i^rae- 
ter  etiam   duas    opiniones  dictas, 
est  etiam  tertia,  scilicet  ((uod  om- 
nia  sunt  simul  vei'a  vel  falsa;  ad 
(juod  quasi  tacite  respondens  dicit, 
(piod  qui  hoc  ponit,  utrunKiue  pne- 
dictorum  ponit,  quia    si   illa  sunt 
impossibilia,  necesse  est   et   illud 
essc  impossibile,  id  est,  illam  ter- 
tiam  opinionem.  Deinde  cum  dicit : 

Amplius  aulem  evidenler  contradiclio- 
'"*•       nessunt,  quasnon  est  possibilo  simul  es- 


METAPH. 

se  vera,  nec  falsas  omnes,  et  hoc  quidem 
putabitur  magis  contingere  ex    diclis. 

Subjungit   improbationes    dicta- Wugoaii 

.     .  _, .  (lictoruin 

rum  opinionum.  Circa  quod  qua-  eiiorum. 
tuor  facit,  secundum  quod  quatuor 
rationes  adducit  ad  propositum. 
Secunda  ibi  :  Sed  ad  omnes.  Tertia 
ibi  :  Amplius  si  omne.  Quarta  ibi  : 
Accidit  itaque.  Dicit  ergo,  quod  am- 
plius  autcm  palam,  quia  suntaliquce,  sci- 
licet  contradictiones,  quas  non  est  possi- 
bile  simul  esse  veras,  nec  simul  esse  fal- 
sas;  sicut  supple  sunt  verum  et  non 
verum,  ens  et  non  ens,  ci  hoc  eiiam 
putabitur  magis  conlingcre  ex  prccdiclis, 
id  est,  quod  est  manifestum  ex 
praedictis.  Si  igitur  in  istis  contra- 
dictionibus  necesse  est  alteram 
partem  esse  veram,  et  alteram 
partem  essefalsam,  patet  quodnec 
omnia  sunt  vera,  nec  omnia  sunt 
falsa.  Deinde  cum  dicit : 

Sed  ad  omnes  tales  orationes  oportet 
qmerere  quemadinodum  in  superioribus 
sermonibus  dictum  est,  aul  esse  aliquid, 
aul  non  esse,  sed  significare  aliquid.  Quare 
ex  definiiione  dispulandum,  accipientes 
quid    significal    esse   verum  aul  falsum. 

Si  aulem  nihil  aliud  verum  dicere  quam  Text.  coi 

negare  falsum,  impossibile  omnia  falsa  es-       29. 

se,  esl  enim  necesse  conlradictionis  par- 

tem  alieram  esse  veram. 

93. 

Ponit  secundam  rationem  dicens,  ^oiMsa 

vincenc 

quod  «</  omnes  lales  orationes,  id  est,  neganit 

^     .     .  priaia  pr 

opiniones  oporlcl  qmerere  quemadmo-  cipia 
dum  in  superioribus  diclum  est,  supple 
concedendum  esse  aut  aliquid  esse,  aut 
non  essc,  id  est,  aliquam  i^roposi- 
tionem  aflirmativam,  vel  negati- 
vam;  ([uia  ut  supra  dicebatur,  hoc 
videretur  petere  principium,  sed 
lioc  supple  oportet  petere  et  concc- 
dere,  nomen  aliquid  significare;  quo 
concesso,  scilicet  ex  definitione  veri 
et  falsi,  oporiet  disputare,  scilicet 
contra    eos    accipicnles  quid  significet 


1 


SUMM^  II. 

verum  el  falsum,  u\  est,  definitioneni 
veri  et  falsi,  nani  ratio  quam  signi- 
ficat  nomen  est  deflnitio  nt  pr^dic- 
tum  fuit;  sed  si  nilnl  aliud  cst  verum 
quam  dicerc,  id  esfc  afflrmare,  e(  fal- 
sum  nihil  aliud  est  quam  negare,  et  ite- 
rum  supple,  falsum  non  cst  aliud 
quam  afflrmare  illud  quod  negare, 
verum  est,  et  e  converso,  sequitur 
quod  impossibilcesl  omnia  falsa  esse,  cst 
cnim  contradictionis  alteram  partem  ne- 
cessario  esse  veram. 

qiid',Ti-  Notandum,  quod  vcrum  non  est 
^um  quid.  aliud  quam  dicere  esse  quod  est, 
et  non  esse  quod  non  est;  falsum 
autem  dicere  esse  quod  non  est, 
aut  non  esse  quod  est.  Ex  quo  pa- 
tet  quod  veruni  esfc  dicere  illud 
esse,  quod  falsum  est  dicere  non 
esse,  vel  verum  est  dicere  non  esse, 
qaod  falsum  est  dicere  esse;  simi- 
liter  autem  falsum  est  dicere  illud 
esse,  quod  verum  est  dicere  non 
esse,  vel  falsumest  dicerenonesse, 
quod  yerum  est  dicere  esse.  Ex 
quo  patet  per  definitionem  veri  et 
falsi,  quod  nec  omnia  sunt  vera, 
nec  omnia  sunt  falsa.  Deindc  cum 
dicit  : 


Amplius  si  omne,  aut  dicere,  aut  ne<?a- 
re  est  necesse,  ulraque  falsa  esse  impossi- 
bile  est,  allera  namque  pars  conlradictio- 
nis  est  falsa. 


.iiei-apars     Pouit  tcrtiam  rationem   dicens, 

^ontradic-  , 

iloiiis  est  quocl  amplius  necessc  csf  omne  aut  dice- 
rc,  id  est,  afflrmare  vel  ncgarc,  ex 
eo  scilicet  quod  superius  probatum 
est  non  esse  medium  inter  contr^a- 
dictionem,  quia  inquam  sic  est  : 
impossibile  est  uirasque,  scilicet  partes 
contradictionis  esse  falsas;  allera  nam- 
que  pars  conlradictionis  esl  falsa,  et  al- 
tera  supple  vera;  ex  quo  patet  non 


CAP.  VI. 


723 


omnia  esse  vera,  nec  omnia  esse 
falsa.  Deinde  cum  dicit  : 

Accidit  itaque  et  famatum  est  de  omni-  Ad  i.unn 
J3US  talibus  orationibus,  ipsas  seipsas  des-  textum  est 
truere,  nam  qui  onmia  vera  dicit,  oratio-  "pi'"^  *i- 
nis  su;e  contrariam  veram  facit,   quare   et  ^' 

suam  non  veram  ;  conlraria  enim  non  di- 
cit  ipsam  esse  veram.  Qui  vero  omniafalsa 
el  ipso  seipsum. 

Ponit  quartam  rationem,  circa  vide  scot. 
quam  sic  procedit,  quia  primo  po-  Kei/'''' 
nit  veram  rationem.  Secundo  ex-  '  "^^-  "^ 
cludit  falsam  responsionem.  Secun- 
da  ibi  :  Scd  si  auferant.  Dicit  ergo, 
quod  accidit  etiam,  scilicet  ad  omnes 
dictas  opiniones  hoc  inconveniens, 
scilicet  seipsas  destruere,  el  hoc  est  fa- 
matum,  id  cst,  famosum  dictum  de 
omnibus  talibus  opinionibus,  sci- 
licet  orationibus,  quod  probatur 
sic  :  nam  qui  dicit  omnia  esse  vera,  fa- 
cit  veram  esse  contrariam  suse  rationis, 
id  est,  opinionis,  quare  ejus  non  ve- 
ram;  contraria  enim  non  dicit  eam  esse 
veram,  id  est,  quod  contraria  sufe 
opinionis  facit,  quod  sua  opinio 
non  est  vera;  ergo  qui  dicit  illam 
contrariam  esse  veram,  dicit  suam 
opinionem  non  esse  veram,  quia 
destruit  suam  opinionem,  et  con- 
tradicit  suae  opinioni ;  cpii  vero  dicit 
omnia  esse  falsa,  et  seipsum,  supple 
dicit  se  sic  esse  falsum,  quare  et 
iste  sic  contradicifc  sibiipsi.  Deinde 
cum  dicit  : 


Si  aulem  accipiat,  liic  quidem  contra- 
riam  quod  non  vera  sola  est,  ille  vero 
suam  propriam,  quod  non  falsa  ;  nihilomi- 
nus  infinilas  acciditipsis  pelere  orationes 
veras  et  falsas.  Nam  qui  dicit  veram  ora- 
lionem,  verus  esl  ;  hoc  autem  in  infini- 
tum  vadet. 

Excludit  falsam  responsionem  : 
diceretenim  aliquis  forte,  quod  ille 
qui  dicit  omnia  esse  vera,  excipit 
ab  istaunivei^salifcate  suam  contra- 


«4. 


724 


LIB.  IV. 


riam;  siiniliter  qui  dicit  omnia 
esse  falsa  excipit  siiam  opinionom ; 
lianc  responsionem  excludit  dicens, 
ffiod  si  auferant,[d  esi,  si  excipiant, 
hic  scilicet  conlrariaui  quidcm  sua'  opi- 
nionis,  dicens  illam  non  veraiu  solain, 
ille  qni  scilicct  ponit  omnia  csse 
vera;  ille  vcro,  qui  ponit  omnia  esse 
talsa  excipit,  scilicet  suam  propriam 
opinioncni,  quia  non  falsam;  si  inquam 
sic  dicatur,  nihilominus  crif,  id  cst, 
continget  eis  quaerere,  id  est,  rcpc- 
t  re  infinitas  oralioncs  veras  ct  falsas, 
nam  qui  dicit  unam  orationeiii  esse  vc- 
ram,  hoc  etiam  in  infinilum  vadit;  vult 
diccre,  quod  si  respondetur  modo 
pra^dicto,  sequitur  quod  continget 
eis  repetere  infinitas  orationes  ve- 
ras  et  ialsas,  et  lioc  contra  ponen- 
tes  omnia  esse  vera  et  onmia  esse 
falsa;  si  enim  detur  una  opinio 
falsa,  ut  dicunt  ponentes  omnia 
esse  vera,  sequitur  etiam  infinitas 
esse  falsas;  similiter  si  detur  uua 
opinio  vera  esse,  ut  dicunt  poncn- 
tes  omniaesse  falsa,  sequitur  etiam 
inflnitas  esse  veras,  quod  sic  patet, 
nam  si  ista  opinio  est  vera,  So- 
crates  sedet,  et  ista  erit  vera, 
Socratem  scdere  est  vcrum;etsi 
ista  est  vera,  ista  ulterius  cst  ve- 
ra,  Socratem  sedere  est  verum,  et 
sic  in  infinitum;  semper  enim  qui 
di('itdeoratione  vera,quo(l  vera  sit 
verum  est,  et  verum  dicit;  simili- 
ter  quidicit  de  oratione  falsa,  (juod 
sit  falsa,  falsum  est,,  (^t  hoc  potest 
procedere  in  infinitum,  puta  qui 
dicit  orationcm  falsamesse  v(M'am, 
falsum  est  et  falsum  dicit,  et  sic 
ulterius  in  indnitum.  Dcin^U^  cum 
dicit  : 


METAPH. 


SUMMARIUM. 

Non  oninia  semper  moveri,  nec  Scmper 
(Xuiescere,  nec  omnia  aliquando  moveri,  nec 
oinnia  aliquando  quiescere;  quse  omnia  Doc- 
tor  clarissime  exponit. 

Palam  aulem  hoc,  quia  nec  qui  onmia       95 
quiescere  dicunl,  vera  dicunl,  nec  quiom- 
nia  nioveii. 

Improbat  errores  circa  motum 
et  quietem,  et  primo  errorem  di- 
ccntium  omnia  moveri  semper, 
vel  omnia  quiescere  semper.  Se- 
cundo  errorem  dicentium  omnia 
aliquando  moveri  non  semper,  vel 
aliquando  quiescere  non  semper. 
Secunda  ild  :  Scd  ncc  omnia.  Prima 
in  duas,  quia  primo  poni',  erro- 
neam  oi)inionem.  Secundo  subjun- 
git  ejus  improbationem.  Secunda 
ibi  :  Xain  si  quicscunt.  Dicit  crgo, 
quod  ex  praedictis  est  manifestum, 
quod  nec  opinio  dicens  omnia  mo- 
veri,  nec  opinio  dicens  omnia  quies- 
cei  e,  vera  est.  Deinde  cum  dicit  : 

Nam  si  quicscunl  omnia,  semper  liaic 
vera,  el  falsa  erunt.  Videlur  aulem  lioc 
IransnmLalum  ;  nam  qui  dicit  aliquando 
ipse  non  eral,  el  ilerum  non  eril. 

Improbat  dictum  errorem,     etopiniohi 

,  ,  ,  niaan  tran 

l)rimo  quantum  ad  unam  partem,  mutaiur. 

,  .     .  •1-1.  •  ■     quia  aci ' 

vel  oi)inionem  quse  sciiicet  ponit  ,iens  non 
omnia  (luiescere.  Secundo  qnan-j^subjM 
tum  ad  aliam,  ([wiv  ponit  omnia  '° 
mov(MM  il)i  :  Si  rcro  omiiia.  Dicit  er- 
go,  ([\\0(\  si  omnia  ciuicscunt,  sequitur 
(juoil  omnia  erunt  scinpcr  vcra  ct  falsa, 
id  est,  sequitur  quod  quidquid  est 
verum,  semper  est  verum,  et  quid- 
quidestfalsum,  sempersit  falsum; 
nain  posito,  quodomnia  quiescant, 
nihil  movebitur  a  sua  dispositione 
inquaest;  illud  autem  antecedens 
est  falsum,  ideo  subdii.   quod   vidc- 


II 


SUMM.P; 


GA.P.  VI. 


725 


9G. 


tiir  /luc  traminulalum,  id  est,  quod 
veritas  vel  falsitas  propositionis 
transmiitatnr ;  nec  hoc  est  irratio- 
nabile,  quod  opinio  vel  propositio 
transmutetur,  nam  etiam,  qui  dicif, 
id  est,  homo  qui  opinatur  vel  pro- 
fert  propositionem,  ipsc  aliquando 
non  eral,  et  iicrum  aliquando  non  erit ; 
si  igitur  ipse  homo  opinans,  vel 
proferens  propositionem  mntatur, 
quia  aliquando  non  est,  quid  mirum 
si  ipsa  opinio  vel  propositio  mute- 
tur?  Deinde  cum  dicit : 

Sivero  omnia  inovenlur,  niliil  eril  ve- 
rum  ;  ergo  omnia  falsa  ;  sedhoc  osLensum 
est  quia  impossibile  esl. 

Improbat  secundam  partcm,  vel 
secundum  errorem,  qui  ponit  om- 
nia  moveri  semper,  perduas  ratio- 
nes,  quarum  secunda  ponitur  ibi  : 
Amplius  ens.  Dicit  ergo,  quod  si  vero 
dicalur,  quod  omnia  semper  moventnr, 
sequitur  qnod  niJiil  crit  verum,  sed 
omnia  erunt  falsa,  cujus  ratio  est, 
quia  omne  quod  movetur,  iit  sit, 
nondum  est,  quodautem  verumest, 
jam  est;  sed  ostensum  esf  supra  scili- 
cct  quod  hoc  est  impossibilc,  scilicet 
omnia  esse  falsa,  et  nihil  esse  ve- 
rum.  Deinde  cum  dicit  : 

Aniplius  ens  permutari  esl  necesse  ; 
nam  ex  aliquo  in  aliquid  est  permutatio. 


Quodimita-  Pouit  sccundam  rationcm,dicens 
movetur  <^[^'iO(\  ampHus  nccesse  esl  ens  unum  pcr- 
manei  siib  uiutari ,  \{\  cst,  quod  omne  (luod  per- 

utroiiue  ^  ^  ' 

temiino.  uiutatur  estcns;  nam  pcrmutatio  est 
cx  aliquo  in  aiiquid  ita  scilicct  quod 
subjectum  motus  liabet  aliquid  de 
utroque  termino,  et  manct  idem 
sub  utroquc  terminorum;  quare 
quod  mutatur,  est  aliquid  manens, 


({uare  non  omnia  moventur.  Deinde 
cum  dicit  : 

Atvero  noc  omniaquiescunt,  autnioven- 
lur  aliquando,  semper  autem  nihil.  Elenim 
esl  aliquid  quod  semper  movet,  quaimo- 
ventur,  et  primum  m  )vens  immoljile 
ipsum. 

Improbat  errorem  dicentium 
omnia  aliquando  moveri,  non  scm- 
per,  vel  omnia  aliquando  quiescere 
non  semper;  ideo  dicit,  quod^icc  hoc 
supplc,  est  verum  quod  omnia  quies- 
cant,  aut  moveanlur  aliquando,  somper 
autem  nihil,  supple  movetur  vel 
quiescit;  sunl  cnim  quivdam  qmc  sem- 
per  movcnt  mofa,  ut  sunt  corpora 
coelestia,  et  est  aliquod  primum  mo- 
vens,  quod  est  idem  ips>im  immobile, 
scilicet  quod  est  immobile  semper 
idem  manens,  et  hoc  est  primum 
movens. 

Notandum,  quod  ut  potest  haberi 
ex  loco  isto,  et  magis  expresse 
ex  8.  physic.  text.  c.  22.  et  inde,  hoc 
nonest  verum,  quod  omniasemper 
moveantur,  cum  sit  dare  aliqua 
immobilia;  nec  est  verum,  quod 
omnia  semper  quiescan^  cum  sit 
dare  multa,  ({use  semper  moven- 
tur;  nec  est  verum,  quod  omnia 
aliquando  quiescant,  aliquando 
moveantur;  nam  est  dare  aliqua,    ^iiqua 

^  semper 

qu3e  semper  moventuret  nunquam  quiescum 

,         ,       1 .  „     ,   aliqua  sem- 

quiescunt,  et  aliqua  quse  nunquam  per  moven- 
movcntur;  et  est  ista  vcritas,  quod  ^"'■- 
aliqua  semper  moventur,  ut  cor- 
pora  C(3elestia,  et  aliqua  nunquam 
moventur,utprimum  movens,quod 
est  Deus,  et  etiam  Intelligentino 
secundum  viam  Philosophi;  aliqua 
autemsunt,  qusealiquando  moven- 
tur,  et  aliquando  quiescunt,  ut  om- 
niagenerabiliaetcorruptibilia,etc. 


FIXIS     TOMI     ()UINTI, 


INDEX 


THEOHEMATUM 


THEOREMA  I. 
THEOREMA  H. 
THEOREMA  III. 
THEOREMA  IV. 

THEOREMA  V. 

THEOREMA  VI. 

THEOREMA  VII. 

TIIEOREMA  VIII. 
THEORExMA  IX. 
THEOREMA  X. 
THEOREMA  XI. 

THEOREMA  XII. 

THEOREMA  XIII. 
THEOREMA  XIV. 
THEOREMA  XV. 

THEOREMA  XVI. 
THEOREMA  XVII. 

THEOREMA  XVIII. 
THEOREMA  XIX. 
THEOREMA  XX. 


Intellectionem  intelligibile  natura  procedit  :  quod  est?    .  2 

Primum  intelligibile  intellectionecreari,  impo.ssibile.     .     .  7 

Universale  primo  intelligimus 7 

Guilibet  universali  corre>pondet  in  re  aliquis  gradus  enti- 

tatis,  in  quo  conveniunt  contenta  sub  ipso  universali.     .  12 

In  eo  quod  quidest,  prsedicantia  in  infinitumire  impossi- 

bile    est 14 

Aut  in  uno  universalissinio  prrodicato  in  qnid  statur,  aut 

in  multis 15 

I'lura  prima  esse,  quorum  quodlibet  sit  universalissimum 

simpliciter,  impossibileest 15 

Conceptum  dico,  quodactum  intelligenditerminat.    ...  18 

Gonceptuum  resolutio  statuin  habet 2I 

Primo  concipi  dicitur,  quod  intellectui  adaequatur.     ...  28 

Omne  per  se  unum,  et  non  siinplex  primo,  est  ex  actu  et  po- 

tentia,  sive  ex  materia  et  forma 30 

Uniuscujusque  compositi  est  ali^iuis  proprius  actus   unicus 

et   simplex 31 

Gonceptuum  resolutio   statum  habet 32 

Non  potestprobari  Deum  esse  vivum 38 

In  essentialiter  ordinatisest  dareprimum,  quodsit  unicum 

et  coivvum  illi  coordinationi sq 

Non  potest  probari  ordinem  essentialemessein  erficientibus.  54 
Agens  secundum  habst  operatioiiem  propriam,  instrunien- 

tum    nullam g2 

Finis  intra  et  extra qq 

Causa  estper  (luam  aliud,  ut  causatum,est 74 

Materia  est,  ex  qua  fit  aliquid  in  existente 86 


728 


THEOREMA  XXI. 

THEOREMA  XXII. 
THEOREMA  XXllI, 


INDEX 
Forma  est   essentia  simplex,perfectior  pars  compositi,  et 

propria  sibi ^^ 

Omne  agens  agit  aUquo,  quod    est  Ibrma  ejus 101 

Porfoctum  dicitur,  cujus  non  e>t  exlra  aliquid  accipere.    .     122 


COLLATIONUM 


GOLLATIO  I. 

COLLATIO  II. 

COLLATIO  IH. 

COLLATIO  IV. 

COLLATIO  V. 
COLLATIO  VI. 

.GOLLATIO    VII. 

;gollatio  VIII. 

GOLLATIO  IX. 
COLLATIO  X. 
COLLATIO  XI. 

COLLATIO  XII. 

COLLATK)  XIll. 

GOLLATIO  XIV. 
COLLATIO  XV. 

COLLATIO.  XVI. 

COLLATIo  XVII. 


An  tantum  sit  una  prudentia  respectu  omnium  agibilium, 
ita  quod  ad  dirigendum  omnesacta>  moiales  in  suo.s  fi- 
nes,  sufflciat  una  prudentia? 131 

Utrum  Yoluntaspossit  amovere  intellectum  habituatumab 
uno  ad  aliud  dictamem? 1-42 

Utrum  diclamen  inttdlectus  sit  primum  principium    acti- 

vum  respectu   electionis  ? 149 

Utrum  voluntas  possit  peccare  eliciendocontra  dictamen 
rationis  recL8e  ? 153 

Utrum  voluntas  creata  possit  peccare? 155 

Utrumhabitus  perficiens  aliquam  potentiam  sit  priuci- 
pium  activum  aclus,  ita  quod  per  habitum,  tanquam  per 
priucipium  elicitum,  vel  activum,  elicjatur  actus?    .    .      156 

Utruni  intellectusposslbilis  sitactivus  in  causando  actum 
intellectus  ? 1G8 

Utrum  actus  intelligeudi  sit  abobjecto  effective?.    .    .    .      175 

I.trum  intellectus,  circumscriptoomni  actu  voluutatis,  pos- 

sit  assentire  omni  per   se  scibili? 181 

Utrum  ad  hoc,  quod  intellectus  assentiat  alicui  vero, 
requiratur  aliquod  lumen  infusum  ? 183 

Utrum  adhoc  quod  intelloctus  no<ter  vidoat  Doum  in 
prsesentia,  requiratur  liimen  infusum  ? 18g 

Utrum  intellectu-!  possitquietari  in  aliqua  rolatione  sim- 
pliciter   ? l'J3 

Utrum  per  naturalem  investigationem  de  Dco  possinuis 
cognoscere  quid  est? 199 

Utrum    voliintas  naluraliter  determinetur  ad    volendum;'      2()i 
Utrum  voluntas  informata  cliaritate  possitnon  velle  Deum 
visum  per  essoiUiam  in  patria? 20G 

Utrumapprohonso  in  universalifine  ultimo  voluntas  possit 
non    velle  illum? 2U8 

Utruni  voluntas  uecessario  velit  ultimum  finom  sibi  osten- 
sum  a  raliono? 211 


COLLATIO  XVm. 


COLLATIO  XIX. 


COLLATIO  XX. 


GOLLATIO  XXI. 

COLLATIO  XXII. 
COLLATIO  XXIII. 


COLLATIO  XXIV. 

COLLATIO  XXV. 
COLLATIO  XXVI. 

COLLATIO  XXVII. 

COLLATIO  XXVIII. 
COLLATIO  XXIX. 

COLLATIO  XXX. 
COLLATIO  XXXI. 

COLLATIO  XXXII. 

COLLATIO  XXXUI. 

GOLLATIO  XXXIV. 

COLLATIO  XXXV. 
GOLLATIO  XXXVI. 

COLLATIO  XXXVIl. 

COLLATIO  XXXVIII. 
GOLLATIO  XXXIX. 


INDEX  739 

Utrum  voluntas  per  aliquid  aliutl  a  se,  ut  per  habitum 
gratice  ot  glorise,  possitnecessitari,  utpossit  non  velle  fl- 
nem  ultimum  sibi  clare  ostensum? 218 

Utrum  hsec  essenlia  divina,  ut  hwc,  distincta  a  seipsa,  ut 
concipitur  sub  omni  ratione  attributali  speciali,  sit  pri- 
mum  objectumintellectus? 221 

Utrum  essentia  divina  sub  eadem  ratione  formali  sit  ob- 
jectum  intelleclus  divini,  et  Beati,  ita  quod  sub  eadem 
ratione  formali  terminet  actum  visionis  animse,  etactum 
visionis  alicujus  Beati? 226 

Utrum  essentia  Dei  secundum  rationem  essentiie  sit  aciei 

intelligentite  principium  formale  iutelligendi?    .     .     .      228 
Utrum  attributa  distinguantur  ex  naturarei? 230 

Utram  cum  summa  simplicitato  personre  divinse  possit 
stare  pluralitas  i*espect;ium  realium  iu  eadem  natura  ante 
omnem  actum  intellectus? 235 

Utrum  essentia  sola  sit  principium  formale  producendi, 
non  ut  determinata  relatione? 238 

Utrum  personcC  divinfe  sint  relaliv»? 2il 

Utrum  intellectus  paternussit  principium  formale  produ- 
cendi  Verbum  in  Divinis? 243" 

Utrum  Verbum  divinum  sitde  essentia,  sieut  de  quasi  ma- 
teria  ? 2i7 

Utrum  voluntas  in  Divinis,  ut  concors  sit  principium  for- 
malo  spirandi  Spiritum  Sanctum? 255 

Utruni  a  Deo  alia  sint  volita  necessario  ab  eo  ad  esse  exis- 
tentiai  ? 257 

Utrum  Theologia  sit  practica,  vel  speculativa?    ....      2''fi 

Utrum  esse  intelligibile  creaturje  prsesupponat  Trinitatem 
personarum  ? 266 

Utruni  ad  intellectionem,  qua  Deu^  intelligit  lapidem  et 
asinum,  pra:>exigantur  respectus  diversi,  et  rationes  di- 
versse? 273 

Utrini  intelUgi  lapidis  a  Deo  necessario  concomitetur  in 
lapidealiquod  65^6  reale  extra  intellectum  divlnum?.    .      278 

Utrum  relatio  creatura^  ad  Deum  sit  realiter  ipsa  essentia 

creaturse,  vel  alia  res  ab  ea? 282 

Utrum  vestigium  sit  rectitudo 287 

Utrum   in  Divinis  possit  esse  major  distinctioet  divers'.tas 
quam  conceptuum  ? 296 

Utrum  in  essenEia  divina  possites;c  aliquapersona  pro- 
dacta  ? 303 

Utrum  in  Divinis  Filius  generetur  de  substantia  Patris, 
quasi  de  materia? 309 

Utrum  Verbum  in  Divinis  producatur  per  aclumintellectus 
formati  notitia  simplici  agentis  in  intellectum  nudum, 
conversum  supra  se,  ut  informatum  notitia  simplici?    .      314 


730 


INDEX 


TRACTATUS  IMPERFECTI  DE  COGNITIO- 

NE  DEI 


QU^STIO  I. 

QU^STIO  II. 
QU^STIO  III. 

QUJilSTIO  IV. 

QUiESTIO  V. 

QU^STIO  VI. 


Utrum  deDeo  possit  liaberi  cognitio  media  inter  cognitionem  fidei  et 

patrise? 318 

Utrum  talis  cognitio   abstractiva  possit  dici  cognitio  .'cientialis?    .    .      323 

Utrumcognitio  abstractivaproprictatum  personalium  possit  haberera- 
tionem    scientise? 328 

Utram  lalis  cognitio  abstractiva,  quse  ponitur  media,  possit  haberi  de 
Deo  per  aliquod  commune   repra?sentativum  limitatum?    ....      331 

Utrum  cognitio  intuitiva  et  abstractiva  possibilis  haberi  de  Deo  sint 
ejusdem    speciei? 334 

Utrum  cognitio  abstractiva  possibilis  haberi  de  Deo,  et  intuitiva  de 
eodem   simul   possint  stare  in  intellectu? 337 


QU^ESTIONUM       MISCELLANEARUM      DE 

FORMALITATIBUS 


QUA':STIO  I. 
QUiESTIO  II. 
QU.ESTIO  III. 
QUJilSTIO  IV. 

QUyESTIO  V. 
QU/ESTIO  VI. 
QU/ESTIO  VII. 


Utrum  omne  intrinsecum  Deo  sit  omnino  idem  essentia?  divin»,  cir- 
cumscripta   quacumque  operatione    intellectus? 338 

Utrum  intellectus  et  voluntas  in  Deo,  qui  dicunt  perfectiones  absola- 
tas,  sint  idem  realiter,  vel  distinguantur  aliqualiter? 353 

Utrum  sacerdos  in  peccato  mortali  actus  ecclesiasticos  exercens  pec- 
cet  mortaliter  in  quolibet  actu  ? 357 

Utrnmprcielati  Ecclesiai  possint  dimittere  pd-nam  debitam  propeccatis 
secundum  suam  voluntatem;  et  utrum  Indulgenti.e  tantum  valeant, 
quantum    sonant  ? 370 

Utrum  perfectissimus  conceptus  possibilis  haberi  de    Deo   a   viatore 
ox  puris  naturalibus,  sit  conceptus  entis  infiniti  ? 384 

Utruui  per  Sacram  Scripturam  possit  eClicaciter  probari  salus  tinalis 

Salomoiiis  ? 404 

Utrum  scientia  naturalis  sit  scientia   una? 417 


I 

I 


INDEX  781 


METAPHYSIC/E   TEXTUALIS. 

LIBRl   I. 

SUMMA  1.  De  natura  et  perfectione  metaphysic^, 

GAPUT  [.        De  ordine  cognitionum  et  cognoscentium  in  perrectione,et  quaiiter  ejus 

scientise  dignitas  ostenditur  ex  e.jus  naturali  appetibilitate  ?    .    .     .      4i2 

GAPUT  II.       Exponitur  scientine  natura  et  metaphysicic  dignitas  probatur  ex  ejus  cs- 

sentiali     speculativitate  ? 458 

SUMMA    II.  DE  CAUSIS  ET   PRIXCIPIIS  REHUM  SECtJNDUM  VARIAS  ET  RBPUGNANTES    INTER   SE  ANTIQUO- 

RUM  OPINIONES. 

GAPUT    I.       Gausarum  in  modos  divisio,  veterumque  opiniones  de'^causa  materiali.        472 

GAPUT  II.       Veterum  opiniones  de   causa   efficiente 481 

GAPUT  III.      Opiniones  distinctionem  a  rebus  auferentium,  et  recitataruni    opinio- 

num    epilogatio 498 

GAPUT  IV.  Recitanturopinionesponentiumprincipiaabentibusseparata;  etostendi- 
tur  qualiter  antiqui  Philosophi  aliqualiter  quatuor  genera  causarum 
tetigerunt 505 

SUMMA  in.  ANTIQUORUM  OPINIONES  DE  RERUM  CAUSIS,  AC  PRINCIPIIS,  CONFUTANTUR. 

GAPUT  I.        Adversus  eos,  qui    ununi,  et  eos,  qui  plura  principia  corporea  omnium 

rerum    statuebant 517 

CAPUT  11.       Discutiuntur  opiniones  punentium  principia  rerum   incorporea.     .     .     .      527 

GAPUT  111.         Impugnantur  luse  ponentes  principia  a  rebus  ^eparata,   seu   ideas.     .       532 

LIBKl    II. 

SUMMA     UNICA.     De    SPECULATIoNE  VERITATIS. 

GAPUT   I.       Quomodo  lacilitas,  et  dilficultas  accidunt  circa  considerationem,  veritatis      558 

GAPUT  II.      Gujus  scientia>  sit  spcculari  de  veritate  et  an  detur  processus   in  inflni- 

tum  in  causis 5G1 

GAPUT   III.    Modus  acquirendi  notitiam  veritatis 573 

LIBRI   III. 

SuMMA  I.   DUBITATIONES  MULT.E  PROPONUNTUR. 

CAPUT  I.        Ostendit  causas  dubitationis. 578 

GAPUT  II.       Dubitationesvarise  adhancscientiam  spectautesproponuntur 580 


732 


INDEX 

SUMMA   II.   AN  INIUS  SCIENTUE  SIT  SPECULARI  OMNIA  GliNERA  CAUSARUM. 


CAPUT  I.        Disputantur  difficultates  de  causaruni,principiorum,ac  sabstantiarum  co- 

gnitione 58i 

CAPUT  II.       Examinantur  qufcstiones  de  generibus 602 

CAPUT  III.     An  Ens  et  unum  sint  r(3rum  substantiae 627 

CAPUT  IV.     An  numerus  et   magnitudo   sint  substantiie   necne  ? 633 

GAPUT  V.      De  ideis,  et  an  principia  sint  in  potentia  vel  actu,  et   an  sint  universa- 

lia,    vel     singulari;' 6il 

LIBRI  IV. 

SuMMA  I.  De  quibus  habeat  prima  Philosophia  pertractare. 

CAPUT  I.       Ens  ut  eus,  et  omnes  ejus  partes  a   primo  Pliilosoplio  considorari.    .    .      6i7 
CAPUT    II.     Hanc  scientiam  consideraro   passiones    entis 633 

SUMMA  II.  DE  PRINCIPIORUM  COGNITIONE. 

CAPUT  I.      Ad  Philosophum  pertinere  considerationem  de   omnibus    communibus 

principiis 664 

CAPUT    II.     Contra  dicentes  posse  idem    esse,  et  non  es  e 671 

CAPUT  III.    Contra  ponentos  contradictoria  simul  vera  do  eodem 694 

CAPUT  IV.     Contra  sustinentes  omnia  apparentia  esse  vera 711 

CAPUT  V.      Contra  ponentes  medium   inter  contradictoria 716 

CAPUT  VI.    Non  omnia  esse  falsa,  nec  omnia  vera,  item  nec  omnia  quiescere,  nec 

eliam   omnia   moveri "7-^ 


FiiSris. 


ERRATA. 


Pag.     62  col.  2    lin.    13    princialep 


102 
203 
208 
211 

292 
293 
355 
» 
306 
502 
590 


2  48  cons  tuiint 

1  40  dirilgi 

2  32  appliat 
2  lin-ult  es  - 

2  in  inarg.  nihil  habes 

1  28-29  anagiini  privalive'olantum 

1  15  Unde  humanitasnno,  est  nisi 

1  12  renitus 

»  13  principiape 

1  34  po  puoes 

1  31  quod  metaphysicam 

i  1  is  oclonarium,  ent 


principaie 

consliluunt 

dirigit 

applicat 

esse 

nihii  hal)ens 

analogum  privative  tantum 

un  le  humanitas  non  est  nisi 

penilus 

prinripiare 

populo  ex 

qnod  ad  metaphys^cam 

in  oclonarium,  est 


VH 


n. 


^ 


'iHL  INSTITUTE  OF  MEDIAEVAL  STUOIES 
10  ELMSLEy  PLACE 
TORONTO  5.   CANADA. 

~7  (,7  ^ 


fcau